سنڌ

سنڌ سنڌ‎ سندھ
صوبو
سنڌ صوبو
مزارِ قائد ايوب پل ڪراچي جو افق رني ڪوٽ قلعو موهن جو دڙو شاهجهان مسجد
Banner Seal
اشتاق: سنڌو (سنڌو درياهه) مان نڪتل، جنهن جي لفظي معنيٰ "درياهه" آهي
Nickname(s): مهراڻ (دروازو) باب الاسلام (اسلام جو دروازو)
پاڪستان ۾ سنڌ جو مقام
Coordinates: 26°21′N 68°51′E
ملڪ	پاڪستان
قائم ٿيو	اپريل 1, 1936 (1936-04-01) (موجوده شڪل)
اڳ ۾	بمبئي پريزيڊنسي جو حصو
گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر	ڪراچي
ڊويزنون	06 حيدرآباد ڪراچي لاڙڪاڻو ميرپورخاص سکر شهيد بينظيرآباد
حڪومت
• طرز	وفاقي پارلياماني حڪومت
• باڊي	حڪومت سنڌ
• گورنر	نھال ھاشمي (پي ايم ايل-ن)
• وزيراعليٰ	سيد مراد علي شاھ (پي پي پي)
• چيف سيڪريٽري	سيد آصف حيدر شاهه
• مقننہ	صوبائي اسيمبلي
• هاءِ ڪورٽ	سنڌ هاء ڪورٽ
ايراضي
• ڪل	140,914 چورس ڪلوميٽر (54,407 چورس ميل)
ايراضي درجو	ٽيون
آبادي  (2023ع آدمشماري)
• ڪل	55,696,147
• درجو	ٻيون
• ڪثافت	395 في چورس ڪلوميٽر
رهاڪو نالو	سنڌي
جي ڊي پي (نالي ماتر)
جي ڊي پي (خريداري قوت برابري)
• ڪل (2022ع)	$345 ارب ڊالر (ٻيون)
• في فرد	$7,209 (ٽيون)
وقتي علائقو	UTC+05:00 (پاڪ ٽائيم)
آء ايس او 3166 ڪوڊ	پاڪ-ايس ڊي
سرڪاري ٻوليون	سنڌي اردو انگريزي
انساني ترقياتي اشاري (HDI) (2021ع)	0.517 گهٽ
شرح خواندگي (2023ع)	ڪل: (57.54%) مرد: (64.23%) عورتون: (50.21%)
قومي اسيمبليءَ ۾ سيٽون	75
صوبائي اسيمبليءَ ۾ سيٽون	168
ڊويزنون	6
ضلعا	30
تعلقا	138
يونين ڪائونسلون	1108
ويب سائيٽ	sindh.gov.pk

سنڌ (انگريزي ٻولي: Sindh، اردو: سندھ)، پاڪستان جي چئن صوبن مان هڪ صوبو آهي، جيڪو ملڪ جي ڏاکڻي اوڀر طرف واقع آهي. سنڌ، سنڌي قوم جو تاريخي وطن آهي، جنهن کي عام طور واديءَ مهراڻ پڻ چيو ويندو آهي. ايراضي جي لحاظ کان سنڌ ٽيون نمبر وڏو صوبو، ۽ پنجاب کان پوءِ آبادي جي لحاظ کان ٻيون نمبر وڏو صوبو آهي. اولهه طرف سنڌ جا حدون بلوچستان، اتر طرف پنجاب، اوڀر طرف هندوستان جي راجستان ۽ گجرات سان لڳن ٿيون. سنڌ جي ڏکڻ ۾ عربي سمنڊ واقع آهي. سنڌ جي سر زمين گهڻو ڪري سنڌو درياھ جي وهڪري سبب آباد آهي، جڏهن ان جي ڏکڻ اوڀر ۾ ٿر رڻپٽ واقع آهي جيڪو انڊيا جي رياست گجرات ۽ رڻ ڪڇ ريگستان سان ملي وڃي ٿو. سنڌ جي اولھ ۾ کيرٿر جبل واقع آهي. سنڌ جي آبهوا اونهاري جو سخت گرم ۽ سياري جو سخت ٿڌي رهندي آهي. سنڌ صوبي جي گادي جو هنڌ ڪراچي پاڪستان جو سڀ کان وڏو واپاري مرڪز آهي.

ڪراچي پاڪستان جو ٻيو سڀ کان وڏو صنعتي شهر آهي جيڪو صوبي جي گادي جو هنڌ پڻ آهي جتي لاتعداد ملڪي ۽ بين الاقوامي بينڪن جو سسٽم موجود آهي، پاڪستان جا ٻه اهم بندرگاھ پورٽ قاسم ۽ ڪراچي بندرگاھ پڻ سنڌ ۾ آهن. باقي سنڌ زراعت واري صنعت تي مشتمل آهي، جيڪي لاتعداد ميوا، ڀاڄيون، ۽ فصل پيدا ڪري ٿي جيڪي سموري ملڪ استعمال ۾ ڪيا وڃن ٿا. سنڌ صوبو پاڪستان جي دوا ساز صنعت جو پڻ مرڪز آهي.

سنڌ پنهنجي مختلف ثقافت جي ڪري مشهور آهي، جنهن تي گهڻو تڻو اثر صوفي ازم جو آهي، ڪيتريون ئي اهم صوفي مزارون سڄي سنڌ ۾ موجود آهن جيڪي لاتعداد عقيدتمند کي پنهنجي طرف ڇڪن ٿيون. سنڌ پاڪستان جو اڪيلو صوبو آهي جنهن ۾ سڀ کان وڌيڪ هندو رهن ٿا ان کان علاوه ڪراچي به پاڪستان جو واحد شهر آهي جتي جدا جدا قومون آباد آهن جن ۾ مھاجر (جيڪي 1947ع ۾ انڊيا مان هجرت ڪري آيا هئا) برمي، ملباري، بنگالي، وغيره جنهن جي نتيجي ۾ ڪراچي ۾ ڪيترائي ڀيرا نسلي جهيڙا پڻ ٿيا آهن.

سنڌ ۾ يونيسڪو(UNESCO) طرفان ٻه مقام عالمي ورثو قرار ڏئي پنهنجي نگرانيءَ ۾ آندا ويا آهن جنهن ۾ هڪ مڪلي جون ٽڪريون (ٺٽو) ۽ ٻيو موهن جو دڙو (لاڙڪاڻو) شامل آهن.

انگريزن اگسٽ 1935 ۾ گورنمنٽ آف انڊيا ايڪٽ پاس ڪيو. جنهن موجب برما ۽ عدن کي انڊيا مان ٽوڙي واپس پراڻي فتح ڪيل ملڪ/ڪالوني جي جدا حيثيت ۾ بحال ڪيائون. جڏهن ته سنڌ ۽ بلوچستان کي فتح ڪيل جدا ملڪ واري حيثيت ۾ بحال نه ڪيائون. سنڌ کي انڊيا جي هڪ صوبي جي حيثيت ۾ بحال ڪيائون. جڏهن ته بلوچستان کي قلات شاهي رياست طور انڊيا ۾ شامل رکيائون.

نالي جي معني

سنڌ تي سنڌونديءَ تان نالو پيو آهي. سنسڪرت ۾ ”سنڌو“ معنيٰ سمنڊ يا وڏو درياءُ آهي، اڳي ڪابل ندي، گومتي (گومال) وغيره سنڌونديءَ جون ڀرتي ڪندڙ شاخون هونديون هيون، تنهنڪري سنڌو رواجي ندين کان تمام گهڻو وڏي هوندي هئي ۽ سمنڊ سان ڪلهو پئي هڻندي هئي. انهيءَ سبب آڳاٽن آرين اهو نالو رکيس. اڄ به سنڌونديءَ جو پيٽ ديري اسماعيل کان وٺي ڪالاباغ تائين ايڏو وڏو آهي، جو ڪا ٻيڙي وچ سير ۾ هوندي، ته نڪي اورينءَ ڀر نڪي پرينءَ ڀر کان ڏسڻ ۾ ايندي. اڳي سنڌ کي انگريزي ٻوليءَ ۾ Sind ڪري لکيو ويندو هو، پر 1988ع تي سنڌ اسيمبلي پاران پيش ڪيل هڪ بل ذريعي ان کي Sindh ڪوٺيو ويو. 325 قبل مسيع ۾ يونانين جڏهن سڪندر اعظم جي اڳواڻي ۾ سنڌ فتح ڪئي، ان وقت سنڌ کي انهن انڊُوس جو نالو ڏنو، جنهن مان بعد ۾ لفظ انڊس جنم ورتو. آڳاٽي ايرانين پاران سنڌو درياهه جي اوڀر طرف سموري علائقي کي هند چيو ويندو هو. جڏهن 17هين صدي تي انگريز برصغير ۾ آيا ته هن سموري ڏکڻ ايشيا کي سنڌ جو نالو ڏئي ان کي انڊيا ڪوٺيو. پاڪستان جي نالي ۾ س جو لفظ پڻ سنڌ مان کنيل آهي.پروفيسر منگهارام ملڪاڻي ”سنڌ“ لفظ کي صاف طور دراوڙي الاصل قرار ڏئي ٿو ۽ ٻڌائي ٿو ته آرين اهو لفظ دراوڙن کان اڌارو ورتو. هو لکي ٿو ته:

”بمبئي جي ڀارت وگيانيءَ (Indologist) پادري هيرس جي سَنَد موجب سندونديءَ کي اهو نالو آرين کان آڳاٽن رهاڪن دراوڙن ڏنو هو. جن جي ٻوليءَ ۾ ’سند‘ يا ’سِندو‘ لفظ جي معنيٰ هئي ندي يا درياءُ. آرين ان اکر کي ڦيرائي ”سنڌ“ يا ”سنڌو“ ڪيو، جنهن پٺيان سمورو ملڪ جنهن مان اُها ندي لنگهي ٿي، تنهن تي ’سنڌ‘ ديس جو نالو پئجي ويو......“

يورپي لوڪن ”سنڌ“ لفظ جي بنياد متعلق اِها دعويٰ ڪئي ته اهو لفظ سنڪرت ٻوليءَ جو آهي، جنهن جو بنياد ”سڌ“ (sidh) ۽ ان جي معنيٰ نَهر يا نَدي آهيايڊورڊ ٿارنٽن (1844ع) ”سِنڌ“ يا ”سِنڌو“ لفظ کي سنسڪرت بنياد جو قرار ڏئي ٿو. هو لکي ٿو ته:

"Sind or Sindh sanscrit for sea or collection of water......."مونيئروليمز ”سنڌو“ لفظ جي معنيٰ نهر،ندي ۽ سنڌ جا ماڻهو ڏنا آهناليگزينڊر ڪننگهام، سنڌ لفظ جي بنياد متعلق لکي ٿو ته: ”يونان وارن هن علائقي کي سِنڊو (Sindo) ۽ عربن سَدُو (Sadu) لکيو آهي. جيڪي هن علائقي جي سنسڪرتي نالي سِنڌو (Sindhu) ڏانهن اشارو ڪن ٿا. هن ٻوليءَ ۾ هتان جي رهاڪن کي سئنڌاوا (Saindhava) يا سئنڌو، (Saindhu) چيو ويو آهي ۽ عام مشهور اُچار به اهو آهي.“اليگزينڊر ڪننگهام واري ڳالهه کي ”انسائيڪلوپيڊيا برٽينيڪا“ جا مرتبين تسليم ڪندي نقل ڪيو آهي. ڪاڪو ڀيرومل ان انسائيڪلو پيڊيا جي حوالي سان ڪننگهام واري ڳالهه ورجائيندي لکي ٿو ته: ”سنسڪرت ۾ ان کي ”سَئندَو (Saindhava) چوندا هئا، جنهن جي معنيٰ سنڌو ڪناري تي رهندڙ لوڪ......“”رگويد واري زماني ۾ سنڌو ماٿر جي قديم لوڪن (رهواسين) کي سَئندو (Saindhava) جي نالي سان سڏيندا هئا، جنهن جي مراد هئي- سنڌو ڪناري يا سنڌوماٿر ۾ رهندڙ لوڪ آرين، يا هنن لوڪن (سنڌو ماٿر جي اصلوڪن رهاڪن) کي انهيءَ نالي (سَئنڌو/ سئندوئي) سڏيائون. هونئن به ته سنڌي ويا ڪرڻ جي اصولن موجب ’سنڌو‘ لفظ جي صفتي صورت ’سِئنڌوئي/ سئنڌو ئي ٿيندي. اها صورت (سئنڌو ئي)، اڳتي هلي پهرين ’سنڌ ئي‘ بڻي هوندي ۽ پوءِ ’سنڌي‘ بڻجي وئي ۽ وچ واري سُر [اَو]کي [اُ] سُر ۾ تبديل ڪيو ويو......... اهڙي طرح ’سنڌ ئي‘ جا اڳتي هلي ’سِنڌي‘ بنجي وئي آهي........“”جڏهن به سنسڪرت مان نَوَن لفظن ٺاهڻ لاءِ ڪنهن ڌاتوءَ سان اڳياڙيون ۽ پڇاڙيون ڳنڍيون وينديون هيون ته ان عمل کي سڏيندا ئي هئا ”سَنڌي“، جو پوءِ ڦري ”سنڌي“ اچارجڻ لڳو ۽ اڄ خود يورپي ماهرن ان لفظ ”سَندي“ (Sandhi)کي هڪ ٽيڪنيڪل لفظ تور انگريزي ۽ ٻين ٻولين ۾ استعمال ڪرڻ شروع ڪيو آهي. ان لفظ ۾ ڪافي وقت اندر ( اِ ) حرف علت جو ( اَ ) حرف علت ۾ مٽجڻ ڪا وڏي ڳالهه ڪانهي. خود اسان وٽ ان جون ڪي صورتون انهي طريقي سان بدلجي چڪيون آهن. هن لفظ جو ڌاتو آهي سُڌ> سِد (سنسڪرت- سيند) = وهڻ، ڳنڍڻ، ڳنڻ، ڌڪ هڻڻ، آباد ٿيڻ، محدود ٿيڻ وغيره. جنهن مان سنڌ، سنڌو، سِڌو، سِنڌ، حرف علتِ (اِ) سان موجود آهن. ته ٻئي پاسي سَنڌڻ، سَند، سنداڻ، سَنڌ وغيره موجود آهن....... .“دين محمد ڪلهوڙو، سنڌ لفظ کي دراوڙي ٻوليءَ جو آريائي روپ قرار ڏئي ٿو. هو لکي ٿو ته: ”منهنجي اڀياس ۽ سمجهه موجب: سنڌو/سنڌ لفظ جو بنياد سنسڪرت جو لفظ ”ند“ آهي، جنهن جي معنيٰ آهي ’طرف‘ ۽ ’س‘ ان جي اڳياڙي (Prefix) آهي. ’ند‘ جي اڳيان ’س‘ ۽ پٺيان ’و‘ اضافي صورتن ملائڻ سان لفظ ٺهيو- ’سنڌو‘ جنهن جي معنيٰ نڪري ٿي- سامهون وارو درياءُ. جڏهن قديم آريا درياء ڏيئي سنڌ ۾ گهڙيا هئا، تڏهن هنن درياءَ جي ٻنهي ڪنارن تي آباد دراوڙن لوڪن کي ’سنڌي‘ ۽ سندن ملڪ کي ’سنڌ‘ سڏيو، ڇاڪاڻ ته دراوڙن جو هي ملڪ هنن آرين کي سامهون واري طرف کان ٿي نظر آيو. اهڙي ريت هيءُ درياء منهنجي نظر ۾ قديم آرين جي آمد کان پوءِ ”سنڌو“ جي نالي سان مشهور ٿيو.“ايڊون برائنٽ ۽ ايڊون فرانسيس برائنٽ ’سنڌ‘ لفظ کي جديد دراوڙي نه بلڪ قديم دراوڙي (Proto- Dravidian) زبان جو لفظ قرار ڏنو آهي.هندستان جي ڪرناٽڪ رياست جي دراوڙي قبيلن جي ڪلاسيڪي موسيقيءَ ۾ هڪ راڳ جو نالو ”سنڌ ڀيروي“ (Sindh Bhairavi) آهي. جيڪو اساوري ٺاٺ سُر سان تعلق رکي ٿو. دراوڙي ٻولي ”تامل“ جي ڳالهائيندڙن ۾ هڪ طبي علاج جو سائنسي طريقو ”سنڌا“ (Sidha) جي نالي سان مروج آهي، ان جا خالق قديم دراوڙ (قديم سنڌين جا ابا ڏاڏا) هئا ۽ اهو طريقو سنڌ ڌرتيءَ تي ڄميو ۽ عروج تي پهتو. آرين کان پوءِ هندستان جا دراوڙ قبيلا ڏورانهين علائقن ۾ رهڻ جي باوجود پنهنجي اصل ماتر ڀوميءَ جي سِڪَ کي ساهه ۾ هنڊائڻ لاءِ ان طريقي تي ”سنڌ“ نالو رکيائون.

سنڌ بابت محققن ۽ مورخن جي راءِ

سنڌ جي سرزمين قديم زماني کان علم، فن، حڪمت ۽ فڪري روايتن جو اهم مرڪز رهي آهي. تاريخي ذريعن موجب هتي اهڙا عالم، فقيهه ۽ مفڪر پيدا ٿيا، جن جي علمي حيثيت ۽ فڪري اثرات پري پري تائين تسليم ڪيا ويا. سنڌ جي علمي عظمت بابت ڪيترن معروف محققن ۽ مورخن پنهنجا خيال قلمبند ڪيا آهن. ابن صبعيه (Abu Sabeeya) پنهنجي تحريرن ۾ لکي ٿو ته سنڌ وارن وٽ علم ۽ حڪمت جو وڏو ذخيرو موجود هو، ۽ اهو به بيان ڪري ٿو ته يونان ۾ موجود علم جو وڏو حصو سنڌ مان منتقل ٿيو. ابو معشر سنڌ جي علمي حيثيت بابت لکي ٿو ته حڪمت، فلسفي ۽ علم سان سنڌين جي رغبت کي دنيا جي ٻين قومن به تسليم ڪيو آهي، ۽ علم جي طلب ۾ سنڌين کي نمايان مقام حاصل رهيو آهي. تاريخي ڪتاب اخبار الحڪماءِ ۾ بيان ٿيل آهي ته دنيا جي قومن ۾ سنڌ علم ۽ حڪمت جو سرچشمو رهي آهي ۽ عدل ۽ سياست جي پهرين مرڪزن مان هڪ سمجهي ويندي هئي. ان ڪتاب موجب، جغرافيائي دوري سبب سنڌ جا ڪيترائي علمي ڪتاب ٻين علائقن تائين محدود مقدار ۾ پهتا، تنهن هوندي به جيڪي علمي آثار دستياب ٿيا، سي وڏي اهميت جا حامل هئا. اسلامي روايتن موجب حضرت عليؓ به سنڌ جي سرزمين کي علم ۽ برڪت واري زمين قرار ڏنو آهي، جتان علم ۽ عرفان جو ظهور ٿيو. انهن بيانن مان سنڌ جي علمي ۽ فڪري حيثيت جو اندازو لڳائي سگهجي ٿو. تاريخي حوالن موجب، پرتگالين جي سنڌ تي ڪاهه کان پوءِ مڪلي ۽ ٺٽي جهڙن علمي مرڪزن ۾ موجود ڪيترائي ڪتب خانا (لائبريريون) ۽ درسگاهون (مدرسا) تباهه ڪيا ويا، جنهن سبب سنڌ جي علمي ورثي کي وڏو نقصان رسيو. تاريخي ۽ تحقيقي لکتن موجب، موجوده بلوچستان جي سرزمين قديم زماني ۾ سنڌ جي وسيع جغرافيائي ۽ تهذيبي دائري سان ڳنڍيل رهي آهي. ڪجهه محققن جو خيال آهي ته بلوچستان جا ابتدائي رهاڪو سنڌي نسل سان لاڳاپيل هئا، جڏهن ته بلوچ قبيلن جي آمد بعد جي تاريخي دورن ۾ ٿي. ڊاڪٽر الهه رکيو ٻُٽ لکي ٿو ته بلوچ قبيلا بلوچستان جا اصلوڪا رهاڪو نه هئا، پر انهن جي مڪران ۽ بلوچستان ۾ آمد چوٿين صدي عيسوي کان شروع ٿي. هن جي مطابق، بلوچ قبيلن کان اڳ هن خطي ۾ دراوڙ، عرب، ايراني، بروهي، راجپوت ۽ جت وڏي انگ ۾ آباد هئا. مير رحيم داد خان مولائي شيدائي پنهنجي ڪتاب تاريخ تمدن سنڌ ۾ بيان ڪري ٿو ته سنڌ ماٿري ۾ بلوچن جي موجودگي کي ٽالپر دور کان اڳ تسليم ڪرڻ تاريخي طور درست ناهي، ۽ سندس خيال موجب بلوچستان تاريخي طور سنڌ جو حصو رهيو آهي.ڪتاب تاريخ تمدن سنڌ صفحو نمبر 579 ساڳئي محقق هڪ ٻي جڳهه تي لکي ٿو ته بلوچستان ۽ خراسان، اقليم سنڌ جا صوبا رهيا آهن. بلوچن جي نسلي ۽ جغرافيائي پس منظر بابت احمد يار بلوچ لکي ٿو ته بلوچن جي آمد بلوچستان ۾ مرحليوار ٿي ۽ انهن جي هجرت قديم مسڪن حلب ۽ شام مان تقريبن چوٿين صدي عيسوي ۾ شروع ٿي.ڪتاب تاريخ بلوچ قوم و خوانين بلوچ صفحو نمبر 38 صادق علي بلوچ مطابق، زابلستان بلوچن جو قديم وطن هو، جنهن مان پوءِ اهي مختلف علائقن ڏانهن منتقل ٿيا. موسيٰ خان جلال زئي تاريخ بلوچستان ۾ بيان ڪري ٿو ته جڏهن بلوچ قوم ڪرمان مان مڪران طرف لڏي آئي، تڏهن انهن جو سردار جلال خان هو، جيڪو هن مهاجرت جي اڳواڻي ڪري رهيو هو.تاريخ بلوچستان صفحو نمبر 16 يورپي محقق پيڪولين لکي ٿو ته گهڻا بلوچ پاڻ کي عرب نسل سان ڳنڍين ٿا ۽ حلب (شام) کي پنهنجو ابتدائي وطن قرار ڏين ٿا. ڪامران اعظم جنجوعه لکي ٿو ته بلوچ قوم قديم دور ۾ عربستان، دجله ۽ فرات جي وادين، حلب جي علائقن ۽ ايراني سرحدن ڀرسان آباد هئي. هن وڌيڪ بيان ڪيو آهي ته هڪ روايت موجب، جڏهن بلوچ حلب مان لڏپلاڻ ڪري ڪرمان پهتا، ته اهي 44 گروهن ۾ ورهايل هئا، جن مان اعلمش رومي وڏو سردار هو. تاريخي بيانن موجب، موجوده بلوچستان جو علائقو اڳ ڪيچ مڪران، لسٻيلا، قلات، ۽ سيوي (سبي) جهڙن نالن سان سڃاتو ويندو هو. مهر ڳڙهه جي تهذيب، جيڪا لڳ ڀڳ 9 هزار سال پراڻي آهي، پڻ هن ئي خطي سان منسوب ڪئي وڃي ٿي. ڪجهه محققن موجب، لسٻيلي جا حڪمران سما (سماٽ) هئا، جڏهن ته قلات جا حڪمران بروهي هئا، جن کي دراوڙي نسل سان وابسته ڪيو وڃي ٿو. بروهي قوم بابت اهو به لکيو ويو آهي ته انهن جو بلوچن سان نسلي ۽ لساني تعلق ناهي . پاڪستان جي قيام کان پوءِ، 1964ع ۾ مرڪزي حڪومت طرفان سنڌ جا ڪجهه علائقا—جهڙوڪ جهٽ پٽ، نصيرآباد، اوستو، جعفرآباد، جهل مگسي، ڊيرا الهيار ۽ مراد جمالي—انتظامي طور بلوچستان ۾ شامل ڪيا ويا.

تاريخ

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو سنڌ جي تاريخ

قبل از تاريخي دور

(تقريباً 7000 ق.م. کان 3000 ق.م.)

سنڌو ماٿر واري علائقي (Greater Indus Region) ۾ انساني آبادي جا سڀ کان پراڻا آثار تقريباً 7000 قبل مسيح جا ملن ٿا، خاص طور تي مھرڳڙھ مان. جيڪو جيڪو اڄ بلوچستان ۾ واقع آهي، قديم دور ۾ سنڌو ماٿر جي تهذيبي دائري ۾ شامل هو، ۽ سنڌ جي تهذيبي اثرن جو اولين مرڪز سمجهيو وڃي ٿو.

سنڌو تهذيب جو دور

(تقريباً 3000 ق.م. کان 1700 ق.م.)

تقريباً 3000 ق.م. ۾ سنڌو تهذيب پنهنجي پختي شهري شڪل اختيار ڪئي، جنهن جا وڏا مرڪز موهن جو دڙو ۽ هڙاپا هئا.

سنڌو تهذيب جا نمايان شهر

موهن جي دڙي مان مليل ڪنگ پريسٽ جو مجسمو

موهن دڙي جا آثار

سنڌو تهذيب جي آبادي بابت جديد آثار قديمه جي تحقيق موجب مجموعي آبادي 4 کان 5 لک جي وچ ۾ هئي، جيڪا ان دور لاءِ انتهائي وڏي هئي. سنڌو تهذيب جا شهر: گرڊ سسٽم تحت رٿيل؛ ڍڪيل نيڪالي نظام؛ پڪين سرن جا گهر؛ ۽ عوامي غسل خانن تي مشتمل هئا. سنڌو تهذيب پنهنجي عظمت ۾ قديم مصري ۽ ميسوپوٽيميا تهذيبن جي برابر هئي. موهن جو دڙو، هڙاپا ۽ ڪوٽ ڏيجي جهڙا شهر اعليٰ شهري منصوبابندي، پڪين سرن جي عمارتن، ڍڪيل نيڪالي نظام، عوامي غسل خانن ۽ منظم رستن جي شاهدي ڏين ٿا. بلوچستان خشڪ هجڻ ڪري اتي جي رهواسين کي مشڪلاتون پيدا ٿيون، جتان ڪيترائي ماڻهو ڪوٽ ڏجي جي علائقن طرف ھجرت ڪري آيا. پنهنجي دور ۾ ڪوٽ ڏجي وارو علائقو شهري علائقن جو مثال هو. ان کان سواءِ موهن جو دڙو ۽ هڙاپا پڻ انساني زندگي لاءِ شهڪار شهر هئا. هتي ماڻهو کي فنون لطيفہ تي عبور حاصل هو، ۽ هنن پنهنجي لکت جو نظام تيار ڪيو، جيڪو اڄ تائين مڪمل طور پڙهي نه سگهيو آهي. اتي موجود ترتيب سان جوڙهيل شهر، پڪين سرن سان عام ماڻهن جا گھر، رستا، عوامي غسل خانا، ۽ ڍڪيل نيڪالي جو نظام ان شهر جي عظمت جو داستان آهي. هي تهذيب تقريباً 1700 ق.م. ۾ اوچتي تباهي جو شڪار ٿي، جنهن جا امڪاني سبب قدرتي آفتون يا زلزلا سمجهيا وڃن ٿا.

ابتدائي تاريخي ۽ ويدڪ دور

(1700 ق.م. کان 600 ق.م.)

قديم شهر رورڪا، جنهن کي هاڻ روهڙي يا اروڙ چيو وڃي ٿو، سئوويرا بادشاهت(Sauvīra) جي گادي جو هنڌ هو. سئوويرا هڪ قدرتي-تاريخي بادشاهت هئي. جنهن جو ذڪر شروعاتي ٻڌ ڌرم جي ادب ۾ مُک واپاري مرڪز طور ٿيل آهي. رگويد واري زماني ۾ سنڌ کي سپت سنڌو سڏيو ويندو هو. “سپت سنڌو” مان مراد سنڌو ۽ ان سان لاڳاپيل اهم نديون هيون. ان مان مکيه نديون شتدرو (ستلج)، پرشڻي (راوي)، اسڪني (چناب)، وتستا (جهلم)، ارجڪئا (بياس)، ۽ سنڌو ندي وهندڙ هيون. ھڪ لفظ سوما کي ندي سمجھي سپت سنڌو جو مطلب ست نديون سمجھيو ويو پر علمن ان کي علائقي جو نالو يا ڏند ڪٿائي ندي سمجھن ٿا. مھاڀارت ۾ سنڌ جو ذڪر ڀارت ورشا جي حصي طور ملي ٿو.

ھخامنشي (فارسي) دور

(600 ق.م. کان 400 ق.م.)

سنڌ 519 ق.م. ۾ فارسي ھخامنشي (اڪئمنيڊ) شهنشاهت جو باقاعده حصو بڻجي. دارا اعظم (اول) سنڌ فتح ڪري ان کي پنهنجي سلطنت جي ھندش جي نالي سان 29هين ساتراپي (ولايت) قرار ڏنو. فارسي دور ۾ سنڌ مان فوجي ڀرتيون ڪيون ويون، ۽ سنڌي سپاهي ايراني لشڪر جو حصو بڻجي يونان خلاف ٿيندڙ فارسي–يوناني جنگين ۾ شامل ٿيا. اعظم (اول) جي فتح کان پوءِ سنڌ ۾ فارسي منتظمين، فوجي ۽ واپاري اچڻ لڳا، جنهن سبب ايراني اثر وڌي ويو. بعد وارن ايراني ۽ مقامي روايتن ۾ بهمن بن اسفنديار سان منسوب ڪجهه شهرن جو ذڪر ملي ٿو، پر جديد تاريخي تحقيق موجب اهي بيان اسطوري آهن ۽ ھخامنشي (اڪئمنيڊ) دور سان سڌي طرح ثابت ناهن. فردوسي جي شاهنامي جهڙين ايراني رزميه روايتن موجب، هند، سنڌ ۽ ڀرپاسي وارن علائقن جا ڪجهه راجا ايران جي بالادستي مڃيندا ۽ خراج ادا ڪندا هئا؛ بهرحال، جديد تاريخي تحقيق موجب اهي بيان ڪنھن تاريخي دستاويز جو نه پر ادبي ۽ رزميه روايتن جو حصو آهن. ايراني ھخامنشي اڪئمنيڊ سلطنت جي اوڀر وارن علائقن، جن ۾ سنڌ (ھندش) پڻ شامل هئي، جا نالا اسان تائين يوناني مؤرخن، خاص طور هيروڊوٽس، وسيلي پهتا آهن. انهن علائقن ۾ ساڪا، ماڪا (مڪران)، ستگيدائي، گنداروئي (گنڌارا)، داديڪائي ۽ پڪٽائي جهڙا قبيلائي ۽ علائقائي نالا شامل هئا. دارا اعظم (اول) جي دور ۾ سنڌ مان پڻ سپاهي ايراني فوج ۾ ڀرتي ڪيا ويا. بعد ۾، جڏهن خشايارشا پھريون (Xerxes) يونان خلاف مهم هلائي، تڏهن ايراني لشڪر ۾ هندستاني ۽ سنڌي سپاهي به شامل هئا؛ ڀيرو مل مهرچند آڏواڻي مطابق ايرانين جنگ ۾ ھاٿين جو پڻ استعمال ڪيو. 400 بهرحال، جديد تاريخي ذريعن موجب انهن جنگين ۾ سنڌي هاٿين جي استعمال بابت ڪو مستند ثبوت موجود ناهي.

يوناني ۽ سلوقي دور

(400 ق.م. کان 305 ق.م.)

327 کان 325 قبل مسيح جي وچ ۾ يوناني فاتح سڪندر اعظم سنڌو وادي ۽ ان سان لاڳاپيل علائقن ۾ داخل ٿيو. سڪندر جي وفات کان پوءِ سنڌ ۽ اتر اولهه هندستان ڪجهه عرصي لاءِ سلوقي سلطنت جي سياسي اثر هيٺ رهيا .

موريا سلطنت جو دور

(305 ق.م. کان 185 ق.م.)

305 قبل مسيح ۾ چندر گپت موريا، سلوقس نيڪيٽر سان معاهدي کان پوءِ، سنڌ کي موريا شهنشاهت ۾ شامل ڪيو. موريا دور، خاص طور اشوڪا جي حڪومت دوران، سنڌ ۽ ڀرپاسي وارن علائقن ۾ ٻڌ ڌرم کي وڏي هٿي ملي ۽ ان جي تبليغ ٿي. 185 قبل مسيح ۾ موريا حڪومت جو خاتمو تڏهن ٿيو جڏهن ان جي آخري حڪمران برهدرتھ کي پُشيمتر سنگا هٿان قتل ڪيو ويو ۽ سنگا شهنشاهت قائم ٿي.

هند-يوناني ۽ باختري دور

(185 ق.م. کان 130 ق.م.)

مورين جي زوال کان پوءِ اتر اولهه هندستان ۾ يوناني اثر ٻيهر وڌيو. هن دور ۾ ڊيمٽرس اول جي قيادت هيٺ يوناني–باختري حڪمرانن تقريباً 200–180 قبل مسيح جي وچ ۾ گندھارا، پنجاب ۽ ڀرپاسي وارن علائقن تي قبضو ڪيو. سنڌ بابت، خاص طور اترين حصن ۾، هند–يوناني اثر جا آثار ملن ٿا؛ بهرحال، سڄي سنڌ تي سندن سڌي ۽ مستقل حڪومت بابت جديد تحقيق ۾ اختلاف موجود آهي. ميناندر (ميلندا) جهڙا حڪمران به هن دور ۾ ٿيا.

سڪوٿي (انڊو-سڪوٿي) دور

(2 صدي ق.م.)

ٻي صدي قبل مسيح ۾ هند–يوناني علائقن ۾ ساڪا (سڪوٿي) قبيلن جي حڪمراني قائم ٿي، جنهن سان هند–يوناني اقتدار جو خاتمو ٿيو. ساڪا حڪمرانن سنڌ، پنجاب، راجستان ۽ اولهه هندستان جي وسيع علائقن تي حڪومت ڪئي، ۽ جديد تاريخنويسي ۾ هن دور کي انڊو–سڪوٿي (Indo-Scythian) دور سڏيو وڃي ٿو.

ڪوشان سلطنت

(1 صدي عيسوي کان 3 صدي عيسوي)

پهرين صدي عيسوي ۾ سنڌ ڪوشان ايمپائر جي قبضي هيٺ آئي. سنڌ, گندھارا ۽ اتر هندستان تي انھن جي حڪومت قائم ٿي. ڪنشڪ جي حڪمراني دوران ٻڌ ڌرم کي وڏي سرپرستي ملي ۽ ڪيترائي مذهبي مرڪز قائم ڪيا ويا. هن دور ۾ ڪجهه قبيلن، جن ۾ آهير پڻ شامل هئا، سنڌ ۾ موجود هئا. ٽين صدي عيسوي جي وچ ڌاري ڪوشان سلطنت جي زوال کان پوءِ سنڌ ساساني شهنشاهت جي سياسي اثر هيٺ اچي وئي

ساساني (فارسي) دور

(3 صدي عيسوي)

ڪوشان سلطنت جي زوال کان پوءِ، ٽين صدي عيسوي جي وچ ڌاري سنڌ ساساني شهنشاهت جي سياسي بالادستي هيٺ اچي وئي. ساساني حڪمرانن سنڌ کي سڌي صوبي بدران اوڀر سرحدي علائقي طور سنڀاليو، جتي مقامي حڪمران برقرار رهيا پر فارسي اقتدار کي خراج ادا ڪندا هئا. سنڌ هن دور ۾ ايران ۽ هندستان جي وچ ۾ واپاري دروازي جي حيثيت رکي ٿي. پنجين صدي عيسوي ۾ هيفتالي حملن سبب ساساني اثر ڪمزور ٿيو، جنهن کان پوءِ سنڌ ۾ مقامي گهراڻن جي حڪمراني جو آغاز ٿيو.

گپتا گھراڻي جو دؤر

(4 صدي عيسوي کان 478ع تائين)

ساساني اثر جي ڪمزور ٿيڻ کان پوءِ سنڌ ڪجهه عرصي لاءِ گپتا سلطنت جي سياسي اثر هيٺ آئي. پنجين صدي عيسوي جي آخر ۾ هيفتالي (سفيد ھُن) قبيلن جي حملن سبب گپتا اقتدار اتر اولهه هندستان مان ختم ٿيڻ لڳو. ان کان پوءِ سنڌ ۾ مقامي حڪمرانن جو دور شروع ٿيو، جيڪو روايتي طور راءِ گهراڻي سان منسوب ڪيو وڃي ٿو. ڪجهه وقت لاءِ اتر هندستان جي حڪمران شهنشاهه هرشاوردن جو سنڌ تي سياسي اثر پڻ ذڪر هيٺ اچي ٿو، پر سڌي صوبائي حڪومت جا پڪا ثبوت موجود ناهن.

قديم سنڌ جون مشهور سياسي شخصيتون

قديم سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ مقامي حڪمرانن، ايراني ۽ مقدونيائي فاتحن، موريا شهنشاهن ۽ وچ ايشيائي قبيلائي سلطنتن جو اهم ڪردار رهيو. رائي گهراڻي کان اڳ سنڌو ماٿري مختلف دورن ۾ مقامي راجائن، اخيميني، مقدونيائي، سليوسي، موريا، سڪا، پارٿين، ڪوشان ۽ اڇن هنن جي سياسي اثر هيٺ رهي. انهن حڪمرانن ۽ قبيلائي قوتن جو ذڪر گهڻو ڪري يوناني، ايراني، هندستاني ۽ بعد وارن تاريخي ذريعن ۾ ملي ٿو.

رائي گهراڻي کان اڳ سنڌ سان لاڳاپيل قديم حڪمران ۽ سياسي قوتون

نمبر	شخصيت / قوت	درجو	سياسي سڃاڻپ	سنڌ سان لاڳاپو	مختصر تعارف
1	راجا ميوسيڪانس (Musicanus)	مقامي حڪمران	سنڌو ماٿري جو راجا	هيٺين سنڌ / سنڌو درياهه جو علائقو	يوناني ذريعن موجب ميوسيڪانس سنڌو ماٿري جو هڪ خودمختيار مقامي حڪمران هو، جنهن سڪندر اعظم جي آمد وقت پنهنجي سياسي حيثيت برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي.
2	راجا سامبس (Sambus)	مقامي حڪمران	اتر سنڌ جو سردار	اتر سنڌ	سامبس قديم سنڌ جو هڪ مقامي حڪمران يا سردار هو، جنهن جو ذڪر مقدونيائي لشڪر جي سنڌ ۾ اچڻ واري دور سان لاڳاپيل بيانن ۾ ملي ٿو.
3	راجا آڪسِي ڪانس (Oxycanus)	مقامي حڪمران	سنڌو ڪناري جو حڪمران	سنڌو درياهه جو علائقو	آڪسيڪانس سنڌو درياهه جي ڀرپاسي آباد علائقي جو مقامي حڪمران هو، جنهن بابت يوناني تاريخدانن سڪندر اعظم جي سنڌي مهم جي حوالي سان ذڪر ڪيو آهي.
4	سوفيٿس يا سوفيٽس	مقامي حڪمران	منظم مقامي رياست جو حڪمران	قديم سنڌ / اتر اولهه هندستاني علائقو	سوفيٿس کي قديم ذريعن ۾ هڪ منظم، طاقتور ۽ فوجي لحاظ کان مضبوط حڪمران طور بيان ڪيو ويو آهي، جنهن وٽ انتظامي ۽ فوجي ڍانچو موجود هو.
5	دارا اوّل	غير ملڪي حڪمران	اخيميني سلطنت جو شهنشاهه	هندوش / سنڌو ماٿري	دارا اوّل اخيميني ايران جو شهنشاهه هو، جنهن سنڌو ماٿري جي ڪجهه حصن کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪيو ۽ انهن علائقن کي اخيميني انتظامي نظام جو حصو بڻايو.
6	سڪندر اعظم	غير ملڪي فاتح	مقدونيائي سلطنت	سنڌو درياهه ۽ هيٺين سنڌ	سڪندر اعظم 326 ق.م ۾ سنڌو ماٿري ۾ داخل ٿيو ۽ هتان جي مختلف مقامي حڪمرانن سان جنگيون، معاهدا ۽ سياسي رابطا ڪيا.
7	سليوڪس اوّل نيڪيٽر	غير ملڪي حڪمران	سليوسي سلطنت	سنڌ ۽ اتر اولهه هندستان جا سرحدي علائقا	سليوڪس اوّل سڪندر اعظم جي جانشينن مان هو، جنهن سنڌ ۽ ڀرپاسي وارن علائقن تي سياسي دعويٰ ڪئي، پر بعد ۾ موريا سلطنت سان معاهدي ذريعي سرحدي بندوبست ٿيو.
8	چندر گپت موريا	سلطنتي حڪمران	موريا سلطنت	سنڌ سميت اتر هندستان	چندرگپت موريا اتر هندستان ۾ هڪ مضبوط مرڪزي سلطنت قائم ڪئي، جنهن جي سياسي اثر هيٺ سنڌ جا علائقا به آيا.
9	اشوڪ اعظم	سلطنتي حڪمران	موريا سلطنت	سنڌو ماٿري جا علائقا	اشوڪ اعظم موريا سلطنت جو مشهور شهنشاهه هو، جنهن بدھ مت جي سرپرستي ڪئي ۽ سلطنت جي مختلف علائقن ۾ اخلاقي، انتظامي ۽ مذهبي پاليسيون نافذ ڪيون.
10	سڪا / اسڪٿي	قبائلي / سلطنتي قوت	وچ ايشيائي قبيلائي حڪمران	سنڌ ۽ ڀرپاسي وارا علائقا	سڪا يا اسڪٿي وچ ايشيا مان آيل قبيلائي قوتون هيون، جن اتر اولهه هندستان ۽ سنڌ جي سياسي تاريخ تي اثر وڌو.
11	پارٿين / پھلاوا	قبائلي / سلطنتي قوت	ايراني نسل جي سياسي قوت	سنڌ ۽ اتر اولهه هندستان	پارتھين يا پھلاوا ايراني نسل سان لاڳاپيل حڪمران هئا، جن مختلف دورن ۾ سنڌ ۽ ڀرپاسي وارن علائقن تي سياسي اثر قائم رکيو.
12	ڪوشان	سلطنتي قوت	وچ ايشيائي سلطنت	سنڌو ماٿري ۽ اتر اولهه هندستان	ڪوشان سلطنت واپار، سڪن، بدھ مت ۽ بين العلاقائي رابطن لاءِ مشهور هئي. ان جو اثر سنڌو ماٿري تائين پکڙيل هو.
13	اڇا ھن	قبائلي / حملي آور قوت	وچ ايشيائي خانه بدوش	سنڌ ۽ ڏکڻ ايشيا جا علائقا	اڇا هن وچ ايشيا جا خانه بدوش حملي آور هئا، جن ڏکڻ ايشيا جي سياسي ڍانچي تي اثر وڌو ۽ سنڌ سميت ڪيترن علائقن ۾ سياسي بيچيني پيدا ڪئي.

راء گھراڻي جو دؤر

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو راءِ گهراڻو

(تقريباً 478ع – 632ع)

پنجين صدي عيسوي جي آخر ڌاري سنڌ ۾ مقامي حڪمراني جي هڪ نئين مرحلي جو آغاز ٿيو، جنهن کي تاريخ ۾ راءِ گهراڻي جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. راءِ گهراڻو سنڌ جو پهريون چڱيءَ طرح دستاويزي مقامي حڪمران گهراڻو سمجهيو وڃي ٿو، جنهن ساساني، ڪوشاني ۽ ٻين خارجي سياسي اثرن جي خاتمي کان پوءِ سنڌ ۾ هڪ مضبوط ۽ خودمختيار رياست قائم ڪئي. هن گهراڻي جي گاديءَ جو هنڌ اروڙ (الور) هو، جيڪو ان دور ۾ سنڌ جو اهم سياسي، فوجي ۽ واپاري مرڪز هو.

راءِ گهراڻي بابت بنيادي معلومات چچ نامو، عرب مؤرخن جي بيانن ۽ بعد وارن تاريخي ماخذن مان ملي ٿي. انهن ذريعن موجب راءِ حڪمرانن جي اقتدار هيٺ سنڌ جي حدن ۾ موجوده سنڌ سان گڏ مڪران، سيوستان (سيوھڻ)، ملتان ۽ اتر اولهه وارا ڪجهه سرحدي علائقا پڻ شامل هئا. ان دور ۾ سنڌ ڏکڻ ايشيا، ايران ۽ وچ ايشيا جي وچ ۾ واپار جو اهم مرڪز هئي، جنهن سبب رياست کي اقتصادي استحڪام حاصل رهيو.

راءِ گهراڻي جي دور ۾ انتظامي ڍانچي، فوجي تنظيم، زميني محصولن ۽ واپاري رستن تي خاص ڌيان ڏنو ويو. عرب مؤرخن جي بيانن موجب سنڌ هڪ خوشحال ۽ منظم سلطنت هئي، جتي زراعت، واپار ۽ دريائي آمدرفت معاشي زندگي جا اهم بنياد هئا. راءِ حڪمرانن جي دور ۾ مختلف مذهبي برادرين، خاص طور ٻڌ ڌرم ۽ هندومت جي پوئلڳن، کي پنهنجن مذهبي معاملن ۾ خاصي آزادي حاصل هئي.

632ع ۾ راءِ ساهسي ٻيو جي وفات کان پوءِ راءِ گهراڻي جو خاتمو ٿيو. ان کان پوءِ سندس درٻار جي برهمڻ وزير چچ اقتدار حاصل ڪري برهمڻ آباد قائم ڪيو، جنهن سان سنڌ جي سياسي تاريخ جي هڪ نئين دور جي شروعات ٿي.

راءِ گهراڻي جا حڪمران

راءِ گهراڻي جا حڪمران

ترتيب	حڪمران	اندازي مطابق دورِ حڪومت	اهم خصوصيتون
1	راءِ ڏيوَاجي	تقريباً 489ع کان اڳ	راءِ گهراڻي جو باني حڪمران؛ سنڌ ۾ منظم سياسي اقتدار جو بنياد وڌائيندڙ
2	راءِ ساهيرس اوّل	489ع – 510ع	سلطنت جي توسيع ۽ انتظامي استحڪام
3	راءِ ساهسي اوّل	510ع – 524ع	امن، واپار ۽ فوجي تنظيم جي مضبوطي
4	راءِ ساهيرس ٻيو	524ع – 600ع	راءِ گهراڻي جو سڀ کان طاقتور حڪمران؛ سياسي ۽ فوجي عروج جو دور
5	راءِ ساهسي ٻيو	600ع – 632ع	راءِ گهراڻي جو آخري حڪمران؛ سندس وفات کان پوءِ برهمڻ گهراڻي جو آغاز ٿيو

راءِ سلطنت جي سياسي ۽ انتظامي بناوت

راءِ دور جي رياست جون اهم خصوصيتون

شعبو	تفصيل
گاديءَ جو هنڌ	اروڙ (الور)
حڪومتي نوعيت	موروثي بادشاهت
اهم علائقا	سنڌ، سيوستان، ملتان، مڪران ۽ سرحدي علائقا
معيشت	زراعت، دريائي واپار، زميني محصول
فوج	منظم مقامي فوج ۽ سرحدي دفاعي نظام
مذهب	هندومت ۽ ٻڌ ڌرم جي گڏيل موجودگي
واپار	هندستان، ايران ۽ وچ ايشيا سان واپاري رابطا
جانشين رياست	برھمڻ گھراڻو

تاريخي اهميت

راءِ گهراڻي کي سنڌ جي قديم تاريخ ۾ هڪ عبوري ۽ بنيادي اهميت وارو دور سمجهيو وڃي ٿو. هي دور هڪ طرف قديم هند-ايراني ۽ ڪوشاني سياسي روايتن جي پڄاڻي جي نمائندگي ڪري ٿو، جڏهن ته ٻي طرف سنڌ جي مقامي رياستي سڃاڻپ جي مضبوط ٿيڻ جو آغاز پڻ سمجهيو وڃي ٿو. راءِ حڪمرانن جي دور ۾ سنڌ هڪ منظم سياسي وحدت طور سامهون آئي، جنهن جي انتظامي ۽ فوجي ڍانچي تي بعد ۾ برهمڻ آباد ۽ پوءِ عرب دور جي حڪمراني جا ڪيترائي عنصر قائم رهيا.

برهمڻ گهراڻي جو دور

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو برھمڻ گهراڻو

(632ع – 712ع)

راءِ گهراڻي جي خاتمي کان پوءِ سنڌ جي تاريخ ۾ هڪ نئون سياسي دور شروع ٿيو، جيڪو برهمڻ گهراڻي يا چچ گهراڻي جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. هن گهراڻي جو بنياد چچ برهمڻ وڌو، جيڪو اصل ۾ راءِ ساهسي ٻئي جي درٻار ۾ هڪ برهمڻ وزير ۽ منتظم هو. راءِ ساهسي ٻئي جي وفات کان پوءِ چچ اقتدار حاصل ڪيو ۽ سنڌ ۾ هڪ نئين مقامي بادشاهت قائم ڪئي.

برهمڻ گهراڻي جو گاديءَ جو هنڌ اروڙ (الور) رهيو، جيڪو ان دور ۾ سنڌ جو اهم سياسي، فوجي ۽ واپاري مرڪز هو. عرب، فارسي ۽ مقامي تاريخي ماخذن موجب هن دور ۾ سنڌ جون حدون اتر ۾ ملتان تائين، اولهه ۾ مڪران تائين ۽ ڏکڻ ۾ رڻ ڪڇ جي علائقن تائين پکڙيل هيون.

برهمڻ گهراڻي جي دور ۾ سنڌ هڪ منظم ۽ خوشحال رياست طور موجود هئي، جتي زراعت، دريائي واپار، بندرگاهي سرگرميون ۽ زميني محصول رياست جي آمدني جا اهم ذريعا هئا. ديبل، نيرون ڪوٽ، سيوستان ۽ برهمڻ آباد جهڙا شهر واپار ۽ انتظام جا اهم مرڪز هئا. عرب مؤرخن جي بيانن موجب سنڌ هندستان، ايران، عربستان ۽ وچ ايشيا جي وچ ۾ واپاري رابطن جو اهم دروازو هئي.

چچ برهمڻ جو اقتدار

چچ برهمڻ اصل ۾ راءِ ساهسي ٻئي جي درٻار جو اعليٰ عملدار هو. چچ نامي موجب راءِ ساهسي جي وفات کان پوءِ چچ راڻي سوهندي سان شادي ڪئي ۽ اقتدار سنڀاليو. بعد ۾ هن مخالف دعويدارن کي شڪست ڏئي پنهنجي حڪومت کي مستحڪم ڪيو. چچ سنڌ جي سرحدن کي وڌايو ۽ ڪيترن ئي سرحدي علائقن تي سياسي اثر قائم ڪيو.

تاريخي روايتن موجب چچ نه رڳو سنڌ جي مرڪزي علائقن تي پنهنجو اقتدار مضبوط ڪيو، پر مڪران، سيوستان ۽ اترين علائقن ۾ پڻ مهمون هلائيون. سندس دور ۾ سنڌ هڪ مضبوط مقامي بادشاهت طور اڀري آئي، جنهن جو سياسي اثر سنڌو ماٿريءَ جي وڏي حصي تائين پکڙيل هو.

برهمڻ گهراڻي جا حڪمران

برهمڻ گهراڻي جا حڪمران

نمبر	حڪمران	دورِ حڪومت	اهم خصوصيتون
1	چچ برهمڻ	632ع – 671ع	برهمڻ گهراڻي جو باني؛ راءِ گهراڻي کان پوءِ اقتدار سنڀالي سنڌ کي سياسي طور متحد ڪيو
2	راجا چندر	671ع – 679ع	چچ جو ڀاءُ؛ حڪومت جي استحڪام ۽ انتظامي تسلسل برقرار رکيو
3	راجا ڏاهر	679ع – 712ع	برهمڻ گهراڻي جو آخري حڪمران؛ عرب حملي خلاف مزاحمت لاءِ مشهور

راجا ڏاهر جو دور

راجا ڏاهر برهمڻ گهراڻي جو آخري ۽ سڀ کان مشهور حڪمران هو. هن پنهنجي والد راجا چچ ۽ چاچي راجا چندر کان پوءِ اقتدار سنڀاليو. سندس دور ۾ سنڌ سياسي طور مضبوط رياست هئي، پر ساڳئي وقت عرب خلافت سان لاڳاپا ڇڪتاڻ جو شڪار ٿيڻ لڳا.

711ع–712ع ۾ محمد بن قاسم جي اڳواڻي ۾ اموي خلافت جي فوجن سنڌ تي حملو ڪيو. عرب فوجن پهرين ديبل تي قبضو ڪيو، پوءِ نيرون ڪوٽ، سيوستان ۽ ٻين علائقن ڏانهن وڌيون. آخرڪار اروڙ جي ويجهو ٿيل جنگ ۾ راجا ڏاهر مارجي ويو، جنهن سان برهمڻ گهراڻي جو خاتمو ٿيو ۽ سنڌ اموي خلافت جي سياسي اثر هيٺ اچي وئي.

برهمڻ گهراڻي جي رياست جون اهم خصوصيتون

شعبو	تفصيل
گاديءَ جو هنڌ	اروڙ
حڪومتي نظام	موروثي بادشاهت
حڪمران گهراڻو	برهمڻ (چچ) گهراڻو
اهم شهر	اروڙ، ديبل، نيرون ڪوٽ، برهمڻ آباد، سيوستان
اهم معاشي بنياد	زراعت، دريائي واپار، بندرگاهون، محصول
مذهبي صورتحال	هندومت، ٻڌ ڌرم ۽ مقامي مذهبي روايتون
واپاري رابطا	ايران، عربستان، مڪران، هندستان
خاتمو	712ع ۾ اموي خلافت جي فتح کان پوءِ

تاريخي اهميت

برهمڻ گهراڻي جو دور سنڌ جي تاريخ ۾ قديم ۽ اوائلي اسلامي دور جي وچ واري اهم عبوري مرحلي طور ڏٺو وڃي ٿو. هن دور ۾ سنڌ هڪ مضبوط مقامي رياست جي صورت ۾ موجود هئي، جنهن جا سياسي، فوجي ۽ واپاري رابطا ايران، عربستان ۽ هندستان سان قائم هئا. چچ نامو، جيڪو هن دور بابت بنيادي تاريخي ماخذن مان هڪ آهي، سنڌ جي سياسي ڍانچي، حڪمرانن، فوجي مهمن ۽ عرب-سنڌ لاڳاپن بابت اهم معلومات فراهم ڪري ٿو.

712ع ۾ برهمڻ گهراڻي جي خاتمي سان سنڌ جي تاريخ ۾ هڪ نئون باب شروع ٿيو، جنهن سان عرب-اسلامي سياسي ۽ ثقافتي اثرن جو دور آغاز ٿيو. ان ڪري برهمڻ گهراڻي کي قديم سنڌ جي آخري وڏي مقامي بادشاهت طور پڻ ڏٺو وڃي ٿو.

عربن جو دور

اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو سنڌ تي عربن جي فتح ۽ سنڌ ۾ عرب دور

(712ع کان 11هين صدي عيسوي تائين)

سنڌ ۾ عربن جو دور 8هين صدي عيسويءَ ۾ اموي خلافت جي فوجي فتح کان شروع ٿيو ۽ پوءِ اموي، عباسي ۽ هباري حڪمراني جي مرحلن مان گذريو. هن دور ۾ سنڌ پهرين خلافت جي صوبي طور هلي، پوءِ عباسي خلافت جي ڪمزور ٿيڻ سان مقامي عرب نسل جي هباري خاندان جي نيم خودمختيار حڪومت هيٺ آئي. سنڌ ۾ عرب حڪمراني جا اهم مرڪز ديبل، نيرون ڪوٽ، برهمڻ آباد، اروڙ، منصوره ۽ ملتان هئا. هن دور ۾ سنڌ عرب دنيا، ايران، مڪران، هندستان ۽ هند (महासागर) جي واپاري نيٽ ورڪن سان ڳنڍجي وئي.

عباسي دور ۾ لکيل هڪ دستاويز

عربن پاران پاڪستان ۽ هندوستان جي علائقن ۾ ڪيل حڪومت

اموين پاران فتح ڪيل سنڌ:

  محمد جي وقت ڪيل فتحون 622–632

  راشديا خلافت دوران ڪيل فتحون ، 632–661

  خلافت اموي دوران فتحون 661–750

فتح کان اڳ اسلامي رابطا

سنڌ ۾ اسلام جي شروعات صرف فوجي فتح سان نه ٿي، پر عرب واپارين، ملاحن ۽ ساحلي رابطن وسيلي اسلام سنڌ جي سامونڊي علائقن تائين اڳ ئي پهچي چڪو هو. ديبل ۽ ٻين بندرگاهن وسيلي سنڌ جا واپاري عربستان، عمان، يمن، بصره ۽ هند महासागर جي ٻين ساحلي علائقن سان لاڳاپيل هئا. جديد مؤرخن موجب سنڌ ۾ اسلام جي اوائلي موجودگيءَ کي ساحلي واپار، ملاح برادرين ۽ عرب-سنڌي تجارتي لاڳاپن جي پسمنظر ۾ سمجهڻ گهرجي. ديبل جي بندرگاهه سان لاڳاپيل باوراجن يا ملاحن بابت ڪجهه روايتن ۾ وڏي پيماني تي اسلام قبول ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو، پر جديد تحقيق ان ڳالهه کي احتياط سان ڏسي ٿي. مؤرخن جي راءِ ۾ ڪجهه ملاحن ۽ واپاري حلقن اسلام قبول ڪيو، پر “گهڻي ڀاڱي سمورن” جي اسلام قبول ڪرڻ واري روايت کي پڪ سان ثابت ٿيل تاريخي حقيقت نٿو چئي سگهجي.

محمد بن قاسم جي فتح

711ع ۾ اموي خلافت جي نوجوان سپهه سالار محمد بن قاسم سنڌ تي فوجي مهم شروع ڪئي. هن مهم جو تعلق اموي خلافت جي اوڀر واري سرحدي پاليسي، مڪران ۽ سنڌ جي سياسي حالتن، ديبل جي بندرگاهه ۽ عرب-سنڌ لاڳاپن سان هو. محمد بن قاسم پهرين ديبل تي قبضو ڪيو، جتي منجنيقن جو استعمال روايتي ماخذن ۾ ذڪر هيٺ اچي ٿو. ان کان پوءِ نيرون ڪوٽ، سيوستان، برهمڻ آباد، اروڙ ۽ آخرڪار ملتان تائين عرب فوجي پيش قدمي ٿي.

712ع ۾ راجا ڏاهر عرب فوجن سان جنگ ۾ مارجي ويو، جنهن سان برهمڻ گهراڻي جي حڪمراني جو خاتمو ٿيو ۽ سنڌ ۾ خلافت جي سياسي اقتدار جو آغاز ٿيو. راجا ڏاهر کي عرب تاريخنويسيءَ ۾ اڪثر منفي يا غير مقبول حڪمران طور پيش ڪيو ويو آهي، پر جديد مؤرخن اهڙن بيانن کي فاتحن جي سياسي بيانيي ۽ فتح نامن جي ادبي روايتن جي تناظر ۾ پڙهڻ تي زور ڏنو آهي.

فتح کان پوءِ سنڌو ماٿري جا اهم علائقا، خاص طور ديبل، اروڙ، برهمڻ آباد ۽ ملتان، اسلامي حڪمراني هيٺ آيا. عرب جاگرافيائي ۽ تاريخي ماخذن ۾ سنڌ کي اڪثر “سند” سڏيو ويو، جڏهن ته ان کان اوڀر يا اڳتي وارن علائقن لاءِ “هند” جو نالو استعمال ڪيو ويو.

انتظامي ۽ شهري تبديليون

فتح کان پوءِ سنڌ کي خلافت جي هڪ سرحدي صوبي طور منظم ڪيو ويو. شروعاتي دور ۾ عرب گورنرن فوجي ڇانوڻين، محصولي نظام، امن امان، بندرگاهي واپار ۽ مقامي سردارن سان لاڳاپن کي منظم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ديبل عرب سامونڊي واپار جو اهم مرڪز رهيو، جڏهن ته ملتان اترين سنڌ ۽ پنجاب سان لاڳاپيل مذهبي، تجارتي ۽ فوجي مرڪز بڻيو. منصوره عرب دور جو سڀ کان اهم شهر بڻجي اڀريو. روايتن موجب اهو شهر برهمڻ آباد جي علائقي ۾ يا ان جي ويجهو آباد ٿيو ۽ بعد ۾ عباسي ۽ هباري دور ۾ سنڌ جي سياسي، علمي ۽ واپاري زندگي جو مرڪز بڻيو. منصوره مان ڪيترائي عالم، شاعر، فقيه، قاضي ۽ رياضي دان پيدا ٿيا، جن ۾ ابو مشعر السندي، ابو عطا سنڌي، ابو راجا سنڌي ۽ سند بن علي جهڙا نالا ذڪر هيٺ اچن ٿا. ابو راجا سنڌي ۽ سند بن علي ابتدائي اسلامي دور ۾ “السندي” نسبت سان سڃاتل شخصيتون آهن. عرب تذڪرن موجب انهن جو تعلق سنڌ سان ڄاڻايو وڃي ٿو ۽ اهي اسلامي علمي، ادبي يا انتظامي حلقن سان وابسته رهيا، پر سندن حياتي بابت تفصيلي ۽ متفقه سوانحي ڄاڻ محدود آهي.

عرب دور جي سياسي مرحلن جو خلاصو

سنڌ ۾ عرب حڪمراني جا اهم مرحلا

مرحلو	لڳ ڀڳ عرصو	سياسي حيثيت	اهم مرڪز	نمايان خصوصيت
اموي دور	712ع – 750ع	خلافت جو صوبو	ديبل، اروڙ، برهمڻ آباد، ملتان	محمد بن قاسم جي فتح، عرب فوجي ۽ انتظامي نظام جو قيام
عباسي دور	750ع – 9هين صدي	عباسي خلافت جو صوبو	منصوره، ملتان، ديبل	گورنرن جي مقرري، قبائلي ڇڪتاڻ، منصوره جي اهميت
هباري دور	9هين صدي – 11هين صدي	نيم خودمختيار عرب امارت	منصوره	خلافت جي رسمي اطاعت، عملي خودمختياري، مقامي عرب حڪومت
غزنوي مداخلت	11هين صدي	غزنوي اثر	منصوره، ملتان	محمود غزنوي جا حملا ۽ هباري طاقت جو خاتمو

اموي دور جا گورنر

اموي فتح کان پوءِ سنڌ ۾ گورنرن جي مقرري عراق جي والي ۽ خلافت جي مرڪزي اختيار سان لاڳاپيل هئي. شروعاتي گورنرن جو ڪم فوجي قبضو برقرار رکڻ، محصول گڏ ڪرڻ، مقامي بغاوتن کي روڪڻ ۽ سنڌ کي خلافت جي اوڀر واري سرحدي نظام ۾ شامل ڪرڻ هو. هي فهرست روايتي تاريخي ماخذن ۽ سنڌي تاريخي روايتن ۾ ڏنل نالن تي ٻڌل آهي؛ مختلف ماخذن ۾ ڪن گورنرن جي نالن، ترتيب ۽ دورن بابت اختلاف ملي سگهن ٿا.

سنڌ ۾ اموي دور جا گورنر

نمبر	گورنر	دورِ حڪومت	حيثيت / ڪردار	مختصر نوٽ
1	محمد بن قاسم	712ع – 715ع	اموي سپهه سالار ۽ پهريون عرب گورنر	سنڌ فتح ڪئي، ديبل، اروڙ، برهمڻ آباد ۽ ملتان کي عرب اقتدار هيٺ آندو ۽ اسلامي حڪمراني جو بنياد وڌو.
2	يزيد بن ابي ڪبشه	715ع	اموي گورنر	محمد بن قاسم کان پوءِ مختصر عرصي لاءِ سنڌ جو گورنر مقرر ٿيو.
3	حبيب بن مھلب	715ع – 717ع	اموي گورنر	فوجي ۽ مالي انتظام سنڀاليو ۽ شروعاتي عرب انتظام کي برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي.
4	عمر بن مسلم باھلي	717ع – 724ع	اموي گورنر	سنڌ ۽ هندستان جي سرحدي علائقن ۾ عرب فوجي ۽ انتظامي سرگرمين سان لاڳاپيل رهيو.
5	بلال بن احوز تميمي	724ع ۾ ڪجهه ڏينهن	خاص فوجي ذميواري	حبيب بن مهلب جي جيل مان ڀڄي وڃڻ کان پوءِ کيس گرفتار ڪرڻ لاءِ سنڌ موڪليو ويو.
6	جنيد بن عبدالرحمان	724ع – 729ع	اموي گورنر	سنڌ ۽ هندستان جي اوڀر وارن علائقن ۾ فوجي واڌارن لاءِ مشهور.
7	تميم بن زيد عتبي	729ع – 730ع	اموي گورنر	روايتن ۾ سخاوت جي ڪري مشهور ڄاڻايو ويو آهي.
8	حڪم بن عوانا ڪلبي	730ع – 738ع	اموي گورنر	سياسي بيچيني ۽ سرحدي دفاع جي دور ۾ مقرر ٿيو.
9	عمرو بن محمد بن قاسم	738ع – 743ع	اموي گورنر	باغين ۽ سرڪشن خلاف ڪارروايون ڪيون.
10	يزيد بن عرار	743ع – 744ع	اموي گورنر	سرڪشن خلاف ڪارروايون ڪيون ۽ اموي اقتدار برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي.
11	منصور بن جمھور ڪلبي	744ع – 750ع	اموي دور جو آخري اثرائتو حاڪم	اموي گورنر کان حڪومت کسي حاڪم ٿيو. عباسي انقلاب کان پوءِ عباسي خلافت سان ٽڪراءُ ۾ آيو؛ ان کان پوءِ سنڌ ۾ عباسي گورنرن جو دور شروع ٿيو.

اموي دور جي تاريخي اهميت

اموي دور سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ هڪ بنيادي تبديلي جو دور هو. هن دور ۾ سنڌ پہلی ڀيرو اسلامي خلافت جي سياسي نظام ۾ شامل ٿي، عرب فوجي ڇانوڻيون قائم ٿيون، بندرگاهن ۽ واپاري رستن کي نئين اهميت ملي، ۽ عربي ٻولي، اسلامي قانون، محصولي انتظام ۽ خلافت سان لاڳاپيل ادارياتي اثر سنڌ ۾ داخل ٿيا. ساڳئي وقت مقامي سماج، ٻڌ ڌرم، هندومت، جٽ، ميد، واپاري طبقن ۽ عرب حڪمرانن جي وچ ۾ لاڳاپا هڪجهڙا نه هئا، پر مختلف علائقن ۾ مختلف سياسي ۽ سماجي صورتون اختيار ڪندا رهيا.

عباسي دور

(750ع کان 9هين صدي عيسوي تائين)

750ع ۾ عباسي خلافت جي قيام سان سنڌ پڻ اموي اقتدار کان نڪري عباسي خلافت جو صوبو بڻجي وئي. عباسي دور ۾ سنڌ جي سياسي مرڪز طور منصوره جي اهميت وڌي وئي، جيڪو اسلامي دنيا جي اوڀرئين سرحد تي واقع هڪ اهم انتظامي، واپاري ۽ علمي شهر بڻجي اڀريو. عباسي دور ۾ سنڌ بغداد سان سياسي، اقتصادي ۽ ثقافتي طور ڳنڍيل رهي، جيتوڻيڪ جغرافيائي فاصلي ۽ مقامي قبائلي حالتن سبب مرڪزي حڪومت جي گرفت وقت سان ڪمزور ٿيندي وئي. عباسي دور جي شروعاتي گورنرن کي سنڌ ۾ قبائلي اختلافن، مقامي بغاوتن، مالي انتظام ۽ سرحدي دفاع جهڙن مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو. خاص طور عرب قبيلن جي يمني ۽ مضري (حجازي) ڌرين جي وچ ۾ اختلاف ڪيترن ئي سياسي بحرانن جو سبب بڻيا. ان باوجود عباسي دور ۾ سنڌ اسلامي دنيا جي واپاري ۽ علمي نيٽ ورڪن سان وڌيڪ مضبوط نموني ڳنڍجي وئي.

منصوره: عباسي سنڌ جو مرڪز

منصوره عباسي دور ۾ سنڌ جو سڀ کان اهم شهر بڻجي ويو. مؤرخ ابن حوقل، اصطخري ۽ المسعودي منصوره کي هڪ خوشحال، آباد ۽ واپاري مرڪز طور بيان ڪيو آهي. شهر ۾ مسجدون، بازارون، سرڪاري عمارتون ۽ رهائشي پاڙا موجود هئا، جڏهن ته سنڌو ماٿري ۽ عربي سمنڊ جي وچ ۾ واپار لاءِ اهو اهم مرڪز هو. ڪيترا محقق منصوره کي پاڪستان جي سرزمين تي پهرين مڪمل اسلامي منصوبابنديءَ سان آباد ٿيل شهرن مان هڪ قرار ڏين ٿا.

بنو عباس دور جا گورنر

عباسي خلافت جي قيام (750ع) کان پوءِ سنڌ اموي اقتدار مان نڪري عباسي خلافت جو اوڀرئين سرحدي صوبو بڻجي وئي. هن دور ۾ منصوره سنڌ جو سياسي ۽ انتظامي مرڪز رهيو. عباسي گورنرن کي قبائلي اختلافن، مقامي بغاوتن، جاٽن ۽ ميدن جي مزاحمت، مالي انتظام ۽ خلافت جي مرڪزي پاليسين کي لاڳو ڪرڻ جهڙن مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو. نائين صدي عيسوي تائين عباسي اقتدار آهستي آهستي ڪمزور ٿيندو ويو، جنهن جي نتيجي ۾ سنڌ ۾ مقامي عرب اشرافيا طاقت حاصل ڪئي ۽ آخرڪار هباري خاندان نيم خودمختيار حڪومت قائم ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو.

سنڌ ۾ عباسي دور جا عرب گورنر

نمبر	گورنر جو نالو	دورِ حڪومت (هجري/عيسوي)	مختصر نوٽ
1	موسي بن ڪعب تميمي	124ھ–140ھ (758ع تائين)	سنڌ جو پهريون عباسي گورنر. منصوره جي مرمت ڪرائي ۽ ان کي انتظامي مرڪز طور مضبوط ڪيو.
2	عينيہ بن موسي	140ھ	سندس دور ۾ خليفي ابو جعفر منصور سان اختلاف پيدا ٿيا ۽ مرڪزي حڪومت سندس ڪارڪردگيءَ کان ناراض رهي.
3	عمر بن حفص عتڪي	140ھ–151ھ (768ع تائين)	سندس دور ۾ شيعي اثرن جي واڌ ۽ سياسي سرگرمين جو ذڪر ملي ٿو.
4	ھشام بن عمرو تغلبي	151ھ–156ھ (768/769ع–772/773ع)	محمد الاشتر ۽ سندس حامين خلاف مهم هلائي؛ عباسي اقتدار کي مضبوط ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.
5	معيد بن خليل تميمي		سندس دور ۾ خليفي منصور وفات ڪئي ۽ المهدي بالله خلافت سنڀالي.
6	روح بن حاتم مھلبي	159ھ لڳ ڀڳ	سندس دور ۾ گجرات جي سامونڊي پاسي کان حملي جو ذڪر ملي ٿو.
7	بسطام بن عمر	159ھ–161ھ	سياسي اختلافن سبب عباسي خلافت طرفان معزول ڪيو ويو.
8	روح بن حاتم مھلبي	161ھ	ٻيهر سنڌ جو گورنر مقرر ڪيو ويو.
9	نصر بن محمد اشعث	161ھ	مختصر عرصي لاءِ مقرر ٿيو، پر ساڳئي سال خليفي المهدي کيس هٽائي ڇڏيو.
10	محمد بن سليمان ھاشمي	161ھ	لڳ ڀڳ ويهه ڏينهن حڪومت ڪئي؛ پوءِ ٻيهر انتظامي تبديليون آنديون ويون.
11	زبير بن عباس	161ھ–162ھ	عباسي مرڪز جو نمائندو؛ هڪ سال کان پوءِ واپس گهرايو ويو.
12	مصباح بن عمرو تغلبي	161ھ–163ھ	سندس دور ۾ سنڌ جي سياسي حالتن ۾ بيچيني وڌي وئي.
13	ليث ظريف	164ھ–170ھ (782ع–787ع)	جاٽن جي بغاوت کي بصري کان آيل فوجي مدد سان ڪچليو ويو؛ وبائي صورتحال پڻ پيدا ٿي.
14	سالم يونسي	170ھ–174ھ (787ع–790/791ع)	هارون الرشيد طرفان مقرر ٿيو؛ اصل ۾ اسماعيل بن علي جو غلام هو.
15	اسحاق بن سليمان	174ھ–175ھ	تقريباً هڪ سال حڪومت ڪرڻ بعد وفات ڪري ويو.
16	طيفور بن عبدالله	175ھ	عرب قبيلن جي خونريز جهيڙن سبب معزول ڪيو ويو.
17	جابر بن اسعث طائي	مختصر عرصو	قبائلي تڪرارن کي ختم ڪرائڻ ۾ ناڪام رهيو.
18	سعيد بن مسلم	مختصر عرصو	پاڻ سنڌ نه آيو؛ پنهنجي ڀاءُ ڪثير بن مسلم کي نائب مقرر ڪيو.
19	عيسي بن جعفر	مختصر عرصو	پاڻ سنڌ نه آيو؛ محمد بن عدي کي نائب مقرر ڪيو، جنهن جي دور ۾ قبائلي اختلاف وڌيڪ وڌيا.
20	عبدالرحمان	مختصر عرصو	حالتن تي ضابطو آڻڻ ۾ ناڪام رهيو.
21	ايوب بن جعفر	مختصر عرصو	قبائلي ڇڪتاڻ ختم نه ڪري سگهيو؛ حجازي ۽ يمني عربن جا اختلاف وڌيڪ شدت اختيار ڪري ويا.
22	دائود بن يزيد	220ھ تائين (820ع لڳ ڀڳ)	عرب قبيلن جي اختلافن کي فوجي طاقت سان قابو ڪيو.
23	بشر بن دائود	820ع کان پوءِ	مامون جي دور ۾ بغاوت جو الزام لڳو؛ بعد ۾ پنهنجي وفاداري ثابت ڪئي.
24	غسان بن عباد	213ھ–216ھ	بشر بن دائود خلاف ڪارروائي ڪري کيس مامون جي درٻار ۾ پيش ڪيو.
25	موسي بن يحيٰ برمڪي	221ھ تائين (835ع)	ڪامياب عباسي گورنرن مان شمار ٿئي ٿو؛ سنڌ مان بغداد ويندڙ آمدني جو ذڪر ملي ٿو.
26	عمران بن موسي برمڪي	221ھ–226ھ	جاٽن ۽ ميدن جي بغاوتن کي ڪچليو؛ بعد ۾ هباري عربن هٿان قتل ٿيو.
27	عنبسا بن اسحاق	226ھ–240ھ	ديبل ۾ تعميراتي ۽ انتظامي سڌارا آندا.
28	هارون بن ابي خالد مروزي	240ھ تائين (854ع/855ع)	سنڌ ۾ عباسي اقتدار جو آخري نمايان نمائندو؛ سندس دور کان پوءِ هباري خاندان جي نيم خودمختيار حڪومت جو آغاز ٿيو.

عباسي دور جي مجموعي اهميت

سنڌ تي عباسي دور جا اثر

شعبو	اثر
انتظام	منصوره سنڌ جو مستقل سياسي ۽ انتظامي مرڪز بڻيو.
معيشت	بغداد، بصره ۽ عربي سمنڊ جي واپاري نيٽ ورڪن سان لاڳاپا مضبوط ٿيا.
سماج	عرب، مقامي سنڌي ۽ نو مسلم آباديءَ جو گڏيل سماجي ڍانچو وجود ۾ آيو.
مذهب	اسلامي ادارن، مسجدن ۽ علمي مرڪزن ۾ واڌ ٿي.
سياست	مرڪزي عباسي طاقت آهستي آهستي ڪمزور ٿي ۽ مقامي عرب اشرافيا مضبوط ٿي.
تاريخي اهميت	هباري خاندان جي اڀار ۽ سنڌ جي نيم خودمختيار اسلامي رياست جي قيام لاءِ بنياد فراهم ٿيو.

سنڌ ۾ علمي ۽ ثقافتي ترقي

عباسي دور ۾ سنڌ اسلامي علمي دنيا جو حصو بڻجي وئي. ڪيترائي سنڌي عالم، شاعر، رياضي دان، محدث ۽ فقيه اسلامي دنيا جي مختلف مرڪزن تائين پهتا. عربي ماخذن ۾ "السندي" نسبت رکندڙ ڪيترن عالمن جو ذڪر ملي ٿو. ابو عطا السندي ابتدائي عربي شاعريءَ ۾ مشهور نالو آهي، جڏهن ته ابو مشعر السندي حديث ۽ علمي حلقن سان لاڳاپيل شخصيت طور سڃاتو وڃي ٿو. اهڙي طرح سند بن علي رياضي ۽ فلڪيات جي ميدان ۾ عباسي دور جي مشهور عالمن مان شمار ڪيو وڃي ٿو. سنڌ مان بغداد، بصره ۽ ٻين اسلامي مرڪزن تائين علمي رابطن جي موجودگي ان ڳالهه جي شاهدي ڏئي ٿي ته سنڌ صرف هڪ سرحدي صوبو نه رهي، پر اسلامي علمي تمدن جو سرگرم حصو بڻجي وئي هئي.

واپار ۽ بحري رابطا

عرب دور ۾ ديبل، لاهري بندر ۽ سنڌ جي ٻين سامونڊي مرڪزن جي اهميت وڌي. سنڌ جا واپاري عربستان، عمان، يمن، فارس، اوڀر آفريقا، سري لنڪا، ملائي دنيا ۽ چين تائين واپار ڪندا هئا. ابن حوقل ۽ اصطخري سنڌ جي بندرگاهن کي هند महासागर جي اهم واپاري مرڪزن مان شمار ڪيو آهي. سنڌ مان اناج، ڪپهه، ڪپڙو، نير، مصالحا، قيمتي ڪاٺ، جانور ۽ ٻيون شيون برآمد ٿينديون هيون، جڏهن ته عرب دنيا مان ڌاتو، خوشبو، ڪپڙا ۽ ٻيون تجارتي شيون درآمد ٿينديون هيون.

.

هباري خاندان جو دور

(تقريباً 854ع کان 1025ع تائين)

نائين صدي عيسويءَ ۾، جڏهن عباسي خلافت جي مرڪزي طاقت ڪمزور ٿيڻ لڳي ۽ سنڌ ۾ مقامي عرب قبيلن ۽ اشرافيه جو اثر وڌيو، تڏهن هباري خاندان سنڌ ۾ هڪ نيم خودمختيار عرب حڪومت قائم ڪئي. هباري حڪمرانن عباسي خليفي جي رسمي بالادستي برقرار رکي؛ خطبن ۽ سڪن تي خليفي جو نالو جاري رکندا رهيا، پر عملي طور انتظامي، فوجي ۽ مالي اختيار سندن پنهنجي هٿن ۾ هئا. ان ڪري تاريخدان هباري رياست کي عباسي دنيا سان وابسته هڪ خودمختيار يا نيم خودمختيار عرب امارت طور بيان ڪن ٿا. هباري حڪومت جو سياسي ۽ انتظامي مرڪز منصوره (المنصوره) هو، جيڪو ان دور ۾ سنڌ جو اهم گاديءَ وارو شهر، علمي مرڪز ۽ واپاري شهر بڻجي ويو. نائين صدي عيسويءَ دوران عمر بن عبدالعزيز ھباري مقامي عرب سردارن مان طاقت حاصل ڪري سنڌ ۾ پنهنجي اقتدار کي مستحڪم ڪيو. ڪجهه جديد محققن موجب هن عباسي خليفي کان سنڌ جي واڳ پنهنجي حوالي ڪرڻ جي درخواست ڪئي، جيڪا ان وقت جي سياسي حالتن سبب قبول ڪئي وئي، ۽ اهڙيءَ طرح هباري اقتدار کي قانوني جواز حاصل ٿيو.

هباري دور ۾ سنڌ اسلامي دنيا ۽ هندستان جي وچ ۾ واپار، علم ۽ ثقافتي رابطن جو اهم مرڪز بڻجي وئي. ديبل عربي سمنڊ جي هڪ اهم بندرگاهه طور ترقي ڪئي، جتان سنڌي ۽ عربي واپاري ۽ ملاح بصره، عمان، يمن، اوڀر آفريقا ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا جي سامونڊي واپاري مرڪزن تائين سفر ڪندا هئا. هن سامونڊي واپار سنڌ کي هندي سمنڊ جي واپاري نيٽ ورڪ سان ڳنڍي ڇڏيو، جنهن سان مقامي معيشت ۽ بين الاقوامي واپار کي هٿي ملي. هباري حڪمرانن جي دور ۾ منصوره اسلامي علم، فقه، حديث، نجوم ۽ رياضي جي مطالعي جو پڻ اهم مرڪز بڻيو. سنڌ مان ڪيترائي عالم ۽ اديب اسلامي دنيا جي مختلف علمي مرڪزن سان لاڳاپيل رهيا. هن دور ۾ عربي ۽ مقامي سنڌي ثقافتن جي وچ ۾ رابطن ۾ واڌ آئي، جنهن سان سنڌ ۾ هڪ منفرد اسلامي-سنڌي تمدني ماحول وجود ۾ آيو.

هباري حڪمران

سنڌ ۾ هباري خاندان جا حڪمران

حڪمران	دور	گادي	اهم خصوصيت
عمر بن عبدالعزيز هباري	تقريباً 854ع – 914ع	منصوره	هباري اقتدار جو باني؛ عباسي خلافت جي رسمي اطاعت سان عملي خودمختياري حاصل ڪئي.
عبدالله بن عمر هباري	10هين صدي	منصوره	علمي ۽ ثقافتي سرگرمين جو دور؛ ڪجهه روايتن موجب قرآن جو سنڌي ترجمو هن دور سان منسوب ڪيو وڃي ٿو.
عمر بن عبدالله ھباري	11هين صدي جي شروعات	منصوره	هباري دور جو آخري اهم حڪمران؛ سندس دور ۾ اسماعيلي اثر وڌيا.

قرآن جو سنڌي ترجمو

سنڌ جي اسلامي تاريخ سان لاڳاپيل هڪ مشهور روايت موجب هباري دور ۾ هڪ مقامي هندو حڪمران جي درخواست تي قرآن پاڪ جو سنڌي ٻوليءَ ۾ ترجمو تيار ڪيو ويو. جيڪڏهن اها روايت درست مڃجي ته اهو سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ ۾ قرآن جي سڀ کان پراڻن ترجمن مان هڪ شمار ٿئي ٿو. البت مؤرخن ۾ ان واقعي جي تفصيل ۽ نوعيت بابت اختلاف موجود آهن.

عرب دور جو خاتمو

11هين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ سلطان محمود غزنوي ملتان ۽ سنڌ تي فوجي مهمون هلائيون. مختلف تاريخي ماخذن موجب 1024ع کان 1026ع جي وچ واري عرصي ۾ منصوره تي غزنوي اثر قائم ٿيو ۽ هباري خاندان جي سياسي طاقت ختم ٿي وئي. ان سان سنڌ ۾ تقريباً ٽن صدين تي پکڙيل عرب حڪمراني جو باب بند ٿيو ۽ سنڌ غزنوي سياسي دائري جو حصو بڻجي وئي.

عرب دور جي تاريخي اهميت

عرب دور جا ڊگهي مدي وارا اثر

شعبي	اثر
مذهب	اسلام جو مستقل قيام ۽ مسلم آباديءَ جي شروعات
ٻولي	عربي لفظن ۽ اسلامي اصطلاحن جو سنڌي ٻوليءَ ۾ دخول
شهرسازي	منصوره جهڙن اسلامي شهرن جو قيام
واپار	عرب دنيا، اوڀر آفريقا ۽ هند महासागर سان واپاري رابطن ۾ واڌ
علم	سنڌي عالمن جو اسلامي علمي دنيا سان ڳانڍاپو
انتظام	اسلامي مالياتي، عدالتي ۽ انتظامي ادارن جو تعارف
ثقافت	سنڌي ۽ عربي ثقافتي عنصرن جي ميلاپ سان نئين سماجي روايتن جو جنم

عربن کان پوء

محمود غزنوي (998ع–1030ع) جي دور ۾ سنڌ تي اسماعيلي حڪمران خاندانن جي حڪومت هئي. محمود غزنوي، جيڪو سني عقيدي جو وڏو حامي هو، 1025ع ۾ ملتان ۽ اوچ تي حملو ڪري اتان جي اسماعيلي حڪمران کي شڪست ڏني. ان کان پوءِ هن 1026ع ۾ بکر ۽ سيوستان (سيوهڻ) تي قبضي لاءِ پڻ فوج موڪلي. سومنات جي فتح کان پوءِ هن ڪڇ جي ريگستان مان گذرندي هباري خاندان جي گاديءَ واري هنڌ منصوره جو گهيرو ڪيو ۽ شهر کي ڦري لٽي باهه ڏئي ساڙي ڇڏيو..

غزنوين کان پوءِ جڏهن غوري اقتدار ۾ آيا ته معزالدين غوري پنهنجي غلام ناصرالدين قباچه کي ملتان ۽ اوچ جو حاڪم مقرر ڪيو (1206ع–1228ع). معزالدين جي وفات کان پوءِ ناصرالدين قباچه عملي طور خودمختيار حڪمران بڻجي ويو ۽ سيوستان ۽ ديبل تي به قبضو ڪري ورتائين. هن سنڌ جي سامونڊي علائقن وارن تقريباً سڀني شهرن کي پنهنجي حڪومت هيٺ آندو. سنڌ جي مختلف حصن تي حڪمراني ڪندڙ ستن راجائن قباچه جي بالادستي تسليم ڪئي ۽ کيس خراج ڏيڻ لڳا.

قباچه جي دورِ حڪومت ۾ سنڌ تي هڪ وڏي آفت نازل ٿي. جلال الدين خوارزم شاهه (1220ع–1231ع)، جيڪو چنگيز خان کان لڳاتار شڪستن کائڻ کان پوءِ سنڌو درياهه پار ڪري سنڌ ۾ داخل ٿيو، پاڻ ته منگولن هٿان شڪست کاڌل، پنهنجي ملڪ جي تباهي ڏٺل ۽ جلاوطنيءَ جي زندگي گذاريندڙ شخص هو، پر سنڌ لاءِ به مصيبت بڻجي آيو. پناهه ۽ امن جي تلاش ڪرڻ بدران هن سنڌ جي شهرن ۽ ڳوٺن تي حملا شروع ڪيا. هن شهرن تي قبضو ڪيو، ماڻهن کي قتل ڪرايو، ديهاتن کي ڦريو، ڳوٺن ۽ شهرن کي باهيون ڏنيون. ٿوري ئي عرصي، يعني 1221ع کان 1223ع تائين، هن سنڌ جي وڏي حصي کي تباهي ۽ برباديءَ ۾ تبديل ڪري ڇڏيو.</ref>.

سومرن جو دور

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو سومرن جي سنڌ تي حڪومت

تقريباً 11هين صدي عيسويءَ جي وچ ڌاري حباري خاندان جي زوال ۽ غزنوي سلطنت جي سنڌ ۾ مداخلت کان پوءِ سنڌ جي سياسي منظرنامي ۾ هڪ نئون دور شروع ٿيو، جيڪو تاريخ ۾ سومرن جي دور جي نالي سان مشهور آهي. سومرا گهراڻو اسلامي دور کان پوءِ سنڌ ۾ اُڀرندڙ پهريون وڏو مقامي حڪمران خاندان هو، جنهن ڏکڻ ۽ وچ سنڌ جي وسيع علائقن تي حڪومت قائم ڪئي. سندن حڪمراني لڳ ڀڳ ٽي صديون جاري رهي ۽ ان کي سنڌ جي مقامي سياسي خودمختياري جي بحاليءَ جي علامت طور ڏٺو وڃي ٿو.

سومرن جي ابتدا ۽ نسب بابت مؤرخن ۾ اختلاف موجود آهن. ڪجهه روايتي بيانن موجب سومرا عرب نسل سان لاڳاپيل هئا، جڏهن ته جديد محققن جي اڪثريت کين سنڌ جي مقامي قبيلائي ۽ سماجي ڍانچي سان ڳنڍي ٿي. سومرن جي اوائلي تاريخ بابت دستاويزي مواد محدود هجڻ ڪري سندن شروعاتي حڪمرانن ۽ حڪومتي ارتقا بابت ڪيترائي سوال اڃا تائين علمي بحث جو موضوع آهن. خاص طور تي خفيف سومرو جي شخصيت بابت اهو واضح ناهي ته هو حباري دور جو آخري حڪمران هو يا سومرا اقتدار جو ابتدائي نمائندو.

حباري اقتدار جي ڪمزور ٿيڻ ۽ محمود غزنوي جي منصوره تي حملي کان پوءِ سنڌ جي مختلف مقامي قبيلن گڏجي هڪ نئين سياسي قوت طور اُڀريا. روايتي بيانن موجب 1025ع ڌاري ماتلي تعلقي جي ٿري نالي علائقي ۾ مقامي سردارن جي هڪ گڏجاڻي ٿي، جنهن ۾ سومرا سردار کي ڏکڻ سنڌ جو حڪمران تسليم ڪيو ويو. ان واقعي کي سنڌ ۾ مقامي اقتدار جي بحاليءَ جي شروعات تصور ڪيو ويندو آهي.

سومرا دور رڳو هڪ حڪمران خاندان جي تاريخ نه پر سنڌ جي مختلف مقامي قبيلن جي سياسي اتحاد جي تاريخ پڻ آهي. ان دور ۾ سما، سهتا، ابڙا، سوڍا، چنا، پنھور، پھوڙ، گجر، ڀٽي، جاڙيجا، ٿھيم، ڳاها، جوڻيجا، راجپر ۽ ٻين قبيلن سنڌ جي سياسي ۽ فوجي نظام ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. اهي قبيله ميرپور ماٺو کان وٺي ڪڇ ۽ ڀوڄ تائين مختلف علائقن ۾ آباد هئا ۽ مقامي خودمختياري برقرار رکندي سومرا حڪمرانن کي فوجي ۽ مالي سهڪار فراهم ڪندا هئا.

سومرا دور ۾ محمد طور، ٺٽو، ڌرڪ ۽ ٻين شهرن کي سياسي اهميت حاصل رهي. سنڌ جي زرعي معيشت، دريائي واپار ۽ مقامي ثقافت کي پڻ هن دور ۾ استحڪام حاصل ٿيو. ان دور جي لوڪ روايتن ۽ رزميه داستانن، خاص طور دودو چنيسر جي ڪهاڻي، سومرا حڪمرانن کي سنڌي قومي يادگيريءَ جو اهم حصو بڻائي ڇڏيو.

تاريخي ذريعن موجب سومرا حڪمرانن گهڻو ڪري مقامي خودمختياري برقرار رکي، جيتوڻيڪ وقت بوقت غزنوي، غوري ۽ دهلي سلطنتن جي سياسي اثر هيٺ به رهيا. 14هين صديءَ جي شروعات تائين سندن اقتدار ڪمزور ٿيڻ لڳو ۽ آخرڪار ھمير سومرو جي دور کان پوءِ سمن خاندان سنڌ جي نئين حڪمران قوت طور اُڀريو.

سومرا گهراڻي جا حڪمران

سومرا گهراڻي جا حڪمران

نمبر	حڪمران	حڪمراني جو دور	تعلق / جانشيني	اهم تاريخي نوٽ
1	سومرو سردار	تقريباً 1053ع کان	باني حڪمران	ڏکڻ سنڌ ۾ سومرا اقتدار جو بنياد وڌو؛ گادي محمد طور ۾ قائم ڪئي.
2	ڀونگر بن سومرو	وفات 1068ع (461ھ)	سومرو سردار جو پٽ	ابتدائي سومرا حڪومت کي منظم ڪيو.
3	دودو اول	تقريباً 1068ع–1098ع	ڀونگر جو جانشين	لاڙ کان نصرپور تائين اقتدار وڌايو.
4	تاراٻائي	491ھ کان پوءِ	سنگھار جي سرپرست	نابالغ وارث جي نالي ۾ حڪومت هلائي.
5	سنگھار سومرو	تقريباً 1120ع تائين	دودو خاندان	سندس وفات کان پوءِ جانشيني جو مسئلو پيدا ٿيو.
6	راڻي ھمو ٻائي		سنگھار جي زال	گادي ڌرڪ منتقل ڪئي.
7	خفيف سومرو	وفات 536ھ	هِمو ٻائي جو ڀاءُ	اقتدار جي منتقلي واري مرحلي جو حڪمران.
8	عمر سومرو پھريون	تقريباً 40 سال	جانشين	وفات 576ھ.
9	دودو سومرو ٻيون	وفات 590ھ	دودو خاندان	خانداني اقتدار جي تسلسل کي برقرار رکيو.
10	ڀونگر سومرو ٻيون	33 سال	دودو اول جي نسل مان	وفات 623ھ.
11	خيرو سومرو	16 سال	جانشين	سومرا اقتدار کي برقرار رکيو.
12	محمد طور سومرو	15 سال	جانشين	محمد طور سان منسوب روايتون ملن ٿيون.
13	خيرو بن محمد	15 سال	محمد طور جو پٽ	خانداني اقتدار جاري رکيو.
14	دودو سومرو ٽيون	14 سال	خيرو جو پٽ	سومرا خاندان جي وچئين دور جو حڪمران.
15	طائي سومرو	14 سال	دودو ٽيون جو پٽ	اقتدار جي وراثتي تسلسل جو حصو.
16	چنيسر سومرو	18 سال	طائي جو پٽ	ليلان-چنيسر جي مشهور لوڪ روايت سان لاڳاپيل.
17	ڀونگر سومرو ٽيون	15 سال	چنيسر جو پٽ	پيءُ کان پوءِ اقتدار سنڀاليو.
18	خفيف سومرو ٻيون	18 سال	ڀونگر ٽيون جو پٽ	خانداني اقتدار جاري رکيو.
19	دودو سومرو چوٿون	25 سال	خفيف ٻيون جو ڀاءُ	سومرا اقتدار جي آخري مضبوط مرحلي جو حڪمران.
20	عمر سومرو ٻيون	35 سال	دودو چوٿون جو پٽ	ڊگهي عرصي تائين حڪومت ڪئي.
21	ڀونگر سومرو چوٿون	10 سال	عمر ٻيون جو ڀاءُ	سومرا اقتدار جي زوال واري دور جو حڪمران.
22	ھمير سومرو	وفات 1403ع / 843ھ	آخري حڪمران	سومرا خاندان جو آخري حڪمران؛ ان کان پوءِ سمن خاندان سنڌ جو حڪمران بڻيو.

سمن جو دور

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو سمن جي سنڌ تي حڪومت

مڪلي جو هڪ نظارو

چوڏهين صدي عيسويءَ جي وچ ڌاري سومرا خاندان جي زوال کان پوءِ سمن خاندان سنڌ جي غالب سياسي قوت طور اُڀريو ۽ تقريباً 1351ع کان 1524ع تائين سنڌ جي وڏن حصن تي حڪومت ڪئي. سمن جو تعلق سما قبيلائي گروهه سان هو، جيڪو سنڌ، ڪڇ ۽ ڀرپاسي جي علائقن ۾ اثرائتو هو. ڄام انڙ (ڄام انڙ فيروزالدين) کي سمن اقتدار جي شروعاتي اهم حڪمرانن مان شمار ڪيو وڃي ٿو، جنهن دهلي سلطنت جي اثر کي چئلينج ڪندي سنڌ ۾ مقامي اقتدار کي مستحڪم بڻايو ۽ خودمختيار حڪمراني جي بنيادن کي مضبوط ڪيو.

سمن حڪمرانن مقامي سياسي ادارن کي مضبوط ڪندي سنڌ ۾ هڪ نسبتاً مستحڪم حڪومت قائم ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ زراعت، واپار، دستڪاري ۽ شهري زندگيءَ کي ترقي حاصل ٿي. سندن دور ۾ سنڌ عربي سمنڊ وسيلي فارس، عرب دنيا، اوڀر آفريقا، گجرات ۽ هندستان جي ٻين علائقن سان واپاري رابطن جو اهم مرڪز رهي. هن واپاري سرگرميءَ جي نتيجي ۾ سنڌ جي بندرگاهن، خاص طور ٺٽو ۽ ان جي ڀرپاسي وارن سامونڊي مرڪزن، کي وڏي اقتصادي اهميت حاصل ٿي.

سمن دور ۾ ٺٽو سنڌ جي گاديءَ جو هنڌ بڻيو ۽ سياسي، تجارتي، علمي ۽ ثقافتي سرگرمين جو مرڪز بڻجي اُڀريو. وقت سان گڏ ٺٽو قديم ديبل جي جاءِ تي سنڌ جو سڀ کان اهم واپاري شهر بڻجي ويو. سمن حڪمرانن جي سرپرستيءَ هيٺ سنڌي ادب، فن تعمير، موسيقي ۽ ٻين فنون لطيفه کي نمايان ترقي حاصل ٿي. هن دور جي مشهور شخصيتن ۾ قاضي قاضن، دريا خان ۽ مخدوم بلاول شامل آهن، جن سنڌ جي علمي، سياسي ۽ روحاني زندگيءَ تي گهرو اثر ڇڏيو.

سمن سلطنت پنهنجي عروج تي ڄام نظام الدين ثاني (ڄام نندو) جي دورِ حڪومت (1461ع–1509ع) ۾ پهتي، جنهن کي سمن دور جو سنهري زمانو سڏيو وڃي ٿو. سندس دور ۾ سياسي استحڪام، زرعي خوشحالي، واپار، فن تعمير ۽ ثقافتي سرگرمين کي غيرمعمولي ترقي ملي. وطن سان وابستگي، عوامي ڀلائي ۽ تعميري منصوبن کي هٿي ڏني وئي، جنهن سبب سمن حڪمراني سنڌ جي تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ مستحڪم مقامي حڪومتن مان هڪ طور سڃاتي وڃي ٿي.

هن دور جو سڀ کان مشهور يادگار مڪلي جو قبرستان آهي، جتي سمن حڪمرانن، اميرن، عالمن ۽ صوفين جا مقبرا موجود آهن. مڪلي جي تاريخي يادگارن کي سندن فن تعمير، سنگتراشي ۽ ثقافتي اهميت سبب يونيسڪو 1981ع ۾ عالمي ورثي جي فهرست ۾ شامل ڪيو. مڪلي ۽ ٺٽو گڏجي سمن دور جي سياسي طاقت، ثقافتي عظمت ۽ فني مهارت جا نمايان نشان بڻيا.

سمن سلطنت جي آخري دور ۾ اندروني سياسي اختلافن ۽ جانشيني جي تڪرارن سبب مرڪزي اقتدار ڪمزور ٿيڻ لڳو. جيتوڻيڪ ٺٽو هڪ وڏو ۽ خوشحال شهر هو، پر حڪومت وٽ اهڙي مضبوط فوج موجود نه هئي، جيڪا ارغون ۽ ترخان حڪمرانن جي وڌندڙ فوجي دٻاءَ جو مقابلو ڪري سگهي. نتيجي طور ڪيترائي سما امير ۽ حڪمران جنگين ۾ مارجي ويا ۽ آخرڪار ڄام فيروز جي دور ۾ ٺٽو ارغونن جي قبضي هيٺ اچي ويو. ان سان سمن حڪمراني جو خاتمو ٿيو ۽ سنڌ ۾ ارغون دور جو آغاز ٿيو.

سمن گهراڻي جي حاڪمن جي فهرست

سمن خاندان جا حڪمران (1339ع–1527ع)

نمبر	حڪمران	حڪمراني جو دور	اهم تاريخي نوٽ
1	ڄام انڙ	1339ع–1352ع	سمن اقتدار جو باني حڪمران؛ دهلي سلطنت جي اثر کان نجات حاصل ڪري سنڌ ۾ سما حڪمراني جي بنيادن کي مضبوط ڪيو.
2	ڄام جوڻو	1352ع–1367ع	رياست کي مستحڪم ڪيو ۽ سما اقتدار کي سنڌ جي مختلف علائقن تائين وڌايو.
3	ڄام بابينو	1367ع–1379ع	سمن سلطنت جي استحڪام ۽ انتظامي تسلسل کي برقرار رکيو.
4	ڄام تماچي	1379ع–1389ع	سنڌي لوڪ ادب ۾ نوري ڄام تماچي جي داستان سبب مشهور؛ سندس دور کي ثقافتي اهميت حاصل آهي.
5	ڄام صلاح الدين	1389ع–1391ع	مختصر عرصي تائين حڪومت ڪئي ۽ اندروني سياسي استحڪام برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي.
6	ڄام نظام الدين ڀمڀرو	1391ع–1398ع	سمن سلطنت جي سياسي تسلسل کي برقرار رکيو.
7	ڄام علي شير	1398ع	مختصر عرصي لاءِ حڪمران رهيو؛ جانشيني جي تڪرارن واري دور سان لاڳاپيل.
8	ڄام ڪرن	1398ع	مختصر مدت لاءِ اقتدار سنڀاليو؛ سياسي عدم استحڪام جو دور.
9	ڄام فتح خان	1398ع–1414ع	سمن اقتدار کي ٻيهر مستحڪم ڪيو ۽ رياست جي مرڪزي اختيار کي مضبوط ڪيو.
10	ڄام جوڻو ٻيون	1414ع–1442ع	ڊگهي حڪمراني دوران سنڌ ۾ سياسي استحڪام برقرار رهيو.
11	ڄام مبارڪ	1442ع	مختصر عرصي لاءِ حڪمران رهيو.
12	ڄام سڪندر شاهه	1442ع–1444ع	جانشيني جي دور ۾ اقتدار سنڀاليو.
13	ڄام راءِ ڏنو	1444ع–1453ع	سلطنت جي انتظامي ۽ فوجي ڍانچي کي برقرار رکيو.
14	ڄام سنجر	1453ع–1461ع	ڄام نندي جي اقتدار لاءِ سياسي بنياد فراهم ڪيا.
15	ڄام نظام الدين سمو (ڄام نندو)	1461ع–1508ع	سمن سلطنت جو سڀ کان مشهور ۽ طاقتور حڪمران. سندس دور کي سمن راڄ جو سنهري دور سڏيو وڃي ٿو. ٺٽو علم، واپار ۽ ثقافت جو وڏو مرڪز بڻيو، جڏهن ته مڪلي جي تعميراتي ترقي عروج تي پهتي.
16	ڄام فيروز	1508ع–1527ع	سمن خاندان جو آخري حڪمران. سندس دور ۾ ارغونن سان جنگيون ٿيون ۽ آخرڪار سمن سلطنت جو خاتمو ٿيو.

سمن خاندان سنڌ جي وچئين دور جي سڀ کان اهم مقامي مسلمان سلطنتن مان هڪ هو، جنهن تقريباً ٻه صديون سنڌ تي حڪومت ڪئي. سمن دور ۾ ٺٽو ڏکڻ ايشيا جي اهم واپاري، علمي ۽ ثقافتي مرڪزن مان هڪ بڻيو، جڏهن ته مڪلي جو عظيم قبرستان هن دور جي فن تعمير ۽ ثقافتي ورثي جي نمايان علامت طور اڄ به موجود آهي.

ارغون ۽ ترخان دور

اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو ارغون خاندان ۽ ترخان خاندان

مڪلي ۾ ارغون ۽ ترخان دور جا مقبرا

سمن خاندان جي زوال کان پوءِ سورهين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ سنڌ تي ارغون خاندان جي حڪمراني قائم ٿي. 1519ع کان 1521ع جي وچ ۾ شاھ بيگ ارغون سنڌ تي فوجي مهمون هلائي سمن اقتدار جو خاتمو ڪيو ۽ هيٺين سنڌ تي پنهنجي حڪومت قائم ڪئي. ارغون حڪمران اصل ۾ وچ ايشيا جي ترڪ-مغل نسل سان تعلق رکندا هئا ۽ قنڌار مان سنڌ ڏانهن منتقل ٿيا هئا. سندن اقتدار سان سنڌ ۾ هڪ نئين سياسي دور جو آغاز ٿيو، جنهن دوران سنڌ جا لاڳاپا وچ ايشيا، قنڌار ۽ مغل دنيا سان وڌيڪ مضبوط ٿيا.

شاھ بيگ ارغون 1522ع ۾ وفات ڪئي، جنهن کان پوءِ سندس پٽ شاھ حسين ارغون اقتدار سنڀاليو. شاهه حسين کي ارغون دور جو سڀ کان بااثر حڪمران تصور ڪيو وڃي ٿو. سندس حڪومت دوران سنڌ ۾ نسبي سياسي استحڪام قائم رهيو ۽ ٺٽو هڪ اهم تجارتي مرڪز طور ترقي ڪندو رهيو. هن ئي دور ۾ مغل شهنشاهه همايون شير شاهه سوري هٿان شڪست کان پوءِ سنڌ پهتو ۽ ڪجهه عرصو سنڌ جي مختلف علائقن ۾ رهيو. تاريخي ذريعن موجب همايون ۽ شاهه حسين ارغون جي لاڳاپن ۾ سياسي بي اعتمادي موجود رهي، جنهن سبب همايون کي سنڌ ۾ گهڻيون ڏکيائون پيش آيون.

شاهه حسين ارغون 1555ع ۾ وفات ڪئي. سندس ڪو سڌو وارث موجود نه هو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس اڪيلو پٽ اڳ ئي وفات ڪري چڪو هو. سندس حڪومت جي آخري دور ۾ سنڌ عملي طور ٻن سياسي حصن ۾ ورهايل هئي. بکر کان سيوهڻ تائين مٿيون سنڌ سلطان محمود ڪوڪلتاش جي قبضي هيٺ هئي، جڏهن ته هيٺين سنڌ تي شاهه حسين جو سڌو اقتدار برقرار هو. ارغونن کان پوءِ ترخان اقتدار ۾ آيا، جن جي دور ۾ سنڌ ٻن حصن ۾ ورهائجي وئي. هيٺين سنڌ، جنهن جي گادي ٺٽو هئي، عيسيٰ خان ترخان (1555ع–1566ع) جي حڪمراني هيٺ هئي، جڏهن⁠تہ مٿين سنڌ، جنهن جي گادي بکر هئي، سلطان محمود خان (1555ع–1574ع) جي قبضي هيٺ هئي. سلطان محمود خان، هندستان جي مغل شهنشاهن جي اثر کي متوازن رکڻ لاءِ، ايران جي صفوي بادشاهن سان سٺا لاڳاپا قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. هن قيمتي تحفن سان گڏ ڪيترائي سفارتي وفد ايران ڏانهن موڪليا، ۽ بدلي ۾ کيس پڻ صفوي بادشاهه طرفان قيمتي تحفا حاصل ٿيا.

شاهه حسين جي وفات کان پوءِ مرزا عيسيٰ ترخان اقتدار حاصل ڪيو، جيڪو اڳ ۾ شاهه بيگ ارغون سان گڏ سنڌ آيو هو. جيتوڻيڪ ڪجهه روايتن موجب مرزا عيسيٰ ۽ سلطان محمود وچ ۾ سنڌ جي ورهاست بابت هڪ سمجھوتو موجود هو، پر شاهه حسين جي وفات کان پوءِ مرزا عيسيٰ سڄي سنڌ تي پنهنجي بالادستي قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ان وقت ملڪ جي سياسي حالتن ۾ بيچيني پيدا ٿي وئي ۽ مقامي سردارن سيوهڻ تي قبضو ڪري ورتو. مرزا عيسيٰ فوجي طاقت سان اڳتي وڌي سيوهڻ تي ٻيهر قبضو ڪيو ۽ پوءِ اتر طرف بکر ڏانهن پيش قدمي ڪئي.

انهيءَ سياسي تڪرار دوران مرزا عيسيٰ ترخان پورچوگال جي نوآبادياتي قوت کان فوجي مدد حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. هن باسين (Bassein) ۾ موجود پورچوگالي گورنر ڏانهن سفير موڪلي فوجي امداد گهري ۽ بدلي ۾ مالي معاوضي ۽ واپاري سهولتن جو واعدو ڪيو. پورچوگالي حڪومت پيڊرو باريٽو رولن (Pedro Barreto Rolim) جي اڳواڻيءَ ۾ لڳ ڀڳ 700 سپاهي موڪليا، جيڪي جهازن ذريعي ٺٽي پهتا. بهرحال، ان وقت تائين مرزا عيسيٰ ۽ سلطان محمود وچ ۾ صلح ٿي چڪي هئي، جنهن سبب پورچوگالي فوج جي ضرورت ختم ٿي وئي.

جڏهن پورچوگالي ڪمانڊر پنهنجي مهم جي خرچن جي ادائيگي جو مطالبو ڪيو ته ٺٽي جي انتظاميا طرفان کيس اطمينان بخش جواب نه مليو. نتيجي طور پورچوگالي فوجن ٺٽي تي حملو ڪيو، جنهن دوران شهر کي وڏي تباهي ۽ نقصان پهتو. هي واقعو سنڌ جي تاريخ ۾ يورپي سامونڊي طاقتن جي ابتدائي فوجي مداخلتن مان هڪ اهم مثال شمار ڪيو وڃي ٿو.

ترخان خاندان بعد ۾ ارغونن جي جانشين طور سنڌ تي حڪومت ڪندو رهيو. ترخان دور ۾ ٺٽو پنهنجي سياسي ۽ واپاري اهميت برقرار رکي، جڏهن ته مڪلي ۾ ڪيترائي شاندار مقبرا ۽ يادگار تعمير ڪيا ويا، جيڪي اڄ به سنڌ جي اسلامي فن تعمير جي اهم ترين ورثن مان شمار ٿين ٿا. آخرڪار 1592ع ۾ مغل سلطنت جي شهنشاهه اڪبر اعظم سنڌ کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪيو، جنهن سان ارغون ۽ ترخان دور جو خاتمو ٿيو ۽ سنڌ مغل سلطنت جو صوبو بڻجي وئي.

ارغون گهراڻي جي حاڪمن جي فهرست

ارغون خاندان جا حڪمران، سنڌ

نمبر	حڪمران جو نالو	حڪمراني جو دور	گاديءَ جو هنڌ	سياسي حيثيت	اهم تاريخي نوٽ
1	شاھ بيگ ارغون	1520ع – 1524ع	ٺٽو / بکر	باني حڪمران	سمن سلطنت جي آخري حڪمران ڄام فيروز کي شڪست ڏئي سنڌ ۾ ارغون اقتدار قائم ڪيو؛ سنڌ ۾ ارغون خاندان جو باني حڪمران شمار ٿئي ٿو.
2	شاھ حسين ارغون	1524ع – 1554ع	ٺٽو	آخري ارغون حڪمران	ارغون خاندان جو سڀ کان اهم ۽ ڊگهي عرصي تائين حڪمراني ڪندڙ حڪمران هو. سندس دور ۾ همايون سنڌ آيو. حڪومت جي آخري مرحلي ۾ سنڌ عملي طور مٿين ۽ هيٺين سنڌ ۾ ورهائجي وئي.

ارغون دور سان لاڳاپيل اهم امير ۽ علائقائي حڪمران

ارغون دور جا اهم امير ۽ علائقائي حڪمران

نمبر	نالو	حيثيت	علائقو	ارغون حڪمران سان تعلق	مختصر نوٽ
1	فاضل ڪوڪلتاش	ارغون امير	مٿيون سنڌ	شاھ بيگ ارغون جو ويجهو ساٿي	شاهه بيگ ارغون جو اهم فوجي امير ۽ اعتماد وارو ساٿي هو.
2	سلطان محمود ڪوڪلتاش	علائقائي حاڪم / امير	بکر، سيوهڻ ۽ مٿيون سنڌ	فاضل ڪوڪلتاش جو پٽ	شاهه حسين ارغون جي دور ۾ مٿين سنڌ جو عملي حڪمران رهيو؛ بکر ۽ سيوهڻ جي علائقن ۾ سندس اثر نمايان هو.

ارغون کان ترخان اقتدار ڏانهن منتقلي

ارغون دور کان پوءِ ترخان اقتدار جو آغاز

نمبر	حڪمران	دور	گهراڻو	سياسي تبديلي	مختصر نوٽ
1	مرزا عيسيٰ ترخان	1554ع – 1567ع	ترخان خاندان	ارغون اقتدار کان ترخان اقتدار ڏانهن منتقلي	شاھ حسين ارغون جي وفات کان پوءِ اقتدار سنڀالي سنڌ ۾ ترخان خاندان جي حڪومت قائم ڪئي.

جديد تاريخي تحقيق ۽ مستند ماخذن مطابق سنڌ ۾ ارغون خاندان جا اصل خودمختيار حڪمران فقط ٻه هئا: شاھ بيگ ارغون ۽ شاھ حسين ارغون. 1554ع کان پوءِ اقتدار ترخان خاندان ڏانهن منتقل ٿيو، جنهن کي ڪيترائي مؤرخ ارغون دور جي جانشين شاخ تصور ڪن ٿا، پر سياسي لحاظ کان اهو الڳ حڪمران گهراڻو شمار ڪيو وڃي ٿو. ترخانن جي حڪومت جو خاتمو تڏهن ٿيو، جڏهن سنڌ مغل سلطنت جي قبضي ۾ آئي. ترخان خاندان جو آخري حڪمران، جاني بيگ ترخان (1585ع–1592ع)، مغل درٻار ۾ منصبدار مقرر ٿيو. سندس پٽ غازي بيگ ترخان جهانگير جو منظورِ نظر بڻجي ويو ۽ کيس قنڌار جو گورنر مقرر ڪيو ويو. هن انهيءَ حيثيت ۾ 1608ع کان 1612ع تائين قنڌار جي حڪومت سنڀالي.

.

مغلن جو دور

اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو ٺٽو صوبو ۽ مغل سلطنت

1524ع ۾، توڙي جو مغل شهنشاهت جو دارومدار ارغون ۽ ترخان فوجين تي هو، تنهن باوجود سنڌ جي ڪجهه بادشاهن انهن جو استقبال ڪيو. اڳتي ايندڙ وقت ۾ سنڌي مغلن جي اثر هيٺ رهيا.

شاھجھان مسجد، ٺٽو، جيڪا مغل دور جي اهم تعميري يادگارن مان هڪ آهي

مغل دور ۾ مڪلي سنڌ جو اهم علمي ۽ ثقافتي مرڪز رهيو

1592ع ۾ اڪبر اعظم جي فوجن ارغون ۽ ترخان حڪمرانن کي شڪست ڏئي سنڌ کي مغل سلطنت ۾ شامل ڪيو، جنهن کان پوءِ سنڌ مغلن جي انتظامي نظام جو حصو بڻجي وئي. شروعاتي طور سنڌ کي ملتان صوبي جي ماتحت رکيو ويو، پر بعد ۾ ٺٽو کي مرڪز بڻائي الڳ انتظامي وحدت قائم ڪئي وئي، جيڪا تاريخ ۾ ٺٽو صوبو جي نالي سان مشهور ٿي.

مغل دور ۾ ٺٽو ڏکڻ ايشيا جي اهم واپاري، بندرگاهي ۽ صنعتي شهرن مان هڪ بڻجي ويو. هتي ڪپڙي جي صنعت، خاص طور سنڌي سوٽي ڪپڙي ۽ ريشمي شين جي پيداوار، وڏي پيماني تي ٿيندي هئي. ٺٽي جا واپاري رابطا فارس، عربستان، عمان، اوڀر آفريقا ۽ يورپي واپاري ڪمپنين سان قائم هئا. مغل دور ۾ سنڌ جي زرعي آمدني، واپاري محصولن ۽ سامونڊي تجارت سلطنت لاءِ اهم اقتصادي حيثيت رکي ٿي.

شاھجھان جي دور ۾ سنڌ خاص ترقي حاصل ڪئي. ٺٽي ۾ شاندار شاهجهان مسجد تعمير ڪئي وئي، جيڪا مغل فن تعمير جو هڪ اهم شاهڪار سمجهي وڃي ٿي. ان دور ۾ ٺٽو علم، ادب، تصوف ۽ اسلامي تعليم جو پڻ اهم مرڪز بڻيو، جتي ڪيترائي عالم، صوفي ۽ مؤرخ سرگرم رهيا.

سترهين صديءَ دوران مغل حڪمرانن سنڌ تي صوبيدارن يا نوابن جي ذريعي حڪومت ڪئي. انهن جو بنيادي ڪم انتظامي ڪنٽرول، ماليات جي وصولي، فوجي تحفظ ۽ سامونڊي واپار جي نگراني هو. وقت سان گڏ مغل مرڪزي حڪومت ڪمزور ٿيڻ لڳي ۽ سنڌ ۾ مقامي طاقتور خاندانن، خاص طور ڪلھوڙا خاندان، جو اثر وڌڻ لڳو.

ارڙهين صديءَ جي شروعات تائين مغل اقتدار عملي طور ڪمزور ٿي ويو ۽ ميان يار محمد ڪلهوڙو جهڙن مقامي حڪمرانن سنڌ ۾ خودمختيار اقتدار قائم ڪرڻ شروع ڪيو. آخرڪار 1737ع–1740ع جي وچ ۾ مغل سياسي ڪنٽرول تقريباً ختم ٿي ويو ۽ سنڌ تي ڪلھوڙا خاندان جي مستقل حڪومت قائم ٿي.

مغل دور جي اهم صوبيدارن ۽ نوابن جي فهرست

سنڌ (ٺٽو صوبو) جا اهم مغل صوبيدار / نواب

نمبر	نالو	عهدو	دور	اهم نوٽ
1	مرزا جاني بيگ ترخان	مغل ماتحت حڪمران	1592ع–1593ع	مغلن اڳيان شڪست بعد اڪبر اعظم جي ماتحت رهيو؛ ارغون-ترخان اقتدار جي خاتمي ۽ مغل دور جي شروعات سان لاڳاپيل.
2	مرزا رستم صفوي	صوبيدار	1593ع	سنڌ ۾ مغل انتظامي نظام جي شروعاتي عملدرآمد سان لاڳاپيل پهرين اهم مقررين مان هڪ.
3	امير خان اول	صوبيدارِ ٺٽو	1629ع–1647ع	شاھجھان جي دور جو مشهور مغل گورنر؛ سندس دور ۾ سنڌ ۾ سياسي استحڪام ۽ اقتصادي سرگرمين ۾ واڌ ٿي.
4	دولت خان مائي	صوبيدارِ ٺٽو	1635ع–1640ع	مغل انتظاميا جو اهم امير؛ بعد ۾ قنڌار جو گورنر پڻ مقرر ٿيو.
5	خواجه ڪمگار غيـرت خان	صوبيدار	1640ع–1641ع	شاهجهاني دور ۾ ٺٽي جي انتظامي نگراني سنڀالي.
6	شاد خان	صوبيدار	1641ع–1642ع	مغل صوبائي انتظام جي تسلسل کي برقرار رکيو.
7	ميان يار محمد ڪلهوڙو	مغل ماتحت نواب / صوبيدار	1701ع–1719ع	اورنگزيب عالمگير طرفان نواب جو لقب حاصل ڪيو؛ بعد ۾ ڪلهوڙا اقتدار جي بنيادن کي مضبوط ڪيو.

مغل دور ۾ سنڌ کي گهڻو ڪري ٺٽو صوبو سڏيو ويندو هو. مغلن جي سياسي اقتدار سان گڏ سنڌ ۾ واپار، تعمير، سڪن جي ضرب، بندرگاهي سرگرمين ۽ اسلامي علمي ادارن کي ترقي ملي، جڏهن ته ٺٽو، سيوهڻ، بکر ۽ لاھري بندر اهم انتظامي ۽ تجارتي مرڪز بڻيا.

ڪلهوڙن جو دور

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ڪلهوڙا خاندان

ميان يار محمد ڪلهوڙو جي مقبري جو منظر

ميان نور محمد ڪلهوڙو جو مقبرو

مغل سلطنت جي زوال پذير دور ۾ سنڌ اندر مقامي سياسي قوتن جو اثر وڌڻ لڳو ۽ انهيءَ پسمنظر ۾ ڪلهوڙا خاندان سنڌ جي حڪمران گهراڻي طور اُڀريو. ڪلهوڙن جو تعلق هڪ مذهبي ۽ صوفي روايت سان وابسته خاندان سان هو، جنهن جو سياسي عروج ميان يار محمد ڪلهوڙو جي دور ۾ شروع ٿيو. 1701ع ۾ مغل شهنشاهه اورنگزيب عالمگير طرفان ميان يار محمد کي خدايار خان جو لقب ڏنو ويو ۽ کيس مٿئين سنڌ جو انتظام سونپيو ويو، جنهن سان سنڌ ۾ ڪلهوڙا اقتدار جي باقاعده شروعات ٿي. ڪلهوڙن تدريجي طور سنڌ جي مختلف علائقن کي پنهنجي اقتدار هيٺ آندو ۽ ميان نور محمد ڪلهوڙو جي دور ۾ تقريباً سڄي سنڌ هڪ مرڪزي حڪومت هيٺ متحد ٿي وئي. 1736ع ۾ مغل درٻار عملي طور ڪلهوڙن جي خودمختيار حيثيت کي تسليم ڪيو، جنهن کان پوءِ سنڌ هڪ نيم آزاد رياست جي صورت اختيار ڪئي. بهرحال، سنڌ کي نادر شاھ افشار ۽ پوءِ احمد شاھ دراني جي حملي آورن سان به واسطو پيو، جنهن سبب ڪلهوڙا حڪمرانن کي وقت بوقت فارسي ۽ افغاني بالادستي قبول ڪرڻي پئي. نادر شاهه افشار هندستان تي حملو ڪري محمد شاهه مغل (1719ع–1748ع) کي شڪست ڏني. شڪست کان پوءِ محمد شاهه، درياءِ اٽڪ جي اولهه وارا پنهنجا علائقا ــ دراجات، شڪارپور، بکر، سيوستان (سيوهڻ)، نصرپور ۽ ٺٽو ــ نادر شاهه جي حوالي ڪري ڇڏيا.. ان کان پوءِ نادر شاهه سنڌ جي ڪلهوڙا حڪمران ميان نور محمد ڪلهوڙي (1719ع–1753ع) کان خراج طلب ڪيو ۽ کيس ڪابل اچي پنهنجي وفاداريءَ جو اظهار ڪرڻ جو حڪم ڏنو. جڏهن ميان نور محمد ان حڪم جي تعميل نه ڪئي ته نادر شاهه 1740ع ۾ سنڌ تي ڪاهه ڪئي. ميان نور محمد عمرڪوٽ جي قلعي ۾ پناهه ورتي، پر نادر شاهه سندس پٺيان عمرڪوٽ پهچي قلعي جو گهيرو ڪري ڇڏيو. جڏهن ميان نور محمد کي بچاءَ جي ڪا اميد نه رهي ته هن هٿيار ڦٽا ڪري ڇڏيا. هن نادر شاهه کي هڪ ڪروڙ رپيا، قيمتي تحفا ۽ ساليانو ويهه لک رپيا خراج ڏيڻ جو واعدو ڪيو. ان کان علاوه ميان نور محمد جا ٽي پٽ يرغمال طور نادر شاهه جي حوالي ڪيا ويا. نادر شاهه سنڌ کي وڌيڪ ڪمزور ڪرڻ لاءِ ان کي ٽن حصن ۾ ورهائي ڇڏيو. سبي قلات جي حڪمران محبت خان بروهي کي ڏني وئي، شڪارپور صادق محمد خان دائودپوٽي جي حوالي ڪيو ويو، جڏهن⁠تہ باقي سنڌ ميان نور محمد ڪلهوڙي وٽ رهي. اهڙيءَ طرح نادر شاهه جي حملي کان پوءِ سنڌ کي تمام وڏو نقصان پهتو. هن سنڌ جو گڏ ٿيل خزانو کڻي ويو ۽ ملڪ کي سياسي ۽ مالي طور ڪمزور ڪري ڇڏيو. 1747ع ۾ نادر شاهه قتل ٿي ويو ۽ احمد شاهه دراني افغانستان ۽ هندستان ۾ سندس قبضي هيٺ آيل علائقن جو وارث بڻيو. 1753ع ۾ احمد شاهه دراني (احمد شاهه ابدالي) سنڌ تي ان بهاني سان ڪاهه ڪئي ته مقرر ڪيل خراج ادا نه ڪيو ويو هو. سنڌ جو حڪمران، جيڪو پاڻ کي ملڪ جي دفاع لاءِ ڪمزور محسوس ڪري رهيو هو، ديوان گدومل جي سربراهيءَ ۾ هڪ سفارتي وفد احمد شاهه وٽ موڪليو. گدومل افغان بادشاهه سان ڳالهيون ڪري اهو واعدو ڪيو ته سنڌ طرفان خراج باقاعدي ادا ڪيو ويندو. بهرحال، معلوم ائين ٿئي ٿو ته اهو خراج نه ته مڪمل طور ادا ڪيو ويو ۽ نه ئي مقرر وقت تي ادا ڪيو ويندو رهيو.

ميان غلام شاھ ڪلهوڙو (1757ع–1772ع) کي عام طور ڪلهوڙا خاندان جو سڀ کان طاقتور ۽ ڪامياب حڪمران تصور ڪيو وڃي ٿو. هن سنڌ ۾ سياسي استحڪام پيدا ڪيو، فوجي نظام کي منظم ڪيو ۽ 1768ع ڌاري حيدرآباد شهر جو بنياد رکيو، جيڪو بعد ۾ سنڌ جو اهم سياسي مرڪز بڻيو. سندس دور ۾ سنڌ جي سرحدن، واپار، آبپاشي نظام ۽ ثقافتي سرگرمين کي به ترقي حاصل ٿي. ڪلهوڙا دور ۾ سنڌي ٻولي، تصوف، شاعري ۽ فن تعمير کي خاص هٿي ملي، ۽ شاھ عبداللطيف ڀٽائي جهڙيون عظيم شخصيتون انهيءَ دور سان وابسته آهن.

ارڙهين صديءَ جي آخري حصي ۾ ڪلهوڙا حڪومت اندروني سياسي تڪرارن، دراني مداخلتن ۽ ٽالپر سردارن جي وڌندڙ طاقت سبب ڪمزور ٿيڻ لڳي. آخرڪار 1783ع ۾ هلاني جي جنگ ۾ ٽالپرن ڪلهوڙن کي شڪست ڏني، جنهن کان پوءِ سنڌ ۾ ٽالپر حڪمراني جو آغاز ٿيو ۽ ڪلهوڙا سياسي اقتدار جو خاتمو ٿي ويو.

ڪلهوڙا خاندان جي حڪمرانن جي فهرست

ڪلهوڙا خاندان جا حڪمران (1701ع–1783ع)

نمبر	حڪمران	حڪمراني جو دور	گاديءَ جو هنڌ	اهم تاريخي نوٽ
1	ميان يار محمد ڪلهوڙو	1701ع – 1719ع	خدا آباد	ڪلهوڙا اقتدار جو باني حڪمران؛ مغلن طرفان خدايار خان جو لقب حاصل ڪيو ۽ سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪومت جا بنياد وڌا.
2	ميان نور محمد ڪلھوڙو	1719ع – 1753ع	خدا آباد	سنڌ کي وڏي حد تائين متحد ڪيو؛ 1736ع ۾ مغل درٻار طرفان خودمختيار حيثيت تسليم ڪئي وئي.
3	ميان مرادياب خان ڪلهوڙو	1753ع – 1757ع	خدا آباد	نور محمد جو پٽ؛ اندروني اختلافن سبب اقتدار وڃائي ويٺو.
4	ميان غلام شاھ ڪلھوڙو	1757ع – 1772ع	خدا آباد / حيدرآباد	ڪلهوڙن جو سڀ کان طاقتور حڪمران؛ حيدرآباد جو بنياد وڌو ۽ سنڌ ۾ استحڪام آندو.
5	ميان سرفراز ڪلھوڙو	1772ع – 1775ع	حيدرآباد	غلام شاھ جو جانشين؛ سندس دور ۾ ٽالپرن جو سياسي اثر وڌڻ لڳو.
6	ميان غلام نبي ڪلھوڙو	1775ع – 1776ع	حيدرآباد	مختصر عرصي لاءِ حڪمران رهيو؛ اندروني سياسي بحرانن جو شڪار ٿيو.
7	ميان عبدالنبي ڪلھوڙو	1776ع – 1783ع	حيدرآباد	ڪلهوڙا خاندان جو آخري مؤثر حڪمران؛ هلاني جي جنگ ۾ شڪست کان پوءِ اقتدار ختم ٿي ويو.

تاريخي اهميت

ڪلهوڙا دور سنڌ جي تاريخ ۾ مقامي مسلم حڪمراني، سياسي اتحاد، آبپاشي نظام جي توسيع، سنڌي ثقافت جي واڌ ويجهه ۽ شهري ترقيءَ جي لحاظ کان هڪ اهم دور شمار ڪيو وڃي ٿو. خدا آباد ۽ حيدرآباد جهڙا شهر ڪلهوڙن جي دور ۾ سياسي مرڪزن طور اُڀريا، جڏهن ته سنڌي ادب، تصوف ۽ فن تعمير کي به غيرمعمولي فروغ حاصل ٿيو. ڪيترائي مؤرخ ڪلهوڙا دور کي مغل اقتدار ۽ ٽالپر حڪمراني جي وچ واري عبوري پر اهم قومي دور طور بيان ڪن ٿا.

ڪلهوڙا حڪمرانن جي اها پاليسي، جنهن تحت هو افغان درٻار جي تابعداري قبول ڪندا رهيا ۽ پرڏيهي حملي آورن جي مقابلي ۾ ملڪ جو دفاع ڪرڻ کان پاسو ڪندا رهيا، واضح طور تي ڪلهوڙا خاندان جي اندروني ڪمزوريءَ کي ظاهر ڪري ٿي. هي خاندان عوامي حمايت جي بنياد تي اقتدار ۾ نه آيو هو، بلڪه ان جي حڪومت يا ته مغل شهنشاهن جي سرپرستيءَ تي يا افغان بادشاهن جي مهربانيءَ تي قائم رهي. بار بار ٿيندڙ ذلت ۽ سياسي تذليل جي باوجود ڪلهوڙن نه پنهنجي وسيلن کي منظم ڪرڻ جي سنجيده ڪوشش ڪئي، نه ئي اهڙي فوج تيار ڪئي جيڪا پرڏيهي بالادستيءَ جي خلاف مؤثر مزاحمت ڪري سگهي. بعد ۾ ٽالپرن به گهڻي حد تائين ساڳي مفاهمتي ۽ تابعداريءَ واري پاليسي ورثي ۾ حاصل ڪئي .

ٽالپر دور

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ٽالپر دور

ٽالپر ميرن جا مقبرا، حيدرآباد

فيض محل، خيرپور ۾ واقع ٽالپر دور جو شاهي محلات

1783ع ۾ هالاڻي جي جنگ کان پوءِ ٽالپر خاندان ڪلهوڙا خاندان کي شڪست ڏئي سنڌ جي نئين حڪمران قوت طور اُڀريو. ٽالپرن جو تعلق بلوچ قبيلائي پسمنظر سان هو، ۽ سندن مختلف شاخون اڳ ئي سنڌ ۾ آباد ٿي چڪيون هيون. ڪلهوڙا دور ۾ ٽالپر سردار فوجي ۽ انتظامي عهدن تي فائز رهيا، پر ميان عبدالنبي ڪلهوڙو ۽ ٽالپر سردارن جي وچ ۾ وڌندڙ تڪرارن، خاص طور مير بهرام خان ٽالپر ۽ سندس پٽ مير صوبدار خان جي قتل، سياسي صورتحال کي تبديل ڪري ڇڏيو. ان کان پوءِ مير فتح علي خان ٽالپر ٽالپر قوتن کي منظم ڪري ڪلهوڙا اقتدار جو خاتمو آندو ۽ سنڌ جي حڪمراني سنڀالي.

ٽالپرن سنڌ کي مختلف انتظامي حصن ۾ ورهايو. حيدرآباد ۾ شاهداداڻي شاخ، خيرپور ۾ سهراباڻي شاخ، ۽ ميرپورخاص ۾ ماڻڪاڻي شاخ حڪمران بڻيون. باوجود ان جي، حيدرآباد وارا مير سياسي طور سڀ کان وڌيڪ طاقتور سمجهيا ويندا هئا. مير فتح علي خان پنهنجي ڀائرن مير غلام علي خان، مير ڪرم علي خان ۽ مير مراد علي خان سان گڏيل حڪمراني جو هڪ منفرد نظام قائم ڪيو، جنهن سبب اهي “چار يار” يا “چهارياري” جي نالي سان مشهور ٿيا.

سنڌ تي پوندڙ سخت ترين آفتن مان هڪ مدد خان جو حملو هو، جيڪو آخري ڪلهوڙا حڪمران ميان عبدالنبي ڪلهوڙو (وفات 1805ع) جي ٽالپرن خلاف دعويٰ جي حمايت لاءِ آيو هو. هن بي رحميءَ سان سنڌ ۾ قتلِ عام ۽ ڦرلٽ ڪئي. سندس ظلم ۽ بربريت جا اثر ايترا گهرا هئا جو اڄ تائين سنڌي لوڪ روايتن ۽ لوڪ گيتن ۾ سندس ظلم جي ياد باقي آهي.

افغانستان کان ايندڙ آخري وڏي آفت شاهه شجاع دراني جي صورت ۾ ظاهر ٿي، جيڪو 1803ع ۾ شڪست کائڻ کان پوءِ سنڌ ۾ آيو. هن شڪارپور ۾ رهائش اختيار ڪئي ۽ پنهنجي وڃايل تخت جي ٻيهر حاصل ڪرڻ لاءِ تياريون شروع ڪيون. شڪارپور ۾ سندس قيام شهر واسين لاءِ نهايت نقصانڪار ثابت ٿيو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس لالچ ۽ عياشيءَ سبب مقامي ماڻهن کي وڏيون تڪليفون برداشت ڪرڻيون پيون..

سنڌ جي ميرن افغانستان جي ان وقت جي حڪمران سردار اعظم خان سان هڪ معاهدو ڪيو ته شاهه شجاع کي سنڌ مان نيڪالي ڏني وڃي. 1820ع–1821ع ۾ اعظم خان سنڌ ۾ آيو ۽ سنڌ جي ميرن کان رهيل خراج جي ادائيگي جو مطالبو ڪيو. اها رقم ايتري وڏي هئي جو مير ان جي ادائيگي نه ڪري سگهيا، تنهن ڪري هڪ نئين معاهدي تحت شڪارپور جو شهر افغان حڪمران جي حوالي ڪيو ويو. شاهه شجاع پنجاب ڏانهن ڀڄي ويو، پر 1832ع–1833ع ۾ هو ٻيهر انگريزن جي مدد سان واپس آيو، جيڪي کيس ٻيهر افغانستان جي تخت تي ويهارڻ ۾ دلچسپي رکندا هئا. انگريزن سنڌ جي ميرن تي دٻاءُ وڌو ته هو شاهه شجاع جي رهيل خراج جي رقم ادا ڪن ته جيئن سندس فوجي مهم جا خرچ پورا ٿي سگهن. اهڙيءَ طرح سنڌ جي سرزمين تي انگريزن جي مداخلت سان افغانستان ۽ سنڌ جي پراڻن سياسي لاڳاپن جو خاتمو ٿيو، ۽ آخرڪار سنڌ برطانوي اقتدار جو شڪار بڻجي وئي.

ٽالپر دور ۾ سنڌ جي واپار، سفارتڪاري ۽ بين الاقوامي لاڳاپن ۾ نئون مرحلو شروع ٿيو. 1808ع، 1809ع ۽ 1820ع دوران برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني جا سفارتي مشن سنڌ آيا، جن جو مقصد واپاري لاڳاپن جي بحالي ۽ افغانستان، ايران ۽ فرانس جي سياسي اثرن کي روڪڻ هو. ميرن ۽ برطانوي حڪومت جي وچ ۾ ڪيترائي معاهدا ٿيا، پر وقت سان گڏ برطانوي مداخلت وڌندي وئي. آخرڪار 1843ع ۾ مياني جي جنگ ۽ دٻي جي جنگ ۾ چارلس نيپيئر جي اڳواڻي هيٺ برطانوي فوجن ٽالپرن کي شڪست ڏئي سنڌ کي برطانوي سلطنت ۾ شامل ڪري ڇڏيو.

ٽالپر دور سنڌ جي تاريخ ۾ مقامي حڪمراني، فوجي تنظيم، سفارتي لاڳاپن، فن تعمير ۽ ثقافتي سرپرستي جي لحاظ کان اهم دور شمار ڪيو وڃي ٿو. هن دور ۾ حيدرآباد، خيرپور ۽ ميرپورخاص سياسي مرڪزن طور ترقي ڪئي، جڏهن ته ڪيترائي مقبرا، قلعا ۽ محلات پڻ تعمير ڪيا ويا، جن مان ڪوٽ ڏيجي قلعو، فيض محل ۽ ٽالپر ميرن جا مقبرا نمايان آهن.

حيدرآباد جي ٽالپر ميرن جي فهرست

حيدرآباد جي شاهداداڻي ٽالپر حڪمران

نمبر	حڪمران	حڪمراني جو دور	گاديءَ جو هنڌ	اهم تاريخي نوٽ
1	مير فتح علي خان ٽالپر	1783ع – 1801ع	حيدرآباد	ٽالپر خاندان جو باني حڪمران؛ ڪلهوڙن کي شڪست ڏئي سنڌ تي اقتدار قائم ڪيو.
2	مير غلام علي خان ٽالپر	1801ع – 1811ع	حيدرآباد	برطانوي سفارتي لاڳاپن جي شروعات سندس دور ۾ ٿي.
3	مير ڪرم علي خان ٽالپر	1811ع – 1828ع	حيدرآباد	ادب، شاعري ۽ ثقافتي سرگرمين جي سرپرستي ڪئي.
4	مير مراد علي خان ٽالپر	1828ع – 1833ع	حيدرآباد	ٽالپر حڪمراني جي گڏيل نظام کي جاري رکيو.
5	مير نور محمد خان ٽالپر	1833ع – 1840ع	حيدرآباد	برطانوي سياسي اثر جي وڌندڙ دور ۾ حڪمران رهيو.
6	مير نصير خان ٽالپر	1840ع – 1843ع	حيدرآباد	ٽالپرن جو آخري حيدرآبادي حڪمران؛ 1843ع ۾ برطانوي فتح کان پوءِ اقتدار ختم ٿيو.

خيرپور جي سهراباڻي ٽالپرن جي فهرست

خيرپور رياست جي سهراباڻي ٽالپر حڪمرانن جي فهرست (1783ع–1947ع)

نمبر	حڪمران	حڪمراني جو دور	گاديءَ جو هنڌ	اهم تاريخي نوٽ
1	مير سهراب خان ٽالپر	1783ع – 1830ع	خيرپور	خيرپور رياست ۽ سهراباڻي ٽالپر شاخ جو باني حڪمران. مٿئين سنڌ ۾ ٽالپر اقتدار کي منظم ڪيو.
2	مير رستم علي خان ٽالپر	1830ع – 1842ع	خيرپور	مير سهراب خان جو جانشين. سندس دور ۾ برطانوي اثر وڌڻ لڳو ۽ اندروني جانشيني جا تڪرار پيدا ٿيا.
3	مير علي مراد خان ٽالپر	1842ع – 1894ع	خيرپور	خيرپور جو سڀ کان مشهور مير. برطانوي حڪومت سان معاهدا ڪيا؛ 1857ع جي بغاوت دوران برطانوي حڪومت جي مدد ڪئي.
4	مير فيض محمد خان ٽالپر	1894ع – 1909ع	خيرپور	مير علي مراد خان جو جانشين. سندس دور ۾ خيرپور رياست ۾ انتظامي سڌارا جاري رهيا.
5	مير امام بخش خان ٽالپر	1909ع – 1921ع	خيرپور	تعليم جي واڌاري لاءِ مشهور. سندس دور ۾ رياست اندر ڪيترائي تعليمي ادارا قائم ٿيا.
6	مير علي نواز خان ٽالپر	1921ع – 1935ع	خيرپور	جديد انتظامي ۽ ترقياتي منصوبن کي هٿي ڏني. خيرپور رياست جي سياسي حيثيت کي مستحڪم رکيو.
7	مير فيض محمد خان ٽالپر ٻيون	1935ع – 1947ع	خيرپور	خيرپور جو حڪمران رهيو، پر صحت جي مسئلن سبب حڪومت گهڻو ڪري ريجنسي ڪائونسل وسيلي هلندي رهي.
8	مير جارج علي مراد خان ٽالپر	1947ع	خيرپور	خيرپور رياست جو آخري خودمختيار مير. سندس دور ۾ خيرپور 3 آڪٽوبر 1947ع تي پاڪستان سان الحاق ڪيو.

خيرپور رياست 1783ع ۾ قائم ٿي ۽ 1843ع ۾ سنڌ جي ٻين ٽالپر رياستن جي برطانوي فتح باوجود پنهنجي نيم خودمختيار حيثيت برقرار رکڻ ۾ ڪامياب رهي. 3 آڪٽوبر 1947ع تي خيرپور رياست پاڪستان سان الحاق ڪيو، جڏهن ته 1955ع ۾ ون يونٽ نظام تحت ان جي الڳ رياستي حيثيت ختم ڪئي وئي.

ميرپورخاص جي ماڻڪاڻي ٽالپرن جي فهرست

ميرپورخاص جا ٽالپر حڪمران

نمبر	حڪمران	حڪمراني جو دور	گاديءَ جو هنڌ	اهم نوٽ
1	مير ٺارو خان ٽالپر	1783ع – 1806ع	ميرپورخاص	ماڻڪاڻي شاخ جو باني حڪمران.
2	مير علي مراد ٽالپر	1806ع – 1829ع	ميرپورخاص	ميرپورخاص شهر کي ترقي ڏني.
3	مير شير محمد خان ٽالپر	1829ع – 1843ع	ميرپورخاص	“شيرِ سنڌ” جي لقب سان مشهور؛ برطانوي فوجن خلاف مزاحمت جاري رکي.

برٽش دور

پاڪستان ٺاهڻ ۾ سنڌ جو ڪردار:سنڌ جي مسلمان ليڊرن جي ڪوشش سان اپريل يا مئي 1938ع ۾ سنڌ جي صوبائي مسلم ليگ جو قيام عمل ۾ آيو. 10، 11 ۽ 12 آڪٽوبر 1938ع تي سنڌ مسلم ليگ پاران، ڪراچيءَ ۾ مسلم ليگ جي هڪ وڏي ڪانفرنس سڏائي ويئي، جنهن جي صدارت قائداعظم مرحوم ڪئي. هن ڪانفرس جي موقعي تي گڏيل هندستان جي سمورن مسلم ليڊرن شرڪت ڪئي. ان ڪانفرنس کي پوءِ ”ڪراچي ڪانفرنس“ جي نالي سان سڏيو ويو. ڪانفرنس ۾ شيخ عبدالمجيد سنڌي مرحوم ٺهراءُ پيش ڪيو، جنهن ۾ واضح طور مطالبو ڪيو ويو، ته جن صوبن ۾ مسلمانن جي اڪثريت آهي، اتي مسلمانن جي حڪومت بنائي وڃي، ته جيئن ٻئي قومون جدا جدا ۽ آزاد آزاد حڪومتون قائم ڪري سگهن. ان موقعي تي قائداعظم مرحوم تقرير ڪندي چيو: ”مون کي يقين آهي، ته سنڌ جو صوبو، هندستان جي مسلمانن لاءِ هڪ نمونو ٿيندو، ڇاڪاڻ ته هتي جي مسلمانن وڏي بيداري جو ثبوت ڏنو آهي.“

ان کان پوءِ سنڌ جي مسلمانن پاڪستان جي تحريڪ ۾ وڏي جوش، جذبي ۽ ولولي سان حصو ورتو. سڄي هندستان ۾ پهريون ڀيرو سنڌ جي صوبائيءَ اسيمبليءَ سن 1943ع ۾ پاڪستان جي قيام جي ٺهراءُ پاس ڪيو، جيڪو محترم. جي ايم.سيد پيس ڪيو. ٻئي ڪنهن به صوبي جي اسيمبليءَ اهڙو ٺهراءُ نه اڳ ئي پاس ڪيو هو، ۽ نه پوءِ ئي ڪا اسيمبلي پاس ڪري سگهي.

برطانوي دور

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو سنڌ تي برطانوي راڄ

1843ع ۾ مياني جي جنگ ۽ دٻي جي جنگ کان پوءِ برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني جي فوجن، جنرل سر چارلس نيپئر جي قيادت هيٺ، ٽالپر حڪومت کي شڪست ڏئي سنڌ تي قبضو ڪيو.

قبضي کان پوءِ سنڌ کي برطانوي انتظام هيٺ آندو ويو ۽ شروعاتي طور الڳ انتظامي يونٽ طور هلايو ويو، پر 1847ع ۾ ان کي بمبئي پريزيڊنسي ۾ ضم ڪيو ويو. ايندڙ لڳ ڀڳ نو ڏهاڪن تائين سنڌ بمبئي پريزيڊنسي جو حصو رهي. هن دور ۾ ريلوي، آبپاشي، بندرگاهن، عدالتي نظام ۽ جديد بيوروڪريسي جو بنياد وڌو ويو، پر ساڳئي وقت نوآبادياتي مالياتي پاليسين ۽ زمينداري ڍانچي سبب مقامي آباديءَ کي مختلف معاشي ۽ سياسي مسئلن کي به منهن ڏيڻو پيو.

سنڌ جي مسلمان، هندو، واپاري ۽ زميندار حلقن طرفان ڊگهي سياسي جدوجهد کان پوءِ گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ، 1935 تحت سنڌ کي بمبئي پريزيڊنسي کان جدا ڪري 1 اپريل 1936ع تي هڪ الڳ صوبو بڻايو ويو.

بمبئي پريزيڊنسي

برطانوي دور جا انتظامي مرحلا

دور	انتظامي حيثيت	تفصيل
1843ع – 1847ع	برطانوي فوجي ۽ ڪمشنري انتظام	سنڌ تي قبضي کان پوءِ سر چارلس نيپئر جي سربراهي ۾ الڳ انتظامي يونٽ طور حڪومت ڪئي وئي.
1847ع – 1936ع	بمبئي پريزيڊنسي	سنڌ بمبئي پريزيڊنسي جو حصو رهي ۽ بمبئي جي گورنرن جي ماتحت انتظام هلندو رهيو.
1936ع – 1947ع	الڳ صوبو	گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ، 1935 تحت سنڌ کي الڳ صوبو بڻايو ويو.

بمبئي پريزيڊنسي دوران گورنر

سنڌ سان لاڳاپيل برطانوي منتظم ۽ گورنر (1843ع–1947ع)

نمبر	نالو	دور (مدت)	حيثيت	سنڌ لاءِ مختصر ڪردار
1	سر چارلس نيپئر	1843ع – 1847ع	سنڌ جو فوجي ۽ سول منتظم	مياني جي جنگ ۽ دٻي جي جنگ کان پوءِ سنڌ تي برطانوي قبضو مستحڪم ڪيو؛ ٽالپر حڪمرانن جي اقتدار جو خاتمو آندو ۽ جديد نوآبادياتي انتظام جو بنياد وڌو.
2	سر جارج آرٿر	1847ع – 1852ع	بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر	سنڌ جي برطانوي انتظام کي بمبئي پريزيڊنسي جي نظام سان وڌيڪ مربوط ڪيو.
3	لارڊ ايلفنسٽن	1853ع – 1860ع	بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر	عدالتي، مالي ۽ روينيو سڌارن وسيلي سنڌ کي نوآبادياتي انتظامي ڍانچي سان وڌيڪ ڳنڍيو.
4	سر بارٽل فريئر	1851ع – 1859ع	سنڌ جو ڪمشنر	سنڌ ۾ ريلوي، ٽيليگراف، تعليم ۽ جديد شهري انتظام جي شروعات ڪندڙ اهم برطانوي منتظم.
5	سر سيمور فٽزجيرالڊ	1867ع – 1872ع	بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر	انتظامي توسيع ۽ مقامي سردارن سان لاڳاپن کي منظم ڪيو.
6	سر رچرڊ ٽيمپل	1877ع – 1880ع	بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر	ڏڪار جي دور ۾ امدادي ۽ مالياتي پاليسين تي عملدرآمد ڪرايو.
7	لارڊ ري	1885ع – 1890ع	بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر	تعليم، مڪاني خوداختياري ۽ ميونسپل ادارن جي ترقيءَ جي حمايت ڪئي.
8	لارڊ ليمينگٽن	1903ع – 1907ع	بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر	قانوني ۽ ميونسپل ادارن جي واڌ ويجهه لاءِ قدم کنيا.
9	سر جارج لائيڊ	1918ع – 1923ع	بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر	پهرين عالمي جنگ کان پوءِ سياسي تحريڪن ۽ انتظامي معاملن جي نگراني ڪئي.
10	سر فريڊرڪ سائيڪس	1928ع – 1933ع	بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر	سنڌ جي علحده صوبي واري مطالبي تي ٿيندڙ آئيني بحثن دوران انتظام سنڀاليو.
11	سر ليزلي ولسن	1923ع – 1928ع	بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر	آئيني سڌارن ۽ سنڌ جي سياسي تحريڪن واري دور ۾ خدمتون انجام ڏنيون.
12	سر جان بيومونٽ	1933ع – 1936ع	بمبئي هاءِ ڪورٽ جو چيف جسٽس / عبوري انتظامي ڪردار	سنڌ جي بمبئي کان علحدگي واري آئيني عمل سان لاڳاپيل دور ۾ خدمتون سرانجام ڏنيون.

بمبئي پريزيڊنسي ۾ شموليت بعد سنڌ جا ڪمشنر

سنڌ جا برطانوي ڪمشنر (1843ع–1936ع)

نمبر	نالو	دورِ خدمت	عهدي جي حيثيت	اهم خدمتون ۽ تاريخي نوٽ
1	سر چارلس نيپئر	1843ع – 1847ع	پهريون ڪمشنر	مياني جي جنگ ۽ دٻي جي جنگ کان پوءِ سنڌ ۾ برطانوي انتظام جو بنياد وڌو، فوجي ۽ سول حڪومت کي منظم ڪيو ۽ ٽالپر حڪمرانن جي اقتدار جو خاتمو آندو.
2	سر بارٽل فريئر	1851ع – 1859ع	ڪمشنر	سنڌ جي جديد انتظامي ڍانچي جي تعمير ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو؛ رستن، تعليم، ميونسپل ادارن، مواصلات ۽ واپار جي ترقيءَ کي هٿي ڏني.
3	وليم لوئس ميري ويدر	1860ع – 1867ع	ڪمشنر	ڪراچي جي بندرگاهه جي ترقي، سرحدي امن امان ۽ مواصلاتي نظام جي بهتري لاءِ ڪم ڪيو.
4	سر وليم ميري ويدر	1867ع – 1877ع	ڪمشنر	ريلوي، واپار ۽ انتظامي ادارن جي توسيع سان سنڌ جي معاشي ترقيءَ ۾ حصو ورتو.
5	سر جيمس فرگوسن	1877ع – 1880ع	ڪمشنر	زمينداري ۽ روينيو نظام ۾ سڌارا آندا ۽ آبپاشي منصوبن کي هٿي ڏني.
6	جيمس گائلز	1880ع – 1887ع	ڪمشنر	شهري انتظام، ميونسپل ادارن ۽ مقامي حڪومتن جي ڪارڪردگي کي مضبوط ڪيو.
7	چارلس پرچاس	1887ع – 1891ع	ڪمشنر	واپار، مواصلات ۽ بندرگاهي سرگرمين جي واڌاري تي ڌيان ڏنو.
8	اي. ڊبليو. هيوز	1891ع – 1897ع	ڪمشنر	زرعي ترقي، آبپاشي ۽ سنڌ بابت تاريخي ۽ انتظامي مطالعي ۾ نمايان خدمتون سرانجام ڏنيون.
9	ايڇ. ايم. جيمس	1897ع – 1901ع	ڪمشنر	روينيو رڪارڊ، زمينن جي سروي ۽ مردم شماريءَ جي عمل کي وڌيڪ منظم بڻايو.
10	اي. ايڇ. ايس. ڪيلي	1901ع – 1906ع	ڪمشنر	تعليم، مقامي ادارن ۽ انتظامي رابطن جي توسيع لاءِ قدم کنيا.
11	سي. اي. فيرگوسن	1906ع – 1911ع	ڪمشنر	سياسي بيداريءَ جي شروعاتي دور ۾ انتظامي استحڪام برقرار رکيو.
12	ايڇ. اي. ايل. هيلي	1911ع – 1916ع	ڪمشنر	پهرين عالمي جنگ دوران سنڌ جي سول انتظام ۽ امن امان جي نگراني ڪئي.
13	اي. ڊبليو. پي. ڪيري	1916ع – 1921ع	ڪمشنر	خلافت تحريڪ ۽ ٻين سياسي تحريڪن واري دور ۾ انتظامي ذميواريون سنڀاليون.
14	ايڇ. ٽي. سورلي	1921ع – 1925ع	ڪمشنر	مقامي نمائندگي، تعليمي ترقي ۽ سياسي سڌارن جي دور ۾ خدمتون انجام ڏنيون.
15	اي. ايل. ايڇ. ايٽڪن	1925ع – 1930ع	ڪمشنر	سنڌ جي بمبئي کان علحدگيءَ بابت آئيني بحثن واري مرحلي ۾ انتظامي ذميواريون نڀايون.
16	ايڇ. ٽي. ليمبرٽ	1930ع – 1936ع	آخري ڪمشنر	سنڌ جي بمبئي پريزيڊنسي کان علحدگي ۽ 1 اپريل 1936ع تي الڳ صوبي جي قيام تائين انتظام سنڀاليو.

ڪمشنر دور جون اهم خصوصيتون

شعبو	نمايان ترقيون
انتظام	جديد ضلعي، روينيو ۽ عدالتي نظام جو قيام
آمدورفت	ريلوي، سڙڪن ۽ ڪراچي بندرگاهه جي توسيع
آبپاشي	ڪئنالن ۽ زرعي آبادڪاريءَ جي منصوبن جي شروعات
تعليم	جديد اسڪولن، ڪاليجن ۽ تعليمي ادارن جو قيام
سياست	سنڌ جي الڳ صوبي لاءِ سياسي شعور ۽ آئيني جدوجهد

1843ع کان 1936ع تائين سنڌ جو انتظام بنيادي طور "ڪمشنر سنڌ" جي عهدي هيٺ هلندو رهيو،م ۽ سندن آفيس ڪراچيءَ ۾ ھئي. جڏهن ته بمبئي پريزيڊنسي جا گورنر سڄي پريزيڊنسي (جنھن ۾ بمبئي ، گجرات ۽ سنڌ جا علائقا شامل ھيا) جا اعليٰ انتظامي سربراهه هوندا هئا ۽ انھن جي آفيس بمبئي شھر ۾ واقع ھئي.

سنڌ جي الڳ صوبي جا برطانوي گورنر

سنڌ جا برطانوي گورنر (1936ع–1947ع)

نمبر	گورنر	دورِ حڪومت	مختصر نوٽ
1	سر لينسلٽ گراهم	1936ع – 1941ع	سنڌ جو پهريون گورنر؛ الڳ صوبي جي انتظامي ڍانچي ۽ صوبائي اسيمبلي جي قيام جي نگراني ڪئي.
2	سر هيو ڊائو	1941ع – 1946ع	ٻي عالمي جنگ دوران سنڌ جو انتظام سنڀاليو؛ جنگي ۽ معاشي پاليسين تي عملدرآمد ڪرايو.
3	سر فرانسس موڊي	1946ع – 14 آگسٽ 1947ع	برطانوي دور جو آخري گورنر؛ پاڪستان جي قيام تائين سنڌ جي انتظام جو ذميوار رهيو.

برطانوي دور جون نمايان خاصيتون

برطانوي دور ۾ سنڌ ۾ اهم تبديليون

شعبو	اهم ترقيون
آمدورفت	ريلوي لائينن، سڙڪن ۽ بندرگاهن جي تعمير
آبپاشي	سکر بئراج سميت جديد آبپاشي منصوبن جو آغاز
تعليم	جديد اسڪولن، ڪاليجن ۽ سرڪاري تعليمي نظام جو قيام
انتظام	جديد عدالتي، روينيو ۽ سول سروس نظام جو نفاذ
سياست	سنڌ جي الڳ صوبي لاءِ سياسي تحريڪ ۽ 1936ع ۾ صوبائي حيثيت جو حصول

برطانوي دور جي وزيراعظمن (پريميئرن) جي فهرست

1843ع کان 1936ع تائين سنڌ بمبئي پريزيڊنسي جو حصو رهي، تنهن ڪري ان عرصي دوران سنڌ ۾ وزيراعظم (Premier) يا وزيراعليٰ (Chief Minister) جو ڪو الڳ عهدو موجود نه هو. گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1935 تحت صوبائي خودمختياري لاڳو ٿيڻ کان پوءِ 1937ع ۾ سنڌ ۾ پهريون ڀيرو چونڊيل وزارت قائم ٿي، جنهن جي سربراهه کي پريميئر آف سنڌ چيو ويندو هو.

برطانوي سنڌ جا پريميئر (1937ع–1947ع)

نمبر	نالو	دورِ حڪومت	سياسي وابستگي	اهم خدمتون ۽ تاريخي نوٽ
1	الله بخش سومرو	1 اپريل 1937ع – 18 اپريل 1938ع	سنڌ يونائيٽيڊ پارٽي	سنڌ جي پهرين چونڊيل وزارت جو سربراهه. صوبائي خودمختياري جي شروعاتي مرحلي ۾ انتظامي ڍانچي کي مستحڪم بڻايو ۽ بين المذاهب هم آهنگيءَ کي فروغ ڏنو.
2	غلام حسين هدايت الله	18 اپريل 1938ع – 23 مارچ 1940ع	آزاد اتحاد / بعد ۾ آل انڊيا مسلم ليگ	سياسي استحڪام برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ صوبائي حڪومت جي انتظامي معاملن کي منظم ڪيو.
3	الله بخش سومرو	23 مارچ 1940ع – 14 آڪٽوبر 1942ع	آزاد اتحاد	برطانوي پاليسين تي تنقيد ڪئي؛ هندستان جي ورهاڱي ۽ فرقيواريت جي مخالفت ڪئي؛ آخرڪار گورنر طرفان برطرف ڪيو ويو.
4	علي محمد راشد	14 آڪٽوبر 1942ع – 7 جنوري 1944ع	مسلم ليگ حامي اتحاد	ٻي عالمي جنگ جي دور ۾ سنڌ جو انتظام سنڀاليو ۽ سياسي استحڪام برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي.
5	غلام حسين هدايت الله	7 جنوري 1944ع – 26 اپريل 1947ع	آل انڊيا مسلم ليگ	پاڪستان تحريڪ دوران مسلم ليگ جي سياسي اثر کي مضبوط ڪيو ۽ سنڌ اسيمبليءَ ۾ پاڪستان جي حمايت واري قرارداد جي حمايت ڪئي.
6	محمد ايوب کهڙو	26 اپريل 1947ع – 14 آگسٽ 1947ع	آل انڊيا مسلم ليگ	برطانوي دور جو آخري پريميئر؛ پاڪستان جي قيام کان اڳ انتظامي منتقلي ۽ نئين رياستي ڍانچي جي تيارين جي نگراني ڪئي.

برطانوي دور جي سنڌي وزارتن جون نمايان خاصيتون

شعبو	نمايان پيش رفت
صوبائي خودمختياري	1937ع ۾ سنڌ ۾ پهريون ڀيرو ذميوار ۽ چونڊيل حڪومت جو قيام
قانون سازي	سنڌ اسيمبليءَ وسيلي مقامي قانون سازي ۽ انتظامي پاليسين جي شروعات
سياست	مسلم ليگ، سنڌ يونائيٽيڊ پارٽي ۽ آزاد گروپن جي وچ ۾ سياسي مقابلو
پاڪستان تحريڪ	سنڌ اسيمبلي هندستان جي پهرين صوبائي اسيمبلي هئي جنهن پاڪستان جي حمايت ۾ قرارداد منظور ڪئي
انتظام	بمبئي پريزيڊنسي کان الڳ صوبي طور مستقل انتظامي ادارن جي ترقي

1937ع کان 1947ع تائين سنڌ جي حڪومت جي سربراهه لاءِ سرڪاري اصطلاح پرميئر آف سنڌ (پريميئر آف سنڌ) استعمال ٿيندو هو. "وزيراعليٰ" (چيف منسٽر) جو اصطلاح پاڪستان جي قيام کان پوءِ وڌيڪ عام ٿيو.

پاڪستان جي قيام بعد

سنڌ جي جاگرافي، آبھوا ۽ قدرتي وسيلا

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو سنڌ جي جاگرافي

جاگرافي

سنڌ

سنڌ پاڪستان جي چئن صوبن مان رقبي جي لحاظ کان ٽيون وڏو صوبو آهي، جنهن جو ڪل رقبو لڳ ڀڳ 54,407.2 چورس ميل آهي. هي صوبو هيٺين سنڌو طاس (لوئر انڊس بيسن) جو اهم حصو آهي ۽ جغرافيائي طور 23°40′ کان 28°30′ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 66°40′ کان 71°05′ اوڀر ڊگھائي ڦاڪ جي وچ ۾ واقع آهي. سنڌ اتر کان ڏکڻ طرف لڳ ڀڳ 540 ڪلوميٽر ڊگهي ۽ اوڀر کان اولهه طرف سراسري طور تقريباً 281 ڪلوميٽر ويڪري آهي، جڏهن ته ان جي وڌ ۾ وڌ ويڪر لڳ ڀڳ 250 ڪلوميٽر آهي.

سنڌ جو نقشو

طبعي بناوت

جغرافيائي بناوت جي لحاظ کان سنڌ جو گهڻو حصو هموار ميداني علائقو آهي. صوبي جي اولهه پاسي ڪوهستاني خطو واقع آهي، جتي ڪيرٿر جبلن جو بنجر سلسلو موجود آهي، جڏهن ته اوڀر طرف بهاولپور جي سرحدن کان وٺي رن آف ڪڇ تائين ريتيلي پٽي پکڙيل آهي. انهن ٻنهي علائقن جي وچ ۾ سنڌو ماٿري واقع آهي، جيڪا ڏکڻ اولھه طرف وڃي ڊيلٽائي علائقي ۾ ختم ٿئي ٿي. هي علائقو زرخيز اليويل مٽيءَ سبب زراعت لاءِ نهايت موزون آهي. صوبي جي وچئين حصي ۾ سکر بئراج ذريعي مستقل پاڻيءَ جي فراهمي موجود آهي، جيڪا سنڌ کي زراعت ۽ ان سان لاڳاپيل معاشي سرگرمين لاءِ وڏي صلاحيت فراهم ڪري ٿي.

طبعي جغرافيائي لحاظ کان سنڌ جا اوڀر وارا ريگستاني علائقا راجپوتانا سان ۽ اولهه وارا جابلو علائقا بلوچستان سان ملن آهن. جڏهن ته “سنڌ” جو بنيادي تصور انهيءَ زرخيز ميداني علائقي سان جڙيل آهي، جيڪو سنڌو درياهه جي وهڪري سان وجود ۾ آيو آهي.. پنهنجين موجوده حدن اندر، پاڪستان جي هڪ صوبي طور سنڌ 23°35' کان 28°30' اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 66°42' کان 71°10' اوڀر ڊگهائي ڦاڪ جي وچ ۾ واقع آهي. ان جي ايراضي 34.86 ملين ايڪڙ آهي ۽ 1972ع جي آدمشماري موجب ان جي آبادي 1 ڪروڙ 40 لک هئي. انگريزن جي شروعاتي دور ۾ سنڌ کي “ننڍو مصر” سڏيو ويو، ڇاڪاڻ ته سنڌو ۽ نيل درياهن جي هيٺانهين ماٿرين ۾ نمايان جغرافيائي مشابهت موجود آهي. ٻنهي علائقن ۾ ٽن مکيه طبعي حصن، جابلو، ڪچو ميداني علائقو ۽ ريگستان، ساڳي ترتيب سان نظر اچن ٿا. ٻنهي ماٿرين جي زرخيزي برسات بدران سالياني ٻوڏ تي دارومدار رکي ٿي، ۽ ٻنهي علائقن ۾ نباتات ۽ حيوانات ۾ به نمايان هڪجهڙائي ملي ٿي.

سنڌ کي عام طور پنج مکيه طبعي ڀاڱن ۾ ورهايو وڃي ٿو:

• سرو،
• وچولو،
• لاڙ،
• ڪوهستان ۽
• ريگستان.

تفصيلي جغرافيائي لحاظ کان سنڌ ۾ جابلو، ٽاڪراڻي، پڪي، ڪچي، ڪلراٺي، چيڪي، وارياسي ۽ بياباني زمين جا سڀئي قسم موجود آهن. اهڙيءَ ريت سنڌ جي آبهوا ٿڌي کان معتدل ۽ گرم تائين مختلف صورتن ۾ ملي ٿي، جنهن سبب هتي نباتاتي تنوع تمام گهڻو آهي ۽ دنيا جي ڪيترن علائقن جا وڻ ٻوٽا سنڌ جي مختلف حصن ۾ پوکڻ جي صلاحيت رکن ٿا.

سنڌ جا ريگستان

سنڌ جي زمين جو وڏو حصو ريگستاني نوعيت جو آهي. صوبي جي اوڀر سرحد تي ٿرپارڪر واقع آهي، جتي وڏا ريتيلا ٽڪرا موجود آهن. هي ريگستان راجستان ريگستان جي تسلسل طور سڃاتو وڃي ٿو ۽ ان جو ڪل رقبو لڳ ڀڳ 13,100 چورس ميل آهي. سنڌو ماٿريءَ جي اوڀر پاسي ٿر جو وسيع ريگستان واقع آهي، جيڪو هندستان جي راجپوتانا علائقي تائين پکڙيل آهي. هي ريگستان لڳ ڀڳ ٽي سؤ ميلن تائين لڳاتار وارياسي علائقو آهي، جيڪو ڏکڻ طرف ڪڇ جي رڻ تائين وڃي ٿو. ٿر ۽ سنڌو ڪچي جي وچ ۾ حدون ڪجهه علائقن ۾ واضح آهن، جڏهن ته اتر طرف وارياسي ڀٽون ڪچي جي ميداني علائقن اندر گهڻي حد تائين داخل ٿين ٿيون. موسمي تبديليون، خاص طور ڏکڻ اولهه واري چوماسي جي شدت، انهن حدن کي وقت بوقت تبديل ڪنديون رهن ٿيون.

سنڌ جا ريگستان

نمبر	ريگستان جو نالو	ايراضي	جغرافيائي هنڌ (ضلعا / تعلقا)	تعارفي نوٽ
1	ٿر ريگستان	تقريباً 200,000 چورس ڪلوميٽر (مجموعي ٿر؛ پاڪستان ۾ لڳ ڀڳ 15٪)	ٿرپارڪر، عمرڪوٽ، ميرپورخاص، خيرپور، سکر، گھوٽڪي	ڏکڻ ايشيا جو وڏو ريگستان، سنڌ جي اوڀر حصي ۾ واقع آهي، زراعت، مالداري ۽ ثقافتي لحاظ کان اهم علائقو آهي۔
2	نارا ريگستان	تقريباً 23,000 چورس ڪلوميٽر	خيرپور ضلعو، سانگھڙ ضلعو (خاص ڪري نارا ڪئنال ڀرسان علائقا)	ٿر ريگستان جو اتر-اولهه طرف وڌايل حصو، نارا ڪئنال سبب هتي انساني آبادين ۽ مالداري موجود آهي۔
3	اڇڙو ٿر	ٿر ريگستان جو حصو (مخصوص ايراضي واضح ناهي)	سانگھڙ ضلعو (خاص ڪري کپرو تعلقو)	اڇي واري ۽ لوڻياٺ زمين سبب “اڇرو ٿر” سڏجي ٿو، ٿر جو منفرد قدرتي خطو آهي۔

ڏکڻ ايشيا جو وڏو ريگستان، سنڌ جي اوڀر حصي ۾ واقع آهي، زراعت، مالداري ۽ ثقافتي لحاظ کان اهم علائقو آهي۔ 2 نارا ريگستان (نارا ڊيزرٽ) تقريباً 23,000 چورس ڪلوميٽر خيرپور ضلعو، ساگھڙ ضلعو (خاص ڪري نارا ڪئنال ڀرسان علائقا) ٿر ريگستان جو اتر-اولهه طرف وڌايل حصو، نارا ڪئنال سبب هتي انساني آبادين ۽ مالداري موجود آهي۔ - 3 اڇڙو ٿر (وائيٽ ڊيزرٽ) ٿر ريگستان جو حصو (مخصوص ايراضي واضح ناهي) سانگھڙ ضلعو (خاص ڪري کپرو تعلقو) اڇي واري ۽ لوڻياٺ زمين سبب “اڇرو ٿر” سڏجي ٿو، ٿر جو منفرد قدرتي خطو آهي۔ }

سنڌ جا جبل

سنڌ ۾ اهم جابلو يا پھاڙي سلسلا عام طور ٽن قسمن ۾ بيان ڪيا وڃن ٿا: (1) کيرٿر جبلن جو سلسلو، (2) ڪارونجهر (ننگرپارڪر) جون ٽڪريون/سلسلو، ۽ (3) گنجو ٽڪر (حيدرآباد) وارو پٿريلو سلسلو/ريج، جڏهن ته سنڌ ۾ ٻيا پٿريلا اُڀار (outcrops) به ملن ٿا، پر سڀني کي “مڪمل جبلن جا سلسلا” قرار ڏيڻ تي ماخذن ۾ يڪسانيت ناهي.

کيرٿر جبلن جو سلسلو

کيرٿر جبلن جو سلسلو (کيرٿر رينج) سنڌ جو سڀ کان وڏو جبلِي نظام آهي، جيڪو سنڌ–بلوچستان سرحد سان گڏ اتر کان ڏکڻ طرف پکڙيل آهي. ڪيترا عام حوالا هن سلسلي جي ڊگھائي لڳ ڀڳ 300 ڪلوميٽر بيان ڪن ٿا. هن سلسلي ۾ سنڌ اندر اهم جبلِي علائقا خاص طور دادو ۽ ڀرپاسي جي پهاڙي پٽي (ڪوھستان) ۾ ايندا آهن.

اهم چوٽيون ۽ اوچايون

ڪيرٿر جي بلند ترين چوٽي طور ڪيترن حوالن ۾ زرڊڪ چوٽي (زَرڊَڪ پِيڪ) لڳ ڀڳ 2,134 ميٽر ڄاڻايل آهي. سنڌ اندر ڪيرٿر سان وابسته هڪ مشهور بلند مقام گورک هل آهي، جنهن کي علمي مطالعي ۾ لڳ ڀڳ 5,688 فُٽ (تقريباً 1,734 ميٽر) اوچو بيان ڪيو ويو آهي.

اهم لنگهه

سنڌ جي تاريخي آمدرفت ۾ لڪي پاس (لڪ پاس) کي کيرٿر واري پهاڙي پٽي جو اهم قدرتي لنگهه سمجھيو وڃي ٿو.

ڪارونجهر

ڪارونجهر ڏکڻ اوڀر سنڌ ۾ ٿرپارڪر ضلعي جي ننگرپارڪر ڀرسان واقع هڪ اهم ٽڪريلو سلسلو آهي. هن علائقي بابت ڪيترن عوامي ۽ دستاويزي حوالن ۾ ڊگھائي لڳ ڀڳ 19 ڪلوميٽر ۽ وڌ ۾ وڌ اوچائي لڳ ڀڳ 305 ميٽر بيان ٿيل ملي ٿي. ڪارونجهر کي سنڌ جي گرينائيٽ، پٿريلي بناوٽ ۽ قدرتي منظرنامي جي ڪري به سڃاتو وڃي ٿو.

گنجو ٽڪر

گنجو ٽڪر حيدرآباد وارو پٿريلو سلسلو/ريج آهي. گنجو ٽڪر حيدرآباد جي جغرافيائي سڃاڻپ ۾ ذڪر ٿيندڙ هڪ پٿريلو ريج يا ٽڪريلو علائقو آهي، جنهن کي حيدرآباد جي مقامي زميني بناوٽ سان جوڙيو وڃي ٿو. هي علائقو کيرٿر جهڙي ڊگهي جبلِي قطار نه، پر سنڌو درياھ جي ڀرسان پٿريلي اُڀارن جي صورت ۾ سڃاتو وڃي ٿو.

ميداني علائقا

سنڌ جو وڏو حصو سنڌو درياھ جي آندل زرخيز لٽ سان ٺهيل ميداني علائقن تي مشتمل آهي. سنڌو ماٿري صوبي جو بنيادي زرعي ۽ آبادي وارو خطو آهي، جيڪو اتر کان ڏکڻ تائين پکڙيل آهي. هي علائقو زرخيز اليويل مٽي، آبپاشي نظام ۽ زرعي پيداوار جي ڪري سنڌ جي معاشي زندگيءَ جو مرڪز رهيو آهي.

سنڌو ماٿريءَ ۽ اولهه وارن جبلستاني علائقن جي وچ ۾ هڪ سوڙهو ميداني خطو واقع آهي، جنهن کي مقامي طور ڪاڇو چيو وڃي ٿو. ڪاڇو جبلن مان وهندڙ نين ۽ نالن جي آندل لٽ سان ٺهيل آهي، جنهن جي مٽي سنڌو درياھ جي لٽ کان مختلف آهي. هي علائقو قدرتي طور خشڪ، گهٽ زرخيزي وارو ۽ گهٽ آباديءَ وارو آهي، جنهن سبب اهو تاريخي طور سنڌ جي مکيه ميداني علائقن کان جدا سڃاتو ويو آهي.

ڪاڇي جي اولهه طرف ڪوهستاني ٽڪرن جو سلسلو منڇر ڍنڍ تائين نسبتاً مسلسل نظر اچي ٿو، جڏهن ته منڇر کان ڏکڻ طرف جبل ٽٽل صورت ۾ موجود آهن ۽ انهن جي وچ ۾ هموار ميداني علائقا ملن ٿا. ڏکڻ طرف ويندي هي علائقو آهستي آهستي ويڪر ۾ وڌي ٿو ۽ واضح اولهه سرحد ختم ٿيندي نظر اچي ٿي. هن پاسي حب درياهه کان اڳتي لس جو ميدان واقع آهي، جيڪو عربي سمنڊ جي ڪناري کان لڳ ڀڳ ساٺ ميل اتر طرف پکڙيل آهي. لس جو ميدان پورالي ندي ۽ ٻين ننڍين نين جي آندل لٽ سان ٺهيل آهي ۽ جغرافيائي لحاظ کان ڪاڇي سان گهڻي مشابهت رکي ٿو، جيتوڻيڪ سياسي طور گهڻو ڪري سنڌ کان ڌار رهيو آهي.

ٻيلا

سنڌ جي نباتاتي تنوع تي ان جي مختلف زميني بناوتن، آبهوا ۽ آبپاشي نظام جو گهرو اثر آهي. سنڌ ۾ دريائي، سامونڊي، آبپاشي ۽ قدرتي ٻيلن جا مختلف قسم ملن ٿا. صوبي ۾ جابلو، ٽاڪراڻي، پڪي، ڪچي، ڪلراٺي، چيڪي، وارياسي ۽ بياباني زمين جا سڀئي قسم موجود آهن. اهڙيءَ ريت سنڌ جي آبهوا ٿڌي کان معتدل ۽ گرم تائين مختلف صورتن ۾ ملي ٿي، جنهن سبب هتي نباتاتي تنوع تمام گهڻو آهي ۽ دنيا جي ڪيترن علائقن جا وڻ ٻوٽا سنڌ جي مختلف حصن ۾ پوکڻ جي صلاحيت رکن ٿا.

سامونڊي پٽي

سنڌ جو ساحلي علائقو ڏکڻ ۽ ڏکڻ اوڀر طرف واقع آهي، جيڪو اوڀر ۾ سر ڪريڪ (ڀارت سان سرحد) کان وٺي اولهه ۾ حب درياهه (بلوچستان سان سرحد) تائين پکڙيل آهي. هي ساحلي پٽي لڳ ڀڳ 350 ڪلوميٽر ڊگهي آهي ۽ عربي سمنڊ سان لڳل آهي. سامونڊي علائقو بنيادي طور ٻن حصن ۾ ورهايل آهي: سنڌو ڊيلٽا ۽ ڪريڪ علائقو، ۽ ڪراچي جو ساحلي حصو.

ٻيٽ

سنڌ جي سامونڊي پٽي ۽ سنڌو ڊيلٽا واري علائقي ۾ ڪيترائي قدرتي ٻيٽ موجود آهن، جيڪي سامونڊي حياتيات، مڇيگيري، آبي پکين ۽ مينگروو ٻيلن جي لحاظ کان وڏي اهميت رکن ٿا. سنڌ جي ساحلي ٻيٽن جو وڏو حصو سنڌو ڊيلٽا ۽ ڪريڪ نظام سان لاڳاپيل آهي.

قدرتي وسيلا

قدرتي وسيلن جي حوالي سان سنڌ معدنيات سان مالا مال صوبو آهي. هتي ڪوئلي جا وڏا ذخيرا خاص طور تي ٿرپارڪر ۽ لاکهرا علائقن ۾ موجود آهن، جن مان ٿر جو ڪوئلو بجلي پيدا ڪرڻ لاءِ حڪومت طرفان ڪڍيو پيو وڃي. ان کان علاوه لوهه، چونا پٿر ۽ لوڻ جا ذخيرا پڻ ملن ٿا. جپسم وڏي مقدار ۾ ماري پور ۽ نئن گج جي ڪنارن تي، ڀاڳي ٿورو جبل ڀرسان ملي ٿي. سنڌ ۾ تيل، گئس ۽ پيٽروليم جا وسيع ذخيرا پڻ موجود آهن، جيڪي سڄي ملڪ جي توانائي ضرورتن لاءِ اهم حيثيت رکن ٿا. ٿر ريگستان ۾ نفيس واري، چائنا ڪلي ۽ گرينائيٽ پٿر پڻ ملن ٿا.

سنڌ جي آبهوا

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو سنڌ جي آبهوا

سنڌ جي آبهوا بنيادي طور تي خشڪ ۽ انتهائي درجا حرارت واري آهي، جنهن ۾ گرمي ۽ ٿڌ ٻنهي جون شدت واريون حالتون ڏسڻ ۾ اچن ٿيون. برسات غير يقيني ۽ گهٽ مقدار ۾ ٿئي ٿي، جڏهن ته گرمي جو دور گهڻو ڊگهو هوندو آهي. سامونڊي ڪناري سان لڳ علائقن ۾ آبهوا نسبتاً گهميل رهي ٿي، ڇاڪاڻ ⁠تہ اهي علائقا عربي سمنڊ مان ايندڙ سامونڊي هيرن جي اثر هيٺ آهن. اهي هيرون عام طور سال جا لڳ ڀڳ چار مهينا لڳنديون آهن ۽ انهن جي ڪري ساحلي ۽ ويجهن اندرين علائقن ۾ ٿڌڪار ۽ نمي پيدا ٿئي ٿي. ڏکڻ اولهه وارو چوماسو جون کان سيپٽمبر تائين سنڌ مٿان گذري ٿو، پر اڪثر حالتن ۾ ان مان گھڻي برسات نٿي پوي. چوماسي جا ڪڪر گهڻو ڪري تپيل زمين مٿان گذرڻ دوران ٻاڦ بڻجي وڃن ٿا، جنهن سبب مينهن جي مقدار تمام محدود رهي ٿي. البت، چوماسي جي موجودگي هوا جي گرمي گهٽائي ٿي ۽ ڪجهه وقت لاءِ ٿڌاڻ پيدا ٿئي ٿي، خاص ڪري ڏکڻ سنڌ ۽ ٿر جي ڏاکڻي حصن ۾، جتي اها گرم ريگستاني هوا جي جاءِ وٺي ٿي. سنڌوءَ جي ميداني علائقي ۾ سامونڊي هير جو اثر اتر طرف محدود آهي ۽ عام طور حيدرآباد کان اڳتي پڊعيدن تائين پهچي ٿو. ان کان اتر طرف، خاص طور لڪي ٽڪرين جي ڏکڻي ڇيڙي کان اڳتي، سامونڊي هير جو اثر تقريباً ختم ٿي وڃي ٿو. اهڙا علائقا مٿين سنڌ جي سخت آبهوا هيٺ اچن ٿا، جتي گرمي جو دور ست مهينا يا ان کان وڌيڪ رهي ٿو. مٿين سنڌ ۾ گرمي انتهائي شديد هوندي آهي. اپريل کان پوءِ راتيون به ٻوسٽ واريون ٿين ٿيون ۽ گرمي پد گهڻو ڪري پرهه کان اڳ به 100°F کان هيٺ نٿو لهي. مئي ۽ جون جي مهينن ۾ ڇانوَ ۾ گرمي پد 120°F کان 125°F تائين پهچي سگهي ٿو. هي علائقو انتهائي خشڪ هوندو آهي ۽ گرم، خشڪ هوائون (لُڪ) عام آهن. برسات جيڪڏهن پوي به ٿي ته اها اڪثر ٿوري وقت لاءِ ۽ تيز وسڪاري جي صورت ۾ ٿئي ٿي. آبهوا جي بنياد تي سنڌ کي مقامي طور ٽي حصا سمجهيو وڃي ٿو: سرو (مٿين سنڌ)، وچولو (وچ سنڌ)، ۽ لاڙ (هيٺين سنڌ). غير مقامي ورهاست ۾ سنڌ کي عام طور مٿين ۽ هيٺين سنڌ ۾ ورهايو ويندو آهي، ۽ سياسي ۽ انتظامي ورڇ به گهڻو ڪري انهيءَ بنياد تي رهي آهي. آبهوا جي هن تفاوت جي باوجود، سنڌ جي نباتات ۾ وڏو بنيادي فرق نظر نٿو اچي. سنڌ جي قدرتي نباتات خشڪ، گهٽ برساتي، وارياسي ۽ ڪلراٺي زمين سان هم آهنگ آهي. هتي اهڙا وڻ ۽ ٻوٽا گهڻا آهن، جن ۾ پن تمام ٿورا هوندا آهن يا بلڪل نه هوندا آهن. ڪنڊيدار وڻڪار، جهڙوڪ ٻٻر، ڪنڊي ۽ ٻير، سنڌ جي گهڻن علائقن ۾ عام آهي. ڪچي ۽ آبپاشي وارن علائقن ۾ نباتات نسبتاً گهڻي ۽ وڌيڪ ورڇيل آهي، جڏهن ته ٽاڪرو ۽ وارياسي علائقن ۾ ساڳي نباتات گهٽ مقدار ۾ ملي ٿي. ٻٻر جهڙا وڻ ٽاڪرن ۾ وڌيڪ بندرا ۽ ننڍا ٿين ٿا. وارياسي علائقن جا مخصوص بي⁠پن ٻوٽا، جهڙوڪ کپ ۽ ڦوڳ، ڪڏهن ڪڏهن زرعي ۽ آبپاشي علائقن ۾ به واريءَ جي ٽڪرن تي ملي وڃن ٿا، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته نباتات جو تعلق بنيادي طور زمين جي بناوت ۽ پاڻي جي دستيابي سان آهي.

قدرتي وسيلا

قدرتي وسيلن جي حوالي سان سنڌ معدنيات سان مالا مال صوبو آهي. هتي ڪوئلي جا وڏا ذخيرا خاص طور تي ٿرپارڪر ۽ لاکهرا علائقن ۾ موجود آهن، جن مان ٿر جو ڪوئلو بجلي پيدا ڪرڻ لاءِ حڪومت طرفان ڪڍيو پيو وڃي. ان کان علاوه لوهه، چونا پٿر ۽ لوڻ جا ذخيرا پڻ ملن ٿا. جپسم وڏي مقدار ۾ ماري پور ۽ نئن گج جي ڪنارن تي، ڀاڳي ٿورو جبل ڀرسان ملي ٿي. سنڌ ۾ تيل، گئس ۽ پيٽروليم جا وسيع ذخيرا پڻ موجود آهن، جيڪي سڄي ملڪ جي توانائي ضرورتن لاءِ اهم حيثيت رکن ٿا. ٿر ريگستان ۾ نفيس واري، چائنا ڪلي ۽ گرينائيٽ پٿر پڻ ملن ٿا.

زرعي معيشت

سنڌ جي زرعي معيشت صوبي جي تاريخي، سماجي ۽ معاشي ڍانچي جو بنيادي حصو آهي. سنڌو درياهه جي آبپاشي نظام، زرخيز ميداني علائقن، موسمي تنوع ۽ ساحلي توڙي ريگستاني جاگرافي سبب سنڌ پاڪستان جي اهم زرعي صوبن مان شمار ٿئي ٿو. صوبي ۾ خريف ۽ ربيع ٻئي زرعي موسمون موجود آهن، جن ۾ ڪپهه، چانور، ڪمند، ڪڻڪ، جوئر، ٻاجهري، مڪئي، دالون، تيلدار فصل، ميوا، ڀاڄيون، مصالحا ۽ چارا پوکيا وڃن ٿا. زراعت سان گڏ مالداري، پولٽري، ماهيگيري، ٻيلن ۽ زرعي شين جي پروسيسنگ پڻ سنڌ جي ڳوٺاڻي معيشت ۽ روزگار جا اهم ذيلي شعبا آهن.

پاڪستان جي قومي معيشت ۾ زراعت جو حصو وقت سان گهٽجندو ويو آهي. 1949ع ۾ پاڪستان جي مجموعي قومي پيداوار ۾ زراعت جو حصو لڳ ڀڳ 53 سيڪڙو هو، جيڪو 2017–18ع تائين 20 سيڪڙو کان هيٺ اچي ويو. سنڌ ۾ به زراعت جو حصو مجموعي صوبائي پيداوار ۾ لڳ ڀڳ 17 سيڪڙو رهيو آهي. ان جي باوجود زراعت سنڌ جي خوراڪي تحفظ، ڳوٺاڻي روزگار، خام مال جي فراهمي ۽ زرعي بنيادن واري صنعت لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿي.

زرعي ڍانچي ۾ تبديلي

زرعي شعبي جي اندروني بناوت ۾ وقت سان نمايان تبديلي آئي آهي. 1949–50ع ۾ وڏن فصلن جو حصو 52 سيڪڙو، ننڍن فصلن جو 12.5 سيڪڙو، مال مويشي جو 34.4 سيڪڙو ۽ ٻيلن ۽ ماهيگيري جو 1.2 سيڪڙو هو. 2015–16ع تائين وڏن فصلن جو حصو گهٽجي 26.2 سيڪڙو ٿيو، ننڍا فصل 11.1 سيڪڙو رهيا، جڏهن ته مال مويشي جو حصو وڌي 58.3 سيڪڙو ۽ ٻيلن ۽ ماهيگيري جو حصو 4.4 سيڪڙو ٿي ويو. هي تبديلي ظاهر ڪري ٿي ته سنڌ جي زرعي معيشت صرف فصلن تائين محدود نه رهي، پر مالداري، پولٽري، ماهيگيري ۽ ٻين لاڳاپيل شعبن ڏانهن به وڌي آهي.

زرعي شعبي جي اندروني بناوت ۾ تبديلي

دور	وڏا فصل	ننڍا فصل	مال مويشي	ٻيلا ۽ ماهيگيري
1949–50ع	52%	12.5%	34.4%	1.2%
2015–16ع	26.2%	11.1%	58.3%	4.4%

زرعي پيداوار ۽ رجحان

1980–81ع کان 2010–11ع تائين زرعي پيداوار جي سراسري واڌ پاڪستان ۾ لڳ ڀڳ 3.6 سيڪڙو رهي، جڏهن ته سنڌ ۾ اها واڌ 4.4 سيڪڙو رڪارڊ ڪئي وئي. ان عرصي دوران سنڌ ۾ زرعي واڌ جو وڏو حصو نقدآور فصلن، خاص طور تي ڪپهه، چانورن ۽ ڪمند، سان لاڳاپيل رهيو. بهرحال، خوراڪ جي پيداوار ۾ واڌ قومي سطح جي ڀيٽ ۾ گهٽ رهي؛ سنڌ چاليهن سالن ۾ خوراڪ جي پيداوار کي ٻيڻو ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي، جڏهن ته قومي سطح تي خوراڪ جي پيداوار ٽن ڀيرا کان وڌيڪ وڌي.

في هيڪٽر پيداوار ۾ پڻ ڊگهي عرصي دوران اضافو ٿيو. 1957–58ع کان 1995–96ع تائين في هيڪٽر پيداوار 811 ڪلوگرام مان وڌي 2,119 ڪلوگرام تائين پهتي. 1995–96ع کان 2010–11ع تائين پيداوار ۾ واڌ جي رفتار سست رهي، جنهن جا سبب پوکيل ايراضي ۾ محدود واڌ، پاڻي جي کوٽ، برسات جي غير يقيني صورتحال، زرعي انپُٽس جي وڌندڙ قيمتن ۽ زمين جي معيار سان لاڳاپيل هئا.

سبز انقلاب، قرض ۽ سرمايو

1960ع واري ڏهاڪي ۾ سبز انقلاب تحت ڪڻڪ ۽ چانورن جون اعليٰ پيداوار ڏيندڙ جنسون، ڪيميائي ڀاڻ، زرعي دوائون، آبپاشي جي توسيع ۽ مشيني زراعت متعارف ٿي. ان دور ۾ پاڪستان ۾ خوراڪ جي پيداوار ۾ ٽي ڀيرا واڌ آئي ۽ زرعي شعبي مجموعي معاشي واڌ کي هٿي ڏني. تنهن هوندي به سبز انقلاب جا فائدا سڀني آبادگارن تائين هڪجهڙي نموني نه پهتا، ڇاڪاڻ⁠تہ وڏن زميندارن کي جديد ٻج، قرض، ڀاڻ ۽ مشينري تائين ننڍن آبادگارن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ رسائي حاصل هئي.

زرعي سرمائي ۽ قرضن جي اهميت به وقت سان وڌي. 2000–01ع ۾ پاڪستان ۾ زرعي شعبي لاءِ مجموعي قرضن جي رقم لڳ ڀڳ 45 ارب رپيا هئي، جيڪا 2015–16ع تائين وڌي 600 ارب رپين تائين پهچي وئي. سنڌ ۾ زرعي قرضن جي ورڇ پنجاب جي ڀيٽ ۾ گهٽ رهي آهي، جنهن کي انتظامي، ادارتي ۽ زميني ملڪيت جي ڍانچي سان لاڳاپيل سببن سان ڳنڍيو وڃي ٿو.

آبپاشي، برسات ۽ موسمي حالتون

سنڌ جي زراعت جو وڏو دارومدار سنڌو درياهه ۽ ان جي آبپاشي نظام تي آهي. 2020ع جي خريف موسم دوران سنڌ ۾ مجموعي طور 28.724 ملين ايڪڙ فوٽ پاڻي استعمال ٿيو، جيڪو 2019ع جي ڀيٽ ۾ 3.81 سيڪڙو وڌيڪ هو. ان مان سکر بئراج جو حصو 14.305 ملين ايڪڙ فوٽ، گڊو بئراج جو 5.988 ملين ايڪڙ فوٽ ۽ ڪوٽڙي بئراج جو 8.431 ملين ايڪڙ فوٽ هو.

2020ع جي خريف موسم دوران سنڌ ۾ سراسري برسات 302.72 ملي ميٽر رڪارڊ ڪئي وئي، جيڪا 2019ع جي 183.19 ملي ميٽر جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ 65.2 سيڪڙو وڌيڪ هئي. ساڳئي موسم ۾ سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد 39.53 °C ۽ سراسري گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد 27.15 °C رهيو.

خريف 2020ع: آبپاشي ۽ موسمي انگ اکر

عنصر	انگ	وضاحت
ڪل استعمال ٿيل پاڻي	28.724 MAF	گڊو، سکر ۽ ڪوٽڙي بئراجن مان
سکر بئراج	14.305 MAF	سڀ کان وڏو حصو
گڊو بئراج	5.988 MAF	مٿئين سنڌ لاءِ اهم
ڪوٽڙي بئراج	8.431 MAF	هيٺين سنڌ لاءِ اهم
سراسري برسات	302.72 ملي ميٽر	2019ع کان 65.2% وڌيڪ
وڌ ۾ وڌ سراسري گرمي پد	39.53 °C	خريف موسم
گهٽ ۾ گهٽ سراسري گرمي پد	27.15 °C	خريف موسم

اهم فصل

سنڌ پاڪستان جي وڏن زرعي پيداوار ڪندڙ صوبن مان هڪ آهي. صوبي مان پاڪستان جي چانورن جو لڳ ڀڳ 35 سيڪڙو، ڪمند جو 28 سيڪڙو، ڪپهه جو 20 سيڪڙو ۽ ڪڻڪ جو 12 سيڪڙو حاصل ٿئي ٿو. ملڪ جي 30 کان 50 سيڪڙو ڀاڄين ۽ 12 کان 50 سيڪڙو ميون جي پيداوار به سنڌ مان اچي ٿي. بصر، مرچ ۽ ٽماٽن جي پيداوار ۾ پڻ سنڌ جو حصو نمايان آهي.

2020ع جي خريف موسم ۾ سنڌ جا ٽي وڏا فصل ڪپهه، چانور ۽ ڪمند هئا. ڪپهه 474,818 هيڪٽرن تي پوکي وئي ۽ 1,861,785 ڳٺا پيدا ٿيا. چانورن جي پوکيل ايراضي 708,983 هيڪٽر ۽ پيداوار 2,416,068 ٽن رهي، جڏهن ته ڪمند 279,694 هيڪٽرن تي پوکيو ويو ۽ 18,335,533 ٽن پيداوار رڪارڊ ڪئي وئي.

خريف 2020ع ۾ سنڌ جا وڏا فصل

فصل	پوکيل ايراضي	پيداوار	اهم ضلعو
ڪپھ	474,818 هيڪٽر	1,861,785 ڳٺا	سانگهڙ؛ 487,679 ڳٺا
چانور	708,983 هيڪٽر	2,416,068 ٽن	بدين؛ 387,067 ٽن
ڪمند	279,694 هيڪٽر	18,335,533 ٽن	گهوٽڪي؛ 4,073,839 ٽن

ڪپهه سنڌ جو اهم صنعتي فصل آهي، جيڪو ٽيڪسٽائيل، ڪپهه جي جننگ ۽ برآمداتي صنعتن لاءِ خام مال فراهم ڪري ٿو. 1947ع ۾ سنڌ جو قومي ڪپهه پيداوار ۾ حصو لڳ ڀڳ 33 سيڪڙو هو، جيڪو 2005–06ع تائين گهٽجي 20 سيڪڙو ٿيو. هن گهٽتائي جا سبب پاڻي جي کوٽ ۽ آبادگارن جو وڌيڪ منافعي وارن فصلن ڏانهن رجحان ڄاڻايا ويا آهن.

چانور سنڌ جي اهم خوراڪي ۽ برآمدي فصلن مان آهي. سنڌ ۾ چانورن جي پوک، پيداوار ۽ في ايڪڙ پيداوار ۾ گذريل ڏهاڪن دوران واڌ ڏٺي وئي آهي. بدين، لاڙڪاڻو، جيڪب آباد، ڪشمور ۽ قمبر شهدادڪوٽ چانورن جا اهم پيداوار وارا علائقا آهن.

اناج، دالون ۽ تيلدار فصل

چانورن کان علاوه سنڌ ۾ جوئر، ٻاجهري ۽ مڪئي پڻ پوکيا وڃن ٿا. خريف 2020ع ۾ جوئر جي پوکيل ايراضي 10,605 هيڪٽر ۽ پيداوار 9,876 ٽن هئي. ٻاجهري 83,070 هيڪٽرن تي پوکي وئي ۽ 43,158 ٽن پيداوار حاصل ٿي. مڪئي جي پوکيل ايراضي 4,159 هيڪٽر ۽ پيداوار 4,215 ٽن رهي. تر جي پوکيل ايراضي 12,984 هيڪٽر ۽ پيداوار 5,876 ٽن هئي.

ننڍا اناجي ۽ تيلدار فصل، خريف 2020ع

فصل	ايراضي	پيداوار	نمايان ضلعو
جوئر	10,605 هيڪٽر	9,876 ٽن	خيرپور؛ 3,694 ٽن
ٻاجھري	83,070 هيڪٽر	43,158 ٽن	ٿرپارڪر؛ 41,052 ٽن
مڪئي	4,159 هيڪٽر	4,215 ٽن	ٺٽو؛ 1,225 ٽن
تر	12,984 هيڪٽر	5,876 ٽن	نوشهروفيروز؛ 2,124 ٽن

سنڌ ۾ دالين جي پوک خوراڪي پروٽين، زرعي تنوع ۽ زمين جي زرخيزي لاءِ اهم آهي. خريف 2020ع ۾ مڱ جي پوکيل ايراضي 7,388 هيڪٽر ۽ پيداوار 3,004 ٽن، ماش جي ايراضي 23 هيڪٽر ۽ پيداوار 13 ٽن، ارهر جي ايراضي 79 هيڪٽر ۽ پيداوار 31 ٽن، جڏهن ته ٻين خريف دالين جي ايراضي 20,070 هيڪٽر ۽ پيداوار 9,023 ٽن رڪارڊ ڪئي وئي. ٿرپارڪر دالين جي پيداوار ۾ نمايان ضلعو رهيو.

باغباني: ميوا، ڀاڄيون ۽ مصالحا

سنڌ باغباني جي لحاظ کان پاڪستان جو اهم علائقو آهي. انب، ڪيلا، کارڪون، امرود، چيڪو، پپيتو، هنداڻو ۽ گرما صوبي جا نمايان ميوا آهن. پاڪستان ۾ پيدا ٿيندڙ انب جو لڳ ڀڳ 40 سيڪڙو ۽ کجور جي قومي پيداوار جو لڳ ڀڳ 50 سيڪڙو سنڌ مان حاصل ٿئي ٿو.

خريف 2020ع ۾ سنڌ ۾ انب جي پيداوار 386,973 ٽن، ڪيلي جي پيداوار 123,263 ٽن، کارڪن جي پيداوار 219,925 ٽن ۽ امرود جي پيداوار 55,205 ٽن رڪارڊ ڪئي وئي. ميرپورخاص انب، خيرپور کارڪن، ٺٽو ڪيلي ۽ لاڙڪاڻو امرود جي پيداوار ۾ نمايان ضلعو رهيو.

سنڌ جا اهم ميوا، خريف 2020ع

ميوو	پيداوار	نمايان ضلعو
انب	386,973 ٽن	ميرپورخاص
ڪيلا	123,263 ٽن	ٺٽو
کارڪون	219,925 ٽن	خيرپور
امرود	55,205 ٽن	لاڙڪاڻو

سنڌ ۾ ڀاڄين جي پوک هيٺ ايراضي 1950ع واري ڏهاڪي کان وڌندي 2014–15ع ۾ لڳ ڀڳ 51,769 هيڪٽر تائين پهتي، جڏهن ته ڪل پيداوار 356,879 ٽن تائين وڌي. خريف 2020ع ۾ ڀينڊي جي پيداوار 22,678 ٽن، ميھن جي 14,184 ٽن، واڱڻن جي 8,478 ٽن ۽ ڪريلن جي 3,137 ٽن رڪارڊ ڪئي وئي.

سنڌ ڳاڙهي مرچ جي پيداوار لاءِ خاص شهرت رکي ٿي. خريف 2020ع ۾ ڳاڙهي مرچ جي پوکيل ايراضي 16,726 هيڪٽر ۽ پيداوار 52,484 ٽن هئي. عمرڪوٽ 15,755 ٽن پيداوار سان سڀ کان وڏو مرچ پيدا ڪندڙ ضلعو رهيو، جڏهن ته ميرپورخاص، بدين ۽ ٺٽو پڻ اهم مرچ پيدا ڪندڙ علائقا هئا.

ٻج ۽ زرعي انپُٽس

معياري ٻج سنڌ جي زرعي پيداوار، خوراڪي تحفظ ۽ زرعي معيشت لاءِ اهم حيثيت رکن ٿا. سنڌ ۾ ڪپهه، چانور، سورج مُکي، گوار، مڱ ڦري، ارنڊي ۽ ٻين فصلن جا ٻج پيدا ۽ استعمال ڪيا وڃن ٿا. تصديق ٿيل ٻجن بابت انگ اکر سنڌ حڪومت جي زراعت کاتي ۽ وفاقي سيڊ سرٽيفڪيشن ۽ رجسٽريشن کاتي طرفان مرتب ڪيا ويندا آهن.

2020ع ۾ ڪپهه جي پوک لاءِ 640,000 هيڪٽر هدف مقرر ڪيو ويو، جنهن لاءِ 9,600 ميٽرڪ ٽن تصديق ٿيل ٻج گهربل هو، جڏهن ته 2,999.83 ميٽرڪ ٽن دستياب هو. چانورن جي پوک لاءِ 770,000 هيڪٽر هدف مقرر ٿيو، جنهن لاءِ 7,700 ميٽرڪ ٽن تصديق ٿيل ٻج گهربل هو، جڏهن ته 6,642.90 ميٽرڪ ٽن دستياب هو.

اهم ٻج ۽ تيلدار فصل، خريف 2020ع

ٻج / فصل	ايراضي	پيداوار	نمايان ضلعو
مڱ ڦري	576 هيڪٽر	1,227 ٽن	سانگهڙ
ارنڊي	1,831 هيڪٽر	1,202 ٽن	ٿرپارڪر
گوار ٻج	103,827 هيڪٽر	75,111 ٽن	ٿرپارڪر
سورج مُکي	39,856 هيڪٽر	41,023 ٽن	بدين

گوار ٻج سنڌ جي اهم صنعتي فصلن مان آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان مان گوار گم پيدا ٿئي ٿي، جيڪا خوراڪ، تيل، ڪاغذ، ڪپڙي ۽ ٻين صنعتن ۾ استعمال ٿيندي آهي. سورج مُکي ۽ ارنڊي پڻ خوراڪي تيل ۽ صنعتي استعمال لاءِ اهم فصل آهن.

مالداري، پولٽري ۽ ماهيگيري

مالداري سنڌ جي زرعي معيشت جو اهم ذيلي شعبو آهي. ڳئون، مينهون، ٻڪريون، رڍون، اٺ ۽ ڪڪڙ ڳوٺاڻي معيشت، کير، گوشت، انڊن ۽ روزگار جي فراهمي ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. خريف 2020ع دوران سنڌ ۾ جانورن جي خوراڪ لاءِ جوئر، ٻاجهري، مڪئي، گوار ۽ ٻين چارن وارن فصلن جي وڏي پيماني تي پوک ڪئي وئي.

خريف 2020ع ۾ جوئر چاري جي پوکيل ايراضي 19,000 هيڪٽر ۽ پيداوار 277,446 ٽن، ٻاجهري چاري جي ايراضي 10,715 هيڪٽر ۽ پيداوار 127,505 ٽن، مڪئي چاري جي پيداوار 157,267 ٽن، گوار چاري جي پيداوار 15,802 ٽن ۽ ٻين چارن جي پيداوار 76,740 ٽن رڪارڊ ڪئي وئي.

سنڌ جي ماهيگيري پڻ صوبي جي معيشت ۾ اهم حيثيت رکي ٿي. صوبي وٽ تقريباً 350 ڪلوميٽر ڊگهي سامونڊي پٽي ۽ مينگروو ٻيلن جو ماحولياتي نظام موجود آهي. سنڌ پاڪستان جي ڪل مڇي برآمدات جو لڳ ڀڳ 48 سيڪڙو حصو فراهم ڪري ٿو. پاڪستان جي سامونڊي مڇي وسيلن جو 71 سيڪڙو، تازي پاڻي جي مڇي وسيلن جو 65 سيڪڙو ۽ نيم کارن پاڻي جي مڇي وسيلن جو 100 سيڪڙو سنڌ ۾ موجود آهي.

ٻيلا ۽ زمين جي ملڪيت

سنڌ ۾ ٻيلن جي ايراضي پاڻي جي گهٽ وهڪري، غيرقانوني ڪاٽ، زمينن تي قبضي ۽ ڪمزور انتظام سبب گهٽجندي وئي آهي. ٻيلن جي گهٽتائي نه رڳو ماحولياتي توازن تي اثرانداز ٿئي ٿي، پر دريائي ۽ ساحلي ماحول، مالداري، مڇيگيري ۽ مقامي آبادي جي گذر سفر تي پڻ اثر وجهي ٿي.

سنڌ ۾ زمين جي ملڪيت جو ڍانچو تاريخي طور غير برابر رهيو آهي. 1959ع ۾ مٿين 8 سيڪڙو زميندارن وٽ زرعي زمين جو لڳ ڀڳ 54 سيڪڙو حصو هو، جيڪو 1972ع تائين گهٽجي 32 سيڪڙو ٿيو. ان دور ۾ وچولي درجي جي آبادگارن جي حصي ۾ واڌ آئي، جڏهن ته ننڍن آبادگارن جو حصو گهٽ ٿيو. بهرحال، زمين جي ورهاست جا انگ گهڻو ڪري خانداني ورڇ سبب اصل زرعي ڍانچي کي مڪمل طور ظاهر نٿا ڪن.

سنڌ ۾ پوکجندڙ فصل

سنڌ ۾ پوکجندڙ اهم فصل

نمبر	موسم	قسم	فصل	پوک جو وقت	ڪٽائي جو وقت	اهم نوٽ
1	خريف	وڏو فصل	ڪپھ	اپريل–مئي	آڪٽوبر–ڊسمبر	ٽيڪسٽائيل ۽ جننگ صنعت جو بنياد
2	خريف	وڏو فصل	چانور	جون–جولاءِ	آڪٽوبر–نومبر	خوراڪي ۽ برآمدي فصل
3	خريف	وڏو فصل	ڪمند	فيبروري–مارچ / سيپٽمبر	نومبر–مارچ	کنڊ صنعت جو بنيادي خام مال
4	خريف	اناج	جوئر	جون–جولاءِ	سيپٽمبر–آڪٽوبر	اناج ۽ چاري ٻنهي لاءِ
5	خريف	اناج	ٻاجھري	جون–جولاءِ	سيپٽمبر	خشڪ ۽ برساتي علائقن لاءِ موزون
6	خريف	اناج	مڪئي	جولاءِ	آڪٽوبر	خوراڪ ۽ جانورن جي چاري لاءِ
7	خريف	دال	مڱ	جولاءِ	سيپٽمبر	ٿوري پاڻي ۾ پوکجندڙ فصل
8	خريف	دال	ماش	جولاءِ	سيپٽمبر	زمين جي زرخيزي لاءِ مددگار
9	خريف	تيلدار	تر	جولاءِ	سيپٽمبر	روايتي تيلدار فصل
10	خريف	تيلدار	سورج مُکي	فيبروري / جولاءِ	مئي / آڪٽوبر	خوراڪي تيل لاءِ اهم
11	ربيع	وڏو فصل	ڪڻڪ	نومبر	مارچ–اپريل	سنڌ جو بنيادي خوراڪي فصل
12	ربيع	اناج	جَو	نومبر	مارچ	خشڪ علائقن لاءِ موزون
13	ربيع	دال	چڻا	آڪٽوبر	مارچ	نيم آبپاشي ۽ برساتي علائقا
14	ربيع	تيلدار	سرنھن	آڪٽوبر	فيبروري	روايتي تيلدار فصل
15	ربيع	تيلدار	ڪينولا	آڪٽوبر	مارچ	جديد تيلدار فصل
16	ساليانو	ميوو	انب	باغ لڳائڻ: جولاءِ–آگسٽ	مئي–جولاءِ	ميرپورخاص اهم مرڪز
17	ساليانو	ميوو	کجور	باغ لڳائڻ: آگسٽ	آگسٽ–سيپٽمبر	خيرپور اهم مرڪز
18	ساليانو	ميوو	ڪيلو	سڄو سال	سڄو سال	ٺٽو ۽ هيٺين سنڌ ۾ اهم
19	ساليانو	ڀاڄي	بصر	آڪٽوبر	مارچ–اپريل	ملڪ گير فراهمي لاءِ اهم
20	ساليانو	ڀاڄي	ٽماٽو	آگسٽ / جنوري	نومبر / اپريل	تازو استعمال ۽ پروسيسنگ لاءِ
21	ساليانو	چارُو	برسيم	آڪٽوبر	مارچ	کير ڏيندڙ مال لاءِ اهم

زرعي ادارا

سنڌ ۾ زرعي پاليسي، تحقيق، آبپاشي، ٻج، خوراڪ جي تحفظ، مالداري، ماهيگيري ۽ ڳوٺاڻي ترقي سان لاڳاپيل ڪيترائي سرڪاري، تحقيقي ۽ غير سرڪاري ادارا ڪم ڪن ٿا. انهن ادارن جو ڪردار زرعي رٿابندي، تحقيق، آبادگارن جي رهنمائي، پاڻي جي ورڇ، ٻجن جي فراهمي، خوراڪ جي تحفظ ۽ پائيدار زراعت جي واڌاري سان لاڳاپيل آهي.

نمبر	ادارو	بنيادي مقصد	عملي ڪردار
1	سنڌ زرعي کاتو	زرعي پاليسي ۽ آبادگارن جي مدد	فصلن، باغباني، زرعي توسيع، ٻجن ۽ زرعي خدمتن جو مرڪزي سرڪاري ادارو
2	سنڌ آبپاشي کاتو	زرعي پاڻي جي فراهمي	واهن، بندن، بئراجن ۽ آبپاشي نظام جي سنڀال
3	سنڌ زرعي يونيورسٽي، ٽنڊوڄام	زرعي تعليم ۽ تحقيق	زراعت، باغباني، جانورن ۽ فوڊ ٽيڪنالاجي ۾ تعليم ۽ تحقيق
4	سنڌ زرعي تحقيقاتي ادارو	فصلن تي سائنسي تحقيق	نون ٻجن، پيداوار، زرعي ٽيڪنالاجي ۽ موسمي اثرن تي تحقيق
5	نيوڪليئر انسٽيٽيوٽ آف ايگريڪلچر	جديد زرعي تحقيق	ايٽمي ٽيڪنالاجي ذريعي فصلن ۽ ٻجن جي بهتري
6	سنڌ سيڊ ڪارپوريشن	تصديق ٿيل ٻج جي فراهمي	آبادگارن کي معياري ۽ منظور ٿيل ٻج مهيا ڪرڻ
7	سنڌ فوڊ ڊپارٽمينٽ	خوراڪ جو تحفظ	ڪڻڪ ۽ بنيادي غذائي شين جي خريد، ذخيرو ۽ ورڇ
8	سنڌ لائيو اسٽاڪ ۽ فشريز کاتو	مالداري ۽ مڇي صنعت جي ترقي	جانورن، کير، گوشت، پولٽري ۽ ماهيگيري جي بهتري
9	سنڌ آبادگار بورڊ	آبادگارن جي نمائندگي	زرعي حقن، پاڻي جي ورڇ ۽ پاليسين بابت آبادگارن جو آواز
10	سنڌ رورل سپورٽ آرگنائيزيشن	ڳوٺاڻي ترقي	ننڍن آبادگارن، ڪميونٽي زراعت ۽ آمدني وڌائڻ جا منصوبا
11	فوڊ اينڊ ايگريڪلچر آرگنائيزيشن	خوراڪ ۽ زرعي پاليسي	خوراڪ، زراعت ۽ موسمي تبديلي بابت فني سهڪار

آبپاشي نظام

سنڌ جو آبپاشي نظام تاريخي طور روايتي طريقن جهڙوڪ کوهن، نهرن، تلائن، ٽيوب ويلن ۽ قدرتي نالن تي ٻڌل رهيو آهي. جديد دور ۾ بئراجن جي تعمير سان آبپاشي نظام کي نئين سر منظم ڪيو ويو، جنهن جي نتيجي ۾ وڏي پيماني تي زرعي زمين کي پاڻي فراهم ٿيڻ لڳو. سنڌ ۾ بئراجن جي ذريعي ڪُل لڳ ڀڳ 13.5 ملين ايڪڙ زمين آبپاشي هيٺ آهي. سکر بئراج 1932ع ۾ تعمير ٿيو، جيڪو ست نهرن وسيلي لڳ ڀڳ 7.63 ملين ايڪڙ زمين کي سيراب ڪري ٿو. انهن نهرن ۾ نارتھ ويسٽرن ڪينال، دادو ڪينال، خيرپور فيڊر ويسٽ، روهڙي ڪينال، خيرپور فيڊر ايسٽ ۽ نارا ڪينال شامل آهن. ڪوٽڙي بئراج 1955ع ۾ تعمير ڪيو ويو، جيڪو ڪلري باغار فيڊر، لوئر پنياري فيڊر ۽ ڦليلي نئين وسيلي لڳ ڀڳ 3.0 ملين ايڪڙ زمين کي پاڻي فراهم ڪري ٿو. گڊو بئراج 1962ع ۾ مڪمل ٿيو، جيڪو بيگهاري سنڌ فيڊر، ڊيزرٽ پٽ فيڊر، گهوٽي فيڊر ۽ ريڻي ڪينال وسيلي پڻ لڳ ڀڳ 3.0 ملين ايڪڙ زمين کي آبپاشي فراهم ڪري ٿو.

سنڌ جو آبپاشي نظام دنيا جي سڀ کان وڏن واهن تي ٻڌل زرعي نظامن مان هڪ شمار ڪيو وڃي ٿو. سنڌ ۾ آبپاشي جون سهولتون سنڌ آبپاشي کاتو جي نگراني هيٺ درياهه سنڌ تي تعمير ڪيل ٽن وڏن بئراجن ــ سکر بئراج، ڪوٽڙي بئراج ۽ گڊو بئراج ــ ذريعي فراهم ڪيون وڃن ٿيون. صوبي جي آبپاشي تاريخ لڳ ڀڳ هڪ صديءَ تي پکڙيل آهي. سکر بئراج جو خاڪو 1919ع ۾ تيار ڪيو ويو، 1923ع ۾ ان جي تعمير شروع ٿي ۽ اپريل 1932ع ۾ مڪمل ٿيڻ کان پوءِ پهريون ڀيرو سنڌ ۾ منظم ۽ يقيني آبپاشي فراهم ڪئي وئي. سکر بئراج جي آبپاشي ڪمانڊ ايراضي لڳ ڀڳ 8.24 ملين ايڪڙ آهي ۽ ان مان ساڄي ڪپ تي ٽي ۽ کاٻي ڪپ تي چار وڏا واهه نڪرن ٿا.

سکر بئراج کان پوءِ ڏاکڻي سنڌ کي پاڻي جي يقيني فراهمي لاءِ 1955ع ۾ ڪوٽڙي بئراج تعمير ڪيو ويو، جنهن جي پاڻي گذارڻ جي گنجائش 875,000 ڪيوسڪ آهي ۽ اهو 30 لک ايڪڙن کان وڌيڪ زمين کي پاڻي فراهم ڪري ٿو. بعد ۾ سنڌ جي اترئين حصي ۾ گڊو بئراج جو بنياد 2 فيبروري 1957ع تي رکيو ويو ۽ 1962ع ۾ مڪمل ٿيو. گڊو بئراج جي گنجائش 12 لک ڪيوسڪ في سيڪنڊ آهي ۽ اهو سنڌ ۽ بلوچستان جي 25 لک ايڪڙن کان وڌيڪ زرعي زمين کي پاڻي فراهم ڪري ٿو. سنڌ جا آبپاشي نظام دائمي (Perennial) ۽ غير دائمي (Non-Perennial) واهن تي مشتمل آهن، جيڪي انهن ٽنهي بئراجن مان نڪرن ٿا.

سنڌ جي آبپاشي نيٽ ورڪ ۾ مجموعي طور 14 مکيه واهه، 109 شاخون (Branches)، 509 ڊسٽريبيوٽريون ۽ 902 مائنر واهه شامل آهن، جيڪي 1991ع جي پاڻي ٺاهه موجب پنهنجو حصو حاصل ڪري صوبي جي 13 ملين ايڪڙن کان وڌيڪ زرخيز زمين کي سيراب ڪن ٿا. گڊو بئراج مان گهوٽڪي فيڊر، ڊيزرٽ پيٽ فيڊر ۽ بيگاري سنڌ فيڊر نڪرن ٿا، جڏهن ته سکر بئراج مان روهڙي ڪينال، خيرپور ايسٽ ڪينال، خيرپور ويسٽ ڪينال، ايسٽرن نارا ڪينال، نارتھ ويسٽ ڪينال، رائيس ڪينال ۽ دادو ڪينال نڪرن ٿا. ڪوٽڙي بئراج مان اڪرم واهه، ڦليلي ڪينال، پنياري ڪينال ۽ ڪلري بگهار فيڊر آبپاشي جون خدمتون سرانجام ڏين ٿا.

سنڌ آبپاشي کاتو آبڪلاڻي پاڻي جي نيڪال لاءِ پڻ ذميوار آهي. ان مقصد لاءِ ليفٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين (LBOD) ۽ رائيٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين (RBOD) جهڙا وڏا نيڪالي منصوبا قائم ڪيا ويا آهن. ايل بي او ڊي جو مقصد درياهه سنڌ جي کاٻي ڪپ وارن علائقن مان کارو پاڻي ۽ سيم جي پاڻي کي عربي سمنڊ تائين پهچائڻ آهي، جڏهن ته آر بي او ڊي منصوبو سنڌ ۽ بلوچستان جي نيڪالي واري پاڻي کي غارو کاري تائين منتقل ڪرڻ لاءِ تيار ڪيو ويو. اهي منصوبا زميني پاڻي جي سطح کي ڪنٽرول ڪرڻ، سيم ۽ ٿور کي گهٽائڻ ۽ زرعي زمينن جي بحالي ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا.

سنڌ ۾ آبپاشي جي بهتري لاءِ مختلف دورن ۾ ڪيترائي وڏا منصوبا شروع ڪيا ويا آهن، جن ۾ واهن ۽ شاخن جي ڪنڪريٽ لائيننگ، چوٽياريون ڊيم، ڪينجهر ڍنڍ نظام جي بهتري، ننڍن ڊيمن جي تعمير ۽ آبپاشي سڌارن جو پروگرام شامل آهن. سنڌ ايريگيشن ۽ ڊرينيج اٿارٽي (SIDA) جي قيام کان پوءِ پاڻي جي انتظام، آبادگارن جي شموليت ۽ آبپاشي سڌارن کي هٿي ملي. عالمي بئنڪ جي سهڪار سان سنڌ واٽر سيڪٽر امپروومينٽ پراجيڪٽ (WSIP) پڻ شروع ڪيو ويو، جنهن جو مقصد بئراجن، واهن، نيڪالي نظام، ٻوڏن جي انتظام ۽ سنڌو ڊيلٽا جي بحالي بابت ڊگهي مدي وارا سڌارا آڻڻ آهي.

2010ع جي تباهه ڪندڙ ٻوڏ کان پوءِ سنڌ آبپاشي کاتي واهن، بندن ۽ ريگيوليٽرن جي بحالي لاءِ هنگامي منصوبا شروع ڪيا. ان مقصد لاءِ 18.5 ارب رپين جو پروگرام تيار ڪيو ويو، جنهن تحت بندن، واهن ۽ آبپاشي ڍانچي جي مرمت ۽ بحالي جا ڪم ڪيا ويا. مستقبل جي منصوبابندي ۾ پاڻي بچائيندڙ آبپاشي طريقا جهڙوڪ ڊرپ ۽ اسپرنڪلر آبپاشي، برساتي پاڻي جي ذخيرن جي تعمير، ننڍن بندن جي واڌ ۽ واهن جي وڌيڪ لائيننگ شامل آهي، ته جيئن سنڌ جي زرعي معيشت کي پائيدار بنيادن تي مضبوط بڻائي سگهجي.

پاڻيءَ بابت بين الصوبائي تڪرار ۽ معاهدا

1945ع ۾ سنڌ ۽ پنجاب وچ ۾ پاڻيءَ بابت هڪ معاهدو طئي ٿيو، پر اهو گورنر جنرل جي منظوري حاصل نه ڪري سگهيو. 1960ع ۾ پاڪستان ۽ ڀارت وچ ۾ عالمي بئنڪ جي سهڪار سان سنڌ طاس معاهدو (Indus Waters Treaty) طئي ٿيو، جنهن تحت ٽن اوڀر وارن دريائن (راوي، بياس ۽ ستلج) جو پاڻي ڀارت کي، ۽ ٽن اولهه وارن دريائن (سنڌو، جهلم ۽ چناب) جو پاڻي پاڪستان کي ڏنو ويو. هن معاهدي جي ڳالهين ۾ سنڌ جي سڌي نمائندگي شامل نه هئي. 1991ع ۾ پاڻي ورڇ بابت نئون واٽر اڪارڊ طئي ٿيو، جنهن تحت پاڻيءَ جي ورڇ لاءِ هي تناسب مقرر ڪيو ويو: پنجاب 37 سيڪڙو، سنڌ 37 سيڪڙو، بلوچستان 12 سيڪڙو ۽ خيبر پختونخواهه 14 سيڪڙو. ان ئي سال انڊس ريور سسٽم اٿارٽي (IRSA) قائم ڪئي وئي، جنهن جو مقصد صوبن وچ ۾ پاڻيءَ جي ورڇ جو انتظام سنڀالڻ آهي.

ڪوٽڙي کان هيٺ وهڪري جون ضرورتون

2005ع ۾ ڪيل ٻن مطالعي موجب، ڪوٽڙي بئراج کان هيٺ ماحولياتي توازن برقرار رکڻ لاءِ سڄي سال گهٽ ۾ گهٽ 5,000 ڪيوسڪ پاڻيءَ جي وهڪري ۽ پنجن سالن ۾ مجموعي طور 25 ملين ايڪڙ فوٽ (MAF) پاڻي جي ضرورت ڄاڻائي وئي. بهرحال، صوبن جي وچ ۾ اختلاف سبب انهن سفارشن تي عملي اڳڀرائي نه ٿي سگهي آهي.

نون ڊيمن بابت صوبائي موقف

پاڻيءَ جي کوٽ ۽ ورڇ بابت خدشن سبب سنڌ سميت ٻين صوبن نون ڊيمن جي تعمير بابت اعتراض ظاهر ڪيا آهن. 2000ع واري ڏهاڪي دوران مختلف ڪاميٽيون جوڙيون ويون، پر هن مسئلي تي مڪمل اتفاق راءِ اڃا تائين حاصل نه ٿي سگهيو آهي.

ليفٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين (LBOD)

ليفٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين منصوبو 1970ع واري ڏهاڪي ۾ وفاقي حڪومت ۽ سنڌ حڪومت طرفان عالمي بئنڪ جي سهڪار سان شروع ڪيو ويو. هن منصوبي جو مقصد نوابشاهه، سانگھڙ، ميرپورخاص ۽ بدين ضلعن جي ٻن ملين هيڪٽرن کان وڌيڪ زمين مان نيڪال ٿيندڙ پاڻي کي عربي سمنڊ ڏانهن منتقل ڪرڻ هو. منصوبي کي مختلف فني ۽ انتظامي مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو، جن ۾ سار سنڀال بابت ادارتي غير وضاحت، مالي کوٽ، سمنڊ جي چاڙهه، نيڪال جو پوئتي وهڪرو، صنعتي نيڪال ۽ ساحلي مٽيءَ جي کاري ٿيڻ جا مسئلا شامل آهن.

رائيٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين (RBOD)

رائيٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين منصوبو لاڙڪاڻو، قمبر-شهدادڪوٽ، دادو ضلعو|دادو]] ۽ ڄامشورو ضلعن لاءِ تجويز ڪيو ويو، جنهن کي ٽن مرحلن ۾ ورهايو ويو. بهرحال، هي منصوبو اڃا تائين مڪمل نه ٿي سگهيو آهي.

ادارياتي سڌارا ۽ جديد منصوبا

1996ع ۾ وفاقي حڪومت هر صوبي ۾ صوبائي آبپاشي ۽ نيڪال اٿارٽيز قائم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. 1997ع ۾ خودمختيار آبپاشي نظام متعارف ڪرايو ويو، جنهن تحت صوبائي آبپاشي کاتن کي PIDA ۾ تبديل ڪيو ويو، ايريا واٽر بورڊ (AWBs) ٺاهيا ويا ۽ آبادگارن کي فارمر آرگنائيزيشنز (FOs) ۾ منظم ڪيو ويو. سنڌ ايريگيشن اينڊ ڊرينيج اٿارٽي (SIDA) 1998ع ۾ قائم ڪئي وئي. 2006ع ۾ عالمي بئنڪ جي سهڪار سان سنڌ ۾ واٽر سيڪٽر امپروومينٽ پروجيڪٽ لاڳو ڪيو ويو، جنهن جو مقصد زرعي پيداوار وڌائڻ، آبادگارن جي آمدني ۾ اضافو آڻڻ ۽ آبپاشي نظام جي ڊگهي مدي واري پائيداري کي بهتر بڻائڻ هو.

ڪئنال ۽ وڏا واھ

سنڌ جي زرعي نظام جو بنياد آبپاشيءَ جي هڪ وسيع نيٽ ورڪ تي قائم آهي، جيڪو گڊو بئراج، سکر بئراج ۽ ڪوٽڙي بئراج مان نڪرندڙ واهن، شاخن ۽ ننڍن واهن تي مشتمل آهي. اهي واهه ۽ شاخون گهڻو ڪري مٽيءَ مان ٺهيل هجڻ سبب پاڻي جي رِسڻ (سيپيج)، زمين جي سم ۽ ڪلر (واٽرلاگنگ ۽ سيلنٽي) ۽ پاڻي جي ضايع ٿيڻ جا مسئلا پيدا ڪندا رهيا آهن، جنهن جو سڀ کان وڌيڪ اثر واهن جي پڇاڙيءَ وارن آبادگارن تي پوندو آهي. انهن مسئلن جي حل لاءِ سنڌ حڪومت ۽ وفاقي حڪومت جي سهڪار سان "سنڌ صوبي ۾ شاخن ۽ ننڍن واهن جي ڪنڪريٽ لائيننگ" جو منصوبو شروع ڪيو ويو، جنهن جو مقصد آبپاشي پاڻي جي نقصان کي گهٽائڻ، سم ۽ ڪلر جي مسئلن تي ضابطو آڻڻ ۽ زرعي زمينن تائين پاڻي جي فراهمي کي بهتر بڻائڻ هو.

هن منصوبي لاءِ 13,828.322 ملين رپين جو پي سي-ون (PC-I) تيار ڪيو ويو، جنهن تحت 109 چونڊيل شاخن ۽ ننڍن واهن جي تقريباً 860 ميل ڊگهي حصي جي لائيننگ منظور ڪئي وئي. منصوبي جي نتيجي ۾ آبپاشي نظام جي ڪارڪردگي ۾ نمايان بهتري آئي. 56 مڪمل ٿيل واهن ۽ شاخن جي ڪمانڊ ايراضي 629,137 ايڪڙن مان وڌي 786,827 ايڪڙن تائين پهتي، جنهن سان 157,690 ايڪڙ اضافي زرعي زمين کي آبپاشي جون سهولتون حاصل ٿيون. ساڳئي طرح 109 چونڊيل واهن ۽ شاخن جي مجموعي ڪمانڊ ايراضي 1,438,405 ايڪڙن مان وڌي 1,747,764 ايڪڙن تائين پهتي، جنهن سان 309,359 ايڪڙ اضافي زمين زرعي استعمال هيٺ آئي. هي منصوبو سنڌ جي زرعي ترقي، پاڻي جي بچت ۽ واهن جي پڇاڙيءَ وارن آبادگارن تائين پاڻي جي بهتر رسائي لاءِ هڪ اهم قدم طور شمار ڪيو وڃي ٿو.

ڪورن جو فھرست

• ڪور ڏاتو

ڊيمن جي فھرست

1. حب ڊيم
2. چوٽياري ڊيم

ڪلهوڙا دور جو آبپاشي نظام

ڪلهوڙا دور ۾ سنڌ جي آبپاشي نظام کي منظم ۽ وسيع بنيادن تي ترقي ڏني وئي. تاريخي ماخذن موجب، سنڌ ۾ واهن جي منظم کوٽائي جو بنياد ميان نور محمد ڪلهوڙي وڌو، جنهن سنڌو نديءَ جي ساڄي ۽ کاٻي ڪنارن تي واهن جي ذريعي زراعت کي فروغ ڏنو. 1719ع کان پوءِ خاص طور تي سنڌ جي اترين علائقن ۾ نوان واهه کوٽايا ويا، جن جو مقصد زرعي زمينن کي پاڻي فراهم ڪرڻ هو. هن دور ۾ “گھاڙ واھ” جون ٽي اهم شاخون وجود ۾ آيون، جيڪي علائقي جي آبپاشي نظام جو اهم حصو بڻيون. “نور واھ” ميان نور محمد ڪلهوڙي جي نالي سان منسوب ڪيو ويو، جڏهن ته “شاھ جي ڪڙ” سندس وزير شاهه بهاري جي نگرانيءَ ۾ کوٽايو ويو. چانڊڪي پرڳڻي ۾ پڻ ڪيترائي ننڍا وڏا واهه کوٽايا ويا، جن سان مقامي آباديءَ جي زرعي ضرورتن کي پورو ڪيو ويو. ميان نور محمد جي دور ۾ “ڏاتي جي ڪور” پڻ کوٽايو ويو، جيڪو پنهنجي وقت جي دولتمند شخص ڏاتي کهڙي جي ڪوششن سان وجود ۾ آيو. اتر سنڌ ۾ “بيگاري واھ” جي مکيه شاخ “نور واھ” به ڪلهوڙا دور جي اهم آبپاشي منصوبن مان هڪ هئي. نوشهري ڊويزن ۾ “نصرت واھ” نصرت خان چانڊئي جي سرپرستيءَ ۾ کوٽايو ويو. ان کان علاوه “مراد واھ”، “باگ واھ” ۽ “فيروز واھ” پڻ ڪلهوڙا دور ۾ کوٽايا ويا، جيڪي مراد ڪلهوڙي، باگي سيال ۽ فيروز ويراڙ جهڙن اهم درٻاري شخصيتن سان منسوب آهن. اهي واهه “نصرت واھ” سان ڳنڍيل هئا، جيڪو بعد ۾ هاڻوڪي روهڙي ڪئنال جي اهم شاخن مان هڪ بڻيو. ڪلهوڙا حڪمرانن واهن جي کوٽائي، مرمت ۽ صفائيءَ تي خاص ڌيان ڏنو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن خيال موجب سنڌ جي خوشحالي ۽ سرڪاري ڍلن جي بروقت وصولي جو دارومدار مؤثر آبپاشي نظام تي هو. ان منظم انتظام سبب ڪلهوڙا دور ۾ سنڌ زرعي لحاظ کان وڌيڪ آباد ۽ سرسبز رهي، ۽ رياستي خزاني جي حالت پڻ مضبوط رهي. حيدرآباد ضلعي ۾ واقع “سرفراز واھ” به هن دور جي اهم آبپاشي منصوبن مان هڪ هو، جيڪو ميان سرفراز خان ڪلهوڙي کوٽايو هو.

صنعت

سنڌ پاڪستان جو سڀ کان وڌيڪ صنعتي ۽ معاشي طور ترقي يافته صوبو آهي. صوبي جي معيشت ۾ صنعت، واپار، توانائي، زراعت، بندرگاهي خدمتون ۽ برآمداتي سرگرميون اهم حيثيت رکن ٿيون. ڪراچي ملڪ جو سڀ کان وڏو صنعتي ۽ واپاري مرڪز هجڻ سبب سنڌ جي صنعتي ترقي ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪري ٿي. ڪراچي پاڪستان جو سڀ کان وڏو شهر، سنڌ جي گاديءَ جو هنڌ ۽ ملڪ جو مالي مرڪز آهي. شهر ۾ وڏين بئنڪن، مالي ادارن، ڪاروباري ڪمپنين ۽ صنعتي ادارن جا هيڊڪوارٽر قائم آهن. پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج پڻ ڪراچي ۾ واقع آهي، جيڪا ملڪ جي سڀ کان وڏي ۽ فعال اسٽاڪ مارڪيٽ آهي. ڪراچي جي سامونڊي حيثيت ۽ جديد انفراسٽرڪچر ان کي پاڪستان جي اهم واپاري مرڪزن مان هڪ بڻائي ٿو.

صنعتي علائقا ۽ اقتصادي زون

صوبي ۾ صنعتڪاري کي هٿي ڏيڻ لاءِ مختلف صنعتي علائقا ۽ اقتصادي زون قائم ڪيا ويا آهن. ڪراچي، حيدرآباد، ڪوٽڙي، نوري آباد، شهيد بينظيرآباد ۽ سکر اهم صنعتي مرڪز آهن. بن قاسم صنعتي پارڪ، ڪورنگي صنعتي پارڪ، پورٽ قاسم صنعتي علائقو ۽ ڪراچي ايڪسپورٽ پروسيسنگ زون (KEPZ) سنڌ جي اهم صنعتي ۽ برآمداتي علائقن ۾ شمار ٿين ٿا.

انساني وسيلا ۽ انفراسٽرڪچر

سنڌ پاڪستان جي مزدور قوت جو تقريباً اڌ حصو مهيا ڪري ٿي. صوبي ۾ تربيت يافته، تعليم يافته ۽ بين الاقوامي معيارن سان مطابقت رکندڙ افرادي قوت موجود آهي. جديد ٽيليڪميونيڪيشن نظام، سڙڪن ۽ ريلوي جو وسيع ڄار، هوائي اڏا ۽ بندرگاهون سنڌ جي صنعتي ۽ واپاري ترقي لاءِ بنيادي سهولتون فراهم ڪن ٿيون.

صنعتي پيداوار

سنڌ پاڪستان جي پيداواري معيشت جو اهم مرڪز آهي ۽ تيزيءَ سان ملڪي ۽ غير ملڪي سيڙپڪاري لاءِ هڪ پرڪشش منزل طور اڀري رهيو آهي. صوبي کي ڪراچي بندرگاهه ۽ پورٽ قاسم جهڙين اهم سامونڊي بندرگاهن تائين سڌي رسائي حاصل آهي، جيڪا ان کي بين الاقوامي واپار ۽ برآمدات لاءِ هڪ حڪمتِ عملي واري حيثيت فراهم ڪري ٿي. سنڌ جو صنعتي بنياد وسيع ۽ متنوع آهي، جنهن ۾ ٽيڪسٽائيل، دواسازي، گاڏين جي صنعت، صارفين جي شين جي پيداوار ۽ ٻين پيداواري شعبن جون صنعتون شامل آهن. جديد انفراسٽرڪچر، سيڙپڪارن لاءِ ترغيبي پاليسيون، ڪاروبار دوست ضابطا ۽ ماهر افرادي قوت صوبي جي پيداواري شعبي جي ترقي کي هٿي ڏين ٿا. انهن سببن جي ڪري سنڌ نه رڳو پاڪستان جي معاشي مرڪز طور سڃاتي وڃي ٿي، پر عالمي واپار سان ڳانڍاپي، صنعتي توسيع ۽ منافعي بخش سيڙپڪاري لاءِ پڻ هڪ اهم مرڪز بڻجي چڪي آهي.

ڪپڙي جي صنعت

ڪپڙي جي صنعت سنڌ جي پيداواري شعبي جو بنيادي ستون سمجهي وڃي ٿي ۽ صوبي جي صنعتي معيشت ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي. هي صنعت سنڌ جي تاريخي ڪاريگري، فني مهارت ۽ ڪپهه سميت خام مال جي وافر دستيابي مان فائدو حاصل ڪري ٿي، جنهن سبب پيداوار جي اعليٰ سطح برقرار رکڻ ۾ مدد ملي ٿي. ڪراچي بندرگاهه ۽ پورٽ قاسم تائين آسان رسائي، جديد صنعتي انفراسٽرڪچر ۽ سيڙپڪارن لاءِ فراهم ڪيل ترغيبي سهولتون سنڌ کي ڪپڙي جي صنعت لاءِ هڪ پرڪشش مرڪز بڻائين ٿيون. صوبي ۾ قائم ٽيڪسٽائيل ڪارخانا نه رڳو ملڪي ضرورتون پوريون ڪن ٿا پر برآمدات ذريعي پاڪستان جي معيشت ۾ پڻ نمايان حصو وجهن ٿا. ڪپڙي جي شعبي ۾ جدت، معيار ۽ مهارت جي روايت سنڌ جي صنعتي ترقي ۽ معاشي واڌ ويجهه کي مسلسل هٿي ڏئي رهي آهي.

زرعي صنعت

سنڌ زرعي پيداوار جي لحاظ کان پاڪستان جي اهم صوبن مان هڪ آهي ۽ ملڪ جي زرعي پيداوار ۾ تقريباً 23 سيڪڙو حصو ڏئي ٿي. صوبي ۾ ڪڻڪ، چانور، ڪپهه، ڪمند، ميوا ۽ ڀاڄيون وڏي پيماني تي پيدا ٿين ٿيون، جن جي بنياد تي ٽيڪسٽائيل، کنڊ، خوراڪ جي پروسيسنگ ۽ زرعي شين جي برآمد سان لاڳاپيل صنعتون قائم آهن.

مڇيگيري

سنڌ تقريباً 350 ڪلوميٽر ڊگهي سامونڊي پٽي رکي ٿو، جنهن سان گڏ گهاٽن مينگروو ٻيلن جو وسيع سلسلو موجود آهي. اهي مينگروو ٻيل نه رڳو سامونڊي ماحولياتي نظام جي حفاظت ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا، پر مختلف آبي جيوت لاءِ قدرتي افزائشي مرڪز پڻ آهن. سنڌ پاڪستان جي ماهيگيري واري معيشت جو مرڪزي صوبو آهي، جتان ملڪ جي ڪل مڇيءَ جي برآمدات جو لڳ ڀڳ 48 سيڪڙو حصو حاصل ٿئي ٿو. ان کان علاوه پاڪستان جي سامونڊي مڇيءَ جي وسيلن جو تقريباً 71 سيڪڙو، تازي پاڻيءَ جي مڇيءَ جي وسيلن جو 65 سيڪڙو ۽ کارن يا نيم کارن پاڻيءَ (brackish water) جي مڇيءَ جي وسيلن جو 100 سيڪڙو حصو سنڌ ۾ موجود آهي. اهي وسيلا صوبي ۾ ماهيگيري، آبي زراعت، خوراڪ جي صنعت ۽ برآمداتي واپار جي ترقي لاءِ بنيادي اهميت رکن ٿا.

واپار

زرعي جنسن جو واپار

آبي بندرگاھون

سنڌ وٽ تقريباً 350 ڪلوميٽر ڊگهي سامونڊي پٽي موجود آهي، جيڪا سامونڊي واپار، ماهيگيري، آبي زراعت ۽ ساحلي سياحت لاءِ اهم اهميت رکي ٿي. صوبي ۾ ٻه وڏيون هر موسم ۾ فعال بندرگاهون، ڪراچي بندرگاهه ۽ پورٽ قاسم، موجود آهن. انهن بندرگاهن ۾ ڪنٽينر ٽرمينل، تيل ٽرمينل، ڪيميائي سامان جا ٽرمينل، بلڪ ڪارگو سهولتون، جهازن جي مرمت جا مرڪز ۽ انجنيئرنگ سهولتون شامل آهن.

انفارميشن ٽيڪنالاجي

معلوماتي ٽيڪنالاجي (آءِ ٽي) جو شعبو سنڌ ۾ تيزي سان ترقي ڪري رهيو آهي ۽ صوبو ٽيڪنالاجي، جدت ۽ ڊجيٽل معيشت جي هڪ اڀرندڙ مرڪز طور سڃاتو وڃي ٿو. ڪراچي، جيڪو سنڌ جو سڀ کان وڏو شهر ۽ معاشي مرڪز آهي، آءِ ٽي ڪمپنين، ٽيڪنالاجي پارڪن، ڪاروباري انڪيوبيٽرن ۽ نون شروعاتي ادارن (اسٽارٽ اپس) لاءِ اهم مرڪز جي حيثيت رکي ٿو. صوبي جي يونيورسٽين ۽ اعليٰ تعليمي ادارن مان هر سال وڏي تعداد ۾ ماهر ۽ تربيت يافته انساني وسيلا فراهم ٿين ٿا، جيڪي آءِ ٽي صنعت جي ترقي ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. ڪاروبار دوست پاليسيون، سيڙپڪاري لاءِ ترغيبي سهولتون، تيز رفتار انٽرنيٽ، جديد ٽيليڪميونيڪيشن نيٽ ورڪ ۽ ڊجيٽل انفراسٽرڪچر سنڌ کي ٽيڪنالاجي بنياد تي ڪاروبار قائم ڪرڻ لاءِ سازگار ماحول مهيا ڪن ٿا. آءِ ٽي شعبي جي توسيع نه رڳو روزگار جا نوان موقعا پيدا ڪري رهي آهي، پر صوبائي معيشت کي علم، جدت ۽ ٽيڪنالاجي تي ٻڌل ترقي ڏانهن پڻ اڳتي وڌائي رهي آهي.

معدنيات ۽ قدرتي وسيلا

سنڌ قدرتي معدني وسيلن سان مالا مال آهي. صوبي ۾ ڪوئلو، گرينائيٽ، سليڪا واري، جپسم، چن جو پٿر، لوڻ ۽ ٻين معدنيات جا اهم ذخيرا موجود آهن. اهي وسيلا سيمينٽ، تعميراتي مواد، توانائي ۽ ٻين صنعتن لاءِ بنيادي خام مال فراهم ڪن ٿا.

کاڻون

توانائي

سنڌ پاڪستان جي توانائي پيداوار ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي. صوبي ۾ تيل، قدرتي گئس، ڪوئلو، هوا ۽ شمسي توانائي جا وسيع ذخيرا موجود آهن. سنڌ پاڪستان جي تيل جي پيداوار جو تقريباً 56 سيڪڙو ۽ قدرتي گئس جي پيداوار جو لڳ ڀڳ 71 سيڪڙو حصو پيدا ڪري ٿي. ٿر ڪوئلو دنيا جي وڏن ڪوئلي جي ذخيرن مان هڪ آهي، جتي اندازاً 185 ارب ٽن ڪوئلو موجود آهي. ان کان علاوه سنڌ جو هوائي ڪوريڊور لڳ ڀڳ 50,000 ميگاواٽ بجلي پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکي ٿو، جڏهن ته صوبي ۾ شمسي توانائي جي پيداوار لاءِ پڻ سازگار حالتون موجود آهن. توانائي جو شعبو سنڌ جي معاشي ترقي ۽ صنعتي واڌ ويجهه جو هڪ اهم محرڪ آهي. صوبو قدرتي وسيلن سان مالا مال آهي، جن ۾ ٿر جي ڪوئلي جا وسيع ذخيرا، سامونڊي پٽي سان گڏ موجود هوائي ڪوريڊور ۽ شمسي توانائي جي پيداوار لاءِ سازگار حالتون شامل آهن. اهي وسيلا سنڌ کي روايتي ۽ قابلِ تجديد ٻنهي قسمن جي توانائي جي پيداوار لاءِ هڪ منفرد حيثيت عطا ڪن ٿا. صوبي ۾ ڪوئلي تي ٻڌل بجلي گهرن سان گڏ هوا ۽ سج مان توانائي حاصل ڪرڻ جا منصوبا پڻ تيزي سان ترقي ڪري رهيا آهن. انفراسٽرڪچر ۾ بهتري، ڪاروبار دوست پاليسيون، ضابطن ۾ سهولت ۽ سيڙپڪاري لاءِ ترغيبي قدمن توانائي جي شعبي جي ترقي جا نوان امڪان پيدا ڪيا آهن. توانائي جي شعبي جي واڌ نه رڳو اقتصادي سرگرمين کي هٿي ڏئي ٿي، پر پائيدار ترقي، ماحول دوست توانائي جي فروغ ۽ علائقائي توانائي جي تحفظ ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي.

سنڌ پاڪستان جي توانائي واري شعبي ۾ مرڪزي حيثيت رکي ٿو ۽ مستقبل جي علائقائي توانائي مرڪز طور ڏٺو وڃي ٿو. صوبي جي ٿر واري علائقي ۾ اندازاً 185 ارب ٽن ڪوئلي جا ذخيرا موجود آهن، جيڪي دنيا جي سڀ کان وڏن ڪوئلي جي ذخيرن مان شمار ڪيا وڃن ٿا. ان کان علاوه پاڪستان جي تقريباً 60 سيڪڙو تيل جا کوهه ۽ 44 سيڪڙو گئس جا ميدان سنڌ ۾ واقع آهن. صوبو ملڪ جي روزاني تيل جي پيداوار جو لڳ ڀڳ 56 سيڪڙو ۽ قدرتي گئس جي پيداوار جو 55 سيڪڙو حصو مهيا ڪري ٿو. روايتي توانائي جي وسيلن کان علاوه سنڌ قابلِ تجديد توانائي جي ميدان ۾ پڻ وڏي اهميت رکي ٿو. صوبي جي سامونڊي علائقي ۾ تقريباً 60 ڪلوميٽر ويڪرو ۽ 180 ڪلوميٽر ڊگهو هوائي ڪوريڊور موجود آهي، جيڪو هوائي توانائي جي پيداوار لاءِ انتهائي سازگار سمجھيو وڃي ٿو. اهي وسيلا سنڌ کي پاڪستان جي توانائي جي تحفظ، صنعتي ترقي ۽ پائيدار معاشي واڌ ويجهه لاءِ هڪ اهم بنياد فراهم ڪن ٿا.

ڪراچي اليڪٽرڪ

ايل اين جي

سنڌ جي معدنياتي ادارن جي فھرست

1. سنڌ ڪول اٿارٽي

خدمتن وارا شعبا

سنڌ جي نباتات ۽ حياتيات

وڻ ۽ ٻوٽا

سنڌ جنهن نباتاتي علائقي جو ڀاڱو آهي، تنهن ۾ ذري گهٽ سڄو پنجاب، الهندو راجپوتانا، ڪاٺياواڙ ۽ ڪڇ اچي وڃن ٿا، ۽ جيتوڻيڪ هندستان جي ٻين علائقن ۾ ٿيندڙ ٻوٽا هت به ٿيندا آهن، پر گهڻي نسبت اولهه وارن ملڪن، مڪران، ايراني نار جي گرم ڀاڱن، عراق ۽، جيئن اڳيئي چيو اٿئون، مصر سان اٿس، جتان جي آبهوا ساڳي آهي.

سنڌ جا عام وڻن

سنڌ صوبي ۾ موجود اهم وڻن جي فهرست

نمبر	عام نالو	بوٽنيڪل نالو	مختصر تعارف / حيثيت
1	ڪَنڊي	Prosopis cineraria	ريگستاني علائقن جو اهم مقامي وڻ؛ ڇانوَ، ايندھن ۽ چارن لاءِ استعمال ٿيندو آهي.
2	ٻٻر (بابُل)	Acacia nilotica	دريائي ۽ ميداني علائقن ۾ عام؛ ڪاٺ ۽ دوائن ۾ استعمال.
3	آسري	Tamarix aphylla	لوڻياتي ۽ خشڪ زمينن ۾ وڌندڙ؛ هوا روڪڻ لاءِ اهم.
4	ڪرڙ	Capparis decidua	ٿر ۽ خشڪ علائقن جو مقامي وڻ؛ چارن ۽ دوائن ۾ استعمال.
5	خوشبودار ٻٻر	Acacia farnesiana	خوشبودار گلن سبب سڃاتل؛ دوائن ۽ خوشبوءَ ۾ استعمال.
6	ٻانھن	Populus euphratica	سنڌو درياهه جي ڪنارن تي وڌندڙ؛ دريائي نظام لاءِ اهم.
7	ديوي (وڻ) / (ولائتي ڪَنڊي)	Prosopis juliflora	غير ملڪي وڻ؛ تيزي سان وڌندڙ، پر ماحولياتي نقصانڪار پڻ.
8	سِراهه	Albizia lebbeck	ڇانوَ ۽ ڪاٺ لاءِ مشهور؛ شھرن ۾ لڳايو ويندو آهي.
9	نم	Azadirachta indica	دوائن ۾ تمام اهم؛ جراثيم ڪُش خاصيتون.
10	ٻير	Ziziphus mauritiana	ڦر ڏيندڙ وڻ؛ غذائي ۽ معاشي اهميت.
11	ڄمون	Syzygium cumini	ڦر ۽ دوائن ۾ استعمال؛ شگر لاءِ فائديمند.
12	گدامڙي	Tamarindus indica	ڦر ڏيندڙ وڻ؛ کاڌي ۽ دوائن ۾ استعمال.
13	سھانجڻو	Moringa oleifera	غذائيت سان ڀرپور؛ پن ۽ ڦريون استعمال ٿين ٿيون.
14	اڇو تمر	Avicennia marina	سنڌ جي ساحلي علائقن جو اهم وڻ؛ سامونڊي ڪٽاوَ کان بچاءُ.
15	بڙ	Ficus benghalensis	وڏو ڇانوَ ڏيندڙ وڻ؛ سماجي ۽ مذهبي اهميت.
16	پپل	Ficus religiosa	مذهبي لحاظ کان اهم؛ آڪسيجن فراهمي ۾ نمايان.
17	ڄار	Salvadora oleoides	خشڪ علائقن جو وڻ؛ ايندھن ۽ دوائن ۾ استعمال.
18	مسواڪ	Salvadora persica	ڏندن جي صفائي لاءِ مشهور؛ دوائن ۾ استعمال.
19	ليسڙو (گيدوڙو)	Cordia myxa	ڦر ڏيندڙ وڻ؛ ڳوٺاڻن علائقن ۾ عام.
20	انب	Mangifera indica	قومي ڦر؛ باغباني ۽ معيشت لاءِ اهم.

حيوان

علم حيوانات جي جن ماھرن پھريائين سنڌ جي جانورن تي تحقيق ڪئي، سي آھن برنس (Burnes) 1830ع، گرفٿ (Griffith) 18399ع، ھيوم ۽ ڊي (Hume and Day) 1872ع، بلان فورڊ (Blanford) 1971ع کان 1977ع، بٽلر (Butler) 1879ع، مري (Murray) 1884ع، اوٽس (Oates) 1889ع، ايٽڪن (Aitken) 19077ع، ٽائيسھرسٽ (Ticehurst) 1917ع کان 1920ع ۽ ايٽس (Eates) 1920 کان 1954ع، منٽن (Minton) 19622ع ۾ سنڌ ۽ لسٻيلي جي جانورن جي ڏسڻي (Key) ٺاھي. صديقي 18699ع ۾ جانورن جي لسٽ ٺاھي تيار ڪئي.

محي الدين (71-1964ع) سنڌ جي مڇين، نانگن، پکين، ڪڪڙن، ٻڪرين، ڍڳين ۽ مينھن جي پروٽوزوان (Protozoan) ۽ ھيلمينٿي (Helminthic) فاعلن تي ڪم ڪندي نيون جنسون ۽ ڪي نوان مفعول دريافت ڪيا آھن. مجيب سنڌ جي دريائي مڇين ۽ سامونڊي مڇين جي ھيلمينٿڪ فاعلن تي ڪم پئي ڪيو آھي ۽ ڪي نيون جنسون ۽ قسم دريافت ڪيا آھن. ترمذي سنڌ جي سامونڊي ڪپر واري پٽي ۾ ڪرسٽيشيا (Crustacea) تي پئي ڪم ڪيو آھي. فصلن کي نقصان پھچائيندڙ جيتن جڻين تي بھ چڱو ڪم ڪيو آھي. جيتوڻيڪ انھن ۾ اھي جيت ۽ چچڙ شامل نھ آھن، جن جو انسانن ۽ جانورن جي بيمارين سان واسطو آھي.

ڪرنگھي وارا جانور (vertebrates)

پنڊپھڻ (Fossils): بلئنفورڊ ۽ فيڊن پھريون ڀيرو منڇر مان سنھ 76-1874ع ۾ پنڊپھڻ جمع ڪيا. ٽيھ سال پوءِ پلگرم ۽ ان سان گڏ ڪم ڪندڙن ڀڳي ٽوڙھي ويجھو تمام گھڻا پنڊپھڻ لڌا. پلگرم (1934ع) ھيٺين منڇر جي ٽن ڀاڱن کي ڪامليل (ميلوٽيشن)، چنجي (ٽارٽونيشن) ۽ ڍوڪ پٺاڻ (لوئر پلايوسين) وارين منزلن جي برابر سمجھيو ۽ ساڳئي وقت مٿئين منڇر کي سوالڪ واري بولڊر ڪانگھلومريٽ منزل (مڊل پلئسٽوسين) جي برابر تسليم ڪيو. سنڌ ۾ ھڪ گوشت کائيندڙ، اٺ سونڊ وارا، ٽي کُرن وارا، يارھن ٻڌي تعداد ۾ کُرن وارا ۽ ٽي سُرڻن يا رڙھندڙ جانورن جا ’پنڊپھڻ‘ سڃاتا ويا آھن.

جيئرا قسم (Living Forms)

کير ڌارائيندڙ ٿڻن وارا جانور. جيترو ڌيان پکين تي ڏنو ويو آھي، اوترو کير ڌارائيندڙ يعني ٿڻن وارن جانورن تي نہ ڏنو ويو آھي. ٿڻن وارن جانورن جا ڪل 73 قسم آھن، جيڪي سنڌ ۾ رھن ٿا. انھن ۾ 20 گوشت کائيندڙ، 20 چمڙا، 4 جيت کائيندڙ، 15 ڪئا ۽ نوريئڙا وغيرھ، 9 کُرن وارا، 4 ويل ۽ ڊالفن ۽ ھڪ ڇِلر شامل آھن.

گوشت خور جانور: ڏسڻ ۾ ائين ٿو اچي تہ چيتو ڪنھن وقت سنڌوءَ جي ڪڇي ۾ ۽ روھڙيءَ طرف رھندو ھو. روھڙي ۾ ھن جو زور ڏسڻ ۾ اچي ٿو. سنڌ ۾ چيتا سن 1886ع تائين ماريا ويا. ٻين گوشت کائيندڙن ۾ پلنگ (Panther) جيڪو ڪنھن وقت سنڌ ۾ ڪافي تعداد ۾ پکڙيل ھو، سو ھاڻي رڳو کيرٿر جبلن ۾ محدود آھي. اھو خصوصًا ھلڪي رنگ جو آھي ۽ سندس بج ھندستاني پلنگ کان ڊگھا آھن. لڌڙو جيڪو لاڙڪاڻي ۽ ميرپور ساڪري ۾ ملندو ھو، سو گھڻي قدر گھٽجي ويو آھي. جھنگ ٻلو، سنڌ جي عام جھنگلي ٻلي، بُجُر ٻلو (Caracal Lynx) جيڪا ھاڻي ٿر ۾ اڻ لڀ ٿيندي وڃي؛ مشڪ ٻلو (Civet Cat) جيڪو ڳوٺن جي چوڌاري ملندو آھي، اھي سڀ سنڌ جي جھنگلن جا ٻلا آھن. ڳور پٽ جيڪو قبرن کوٽڻ ۽ مئل ماڻھن تي تڳڻ لاءِ مشھور آھي، سو بہ سنڌ ۾ ٿئي ٿو. چراخ ۽ لڌڙو جنھن جي پٺيان سدائين کلن جا واپاري ھوندا آھن، سي آھستي آھستي اڻلڀ ٿيندا وڃن. بگھڙ، گدڙ، لومڙ ۽ نور وغيره ٻيا گوشت کائيندڙ جانور آھن.

چمڙا: سنڌ ۾ چمڙن جا 13 قسم آھن، جن ۾ ھڪ ميوو کائيندڙ چمڙن جو (Fruit Bat)، ٻہ ڪُئي – پُڇ چمڙن جا، ٻہ قبائي (Tomb bat) چمڙن جا ۽ چار ڄامڙن چمڙن جا قسم شامل آھن.

جيت کائيندڙ: جيت کائڻ وارا جانور سنڌ ۾ تمام گھٽ آھن، جن ۾ ھڪ مسڪ شُرو (Musk Shrew) ۽ ٽن قسمن جا ڄاھا شامل آھن.

روڊنيشا: (Rodentia):ھن قسم ۾ ھڪ قسم جو سيھڙ، جيڪو خاص ڪري پٽاٽي جي فصل کي کائيندو آھي. نوريئڙو ۽ پنڌرھن قسم جي ڪُئن جا، جن ۾ ننڍي پُڇ وارا توڙي بجر پڇ وارا، ۽ ٿلھي منھن وارا وڏا ڪئا شامل آھن.

سيٽيشيا: (Cetacea):ھن ۾ سنڌو درياءَ توڙي گنگا ندي واري ٻلھڻ جا ٻئي قسم سامونڊي آھن، جيڪي سنڌوءَ جي ڊيلٽا ۾ ملندا آھن. پار پوائز (Porpoise) خاص مٺي پاڻيءَ جو جانور آھي ۽ انڌو ٿيندو آھي، ڇو جو ان جون اکيون پوري طرح تيار نہ ٿينديون آھن. ھيءُ سنڌو درياءَ ۾ ملندو آھي. ھن ٻلھڻ جو تيل مھاڻا سنڌن جي سور لاءِ ۽ مشعلن ٻارڻ جي ڪم آڻيندا آھن. ھن کي پڪڙڻ لاءِ مھاڻا خاص سيکاريل لڌڙا استعمال ڪندا آھن. بِلُويل جيڪو وڏي ۾ وڏو کير ڌارائيندڙ جانور تسليم ڪيو وڃي ٿو، سو بہ سنڌ جي سامونڊي ڪنارن کان پرتي ڏٺو ويو آھي ۽ ڀٽ ميٽ تي پڻ پڪڙيو ويو آھي.

گاھ کائيندڙ (Herbivora)

گاھ کائيندڙ جانورن ۾ شامل آھن: ھرڻ، ڪارو ھرڻ، غزال ھرڻ وغيرھ. ڦاڙھو اڃا تائين سنڌ جي دريائي ٻيلن ۾ ڪافي عام آهي (ٽوٽل اندازًا 370 ڦاڙھا). ڪارو ھرڻ جيڪو ھن سڄي اپٻيٽ جي اصلوڪن ھرڻن جو ھڪ قسم آھي، سو تمام سھڻو ٿيندو آھي، ۽ پاڪستان ۾ ھي نسل ختم ٿيڻ تي آھي. سنڌ ۾ ھن نسل جا ھرڻ باقي ڪي ٿورا وڃي کيرٿر جبل ۾ بچيا آھن. ھرڻ، جيڪو ڪنھن وقت سنڌ ۾ ھر ھنڌ ھوندو ھو، سو بہ ھاڻي تمام گھٽ آھي ۽ ٿورڙي تعداد ۾ اڃا تائين کيرٿر ۾ آھن. چنڪارا ھرڻ ۽ ڪاري ھرڻ جي آھستي آھستي گم ٿيڻ جي ڪري بنان ڪنھن شڪ شبھي جي اھو چئي سگھجي ٿو تہ ايشيائي چيتو پڻ انھن جي ڪري ختم ٿي ويو. سنڌ گھر آھي سره جو، جيڪو اڄ ڪلھ کيرٿر جبل ۾ ڪافي تعداد ۾ ملي ٿو. (سرھن جو اندازًا تعداد 1200) گڍ دادو ۾ ڪافي تعداد ۾ ملي ٿو، پر ان کي تحفظ ڏيڻ ضروري آھي. جيئن سڱن وارو ھرڻ، جيڪو سنڌ ۾ مري (Murray) سن 1884ع ۾ ڏٺو ھو، سو اڄ ڪلھ آھي ئي ڪونہ، ۽ سانڀر وانگر ختم ٿي ويو آھي. سوئر جيڪو سنڌ ۾ عام آھي، سو ڏينھون ڏينھن دريائي ٻيلن ۾ وڌندو رھي ٿو ۽ فصلن لاءِ مصيبت آھي. گورخر جيڪو ڪڇ جي رڻ ۾ تمام ٿوري تعداد ۾ وڃي بچيو آھي (اندازًا 20 يا 30) سو اڻلڀ ٿيڻ وارو آھي.
ڇلر (Pholidota): ڇلو مرون لاڙ ۾ ٿئي ٿو، پر آھستي آھستي گھٽبو پيو وڃي ۽ ھاڻي اڻلڀ ٿيندڙ جانورن جي فھرست ۾ شامل آھي. سنڌ ۾ مم ۽ ڀولڙي جو ڪوبہ قسم نہ ٿيندو آھي.

پکي

سنڌ جي پکين ۾ مخصوص خاصيتون آھن، جيڪي جاگرافيائي بيھڪ ۽ طبعي حالتن جي ڪري ٿيون آھن. سنڌو ماٿري ھڪ ’رڻ‘ وسيلي ھندستان کان ڌار ٿيل آھي، جنھن ڪري ھندستان جا مشھور پکي ھتي ڪين ٿين. ٻئي طرف سنڌ ۽ بلوچستان، ٻين علائقن جھڙوڪ ڏکڻ يورپ، اتر اوڀر آفريڪا، عرب ۽ ايران جي پکين لاءِ کليل آھن. سنڌ جون ڍنڍون ۽ ڌٻڻون، ۽ ان طرف پکين جي لڏي اچڻ جي رستن جي موافقت ڪري سنڌ پکين لاءِ سياري جو گھر آھي.

ھيوم (Hume) پنھنجي ڪتاب اسٽري فيدرس (1873ع) ۾ پکين جا 2500 قسم ڄاڻايا آھن، جن جون 25 جنسون آھن. ائٽڪن (سن 1872ع) ڪل 400 جنسون ٻڌايون ۽ ساڳئي وقت ايٽس (Eates). سورلي جي سنڌگزيٽيئر ۾ 426 جنسون ڄاڻايون، جن مان 177 مڪاني ۽ باقي لڏي ايندڙ يا سانگي پکي آھن. سنڌ جي پکين جو تفصيلي بيان ھن مقالي جي دائري کان ٻاھر آھي. مختصر طور سنڌ ۾ ٽن قسمن جا ’پيڻ‘، 2 پيٽيئر (Cormorant)، 6 ٻگھ ۽ ڪانئرا، ھڪ لاکي ڄاڃي، 11 سانھ، 26 ھنجھ ۽ بدڪون، 17 سرڻيون، عقاب ۽ ڳجھون، 6 ڪونجون، 5 تتر ۽ ڀؤنتريا، 6 ٻاٽيڀڙ، 5 باز، ٽٽيھر، پلوور (Plover)، ڦوليارو، چيھو، ڪينو، ٽرن (Tern)، بي ايٽر (Bee eater)، ڪاٺ ڪٽو، ڪنگري، سانھڙو، چنڊول، سينڊ مارٽن (Sand Martin)، وھيو، بلبل، کٽياڻي، شرائيڪ (Shrike)، ٿريش (Thrush)، سينڊ پائپر (Sand Piper) وغيره قسم طور عام ملن ٿا.

ڏاڙھي واري ڳجھ کيرٿر جي مٿانھن پٽن ۾ ملي ٿي. سنڌ ۾ جيڪي 6 ٻاٽيڀڙ ملن ٿا، تن مان سواءِ ڳٽو (Largepin Tailed) ۽ امپريل (Imperial) جي سڀ مڪاني آھن. چڪور (Chukor) سنڌ جي مٿانھن پٽن جو تتر آھي. ھندستاني تلور جيڪا اڳ ٿر ۾ عام ھئي، سا ناياب آھي. ھوبارا تلور (Houbara Bustard) بہ ناياب ٿيندي وڃي. فلوريڪن (Florican) جا سن 1875ع تائين عام ھئي، سا بھ ناپيد آھي. سفيد ھنجھھ پڻ منڇر ۾ ملي ٿو. ڪومب بدڪ بہ سنڌ جي ڏکڻن اوڀر ۾ ملي ٿي. ننڍڙو ھنجھ ۽ آڙي پڻ ٿورن حصن ۾ ملن ٿا.

بيڪل آڙي (Baikal of Cluckingteal) پڻ سنڌ ۾ ڪڏھن ڪڏھن اچي ٿي. گولڊن آئي (Golden Eye) ۽ چيڪلو صرف ٻن جڳھين، اوڀر ناري ۽ منڇر ۾ ملن ٿا. ڀؤنتريو ھڪ موسمي پکي آھي، جيڪو حب ندي جي آسپاس رھي ٿو. باقي عام ڀؤنتريو (Rain Quail) ڪچي جي علائقن ۾ رھي ٿو. ’مور‘ حيدرآباد ۾ ٿرپارڪر ضلعي ۾ ملي ٿو.

واديءَ مھراڻ ٻگھن، سانھھ، ڪانئرن، ڪينو، پيڻ، اگريٽس (Egrets) جي جنت آھي. ھنن جي آنن لاھڻ جون جايون تباه ٿي چڪيون آھن، ۽ ان سان گڏ شڪارين جي ڪري ڪيترا پکي منتشر ٿي ويا آھن. صرف 15 قسمن مان 6 نظر اچن ٿا. اھي سڀ پکي ڌٻڻ وارن ٻوٽن ۾ ئي گذارو ڪن ٿا.

رڙھندڙ جانور يا سرڻا

سرڻا سنڌ ۾ عام طور ملن ٿا. آبھوا جي موافق ھئڻ ڪري ڪيترا ئي قسم، خصوصًا سانڊا ملن ٿا. ڇو تہ اھي پيلياآرڪٽڪ تائين محدود آھن. واڳون جيڪي ڪنھن زماني ۾ سنڌو درياءَ ۽ ڪن پراڻن ڦاٽن ۾ ھوندا ھئا، سي بہ کلن جي واپارين ڪري ناپيد آھن. ڌٻڻ وارا واڳون (Marsh crocodile) جيڪي ڪنھن وقت ۾ سنڌو درياءَ، ڍنڍن ۽ ڦاٽن ۾ ڏٺا ويندا ھئا، سي پڻ گھڻي ڀاڱي ختم ٿي ويا آھن، سواءِ ھاليجي ڍنڍ جي. سنڌ جي ڍنڍن ۽ تلائن ۾ مٺي پاڻي جي ڪڇئن (Turtle) جا چار نرم کلن وارا قسم ملن ٿا. اھي ۽ ساڳئي وقت سائي رنگ جي سامونڊي ڪُمين جا قسم پڻ اقتصادي حيثيت رکن ٿا. ڇاڪاڻ تہ ولايت ۾ کاڌي طور استعمال ۾ اچن ٿا ۽ سندن کلون ڳھن ۽ ھار سينگار جي بہ ڪم اچن ٿيون. سڪي جا ٻن قسمن جا ڪڇئون ۽ مٺي پاڻيءَ جا چئن قسمن جا ڪڇئون ملن ٿا.

سانڊن ۾ 11 قسم ڪرڙي (چچين) جا، ھڪيو بليفريس (Eublepharis) اٺ اگامڊس (Agamids)، ٻھ مانٽر (Monitors) يعني ڳوھون، پنج خاص قسم جا سانڊا ۽ ڏھھ اسڪنڪس (Skinks). سنڌ ۾ ڪوبھ شيميلان (Chameleon) ڪون ٿئي. ٿلھي پڇ واري ڪرڙي جو قصو دلچسپ آھي. اھا سنڌ جي خطرناڪ ”ھڻ کڻ“ آھي، جيتوڻيڪ اھا نقصانڪار ناھي. ’ڳوھن‘ جا ٽي قسم سنڌ ۾ ملن ٿا، جيڪي کلن جي واپارين جي ڪري ناياب ٿيندا وڃن. سنڌ ۾ ماڻھو انھن جي کلن مان طنبورا ۽ دھل ٺاھيندا آھن. نانگن جي 43 قسمن مان 21 زھر کان خالي آھن. زھريلي قسمن ۾ چئن قسمن جا ڏند پويان وريل آھن ۽ باقي قسمن جا ڏند اڳيان وريل آھن، جن ۾ زھر ڀريل رھي ٿو. ڏند اڳيان وريل 18 قسمن مان 13 سامونڊي، 2 پِيَڻ، ھڪ واسينگ ۽ ٻھ کَپر آھن. انھيءَ سلسلي ۾ ھندستاني پيڻ جا ٿر ۾ ملي ٿي، سا قابلِ ذڪر آھي. عام چوڻي مطابق اھا پيڻ رات جو سمھڻ مھل ماڻھو جي ڇاتيءَ تي چڙھي، سندس وات ۾ زھر وجھي ھلي ويندي آھي. اھو ماڻھو گلي ۾ سخت سور جي باعث صبح کان اڳ ۾ ئي ختم ٿي ويندو آھي. پيڻ خطرناڪ بلائن مان ھڪ آھي، جا ڏنگي ٿي. جيئن تہ زھر، انسان جي تنتي سرشتي تي اثر انداز ٿئي ٿو، ۽ ماڻھو جي ساه کڻڻ واري نليءَ کي نقصان ٿو رسائي، تنھنڪري ڏنگيل ماڻھو ساه جي گھٽ سبب مري وڃي ٿو. کپر جو زھر، دل ۽ رت تي اثر انداز ٿئي ٿو ۽ رت جي بيجا زبان (جسم جي اندران ۽ ٻاھران) ٿيڻ ڪري موت واقع ٿئي ٿو.

مڇيون

سنڌ جو سامونڊي ڪنارو، جنھن تي مڇي مري ٿي، سو 120 ميل تائين پکڙيل آھي، جنھن ۾ ڪيتريون کاريون ۽ ڍوريون آھن. درياءَ جو ڇوڙ ڦرندو رھي ٿو. پراڻا واه جھڙوڪ پراڻي ڦليلي، گھارو ۽ بگھاڙ اڄ بھ موجود آھن. سال 1819ع واري زلزلي درياءَ جي ڇوڙ ۾ ڪافي ڦيرڦار آندي. ڊي (Day) 224 مڇين جا قسم ڄاڻايا آھن، جن مان 160 سامونڊي ۽ 64 مٺي پاڻي جون آھن. صوفي (1957ع) ڪينجھر ڍنڍ مان 33 قسمن جون مڇيون ظاھر ڪيون آھن، جن ۾ 14 قسم پسنديده غذا جي اھميت رکن ٿا. سامونڊي مڇين جي خاص قسمن ۾ ڀوريون ۽ ڪاريون پاپليٽ، سرمائي سالمان (Salmon)، سول (Sole)، سارڊين (Sardine) ۽ بمبئي ڊڪ (Bombay duck) مشھور آھن. پلو جيتوڻيڪ سامونڊي آھي، پر آنن لاھڻ لاءِ سنڌو درياءَ جو رخ ڪري ٿو. ھن جي سمنڊ مان لڏپلاڻ فيبروري ۽ مارچ ڌاري ٿئي ٿي. اھا مڇي ذائقيدار ٿئي ٿي، جيتوڻيڪ ان ۾ تمام گھڻا ڪنڊا ٿيندا آھن. پاڻيءَ جي قلت ۽ بئراجن جي ٺھڻ سان پلي جي افزائش تي تمام گھڻو اثر پيو آھي. ان لاءِ ڪو وقتائتو قدم کڻڻ گھرجي تہ جيئن ھن لذيذ مڇيءَ کي بچائي سگھجي.

سنڌ جي 64 ڍنڍن، ڍورن ۽ تلائن ۾ ملندڙ مڇين مان ڪُرڙو، موراکي، ٿيلھي، کڳو، سينگاري، ڄرڪو ۽ گندڻ تمام شوق سان کاڌيون وڃن ٿيون. وڏيون ڍنڍون جھڙوڪ ڪينجھر، منڇر ھڏيرو ۽ ھاليجي، مڇين سان ڀرپور آھن. منڇر ڍنڍ جي گھٽجندڙ ايراضي افسوسناڪ آھي، ۽ ان لاءِ ڪو تڪڙو قدم کڻجي. ان جي سڪڻ ڪري پاڪستان ۾ پروٽين جو عظيم ذريعو ناپيد ٿي ويندو. ان سان گڏوگڏ اھي ڍنڍون، لکين لاڏائو پکين جو مندائتو گھر آھن.

(Amphibia) ڏيڏرن جا ٽي قسم آھن ۽ ان کان سواٰءِ ٽوڊ (Toad) جا ٻھ قسم سنڌ ۾ ملن ٿا. جانور، انسان ذات جي وايومنڊل جو ھڪ حصو آھن ۽ انسان وانگر ارتقا جو نتيجو آھ.

آبادي ۽ انگ اکر

سنڌ جي آبادي برطانوي دور ۾ 1891ع ۾ سنڌ جي آبادي لڳ ڀڳ 2.9 ملين هئي، جڏهن سنڌ بمبئي پريزيڊنسي جو حصو هئي. 1911ع ۾ سنڌ جي آبادي 3.5 ملين ۽ 1941ع ۾ 4.5 ملين تائين پهتي، جيڪا واڌ معاشي بهتري ۽ لڏپلاڻ سان لاڳاپيل هئي. 1936ع ۾ سنڌ کي بمبئي پريزيڊنسي کان جدا ڪري الڳ صوبو بڻايو ويو. برطانوي دور جي آخر تائين سنڌ ۾ مختلف نسلي ۽ مذهبي برادريون، جهڙوڪ مسلمان، هندو، عيسائي، يهودي، پارسي ۽ بهايي، گڏجي رهنديون هيون. ورهاڱي کان اڳ سنڌي ٻولي ڳالهائيندڙ آبادي لڳ ڀڳ 70٪ هئي، جيڪا ورهاڱي کان پوءِ اردو ڳالهائيندڙ لڳ ڀڳ 15 لک مهاجرن جي آمد سبب گهٽجي 58٪ تائين آئي. پاڪستان جي قيام کان پوءِ ملڪ ۾ ڇهه قومي مردم شماريون ٿيون آهن. 2017ع جي مردم شماري موجب پاڪستان جي ڪل آبادي 207,774,520 هئي، جنهن سان پاڪستان دنيا جو پنجون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ملڪ بڻيو. 1998ع کان 2017ع تائين پاڪستان جي سالياني سراسري آبادي واڌ جي شرح 2.4٪ رهي. 2017ع ۾ سنڌ جي ڪل آبادي 47,886,051 هئي. ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي آبادي لڳ ڀڳ اٺ ڀيرا وڌي آهي. سنڌ ۾ آبادي وڌڻ جا اهم سبب بين الصوبائي لڏپلاڻ ۽ ڳوٺن مان شهرن ڏانهن منتقلي رهيا آهن. سنڌ ۾ آبادي واڌ جي شرح 1961–1972ع دوران 4.63٪ هئي، جيڪا 1998–2017ع ۾ گهٽجي 2.4٪ ٿي وئي. سنڌ ۾ آباديءَ جي ڪثافت 1981ع ۾ 135 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر هئي، جيڪا 2017ع ۾ وڌي 339 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر ٿي وئي. 2017ع ۾ سنڌ ۾ لڳ ڀڳ 24.9 ملين مرد ۽ 23 ملين عورتون هيون. سنڌ ۾ صنفي تناسب (Sex Ratio) 108.58 هو. ڳوٺاڻن علائقن ۾: 107.8 ۽ شهري علائقن ۾: 109.31. سنڌ ۾ 52.02٪ آبادي شهري ۽ 47.98٪ ڳوٺاڻن علائقن ۾ رهندڙ هئي، جنهن سبب سنڌ پاڪستان جو سڀ کان وڌيڪ شهري آبادي وارو صوبو آهي. 1998ع جي مردم شماري موجب: انحصاري آبادي: 38.3٪ ڪم ڪندڙ آبادي: 61.7٪ . 1998ع ۾ عورتن جي ليبر فورس ۾ شرڪت صرف 3٪ هئي، جڏهن ته مردن جي شرڪت 58.8٪ هئي. تيز شهري واڌ سبب سنڌ ۾ ثانوي ۽ نيم شهري مرڪز جهڙوڪ نوابشاهه (نوشهرو فيروز)، گهوتڪي، ميرپورخاص، عمرڪوٽ ۽ ڄامشورو ترقي ڪري رهيا آهن. سنڌ ۾ آباديءَ جي تيز واڌ شهريڪاري، معاشي دٻاءُ، وسيلن جي کوٽ ۽ انفراسٽرڪچر تي بار وڌايو آهي. 2017ع تائين سنڌ جي آبادي واڌ جي شرح پاڪستان جي قومي شرح سان برابر ٿي چڪي آهي.

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو سنڌ جي مردم نگاري

آباديءَ جو مطالعو- مردم نگاري، (Demography )علم آبادي- آبادي اڀياس- مردم نگاري- ماڻهن جي آدمشماري جو اڀياس، جنهن ۾ هنڌ، گهاٽائي، عمر، پکيڙ، جنس، نسل، ڌنڌو ۽ ٻيا شمارياتي انگ اکر ڏنل هجن.

سنڌ جي ضلعي آباديءَ موجب مردم شماري (2023ع)

درجو	ضلعو	آبادي	حصو (%)
1	ڪراچي اوڀر ضلعو	3,921,742	7.04
2	ڪراچي مرڪزي ضلعو	3,822,325	6.86
3	ڪورنگي ضلعو	3,128,971	5.62
4	ڪراچي اولهه ضلعو	2,679,380	4.81
5	خيرپور ضلعو	2,597,535	4.66
6	حيدرآباد ضلعو	2,432,540	4.37
7	ملير ضلعو	2,432,248	4.37
8	ڪراچي ڏکڻ ضلعو	2,329,764	4.17
9	سانگهڙ ضلعو	2,308,465	4.14
10	ڪياماڙي ضلعو	2,068,451	3.71
11	بدين ضلعو	1,947,081	3.50
12	شھيد بينظير آباد ضلعو	1,845,102	3.31
13	ٿرپارڪر ضلعو	1,778,407	3.19
14	نوشھروفيروز ضلعو	1,777,082	3.19
15	گهوٽڪي ضلعو	1,772,609	3.18
16	دادو ضلعو	1,742,320	3.13
17	ميرپورخاص ضلعو	1,681,386	3.02
18	سکر ضلعو	1,639,897	2.94
19	قمبر شهدادڪوٽ ضلعو	1,514,869	2.72
20	لاڙڪاڻو ضلعو	1,784,453	3.20
21	شڪارپور ضلعو	1,386,330	2.49
22	ڪشمور ضلعو	1,233,957	2.22
23	عمرڪوٽ ضلعو	1,159,831	2.08
24	جيڪب آباد ضلعو	1,174,097	2.11
25	ڄامشورو ضلعو	1,117,308	2.01
26	ٺٽو ضلعو	1,083,191	1.95
27	ٽنڊو الھيار ضلعو	922,012	1.66
28	مٽياري ضلعو	849,383	1.53
29	سجاول ضلعو	839,292	1.51
30	ٽنڊو محمد خان ضلعو	726,119	1.30
سنڌ		55,696,147	100%

سنڌ بابت اهم انگ اکر (2023ع)

اشاريه	قدر
ڪل آبادي	55,696,147
ايراضي	140,914 چورس ڪلوميٽر
آباديءَ جي ڪثافت	395.2 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر
سالياني آبادي واڌ (2017ع–2023ع)	2.6٪
پاڪستان جي ڪل آبادي ۾ حصو	23٪
سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ضلعو	ڪراچي اوڀر ضلعو (3,921,742)
سڀ کان گهٽ آبادي وارو ضلعو	ٽنڊو محمد خان ضلعو (726,119)

ذريعو: Citypopulation.de، پاڪستان شماريات بيورو، 2023ع مردم شماري.

جنس موجب آبادي

سنڌ ۾ جنس موجب آبادي (2023ع)

  مرد (52.1%)

  عورتون (47.9%)

  خواجه سرا (0.01%)

عمر وارا مکيه گروهه

سنڌ ۾ عمر وارا مکيه گروهه (2023ع)

  0–14 سال (41.8%)

  15–64 سال (55.2%)

  65 سال يا وڌيڪ (3.0%)

شهري ۽ ٻهراڙي آبادي

سنڌ ۾ شهري ۽ ٻهراڙي آبادي (2023ع)

  شهري (54%)

  ٻهراڙي (46%)

خواندگي (10 سال ۽ وڌيڪ عمر)

سنڌ ۾ خواندگي (2023ع)

  پڙهيل لکيل (57.5%)

  اڻ پڙهيل (42.5%)

مادري ٻولي موجب آبادي

سنڌ ۾ مادري ٻوليون (2023ع)

  سنڌي (60.1%)

  اردو (22.3%)

  پشتو (5.3%)

  پنجابي (4.1%)

  بلوچي (2.2%)

  سرائڪي (1.6%)

  هندڪو (1.5%)

  براهوي (0.5%)

  ميواٽي (0.1%)

  ڪوهستاني (0.03%)

سياسي نظام

سنڌ جا گورنر

نمبر	نالو	مدتِ گورنري	تقرري جو اختيار	اهم نوٽ / خدمتون
1	سر غلام حسين هدایت‌الله	14 آگسٽ 1947 – 4 آڪٽوبر 1948	گورنر جنرل پاڪستان	پاڪستان کان پوءِ سنڌ جو پهريون گورنر؛ آئين ساز اسيمبلي جو ميمبر.
2	شيخ دين محمد	4 آڪٽوبر 1948 – 7 آڪٽوبر 1949	گورنر جنرل پاڪستان	ابتدائي صوبائي انتظام جو تسلسل.
3	ميان امين‌الدين	7 آڪٽوبر 1949 – 1 مئي 1953	گورنر جنرل پاڪستان	ڪراچي وفاقي گادي بڻجڻ واري دور ۾ خدمتون.
4	جارج باڪسينڊل ڪانسٽينٽائن	2 مئي 1953 – 12 آگسٽ 1953	گورنر جنرل پاڪستان	قائم مقام گورنر.
5	حبيب ابراهيم رحيمٽوولا	12 آگسٽ 1953 – 23 جون 1954	گورنر جنرل پاڪستان	سفارتي ۽ انتظامي پسمنظر.
6	سيد محمد علي رشدي	24 جون 1954 – 14 آڪٽوبر 1955	گورنر جنرل پاڪستان	ون يونٽ کان اڳ آخري گورنر سنڌ.
ون يونٽ دور: سنڌ صوبي جو وجود ختم (14 آڪٽوبر 1955 – 1 جولاءِ 1970)
7	رخمان گل	1 جولاءِ 1970 – 20 ڊسمبر 1971	صدر پاڪستان	ون يونٽ ٽٽڻ کان پوءِ پهريون گورنر.
8	مير رسول بخش ٽالپر	24 ڊسمبر 1971 – 20 اپريل 1972	صدر پاڪستان	عبوري انتظامي دور.
9	بيگم رعنا لياقت علي خان	15 فيبروري 1973 – 28 فيبروري 1976	صدر پاڪستان	سنڌ جي پهرين عورت گورنر.
10	ليفتيننٽ جنرل جميل الدين حسن	1 مارچ 1976 – 5 جولاءِ 1977	صدر پاڪستان	سياسي عدم استحڪام جو دور.
مارشل لا (5 جولاءِ 1977 – 24 مارچ 1985)
11	ليفٽيننٽ جنرل جهان داد خان	7 اپريل 1984 – 4 جنوري 1987	صدر پاڪستان	فوجي حڪمرانيءَ جو دور.
12	اشرف وزير تباني	5 جنوري 1987 – 23 جون 1988	صدر پاڪستان	سول انتظام ڏانهن واپسي.
13	جنرل رحيم الدين خان	24 جون 1988 – 12 سيپٽمبر 1988	صدر پاڪستان	مختصر عبوري دور.
14	جسٽس قديرالدين احمد	12 سيپٽمبر 1988 – 18 اپريل 1989	صدر پاڪستان	عبوري ۽ آئيني بندوبست.
15	فخرالدين جي ابراهيم	19 اپريل 1989 – 6 آگسٽ 1990	صدر پاڪستان	آئيني بحرانن ۾ اهم ڪردار.
16	محمود هارون	6 آگسٽ 1990 – 18 جولاءِ 1993	صدر پاڪستان	جمهوري دور ۾ گورنري.
17	حڪيم محمد سعيد	19 جولاءِ 1993 – 23 جنوري 1994	صدر پاڪستان	امن ۽ سماجي خدمتون.
18	ڪمال‌الدين اظفر	22 مئي 1995 – 16 مارچ 1997	صدر پاڪستان	سياسي هم آهنگي.
19	ليفٽيننٽ جنرل معين الدين حيدر	17 مارچ 1997 – 17 جون 1999	صدر پاڪستان	شهري انتظامي سڌارا.
مارشل لا (12 آڪٽوبر 1999 – 23 مارچ 2002)
20	ڊاڪٽر عشرت العباد خان	27 ڊسمبر 2002 – 9 فيبروري 2015	صدر پاڪستان	سنڌ جو سڀ کان ڊگهو عرصو رهندڙ گورنر.
21	محمد زبير	2 فيبروري 2017 – 3 آگسٽ 2018	صدر پاڪستان	سول سياسي پسمنظر.
22	عمران اسماعيل	27 آگسٽ 2018 – 17 آگسٽ 2021	صدر پاڪستان	وفاقي–صوبائي ڇڪتاڻ جو دور.
23	ڪامران ٽسوري	10 آڪٽوبر 2022 – موجوده	صدر پاڪستان	موجوده گورنر سنڌ.

سنڌ جا وزير اعليَ

نمبر	نالو	مدتِ اقتدار	سياسي وابستگي	اهم نوٽس / خدمتون (مختصر)
1	محمد ايوب کهڙو	16 آگسٽ 1947 – 28 اپريل 1948	پاڪستان مسلم ليگ	سنڌ جو پهريون وزيراعليٰ (پاڪستان کان پوءِ).
2	پير الاهي بخش	4 مئي 1948 – 4 فيبروري 1949	پاڪستان مسلم ليگ	شروعاتي صوبائي انتظام جي سرواڻي.
3	يوسف هارون	18 فيبروري 1949 – 7 مئي 1950	پاڪستان مسلم ليگ	صوبائي حڪومت جي انتظامي معاملن جي اڳواڻي.
4	قاضي فضل الله	8 مئي 1950 – 24 مارچ 1951	پاڪستان مسلم ليگ	مختصر دور.
5	محمد ايوب کهڙو	24 مارچ 1951 – 29 ڊسمبر 1951	پاڪستان مسلم ليگ	ٻيو دور.
گورنر راڄ / سڌي انتظام (29 ڊسمبر 1951 – 22 مئي 1953)
6	پيرزادو عبدالستار	22 مئي 1953 – 8 نومبر 1954	پاڪستان مسلم ليگ	گورنر راڄ کان پوءِ چونڊيل حڪومت.
7	محمد ايوب کهڙو	9 نومبر 1954 – 13 آڪٽوبر 1955	پاڪستان مسلم ليگ	ٽيون دور؛ ون يونٽ کان اڳ آخري CM.
ون يونٽ دور (سنڌ صوبي جو ڌار ادارتي ڍانچو ختم) (14 آڪٽوبر 1955 – 1 جولاءِ 1970)
مارشل لا / عبوري انتظام (1 جولاءِ 1970 – 1 مئي 1972)
8	ممتاز علي ڀٽو	1 مئي 1972 – 20 ڊسمبر 1973	پاڪستان پيپلز پارٽي	ون يونٽ کان پوءِ صوبي جي بحالي واري دور ۾ حڪومت.
9	غلام مصطفى جتوئي	20 ڊسمبر 1973 – 5 جولاءِ 1977	پاڪستان پيپلز پارٽي	1973ع جي آئين واري دور ۾ حڪومت.
مارشل لا (5 جولاءِ 1977 – 6 اپريل 1985)
10	غوث علي شاهه	6 اپريل 1985 – 6 اپريل 1988	پاڪستان مسلم ليگ	1985ع کان پوءِ صوبائي حڪومت.
11	اختر علي غلام قاضي	11 اپريل 1988 – 24 جون 1988	آزاد / غير وابسته	مختصر چونڊيل دور.
گورنر راڄ (24 جون 1988 – 2 ڊسمبر 1988)
12	قائم علي شاهه	2 ڊسمبر 1988 – 25 فيبروري 1990	پاڪستان پيپلز پارٽي	چونڊيل حڪومت.
13	آفتاب شعبان ميراني	25 فيبروري 1990 – 6 آگسٽ 1990	پاڪستان پيپلز پارٽي	مختصر دور.
14	ڄام صادق علي	6 آگسٽ 1990 – 5 مارچ 1992	اسلامي جمهوري اتحاد	امن امان/سياسي بحران وارو دور.
15	مظفر حسين شاهه	6 مارچ 1992 – 19 جولاءِ 1993	اسلامي جمهوري اتحاد	مختصر سياسي دور.
16	سيد علي مدد شاهه	19 جولاءِ 1993 – 21 آڪٽوبر 1993	نگران	نگران وزيراعليٰ.
17	عبدالله شاهه	21 آڪٽوبر 1993 – 6 نومبر 1996	پاڪستان پيپلز پارٽي	چونڊيل دور.
18	ممتاز علي ڀٽو	6 نومبر 1996 – 22 فيبروري 1997	نگران	نگران دور.
19	لياقت علي جتوئي	22 فيبروري 1997 – 30 آڪٽوبر 1998	پاڪستان مسلم ليگ (ن)	چونڊيل دور.
گورنر راڄ (30 آڪٽوبر 1998 – 17 جون 1999)
1999–2002: وفاقي/فوجي دور (صوبائي سياسي ڍانچو معطل)
20	علي محمد مهر	17 ڊسمبر 2002 – 9 جون 2004	پاڪستان مسلم ليگ (ق)	2002ع کان پوءِ حڪومت.
21	ارباب غلام رحيم	9 جون 2004 – 19 نومبر 2007	پاڪستان مسلم ليگ (ق)	صوبائي حڪومت.
22	عبدالقادر هاليپوٽو	19 نومبر 2007 – 6 اپريل 2008	نگران	نگران دور.
23	قائم علي شاهه	6 اپريل 2008 – 21 مارچ 2013	پاڪستان پيپلز پارٽي	چونڊيل حڪومت.
24	زاهد قربان علوي	21 مارچ 2013 – 30 مئي 2013	نگران	نگران دور.
25	قائم علي شاهه	30 مئي 2013 – 29 جولاءِ 2016	پاڪستان پيپلز پارٽي	ٽيون دور.
26	مراد علي شاهه	29 جولاءِ 2016 – 28 مئي 2018	پاڪستان پيپلز پارٽي	پهريون دور.
27	فضل الرحمان	2 جون 2018 – 18 آگسٽ 2018	نگران	نگران دور.
28	مراد علي شاهه	18 آگسٽ 2018 – 14 آگسٽ 2023	پاڪستان پيپلز پارٽي	ٻيون دور.
29	مقبول باقر	14 آگسٽ 2023 – 27 فيبروري 2024	نگران	نگران وزيراعليٰ.
30	مراد علي شاهه	27 فيبروري 2024 – موجوده	پاڪستان پيپلز پارٽي	ٽيون دور (هاڻوڪو).

سنڌ اسيمبلي جا اسپيڪر

نمبر	نالو	مدتِ اسپيڪرشپ	نوٽ / اهم وضاحت
1	سيد ميران محمد شاهه	26 فيبروري 1938 – 3 مئي 1948	سنڌ اسيمبلي جو پهريون اسپيڪر؛ آزاديءَ کان پوءِ به عهدو سنڀاليو.
2	آغا بدرالدين خان دراني	8 مارچ 1949 – 29 ڊسمبر 1951	آزاديءَ بعد شروعاتي پارلياماني دور جو اسپيڪر.
3	مير غلام علي ٽالپر	14 سيپٽمبر 1953 – 21 مارچ 1955	ون يونٽ کان اڳ وارو دور.
4	پير قربان علي شاهه	26 مارچ 1955 – 14 آڪٽوبر 1955	ون يونٽ لاڳو ٿيڻ کان اڳ آخري اسپيڪر.
ون يونٽ دور – سنڌ اسيمبلي معطل (14 آڪٽوبر 1955 – 1 جولاءِ 1970)
5	غلام رسول خان کيهر	2 مئي 1972 – 3 مارچ 1977	ون يونٽ ٽٽڻ کان پوءِ پهريون چونڊيل اسپيڪر.
6	آغا صدرالدين خان دراني	13 مارچ 1977 – 4 جولاءِ 1977	مختصر سياسي دور.
مارشل لا (5 جولاءِ 1977 – 1985)
7	عبدالله حسين هارون	6 اپريل 1985 – 13 مارچ 1986	غير جماعتي چونڊن کان پوءِ اسپيڪر.
8	سيد مظفر حسين شاه	6 اپريل 1986 – 1 ڊسمبر 1988	اسيمبلي جي ٻيهر بحاليءَ وارو دور.
9	سيد عبدالله شاهه	1 ڊسمبر 1988 – 5 نومبر 1990	جمهوري دور جو اسپيڪر.
10	عبدالرزاق خان	5 نومبر 1990 – 19 آڪٽوبر 1993	سياسي عدم استحڪام جو دور.
11	غلام بخت خان مهر	19 آڪٽوبر 1993 – 22 فيبروري 1997	چونڊيل اسيمبلي جو اسپيڪر.
12	نواب مرزا (وڪيل)	22 فيبروري 1997 – 26 آڪٽوبر 1998	نواز شريف دور ۾ اسپيڪر.
گورنر راڄ / اسيمبلي معطل (1998 – 2002)
13	سيد مظفر حسين شاه	14 ڊسمبر 2002 – جنوري 2008	ٻيهر اسپيڪرشپ؛ ڊگهو پارلياماني دور.
14	نثار احمد کهڙو	18 فيبروري 2008 – 30 مئي 2013	جمهوري تسلسل ۽ آئيني دور.
15	آغا سراج خان دراني	30 مئي 2013 – 25 فيبروري 2024	سنڌ جو سڀ کان ڊگهو عرصو رهندڙ اسپيڪر.
16	سيد اويس قادر شاهه	25 فيبروري 2024 – موجوده	موجوده اسپيڪر سنڌ صوبائي اسيمبلي.

مڪاني حڪومتي نظام

سياسي تنظيمون =

انتظامي ورھاست

ضلعا

سنڌ جا ضلعا

نقشو	ترتيب	ضلعو	ضلعي جو صدر مقام	ايراضي (چورس ڪلوميٽر)	آبادي (2017ع)	آبادي جي گهاٽائي (ماڻهو في چورس ڪلوميٽر)
	1	بدين	بدين	6,470	1,804,516	279
	2	ٿرپارڪر	مٺي	19,808	1,649,661	83
	3	ٽنڊو الهيار	ٽنڊو الهيار	1,573	836,887	532
	4	ٽنڊو محمد خان	ٽنڊو محمد خان	1,814	677,228	373
	5	ٺٽو	ٺٽو	7,705	979,817	127
	6	جيڪب آباد	جيڪب آباد	2,771	1,006,297	363
	7	ڄامشورو	ڪوٽڙي	11,250	993,142	88
	8	حيدرآباد	حيدرآباد	1,022	2,201,079	2,155
	9	خيرپور	خيرپور	15,925	2,405,523	151
	10	دادو	دادو	8,034	1,550,266	193
	11	سانگھڙ	سانگھڙ	10,259	2,057,057	200
	12	سجاول	سجاول	8,699	781,967	90
	13	سکر	سکر	5,216	1,487,903	285
	14	شڪارپور	شڪارپور	2,577	1,231,481	478
	15	شهيد بينظيرآباد	نوابشاهه	4,618	1,612,847	349
	16	عمرڪوٽ	عمرڪوٽ	5,503	1,073,146	195
	17	قمبر شهدادڪوٽ	قمبر	5,599	1,341,042	240
	18	ڪراچي اوڀر	ڪراچي	165	2,909,921	17,625
	19	ڪراچي ڏکڻ	ڪراچي	85	1,791,751	21,079
	20	ڪراچي مرڪزي	ڪراچي	62	2,972,639	48,336
	21	ڪراچي اولهه	ڪراچي	630	3,914,757	6,212
	22	ڪشمور	ڪنڌڪوٽ	2,551	1,089,169	427
	23	ڪورنگي	ڪورنگي	95	2,457,019	25,918
	24	ڪياماڙي	ڪياماڙي	—	—	—
	25	گهوٽڪي	ميرپور ماٿيلو	6,506	1,647,239	253
	26	لاڙڪاڻو	لاڙڪاڻو	1,906	1,524,391	800
	27	مٽياري	مٽياري	1,459	769,349	527
	28	ملير	ملير	2,635	2,008,901	762
	29	ميرپور خاص	ميرپور خاص	3,319	1,505,876	454
	30	نوشهرو فيروز	نوشهرو فيروز	2,027	1,612,373	369

سنڌ جا وڏا شھر

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو سنڌ جا شهر

مُک شهرن جي فهرست
درجو	شهر	ضعا	آبادي	موهن جو دڙو
1	ڪراچي	اوڀر ڪراچي اولهه ڪراچي ڏکڻ ڪراچي مرڪزي ڪراچيl ملير ڪورنگي	14,910,352
2	حيدرآباد	حيدرآباد	1,732,693
3	سکر	سکر	1,400,000
ذريعو: پاڪستاني آدمشاري، 2017ع
هن ۾ ضلعن جي صرف شهري آبادي ڏيکاريل آهي.

ثقافت ۽ تھذيب

سنڌيت

سنڌيت هڪ وسيع، گهڻ-تہذيبي ۽ جذب ڪندڙ سماجي-ثقافتي تصور آهي، جنهن صديون گذرڻ سان مختلف تهذيبن ۽ سڀيتائن جا اثر پنهنجي اندر جذب ڪيا آهن. سنڌ جي سرزمين تي ايراني، يوناني، سٿين، هڻ، شاڪ، عربي ۽ ترڪي اثر موجود رهيا آهن، جڏهن ته ويجهي تاريخ ۾ آيل اسلام پڻ مقامي تهذيبي عنصرن سان ملي سنڌي تهذيب جو حصو بڻجي ويو. نتيجي طور سنڌ ۾ هڪ اهڙو سماجي ۽ فڪري ڍانچو تشڪيل ٿيو، جيڪو پنهنجي نوعيت ۾ ٻين علائقن کان الڳ سڃاڻپ رکي ٿو. سنڌ ۾ اسلام جو اظهار خاص طور تصوف جي صورت ۾ ٿيو، جيڪو مقامي فڪري روايتن، خاص طور ويدانت، سان فڪري ۽ روحاني لاڳاپو رکي ٿو. ان سنگم سبب سنڌي سماج ۾ مذهبي رواداري، عدم تشدد ۽ گڏيل عقيدت جا رويا مضبوط رهيا آهن. انهيءَ پس منظر ۾ سنڌي اسلام کي صوفين ۽ سنتن سان ڳنڍيل، انسان دوست ۽ سماجي هم آهنگيءَ جو مظہر سمجهيو وڃي ٿو. سنڌي روايت ۾ ڪيترائي اهڙا مثال ملن ٿا، جتي هڪ ئي روحاني شخصيت کي مختلف مذهبي سڃاڻپن سان ياد ڪيو ويو آهي. مثال طور، هندو برادري اڏيرو لعل کي مڃي ٿي، جڏهن ته مسلمان ساڳئي شخصيت کي شيخ طاهر جي نالي سان سڃاڻن ٿا. اهڙيءَ ريت هندو روايت ۾ لالو جئسراج ۽ مسلمان روايت ۾ منگهوپير ساڳئي روحاني مرڪز سان لاڳاپيل سمجهيا وڃن ٿا، جنهن جي زيارت اڄ به جاري آهي. ڪجهه روايتن موجب، منگهوپير، لال شهباز قلندر ۽ ملتان جي غوث بهاءُالحق والدين جلال سرخ پاڻ ۾ روحاني ساٿي هئا، ۽ انهن سان لاڳاپيل “چوياري” جي روايت سيوهڻ سان وابسته سمجهي وڃي ٿي. جيتوڻيڪ اهڙيون روايتون تاريخي تنقيد جي دائري ۾ اچن ٿيون، پر اهي سنڌي سماج ۾ هندو ۽ مسلمان روحاني روايتن جي گڏيل قبوليت کي ظاهر ڪن ٿيون. انهيءَ تسلسل ۾، راجا ڀرتري ۽ لال شهباز قلندر جهڙيون شخصيتون مختلف مذهبي برادرين ۾ احترام سان ياد ڪيون وڃن ٿيون. اهڙيءَ ريت ستين جو آستان (روهڙي) پڻ سنڌي سماج ۾ مذهبي فرق کان مٿانهون ٿي گڏيل عقيدت جو مرڪز رهيو آهي. اهي سڀ عنصر سنڌي تهذيب کي هڪ منفرد رنگ ۽ سڃاڻپ ڏين ٿا. اگرچه صوفي روايتن جو جنم ٻين علائقن ۾ به ٿيو، پر سنڌ جي سماجي ۽ فڪري ماحول انهن روايتن کي خاص قوت ۽ قبوليت بخشي. نتيجي طور، صوفيانه سوچ سنڌ ۾ پختگي اختيار ڪئي. ساڳئي وقت، ٻڌ ڌرم ۽ جين ڌرم پڻ سنڌ ۾ داخل ٿيا، پر مقامي تهذيبي ڍانچي ۾ مڪمل طور پنهنجو الڳ وجود قائم نه ڪري سگهيا ۽ وقت سان گڏ سنڌيت جي وسيع دائري ۾ ضم ٿي ويا. ڀڳتي ڪال دوران به سک پنٿ سنڌ ۾ پنهنجو الڳ “اڪالي روپ” قائم نه ڪري سگهيو، جيڪو سنڌي تهذيب جي جذب ڪندڙ صلاحيت کي ظاهر ڪري ٿو.

قديم آثار

سنڌ تاريخي لحاظ کان ڏکڻ ايشيا جي قديم ترين تهذيبن جو مرڪز رهي آهي. هتي موجود آثارِ قديمه انساني آبادڪاريءَ جي شروعاتي دور، سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب، بدھ ۽ هندو دور، عرب-اسلامي حڪمراني، ۽ وچئين دور جي سياسي ۽ مذهبي ارتقا کي واضح ڪن ٿا. موهن جو دڙو جهڙا عالمي اهميت وارا شهر، بانڀور ۽ منصوره جهڙا ابتدائي اسلامي مرڪز، برهمڻ آباد جهڙا قديم هندو-بدھ شهر، مڪلي جهڙو عظيم قبرستان، ۽ ٿرپارڪر جا جين مندر سنڌ جي گهڻ تهذيبي تاريخ جا زنده شاهد آهن.

سنڌ ۾ واقع قديم آثارن جي فھرست

نمبر	ماڳ جو نالو	هنڌ / علائقو / ضلعو	تعارفي نوٽ
1	موهن جو دڙو	ڏوڪري ڀرسان، سنڌو درياهه جو ساڄو ڪنارو، لاڙڪاڻو ضلعو	سنڌو ماٿري جي تهذيب جو عالمي شهرت يافته شهر (2600–1900 ق.م)، يونيسڪو عالمي ورثو.
2	ڀنڀور	ڀنڀور، گهارو کاريءَ ڀرسان، ٺٽو ضلعو	قديم بندرگاهه؛ محمد بن قاسم جي دور سان منسوب ابتدائي اسلامي شهر.
3	برهمڻ آباد	برهمڻ آباد–منصوره علائقو، مرڪزي سنڌ (سانگهڙ/نوابشاهه پٽي)	قديم هندو-ٻڌ شهري مرڪز؛ پوءِ عرب دور ۾ منصوره جي قيام سان لاڳاپيل.
4	منصوره	برهمڻ آباد ڀرسان، سانگھڙ ضلعو مرڪزي سنڌ	سنڌ جي پهرين اسلامي گادي؛ عرب دور جو اهم شهر.
5	چانھون جو دڙو	نوابشاھ ڀرسان، شھيد بينظير آباد ضلعو	سنڌو تهذيب جو اهم صنعتي ۽ دستڪاري مرڪز.
6	آمري	منڇر ڍنڍ ڀرسان، مانجهند، ڄامشورو ضلعو	سنڌو تهذيب کان اڳ واري (ھڙاپا جي شروعاتي) ثقافت جو ماڳ.
7	ڪوٽ ڏيجي	ڪوٽ ڏيجي، 25 ڪلوميٽر خيرپور کان، خيرپور ضلعو	قبل از سنڌو تهذيب قلعو ۽ دڙو؛ شهري ارتقا جا شروعاتي ثبوت.
8	لکڻ جو دڙو	روهڙي–سکر ڀرسان، سکر ضلعو	وڏو قديم دڙوئ؛ سنڌو تهذيب سان لاڳاپيل.
9	جھڪر جو دڙو	موهن جو دڙو علائقو، لاڙڪاڻو ضلعو	جهڪر ثقافت؛ سنڌو تهذيب کان پوءِ جو دور.
10	ڪاهو جو دڙو	ٺٽو/بدين علائقو، ڏکڻ سنڌ	ٻڌ دور جو دڙو؛ اسٽوپا ۽ مذهبي ڍانچا.
11	مڪلي قبرستان	مڪلي ٽڪري، ٺٽو شهر ڀرسان، ٺٽو ضلعو	دنيا جو وڏو اسلامي قبرستان (14هين–18هين صدي)، يونيسڪو عالمي ورثو.
12	چوڪنڊي قبرستان	ڪراچي کان اوڀر، قومي شاهراهه ڀرسان، ملير ضلعو	پٿر تي نقاشي ٿيل اسلامي دور جا مقبرا.
13	ڀوڏيسر جا مندر	ڀوڏيسر، ننگرپارڪر ڀرسان، ٿرپارڪر ضلعو	جين دور جا مندر؛ ماربل جي نفيس تعمير.
14	نگرپارڪر جا جين مندر	ڪارونجهر جبلن جو علائقو، ٿرپارڪر ضلعو	14هين–15هين صدي جا جين مذهبي ماڳ.
15	سرج جي ٽڪري	روهڙي ٽڪريون، سکر ضلعو	قديم رهائشي ۽ مذهبي ماڳن جو مجموعو.
16	پير شاھ جڙيو	ڪيٽي بندر ڀرسان، سنڌو ڊيلٽا، ٺٽو ضلعو	قديم بندرگاهه ۽ واپاري مرڪز سان لاڳاپيل ماڳ.

ٻوليون

سنڌي ٻولي

سنڌي ٻولي ڏکڻ ايشيا جي قديم ترين، زندهه ۽ مسلسل ارتقا ڪندڙ ٻولين مان هڪ آهي. هي ٻولي بنيادي طور تي سنڌ جي تاريخي خطي سان لاڳاپيل آهي، جڏهن ته سنڌي ڳالهائيندڙ برادريون هندستان، وچ اوڀر، يورپ ۽ اتر آمريڪا تائين پکڙيل آهن. لسانياتي لحاظ کان سنڌي ٻولي هند-آريائي ٻولين جي اتر-اولهه شاخ سان تعلق رکي ٿي ۽ ان جو رشتو سڌو سنئون پراڪرتي ۽ اپڀرنس مرحلن سان جڙيل آهي. سنڌي ٻولي جي ارتقا جو سلسلو قديم هند-يورپي لساني خاندان تائين پهچي ٿو. آثار قديمه، لساني شواهد ۽ تاريخي متن اهو ظاهر ڪن ٿا ته سنڌي ٻوليءَ جا ابتدائي روپ ويدڪ ۽ بعد ۾ پراڪرتي ٻولين سان رابطي ۾ رهيا. عرب دور (اٺين صدي عيسوي) ۾ سنڌي ٻولي اسلامي دنيا سان رابطو قائم ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ عربي ۽ فارسي لفظن جو وڏو ذخيرو سنڌي ۾ شامل ٿيو. هي رابطو سنڌي ٻوليءَ کي نه صرف لغوي طور مالا مال بڻايو، پر فڪري، فقهي ۽ ادبي ميدانن ۾ به وسعت عطا ڪئي. سنڌي ٻولي جي هڪ نمايان خصوصيت ان جو گهڻ رخي رسم الخط آهي. موجوده دور ۾ پاڪستان ۾ سنڌي ٻولي بنيادي طور عربي-فارسي بنياد واري سنڌي رسم الخط ۾ لکي وڃي ٿي، جيڪو اضافي نقطن ۽ اکرن سان مقامي آوازيات کي مڪمل نموني ظاهر ڪري ٿو. جڏهن ته هندستان ۾ سنڌي ٻولي ديوناگري ۽ ڪڏهن ڪڏهن خدابادي رسم الخط ۾ به لکي وڃي ٿي. هي گهڻ رسم الخط هجڻ سنڌي ٻوليءَ کي لسانياتي مطالعي جي لحاظ کان خاص اهميت عطا ڪري ٿو.

سنڌي ٻولي آوازيات جي حوالي سان ڏکڻ ايشيا جي سڀ کان امير ٻولين مان هڪ آهي. سنڌي ۾ ٻهراڙي ۽ شهري لهجن سميت ڪيترائي صوتي فرق موجود آهن، جن ۾ امپلاسيو (implosive) آواز خاص طور تي نمايان آهن، جيڪي گهڻين هند-آريائي ٻولين ۾ ناياب آهن. صرفيات جي لحاظ کان سنڌي ٻولي اسم، فعل، صفت ۽ ضمير جي پيچيده پر منظم نظام تي ٻڌل آهي، جنهن ۾ جنس، عدد ۽ حالت جا واضح اصول ملن ٿا.

سنڌي ٻولي جو نحوي ڍانچو بنيادي طور فاعل–مفعول–فعل (SOV) ترتيب تي ٻڌل آهي، جيڪو ان کي ٻين هند-آريائي ٻولين جهڙوڪ اردو ۽ هندي سان ويجهو رکي ٿو. بهرحال، سنڌي ٻوليءَ ۾ جملن جي لچڪدار جوڙجڪ ۽ معاون فعلن جو وسيع استعمال ان کي اظهار جي لحاظ کان گهڻو وسيع بڻائي ٿو.

سنڌي ٻولي جو لغوي ذخيرو مختلف تہذيبن جي گڏيل ورثي جو نتيجو آهي. ان ۾ سنسڪرتي، پراڪرتي، عربي، فارسي، ترڪي ۽ جديد دور ۾ انگريزي اثرات نمايان نظر اچن ٿا. هي گڏيل لغوي ورثو سنڌي ٻوليءَ کي نه صرف مقامي پر بين الاقوامي فڪري وهڪرن سان به ڳنڍي ٿو.

سنڌي ٻوليءَ جي ادبي تاريخ انتهائي قديم ۽ وسيع آهي. صوفي شاعري، لوڪ ادب، داستانوي روايتون ۽ جديد نثر سنڌي ادب جا اهم ستون آهن. خاص طور تي صوفي شاعرن سنڌي ٻوليءَ کي فڪري اوچائي عطا ڪئي ۽ ان کي روحانيت، انسان دوستي ۽ سماجي انصاف جو ذريعو بڻايو. جديد دور ۾ ناول، افسانو، تنقيد ۽ صحافت سنڌي ادب کي نون رخن ڏانهن وڌايو آهي.

اڄ سنڌي ٻولي سنڌ جي سرڪاري ٻولي آهي ۽ تعليمي، عدالتي ۽ انتظامي نظام ۾ استعمال ٿئي ٿي. جديد دور ۾ ڊجيٽل ميڊيا، يونيڪوڊ معيار ۽ آن لائين مواد جي واڌ ويجهه سنڌي ٻوليءَ کي عالمي سطح تي وڌيڪ رسائي ڏني آهي. ٻوليءَ جي معياري بڻائڻ، اصطلاحي ترقي ۽ تعليمي پاليسين ۾ انضمام لاءِ مختلف علمي ۽ سرڪاري ادارا ڪم ڪري رهيا آهن.

سنڌي ٻولي صرف رابطي جو ذريعو نه پر هڪ تاريخي شعور، فڪري ورثي ۽ ثقافتي سڃاڻپ جو مظبوط مظھر آهي. ان جي لسانياتي بناوت، ادبي روايت ۽ تاريخي تسلسل سنڌي ٻوليءَ کي ڏکڻ ايشيا جي اهم ترين ٻولين مان هڪ بڻائين ٿا، جيڪا ماضي، حال ۽ مستقبل کي هڪ ئي وهڪري ۾ جوڙي ٿي.

سنڌي ٻولي اٿارٽي

سنڌي ٻولي اٿارٽي هڪ خودمختيار ادارو آهي، جيڪو سنڌ حڪومت جي ثقافت ۽ سياحت کاتي جي انتظامي ڪنٽرول هيٺ ڪم ڪري رهيو آهي. اٿارٽيءَ جو هڪ بورڊ آف گورنرس آهي، جيڪو اٿارٽيءَ جي ڪم ڪار جي نگراني ڪرڻ سان گڏ، اٿارٽيءَ جي مقصدن لاءِ پاليسيون جوڙيندو رهندو آهي. هن اداري جو پهريون بورڊ آف گورنرس، سنڌ جي نامياري عالم ۽اسڪالر ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ جي سربراهيءَ ۾ جوڙيو ويو هو. اٿارٽيءَ جي قيام واري وقت کان وٺي، مختلف عالم اديب هن اداري جا چيئرمئن مقرر ڪيا ويا، جن وقت بوقت پنهنجي علمي ۽ ادبي قابليت ۽ استعداد سان سنڌي ٻوليءَ جي ترقي ۽ ترويج لاءِ ڪم ڪيو

مذھب

سنڌ ۾ عيسائيت

اهو چوڻ غلط آهي ته عيسائيت پهريون ڀيرو سنڌ ۾ انگريزن متعارف ڪرائي. حقيقت ۾ عيسائيت سنڌ ۾ ان کان گهڻو اڳ پهتي هئي، جڏهن اها اڃا برطانيا تائين به نه پهتي هئي. اسان جي موجوده عيسوي دور جي پهرين صديءَ ۾، حضرت عيسيٰؑ جي اصحابين مان هڪ، سينٽ ٿامس، هندستان آيو ۽ ٽيڪسيلا (راولپنڊي جي ويجهو) جي بادشاهه گونڊوفرس کي عيسائيت قبول ڪرائي، جيڪو ان وقت سنڌو ماٿريءَ جو حڪمران هو. اهڙي طرح، سنڌ وٽ هڪ عيسائي بادشاهه موجود هو، ان کان گهڻو اڳ، جڏهن برطانيا وٽ اهڙو ڪو بادشاهه نه هو. ان کان پوءِ، جڏهن عراق، ايران ۽ ٻين پاڙيسري ملڪن ۾ وڌيڪ کان وڌيڪ ماڻهن عيسائيت اختيار ڪئي، ته اهي واپاري رستن ذريعي سنڌو ماٿريءَ ڏانهن سفر ڪرڻ لڳا، جنهن جي نتيجي ۾ سنڌ ۾ عيسائين جي هڪ برادري وجود ۾ آئي. ان بابت ڪي اشارا ۽ ثبوت موجود آهن، پر پوءِ ايندڙ حملي آورن انهن ڪتبن ۽ يادگارن کي تباهه ڪري ڇڏيو، جيڪي عيسائيت جي هن ابتدائي دور بابت وڌيڪ ڄاڻ فراهم ڪري سگهيا پئي. بعد ۾ عيسائي ٻيهر سنڌ ڏانهن موٽي آيا. هي عمل ڪڏهن ٿيو، ان بابت پڪ سان ڪجهه چئي نٿو سگهجي. ايترو ضرور معلوم آهي ته عيسائين لاءِ مذهبي عبادتون ڪرائڻ خاطر وقت بوقت ڪنهن پادريءَ جو سنڌ اچڻ ضروري هوندو هو. اهو سلسلو گهٽ ۾ گهٽ انگريزن جي آمد کان ڪجهه سال اڳ تائين جاري رهيو. اهڙيءَ طرح اسان پڙهون ٿا ته گهٽ ۾ گهٽ 1810ع تائين آگسٽيني آرڊر سان تعلق رکندڙ هڪ ڪئٿولڪ پادري هن مقصد لاءِ ڪراچي ايندو رهيو. ان کان پوءِ 1840ع ۾ حيدرآباد ۾ هڪ پادري مقرر ڪيو ويو، ۽ ان وقت کان وٺي سنڌ ۾ عيسائين جي مستقل موجودگي رهي آهي، جن جون پنهنجون گرجا گهر ۽ باقاعده مذهبي عبادتون ٿينديون رهيون آهن. انهن عيسائين سنڌ جي ترقيءَ ۾ خاص طور تعليم جي ميدان ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، جيڪو هنن تقريباً هڪ صدي اڳ شروع ڪيو.

اسلام جو ڦهلاء

محمد بن قاسم جي سنڌ فتح ڪرڻ کان بعد هتي اسلام جي پرچار شروع ٿي وئي. اسلامي حڪومت ۾ سنڌ واسين سان سهڻو ورتاء ڪيو ويو.. هندن کي پنهنجي مذهب مطابق هلڻ جي مڪمل آزادي هئي. ساڻن هر قسم جون رعايتون ڏنيون ويون. جنهن ڪري ماڻهو مسلمانن کان متاثر ٿيندي اسلام قبول ڪرڻ لڳا.

حضرت عمر بن عبدالعزيز پنهنجي عهد خلافت ۾ هندو سردارن ڏانهن اسلام جي دعوت موڪلي، جنهن تي ڪيترائي هندو راجا مسلمان ٿيا. انهن ۾ راجا ڏاهر جو پٽ راجا جيسيه به شامل هو.

تعليم

تعليم جو شعبو سنڌ جي سماجي ۽ معاشي ترقي جو هڪ بنيادي جزو آهي ۽ صوبو اعليٰ تعليم، فني تربيت ۽ مهارتن جي ترقي لاءِ هڪ اهم مرڪز طور اڀري رهيو آهي. وڌندڙ آبادي، تعليم حاصل ڪرڻ جي خواهش ۽ ماهر افرادي قوت جي طلب سبب صوبي ۾ تعليمي ادارن، فني تربيت مرڪزن ۽ ڊجيٽل سکيا جي پليٽفارمن جي قيام لاءِ وسيع موقعا موجود آهن. سنڌ حڪومت تعليمي سڌارن کي ترجيح ڏني آهي، جنهن تحت تعليمي انفراسٽرڪچر جي بهتري، ڊجيٽل خواندگي جي واڌاري ۽ استادن جي تربيت لاءِ مختلف قدم کنيا ويا آهن. ڪراچي سميت صوبي جا وڏا شهري مرڪز ڪيترين ئي نامور يونيورسٽين، تحقيقي ادارن ۽ اعليٰ تعليمي مرڪزن جو گهر آهن، جتان هر سال وڏي تعداد ۾ ماهر گريجوئيٽ ۽ پيشاور افرادي قوت تيار ٿئي ٿي. روايتي تعليم کان وٺي اعليٰ تعليم، فني ۽ پيشاورانه تربيت تائين موجود موقعا سنڌ کي علم، تحقيق ۽ انساني وسيلن جي ترقي لاءِ هڪ اهم مرڪز بڻائين ٿا، جيڪو صوبي جي ڊگهي مدي واري معاشي ۽ سماجي ترقي ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو. سنڌ ۾ تعليم جو نظام مختلف وهڪرن تي مشتمل آهي، جنهن ۾ سرڪاري، نجي، ديني، فني، غير رسمي ۽ اعليٰ تعليم شامل آهي. سنڌ پاڪستان جو پهريون صوبو هو جنهن 18هين آئيني ترميم کان پوءِ سنڌ فري اينڊ ڪمپلسري ايجوڪيشن ايڪٽ 2013 نافذ ڪيو، جنهن تحت بنيادي تعليم کي قانوني حق تسليم ڪيو ويو. تعليم بابت قومي ۽ صوبائي سطح تي تاريخي طور تي پاليسيون ۽ منصوبا جوڙيا ويا آهن، پر ان جي باوجود تعليم جي ميدان ۾ وڏا چئلينج برقرار آهن. سن 2015 تائين سنڌ ۾ لڳ ڀڳ 12.7 ملين ٻار اسڪول وڃڻ جي عمر ۾ هئا، جن مان 6.6 ملين (53٪) ٻار اسڪول کان ٻاهر هئا. سرڪاري تعليم بابت ڄاڻ ۽ تجزيو گهڻو ڪري حڪومت جي شايع ڪيل انگن اکرن تي ٻڌل آهي، جيڪي صوبي ۾ تعليم جي موجوده صورتحال کي واضح ڪن ٿا. سنڌ ۾ سرڪاري تعليم جي ڍانچي ۾ سڀ کان وڏو حصو پرائمري تعليم جو آهي. صوبي ۾ ڪُل 45,447 اسڪول آهن، جن مان لڳ ڀڳ 90٪ پرائمري سطح جا آهن. پرائمري تعليم ۾ داخلا سڀ کان وڌيڪ آهي، ۽ 2015–16 ۾ ايڊجسٽڊ نيٽ انرولمينٽ ريٽ 77٪ هو، جڏهن ته 23٪ ٻار اسڪول کان ٻاهر هئا. 1970–71 کان 2015–16 تائين پرائمري ادارن جو تعداد 310٪ وڌيو، جڏهن ته داخلا ۾ 192٪ واڌ ٿي. سنڌ ملڪ جي ڪُل پرائمري داخلا جو لڳ ڀڳ 22٪ حصو رکي ٿي. پرائمري کان پوءِ وچولي (مڊل) تعليم ۾ داخلا نمايان گهٽجي وڃي ٿي. 2015–16 ۾ وچولي سطح جو ايڊجسٽڊ نيٽ انرولمينٽ ريٽ 49٪ هو. صوبي ۾ لڳ ڀڳ 41,131 پرائمري اسڪولن جي مقابلي ۾ صرف 2,329 وچولي اسڪول موجود آهن، جنهن سبب پرائمري کان پوءِ شاگردن جي منتقلي ۾ وڏي رڪاوٽ سامهون اچي ٿي. 1970–71 کان 2015–16 تائين وچولي تعليم ۾ ادارن جو تعداد 327٪ ۽ داخلا 1686٪ وڌي، جڏهن ته سنڌ ملڪ جي وچولي تعليم ۾ داخلا جو 15٪ حصو رکي ٿي. ثانوي تعليم (ميٽرڪ) ۾ ادارن جو تعداد 1970–71 کان 2015–16 تائين 205٪ وڌيو، جڏهن ته داخلا ۾ 66٪ واڌ ٿي. سنڌ ملڪ جي ثانوي تعليم جي داخلا جو 17٪ حصو رکي ٿي. ڪاليجن جي سطح تي ادارن ۾ 109٪ ۽ داخلا ۾ 509٪ واڌ ٿي، جڏهن ته اعليٰ ثانوي تعليم ۾ سنڌ جو قومي حصو 27٪ آهي. يونيورسٽي تعليم ۾ نمايان واڌ ڏسڻ ۾ آئي آهي. 1970–71 کان 2015–16 تائين سنڌ ۾ يونيورسٽين جو تعداد 2 کان وڌي 17 ٿيو، جيڪا 750٪ واڌ آهي، جڏهن ته داخلا ۾ 4247٪ اضافو ٿيو. اعليٰ تعليم ۾ داخلا خاص طور سن 2000 کان پوءِ تيزيءَ سان وڌي آهي. سرڪاري اسڪولن ۾ سکيا جي معيار بابت انگ اکر ٻڌائن ٿا ته سنڌ ۾ 9,499 هڪ ڪمري وارا اسڪول ۽ 18,293 هڪ استاد وارا اسڪول موجود آهن، جتي هڪ استاد کي ڪيترن درجن يا جماعتن کي پڙهائڻو پوي ٿو. بنيادي سهولتن جي کوٽ پڻ نمايان آهي: لڳ ڀڳ 50٪ اسڪولن ۾ پيئڻ جو پاڻي ناهي، 46٪ ۾ ٽوائلٽ، 41٪ ۾ بائونڊري وال، ۽ 63٪ ۾ بجلي موجود ناهي. شاگرد-استاد تناسب ۾ به علائقائي فرق موجود آهي. ڳوٺاڻن علائقن ۾ اهو تناسب 1:30 آهي، جڏهن ته شهري علائقن ۾ 1:20 آهي. ڪجهھ ضلعن جهڙوڪ گھوٽڪي ۾ اهو تناسب 1:37 تائين پهچي ٿو. نجي تعليم ۾ تيزي سان واڌ ٿي آهي. ملڪ جي ڪُل داخلا جو لڳ ڀڳ 40٪ نجي اسڪولن ۾ آهي، يعني هر ٽن مان هڪ ٻار نجي اسڪول ۾ پڙهي ٿو. نجي اسڪولن ۾ داخلا شهري علائقن ۾ ڳوٺاڻن علائقن کان وڌيڪ آهي، ۽ گهٽ آمدني وارا گهراڻا به نجي اسڪولن کي ترجيح ڏين ٿا. غير رسمي بنيادي تعليم ۽ بالغ خواندگي لاءِ ڊائريڪٽوريٽ آف لٽريسي اينڊ نان فارمل ايجوڪيشن سن 2002 ۾ قائم ڪئي وئي، پر هن شعبي لاءِ مڪمل پاليسي ۽ نئون نصاب موجود ناهي. فني ۽ ووڪيشنل تعليم ۾ ادارن جو تعداد 1970–71 کان 2015–16 تائين 1446٪ ۽ داخلا 1484٪ وڌي. سنڌ ملڪ جي فني ۽ ووڪيشنل ادارن جو 16٪ ۽ داخلا جو 25٪ حصو رکي ٿي. ديني مدرسن جو وڏو حصو رياستي ضابطن کان ٻاهر آهي. ڪيترائي والدين پنهنجن ٻارن کي مدرسن ۾ موڪلين ٿا، جتي تعليم، رهائش ۽ خوراڪ مفت مهيا ڪئي وڃي ٿي. تعليمي پاليسين جي حوالي سان، پاڪستان ۾ 1947 کان وٺي ڪيترائي قومي تعليمي منصوبا ۽ پاليسيون جوڙيون ويون آهن، جن ۾ يونيورسل پرائمري ايجوڪيشن جا هدف بار بار مقرر ۽ تبديل ڪيا ويا. بهرحال، پاليسي عملدرآمد هميشه هڪ وڏو چئلينج رهيو آهي. تعليمي بجيٽ ۾ لڳ ڀڳ 88٪ خرچ بار بار ٿيندڙ (ريڪرنٽ) خرچن تي آهي، جڏهن ته ترقياتي خرچن لاءِ محدود وسيلا بچن ٿا.

سنڌ جون سرڪاري (گورنمينٽ) يونيورسٽيون

نمبر	يونيورسٽي	ضلعو / ڪراچي جو ضلعو	شهر / ٽائون	حيثيت	نوعيت / شعبو
1	اَروڙ يونيورسٽي آف آرٽ، آرڪيٽيڪچر، ڊيزائن اينڊ هيريٽيج	سکر ضلعو	سکر	سرڪاري	آرٽ / آرڪيٽيڪچر / هيريٽيج
2	بيگم نصرت ڀٽو وومين يونيورسٽي	سکر ضلعو	سکر	سرڪاري	عام (عورتن لاءِ)
3	سکر آءِ بي اي يونيورسٽي	سکر ضلعو	سکر	سرڪاري	بزنس / آءِ ٽي
4	گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي حيدرآباد	حيدرآباد ضلعو	حيدرآباد	سرڪاري	عام
5	سنڌ زرعي يونيورسٽي	حيدرآباد ضلعو	ٽنڊو ڄام	سرڪاري	زراعت ۽ لاڳاپيل سائنسز
6	يونيورسٽي آف سنڌ	ڄامشورو ضلعو	ڄامشورو	سرڪاري	عام
7	مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي	ڄامشورو ضلعو	ڄامشورو	سرڪاري	انجنيئرنگ
8	لياقت يونيورسٽي آف ميڊيڪل اينڊ هيلٿ سائنسز	ڄامشورو ضلعو	ڄامشورو	سرڪاري	طبي سائنسز
9	شهيد الله بخش سومرو يونيورسٽي آف آرٽس، ڊيزائن اينڊ هيريٽيجز	ڄامشورو ضلعو	ڄامشورو	سرڪاري	آرٽ / ڊيزائن
10	بينظير ڀٽو شهيد يونيورسٽي آف ٽيڪنالاجي اينڊ اسڪِل ڊولپمينٽ	خيرپور ضلعو	خيرپور	سرڪاري	انجنيئرنگ / مهارتن جي تربيت
11	گمبٽ انسٽيٽيوٽ آف ميڊيڪل سائنسز	خيرپور ضلعو	گمبٽ	سرڪاري	طبي سائنسز
12	شاهه عبداللطيف يونيورسٽي	خيرپور ضلعو	خيرپور	سرڪاري	عام
13	قائدِ عوام يونيورسٽي آف انجنيئرنگ، سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي	شهيد بينظير آباد ضلعو	نوابشاهه	سرڪاري	انجنيئرنگ
14	پيپلز يونيورسٽي آف ميڊيڪل اينڊ هيلٿ سائنسز فار وومين	شهيد بينظير آباد ضلعو	نوابشاهه	سرڪاري	طبي (عورتن لاءِ)
15	شهيد بينظير ڀٽو يونيورسٽي شهيد بينظير آباد	شهيد بينظير آباد ضلعو	نوابشاهه	سرڪاري	عام
16	شهيد بينظير ڀٽو يونيورسٽي آف ويٽرنري اينڊ اينيمل سائنسز	شهيد بينظير آباد ضلعو	سڪرنڊ	سرڪاري	ويٽرنري / اينيمل سائنسز
17	شهيد محترمه بينظير ڀٽو ميڊيڪل يونيورسٽي	لاڙڪاڻو ضلعو	لاڙڪاڻو	سرڪاري	طبي سائنسز
18	شيخ اياز يونيورسٽي	شڪارپور ضلعو	شڪارپور	سرڪاري	عام
19	يونيورسٽي آف صوفيزم اينڊ ماڊرن سائنسز	مٽياري ضلعو	ڀِٽ شاهه	سرڪاري	عام / صوفي اڀياس
20	بينظير ڀٽو شهيد يونيورسٽي لياڙي	ڪراچي شهر	ڪراچي	سرڪاري	عام
21	دائود يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي	ڪراچي شهر	ڪراچي	سرڪاري	انجنيئرنگ / ٽيڪنالاجي
22	ڊائو يونيورسٽي آف هيلٿ سائنسز	ڪراچي ڏکڻ ضلعو	صدر	سرڪاري	طب ۽ صحت سائنسز
23	فيڊرل اردو يونيورسٽي آف آرٽس، سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي	ڪراچي اوڀر ضلعو	گلشن ٽائون	سرڪاري (وفاقي)	عام
24	انسٽيٽيوٽ آف بزنس ايڊمنسٽريشن	ڪراچي شهر	ڪراچي	سرڪاري	بزنس / پبلڪ پاليسي
25	جناح سنڌ ميڊيڪل يونيورسٽي	ڪراچي شهر	ڪراچي	سرڪاري	طبي سائنسز
26	اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي	ڪراچي اوڀر ضلعو	گلشن ٽائون	سرڪاري	انجنيئرنگ
27	سنڌ مدرسۃ الاسلام يونيورسٽي	ڪراچي شهر	ڪراچي	سرڪاري	عام
28	يونيورسٽي آف ڪراچي	ڪراچي اوڀر ضلعو	ڪراچي	سرڪاري	عام

سنڌ جون خانگي (پرائيويٽ) يونيورسٽيون

نمبر	يونيورسٽي	ضلعو / ڪراچي جو ضلعو	شهر / ٽائون	حيثيت	نوعيت / شعبو
1	يونيورسٽي آف ماڊرن سائنسز	ٽنڊو محمد خان ضلعو	ٽنڊو محمد خان	خانگي	عام / صحت سائنسز
2	ابنِ سينا يونيورسٽي	ميرپورخاص ضلعو	ميرپورخاص	خانگي	عام / صحت
3	يونيورسٽي آف آرٽ اينڊ ڪلچر، ڄامشورو	ڄامشورو ضلعو	ڄامشورو	خانگي	آرٽ / ميڊيا
4	اسرا يونيورسٽي	حيدرآباد ضلعو	حيدرآباد	خانگي	عام / صحت سائنسز
5	آغا خان يونيورسٽي	ڪراچي اوڀر ضلعو	ڪراچي	خانگي (غيرنفعي)	طب ۽ صحت سائنسز
6	ال غزالي يونيورسٽي	ڪراچي شهر	ڪراچي	خانگي	عام / اسلامي اڀياس
7	ال ڪوثر يونيورسٽي	ڪراچي شهر	ڪراچي	خانگي	عام / اسلامي اڀياس
8	باقائي ميڊيڪل يونيورسٽي	ڪراچي شهر	ڪراچي	خانگي	طبي سائنسز
9	ڪاميڪس انسٽيٽيوٽ آف بزنس اينڊ اي مرجنگ سائنسز	ڪراچي شهر	ڪراچي	خانگي	بزنس / آءِ ٽي
10	دادابهاءِ انسٽيٽيوٽ آف هائير ايڊيوڪيشن	ڪراچي شهر	ڪراچي	خانگي	عام
11	ڊي ايڇ اي صفا يونيورسٽي	ڪراچي شهر	ڪراچي	خانگي	انجنيئرنگ / بزنس
12	ايمان انسٽيٽيوٽ آف مينيجمينٽ اينڊ سائنسز	ڪراچي شهر	ڪراچي	خانگي	مينيجمينٽ / آءِ ٽي
13	گرين وِچ يونيورسٽي	ڪراچي شهر	ڪراچي	خانگي	عام
14	حبيب يونيورسٽي	ڪراچي شهر	ڪراچي	خانگي	لبرل آرٽس / انجنيئرنگ
15	همدرد يونيورسٽي	ڪراچي شهر	ڪراچي	خانگي	عام / صحت سائنسز
16	هينڊس انسٽيٽيوٽ آف ڊيولپمينٽ اسٽڊيز	ڪراچي شهر	ڪراچي	خانگي (غيرنفعي)	ترقيات / پبلڪ هيلٿ
17	اِلما يونيورسٽي	ڪراچي شهر	ڪراچي	خانگي	بزنس / ميڊيا / آءِ ٽي
18	انڊس يونيورسٽي	ڪراچي شهر	ڪراچي	خانگي	عام
19	انڊس ويلِي اسڪول آف آرٽ اينڊ آرڪيٽيڪچر	ڪراچي ڏکڻ ضلعو	ڪلفٽن	خانگي	آرٽ / آرڪيٽيڪچر
20	انسٽيٽيوٽ آف بزنس مينيجمينٽ	ڪراچي شهر	ڪراچي	خانگي	مينيجمينٽ سائنسز
21	اقراء يونيورسٽي	ڪراچي ڏکڻ ضلعو	ڪراچي	خانگي	عام
22	جناح يونيورسٽي فار وومين	ڪراچي شهر	ڪراچي	خانگي	عام (عورتن لاءِ)
23	ڪراچي انسٽيٽيوٽ آف اڪنامڪس اينڊ ٽيڪنالاجي	ڪراچي ڪورنگي ضلعو	ڪراچي	خانگي	انجنيئرنگ / بزنس
24	ڪراچي انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي اينڊ انٽرپرينيوئرشپ	ڪراچي شهر	ڪراچي	خانگي	ٽيڪنالاجي
25	ڪراچي اسڪول فار بزنس اينڊ ليڊرشپ	ڪراچي شهر	ڪراچي	خانگي (غيرنفعي)	بزنس / ليڊرشپ
26	ڪي اي ايس بي انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي	ڪراچي شهر	ڪراچي	خانگي	بزنس / آءِ ٽي
27	ملير يونيورسٽي آف سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي	ڪراچي شهر	ڪراچي	خانگي	سائنس / ٽيڪنالاجي
28	ميٽروپوليٽن يونيورسٽي ڪراچي	ڪراچي شهر	ڪراچي	خانگي	عام
29	ملينيم انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي اينڊ انٽرپرينيوئرشپ	ڪراچي شهر	ڪراچي	خانگي	ٽيڪنالاجي / بزنس
30	محمد علي جناح يونيورسٽي	ڪراچي شهر	ڪراچي	خانگي	انجنيئرنگ / آءِ ٽي / بزنس
31	نذير حسين يونيورسٽي	ڪراچي شهر	ڪراچي	خانگي	عام
32	نيوپورٽس انسٽيٽيوٽ آف ڪميونيڪيشنز اينڊ اڪنامڪس	ڪراچي شهر	ڪراچي	خانگي	ميڊيا / بزنس
33	سيفي برهاني يونيورسٽي	ڪراچي شهر	ڪراچي	خانگي (ڪميونٽي)	عام
34	سليم حبيب يونيورسٽي	ڪراچي شهر	ڪراچي	خانگي	ڪمپيوٽنگ / انجنيئرنگ
35	شهيد بينظير ڀٽو سٽي يونيورسٽي	ڪراچي شهر	ڪراچي	خانگي	عام
36	شهيد بينظير ڀٽو ديوان يونيورسٽي	ڪراچي شهر	ڪراچي	خانگي	عام / صحت
37	شهيد ذوالفقار علي ڀٽو انسٽيٽيوٽ آف سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي	ڪراچي شهر	ڪراچي	خانگي	انجنيئرنگ / بزنس
38	شهيد ذوالفقار علي ڀٽو يونيورسٽي آف لا	ڪراچي شهر	ڪراچي	خانگي	قانون
39	سنڌ انسٽيٽيوٽ آف مينيجمينٽ اينڊ ٽيڪنالاجي	ڪراچي شهر	ڪراچي	خانگي	مينيجمينٽ / آءِ ٽي
40	سنڌ انسٽيٽيوٽ آف ميڊيڪل سائنسز	ڪراچي شهر	ڪراچي	خانگي	ايلائيڊ هيلٿ
41	سر سيد يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي	ڪراچي اوڀر ضلعو	ڪراچي	خانگي	انجنيئرنگ
42	سهيل يونيورسٽي	ڪراچي شهر	ڪراچي	خانگي	صحت سائنسز
43	ٽيڪسٽائل انسٽيٽيوٽ آف پاڪستان	ڪراچي شهر	ڪراچي	خانگي	ٽيڪسٽائل انجنيئرنگ
44	يو آءِ ٽي يونيورسٽي	ڪراچي شهر	ڪراچي	خانگي	انجنيئرنگ / آءِ ٽي
45	ضياءُالدين يونيورسٽي	ڪراچي شهر	ڪراچي	خانگي	طب ۽ صحت سائنسز

صحت

سنڌ ۾ صحت سان لاڳاپيل اهم اشاريَ عالمي ۽ قومي هدفن جي ڀيٽ ۾ پوئتي نظر اچن ٿا. 2015ع ۾ سنڌ ۾ ٻارڙن جي موت جي شرح 1,000 زنده ڄمڻ تي 82 هئي، جڏهن ته ملينيم ڊولپمينٽ گول (MDG) جو هدف 52 هو. ساڳئي سال، ماءُ جي موت جي شرح (Maternal Mortality Ratio) 100,000 زنده ڄمڻ تي 214 هئي، جيڪا قومي سراسري 178 کان وڌيڪ ۽ پائيدار ترقي جي هدفن (SDGs) جي مقرر ڪيل حد 70 کان ڪافي مٿي هئي. پنجن سالن کان گهٽ عمر وارن ٻارن جي موت جي شرح سنڌ ۾ 1,000 ڄمڻ تي 105 رڪارڊ ڪئي وئي، جڏهن ته SDG جو هدف 25 ۽ MDG جو 40 هو. صحت جي سهولتن جي لحاظ کان، سنڌ ۾ في 1,000 آبادي تي ڊاڪٽرن جو انگ 0.59، نرسن ۽ دائين جو 2.8، ۽ اسپتالن جو 1.7 هو. مڪمل حفاظتي ٽيڪنڪاري (Full Immunization) جي شرح رڳو 35 سيڪڙو هئي، جڏهن ته خانداني منصوبه بندي لاءِ ضد حمل طريقن جي استعمال جي شرح 2014ع ۾ 29 سيڪڙو هئي، جيڪا MDG جي هدف 55 کان گهڻو گهٽ هئي. پنجن سالن کان گهٽ عمر وارن ٻارن لاءِ مليريا جي علاج ۾ ACT استعمال جي شرح 15.9 سيڪڙو رڪارڊ ڪئي وئي.

سرڪاري صحت جو ڍانچو

سنڌ ۾ صحت جي سرڪاري نظام ۾ بنيادي، ثانوي ۽ ثالثي سطحن تي سهولتون موجود آهن. 2005–06ع کان 2015–16ع تائين صحت تي خرچ PKR 8.2 ارب مان وڌي PKR 48.4 ارب تائين پهتو، جيڪو لڳ ڀڳ 490 سيڪڙو اضافو هو. جڏهن ته 1970–71ع ۾ صحت جو ڪل بجيٽ PKR 53.425 ملين هو، جيڪو 2015–16ع ۾ وڌي PKR 66,503.90 ملين تائين پهتو. اسپتالن جي استعمال جي شرح سنڌ ۾ 22 سيڪڙو هئي، جيڪا قومي سطح تي 29 سيڪڙو سان ڀيٽ ۾ گهٽ هئي. 1970ع ۾ سنڌ ۾ رڳو 2 تدريسي اسپتالون هيون، جن ۾ 1,775 بسترا موجود هئا؛ 2015ع تائين اهي وڌي 7 ٿي ويون، جن ۾ 6,017 بسترا هئا. اهڙي طرح، اسپتالن ۽ بسترن ۾ نمايان اضافو ٿيو. ڊسپينسرين جو انگ 1970ع ۾ 44 مان وڌي 2015ع ۾ 865 ٿيو، جڏهن ته رورل هيلٿ سينٽرز 19 مان وڌي 129 ٿي ويا. ٽي بي ڪلينڪن جو انگ 9 مان وڌي 187 ٿيو. بنيادي صحت يونٽ، جيڪي 1985ع ۾ 33 هئا، 2015ع ۾ 798 تائين پهچي ويا. ماءُ ۽ ٻار جي صحت مرڪزن جو انگ 2000ع ۾ 36 هو، جيڪو 2015ع ۾ 94 ٿي ويو.

صحت جي انساني وسيلا

2011ع کان 2016ع تائين آبادي في ڊاڪٽر جو تناسب 3,017 مان وڌي 3,159 ٿيو، جڏهن ته آبادي في نرس جو تناسب 11,413 مان وڌي 12,441 ٿيو. ساڳئي عرصي دوران، آبادي في بستر جو تناسب 1,406 مان وڌي 1,455 ٿيو. سرڪاري شعبي ۾ ڊاڪٽرن جو انگ 1975ع ۾ 926 هو، جيڪو 2015ع ۾ وڌي 7,990 ٿيو. نرسن جو انگ 415 مان وڌي 1,630 ٿيو، جڏهن ته ليڊي هيلٿ وزيٽر ٽيڪنيشن 107 مان وڌي 786 ٿي ويا. صحت ٽيڪنيشنن جو انگ 1975ع ۾ 95 هو، جيڪو 2000ع تائين وڌي 1,369 ٿيو.

نجي شعبو ۽ خيراتي ادارا

سنڌ ۾ صحت جون گهڻيون سهولتون سرڪاري شعبي ۾ آهن، جڏهن ته شهري علائقن ۾ نجي صحت جون سهولتون پڻ موجود آهن، جيڪي عام طور مهانگيون آهن. سرڪاري نظام جي ڪمزورين سبب نجي صحت جو شعبو استعمال ڪيو وڃي ٿو. ان خال کي ڀرڻ لاءِ خيراتي ادارا ۽ غير سرڪاري تنظيمون، جهڙوڪ ايڌي، امان فائونڊيشن، SIUT، انڊس هيلٿ ۽ LRBT، صحت جون خدمتون فراهم ڪري رهيون آهن. بهرحال، انهن خدمتن کي ڊگهي مدي وارا ۽ پائيدار حل نه سمجهيو وڃي ٿو. صوبي ۾ نجي ميڊيڪل ڪاليجن جو انگ وڌيو آهي، پر تعليم ۽ تربيت جي معيار بابت خدشا برقرار آهن.

ڍانچي وارا مسئلا ۽ رسائي جون رڪاوٽون

سرڪاري صحت جي سهولتن جي گهٽ استعمال جا اهم سبب صحت مرڪزن تائين رسائي، سهولتن جي کوٽ، دوائن جي اڻهوند ۽ عملي جو غير مناسب رويو آهن. سنڌ ۾ 25 سيڪڙو ماڻهن صحت مرڪزن جي دوري کي گهڻو پري هجڻ سبب استعمال کان پاسو ڪيو، جڏهن ته پنجاب ۾ اهو انگ 30 سيڪڙو هو. دوائن جي کوٽ بابت شڪايتون سنڌ ۾ 12 سيڪڙو ۽ پنجاب ۾ 15 سيڪڙو رڪارڊ ڪيون ويون. بنيادي صحت مرڪزن جي گهٽ استعمال سبب ثالثي سطح جي اسپتالن تي وڌيڪ بار پوي ٿو، جنهن سان انهن جي صلاحيت متاثر ٿئي ٿي.

هيلٿ ورڪرز، عورتن جو ڪردار ۽ روڪٿام

ليڊي هيلٿ ورڪرز پروگرام 1994ع ۾ شروع ٿيو، جنهن جو مقصد ڳوٺاڻين عورتن کي صحت، حمل، ولادت، ٻار جي سنڀال ۽ ڄمڻ جي وقفي بابت آگاهي مهيا ڪرڻ هو. 2014ع ۾ 15–49 ورهين جي عورتن مان 52.3 سيڪڙو کي گذريل ٽن مهينن دوران ليڊي هيلٿ ورڪرز جو دورو ٿيو، جڏهن ته MDG جو هدف 100 سيڪڙو هو. هن پروگرام جي ڪوريج 20 کان 43 سيڪڙو جي وچ ۾ رهي آهي. عورتن جي تعليم ۽ بااختياري کي خانداني منصوبه بندي ۽ ٻارن جي صحت سان سڌي طرح لاڳاپيل سمجهيو وڃي ٿو.

بيمارين جي روڪٿام ۽ خاص علائقا

سنڌ ۾ تپ دق (TB) جي سڃاڻپ جي شرح سراسري طور 57 سيڪڙو آهي، جيڪا قومي سراسري کان بهتر آهي. 2008–09ع کان 2011–12ع دوران هيپاٽائٽس ڪنٽرول پروگرام تحت 4.572 ملين ماڻهن کي ٽيڪا لڳايا ويا، جن مان 0.75 ملين ٻار هئا، ۽ لڳ ڀڳ 93,664 مريضن جو علاج ڪيو ويو. ان عرصي ۾ 43 خصوصي يونٽ قائم ڪيا ويا ۽ 2,800 صحت عملي کي تربيت ڏني وئي. 2007ع ۾ پبلڪ-پرائيويٽ هيلٿ انيشيئيٽو (PPHI) شروع ٿيو، جيڪو 21 ضلعن ۾ 1,135 صحت مرڪزن کي منظم ڪري ٿو. ٿر ضلعو سنڌ جو سڀ کان وڌيڪ صحت جي دٻاءَ هيٺ علائقو قرار ڏنو وڃي ٿو، جتي پاڻيءَ جي کوٽ، خوراڪ جي گهٽتائي، خراب صفائي، بيمارين جي آگاهي جي کوٽ ۽ غذائي قلت جا مسئلا موجود آهن. پاڻيءَ جي کوٽ کي بنيادي سبب سمجهيو وڃي ٿو، جنهن سان ڊائريا، مليريا، ساھ جي بيمارين ۽ غذائي کوٽ ۾ اضافو ٿئي ٿو. غذائي بحران کان پوءِ، عالمي ادارن جهڙوڪ WHO، WFP ۽ UNICEF مداخلت ڪئي، جنهن سان DHQ مٺي ۾ غذائي بحالي مرڪز قائم ٿيو، جتي داخل ٿيل ٻارن مان اڪثريت صحتياب ٿي. بهرحال، انتهائي متاثر علائقن ۾ غذائي سپليمنٽس جي ضرورت تي زور ڏنو وڃي ٿو.

صحت سھولتن جا انگ اکر

بنيادي ۽ پرائمري صحت جون سهولتون (2021ع)

اداري جو قسم	تعداد	بستر
ڊسپينسريون	1,378	429
ايم.سي.ايڇ.سي (MCHC)	121	208
ٽي.بي ڪلينڪون	262	590
ڪوڙهه ڪلينڪون	19	—
زچگي گهر	36	—
هوميو ڊسپينسري	1	—
ٽراما ايمرجنسي سينٽر	32	—
يوناني شفاخانا	42	—
شهري صحت مرڪز	5	—
شهري صحت يونٽ	11	—
بنيادي صحت يونٽ (BHU)	793	1,535
ڳوٺاڻا صحت مرڪز (RHC)	128	1,323

صحتي افرادي قوت (2021ع)

عملو	تعداد
ڊاڪٽر / GMO	7,063
فزيشن	41
سرجن	52
گائنيڪالاجسٽ	87
ٻارن جا ماهر	60
ڏندن جا ڊاڪٽر	198
نرسون	1,232
LHV	764
دائيون	948
ميڊيڪل ٽيڪنيشن	795
ڊسپينسر / ڊريسر	1,791
ليب ٽيڪنيشن	236
ايڪس ري ٽيڪنيشن	242

سنڌ ۾ اسپتالن جو صحتي ڍانچو ۽ بسترن جي ورهاست، 2021ع

اداري جو قسم	تعداد	بسترا	ڪل بسترن ۾ حصو	بصري ڏيک
تدريسي اسپتالون	8	9,086	35.6٪
ٻيا صحتي ادارا	2,883	6,261	24.5٪
خودمختيار ادارا	9	3,794	14.9٪
ضلعي هيڊڪوارٽر اسپتالون	16	2,128	8.3٪
وڏيون اسپتالون	18	1,991	7.8٪
تعلقه اسپتالون	50	1,477	5.8٪
خصوصي اسپتالون	5	650	2.5٪
سول اسپتالون	2	120	0.5٪
ڪل	2,991	25,507	100٪	—

محنت ۽ روزگار

ليبر فورس سروي 2014–15 مطابق، پاڪستان ۾ ڪُل ليبر فورس جو اندازو 57.42 ملين ماڻهن تي ٻڌل هو، جڏهن ته سنڌ ۾ ليبر فورس 13.65 ملين هئي. 1990ع کان 2014ع تائين پاڪستان ۾ ليبر فورس ۾ شرڪت جي شرح (Labour Force Participation Rate) رڳو معمولي طور وڌي 43.2 سيڪڙو مان 45.2 سيڪڙو تائين پهتي، جڏهن ته هن عرصي دوران سراسري شرح لڳ ڀڳ 45 سيڪڙو رهي. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته ملڪ جي ڪم ڪرڻ جي صلاحيت رکندڙ آبادي جو وڏو حصو معاشي سرگرمين ۾ شامل نه رهيو آهي.

عورتن جي محنتي شرڪت ۽ صنفي فرق

پاڪستان ۽ سنڌ ۾ محنتي مارڪيٽ ۾ عورتن جي شرڪت گهٽ هجڻ کي مجموعي طور گهٽ ليبر فورس شرڪت جو اهم سبب سمجهيو وڃي ٿو. سنڌ ۾ شهري علائقن ۾ عورتن جي محنتي شرڪت لڳ ڀڳ 10 سيڪڙو رڪارڊ ڪئي وئي، جڏهن ته ڳوٺاڻن علائقن ۾ اها شرح 28.8 سيڪڙو هئي. ڳوٺاڻين عورتن جو وڏو حصو خانداني زراعت ۾ بغير اجرت ڪم ڪري ٿو، جنهن جو معاشي پيداوار ۾ حصو محدود رهي ٿو. سنڌ کي پاڪستان جو سڀ کان وڌيڪ شهري صوبو هجڻ باوجود عورتن جي روزگار جي گهٽ شرح سان لاڳاپيل قرار ڏنو ويو آهي، جڏهن ته وقت سان گڏ مجموعي طور عورتن جي روزگار ۾ واڌ جو رجحان پڻ ڏٺو ويو آهي.

بيروزگاري، گهٽ روزگاري ۽ نوجوان آبادي

سنڌ ۾ گذريل لڳ ڀڳ 25 سالن دوران بيروزگاري جي شرح لڳ ڀڳ 4 سيڪڙو رهي آهي. نوجوانن، خاص طور 15 کان 25 ورهين جي عمر واري گروهه ۾ بيروزگاري جي شرح سڀ کان وڌيڪ آهي، جيڪا شهري علائقن ۾ ڳوٺاڻن علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ڏسڻ ۾ اچي ٿي. هن عمر واري گروهه جو وڏو حصو يا ته خاندان تي دارومدار رکي ٿو يا جزوقتي ڪم ڪري ٿو، جيڪو سرڪاري بيروزگاري جي انگن ۾ مڪمل طور ظاهر نٿو ٿئي. گهٽ روزگاري (Underemployment) پڻ نمايان آهي، جتي 15 کان 44 ورهين جي آبادي جو وڏو حصو جزوقتي ڪم يا تازو تعليم مڪمل ڪندڙن تي مشتمل آهي. شعبي وار روزگار ۽ پيشورانه ڍانچي ۾ تبديلي گذريل ڏهن کان پندرهن سالن دوران پاڪستان ۽ سنڌ ۾ پيشورانه ڍانچي ۾ تبديلي آئي آهي. ماهرن، مينيجرن، ٽيڪنيشنن ۽ لاڳاپيل پيشاورن جو حصو 6 سيڪڙو مان وڌي لڳ ڀڳ 10 سيڪڙو ٿيو آهي. سنڌ ۾ غير زرعي شعبي، خاص طور صنعتي ۽ خدمتي (Tertiary) سرگرمين ۾ روزگار نمايان طور وڌيو آهي. ان جي نتيجي ۾ زراعت ۾ روزگار جو حصو لڳ ڀڳ 60 سيڪڙو مان گهٽجي 40 سيڪڙو تائين اچي ويو آهي.

غير رسمي معيشت ۽ شعبي وار ورڇ

پاڪستان ۾ غير رسمي شعبو ڪُل روزگار جو لڳ ڀڳ ٽي چوٿين حصو مهيا ڪري ٿو. سنڌ ۾ غير رسمي شعبي ۾ روزگار 17 سالن دوران 55.2 سيڪڙو مان وڌي 66.4 سيڪڙو تائين پهتو، جنهن سبب دستاويزي کوٽ ۽ سرڪاري آمدني ۾ نقصان جو خدشو وڌيو. 2015ع تائين سنڌ ۾ ٽئين نمبر تي وڏو روزگار مهيا ڪندڙ شعبو هول سيل ۽ پرچون واپار ۽ هوٽلن جو شعبو هو، جنهن ۾ لڳ ڀڳ 15.8 سيڪڙو ماڻهو ڪم ڪندا هئا. هي شرح 1990ع کان 2015ع تائين لڳ ڀڳ ساڳي رهي، جيتوڻيڪ عملي طور هن شعبي ۾ واڌ ڏٺي وئي.

لڏپلاڻ، اجرتون ۽ پورھئي جي عدم مساوات

سنڌ ملڪ اندر ڳوٺاڻن کان شهري علائقن ڏانهن لڏپلاڻ ۾ ٻئي نمبر تي آهي، جتي 2015ع ۾ لڳ ڀڳ 32 سيڪڙو آبادي صوبي اندر لڏي آئي. اجرتن جي حوالي سان، گذريل پنجن سالن دوران مينيجرن، ٽيڪنيڪل ماهرن ۽ ڪلارڪي عملي جي اجرتن ۾ 50 سيڪڙو کان وڌيڪ واڌ ٿي، جڏهن ته وڪري، خدمتن، ماهر زراعت، ٻيلن، مشين هلائيندڙن ۽ گهٽ پڙهيل عملي جي اجرتن ۾ واڌ 30 سيڪڙو کان گهٽ رهي. حقيقي اجرتن جي واڌ کي غربت گهٽائڻ سان لاڳاپيل سمجهيو وڃي ٿو.

جبري پورھيو ۽ قانوني صورتحال

جبري پورهيو پاڪستان جي مختلف صوبن ۾ موجود آهي، جڏهن ته سنڌ ۾ ان جو ڪيس وڌيڪ نمايان قرار ڏنو وڃي ٿو، جتي جاگيرداري نظام جو اثر ڳوٺاڻن علائقن ۾ مضبوط رهيو آهي. زمين کان محروم هاري ۽ سندن خاندان، خاص طور عورتون، سماجي ۽ معاشي استحصال جو شڪار ٿين ٿيون. سنڌ اسيمبلي 2015ع ۾ بندهه محنت خلاف خاص قانون منظور ڪيو، پر ان جي عملدرآمد بابت چئلينجز برقرار آهن. تعليم، مهارتون ۽ روزگار سان لاڳاپيل رجحان نوجوان بيروزگاري گهٽائڻ لاءِ تعليمي نصاب کي روزگار ڏيندڙن جي ضرورتن سان هم آهنگ ڪرڻ جي ڳالهه ڪئي وئي آهي، ته جيئن مارڪيٽ لاءِ قابلِ استعمال مهارتون پيدا ٿين. ان سان گڏ، عورتن جي محنتي شرڪت بابت جامع حڪمتِ عملي ۽ صنفي لحاظ کان مخصوص پروگرامنگ جي کوٽ کي نمايان ڪيو ويو آهي. سرڪاري شعبي ۾ عورتن جي ڪوٽا 5 سيڪڙو مان وڌائي 15 سيڪڙو ڪرڻ جهڙن قدمن جي امڪاني اثرن بابت به محدود شمارياتي جائزو موجود آهي.

غربت ۽ عدم مساوات

سنڌ کي پاڪستان جي غريب ترين صوبن مان هڪ قرار ڏنو وڃي ٿو، جتي لڳ ڀڳ هر ڏهن مان چار ماڻهو ملٽي ڊائيمينشنل پوورٽي انڊيڪس (MPI) تحت محروميءَ جو شڪار آهن. پاڪستان جي اٺن ملينيم ڊولپمينٽ گولز مان غربت گهٽائڻ اهو واحد هدف هو، جنهن ۾ ڪجهه حد تائين ڪاميابي حاصل ٿي، پر رفتار سست رهي. 1960ع کان 2000ع تائين شهري غربت ۾ گهٽتائي ڳوٺاڻن علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ هئي، جڏهن ته 1980ع واري ڏهاڪي ۾ تيز معاشي واڌ سبب غربت ۾ نمايان گهٽتائي رڪارڊ ڪئي وئي. غربت جي ماپ جا طريقا وقت سان گڏ تبديل ٿيا آهن، ڇو ته انساني ضرورتن جا نمونا به بدلجندا رهيا آهن. عالمي بينڪ ۽ گڏيل قومن جي ترقياتي اداري (UNDP) غربت جي اهڙي لڪير متعارف ڪرائي آهي، جيڪا بنيادي خوراڪ (ڪيلوري) ۽ بنيادي سهولتن جي قيمت تي ٻڌل آهي ۽ مهانگائي کي به حساب ۾ آڻي ٿي. انهن اندازن موجب، 2013ع ۾ پاڪستان جي لڳ ڀڳ 29.5 سيڪڙو آبادي غربت جي لڪير کان هيٺ هئي، جيڪا 2017–18ع ۾ گهٽجي 24.3 سيڪڙو تائين پهتي.

سنڌ ۾ غربت جي سطح ۽ علائقائي تفاوت

اندازن موجب سنڌ جي لڳ ڀڳ 43 سيڪڙو آبادي غربت جي لڪير کان هيٺ رهي ٿي، جڏهن ته ڳوٺاڻن علائقن ۾ شديد غربت جي شرح گهڻي وڌيڪ آهي. گذريل ڏهاڪي دوران سنڌ ۾ غربت جي هيڊ ڪائونٽ ريشو لڳ ڀڳ 57 سيڪڙو مان گهٽجي 43 سيڪڙو تائين آيو آهي، پر ان جي باوجود عدم مساوات هڪ وڏو چئلينج بڻيل آهي. جني (Gini) ڪوئفشنٽ سنڌ ۾ غريب ۽ غير غريب آبادي وچ ۾ وڏي فرق جي نشاندهي ڪري ٿو. صوبي جي ڏاکڻين ضلعن، خاص طور ٿرپارڪر، سجاول ۽ عمرڪوٽ ۾ غربت جي شرح انتهائي بلند رهي آهي، جڏهن ته ڪراچي ۽ حيدرآباد نسبتاً بهتر صورتحال رکن ٿا. انهن علائقن ۾ تعليم ۽ صحت جهڙين بنيادي خدمتن جي گهٽ فراهمي کي انساني ترقي جي گهٽ سطح سان ڳنڍيو وڃي ٿو.

انساني ترقي (HDI) ۽ صوبائي ڀيٽ

انساني ترقياتي انڊيڪس (HDI) جي حوالي سان سنڌ جي ڪارڪردگي پنجاب جي ڀيٽ ۾ گهٽ رهي آهي. سنڌ جو HDI لڳ ڀڳ 0.64 رڪارڊ ڪيو ويو آهي، جڏهن ته پنجاب جو HDI لڳ ڀڳ 0.73 آهي. رپورٽن موجب، 2001ع کان 2014ع تائين سنڌ ۾ HDI جي واڌ جي رفتار گهٽ رهي، جنهن جا سبب قانون ۽ امن جي صورتحال، ڪمزور حڪمراني ۽ وسيلا ورڇ جي ترجيحن سان لاڳاپيل بيان ڪيا ويا آهن.

آمدني ۽ واپرائڻ ۾ عدم مساوات

پاڪستان ۾ آمدني جي عدم مساوات نمايان رهي آهي. 2013ع ۾ ملڪ جي مٿين 20 سيڪڙو آبادي ڪُل آمدني جو لڳ ڀڳ 40.3 سيڪڙو حاصل ڪيو، جڏهن ته هيٺين 20 سيڪڙو آبادي جو حصو رڳو 9.3 سيڪڙو هو. آمدني جي ورڇ وقت سان گڏ بدلجندي رهي آهي، ۽ 1969–70ع ۾ جني انڊيڪس ۽ آمدني جي فرق نسبتاً گهٽ سطح تي رهيا، جيتوڻيڪ ان دور ۾ معاشي واڌ تيز هئي. سنڌ ۾ آمدني جي ورڇ پنجاب جي ڀيٽ ۾ ڪجهه مختلف رهي آهي. سنڌ ۾ لڳ ڀڳ 37 سيڪڙو آبادي مٿين 20 سيڪڙو آمدني واري گروهه ۾ شامل آهي، جڏهن ته پنجاب ۾ اهو حصو 50 سيڪڙو کان وڌيڪ آهي. ان جي ابتڙ، سنڌ ۾ هيٺين 20 سيڪڙو گروهه جو حصو لڳ ڀڳ 10 سيڪڙو آهي، جيڪو ملڪ جي ٻين صوبن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ محرومي ڏيکاري ٿو.

واپرائڻ جا نمونا ۽ شهري-ڳوٺاڻو فرق

2011–12ع ۾ سنڌ ۾ واپرائڻ جي عدم مساوات پنهنجي بلند ترين سطح تي پهتي، جتي مٿين 20 سيڪڙو آبادي ڪُل واپرائڻ جو لڳ ڀڳ 43 سيڪڙو خرچ ڪيو، جڏهن ته هيٺين 20 سيڪڙو آبادي جو حصو لڳ ڀڳ 9 سيڪڙو رهيو. هڪ اهم مشاهدو اهو به آهي ته سنڌ جي هيٺين آمدني وارن طبقن جو واپرائڻ ڪڏهن ڪڏهن سندن آمدني کان وڌيڪ رهيو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهي روزمره ضرورتون پوريون ڪرڻ لاءِ قرض تي ڀاڙين ٿا. شهري علائقن ۾، جتي رهائش ۽ بنيادي ضرورتن جي قيمت وڌيڪ آهي، آمدني ۽ واپرائڻ وچ ۾ فرق ڳوٺاڻن علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ڏسڻ ۾ اچي ٿو.

في فرد آمدني ۽ علائقائي فرق

2011–12ع ۾ سنڌ جي في فرد سالياني آمدني جو اندازو لڳ ڀڳ 119,724 رپيا لڳايو ويو، جيڪو قومي سراسري ۽ پنجاب جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ هو. ان جو وڏو سبب ڪراچي جي معاشي حيثيت آهي، ڇو ته اهو ملڪ جو وڏو واپاري ۽ بندرگاهي مرڪز آهي. ڪراچي جي في فرد آمدني قومي سراسري جي ڀيٽ ۾ ڪيترائي ڀيرا وڌيڪ بيان ڪئي وئي آهي. البت، مختلف سرڪاري ۽ نيم سرڪاري ذريعن ۾ في فرد آمدني جي انگن ۾ فرق پڻ ڏسڻ ۾ اچي ٿو.

گهريلو جوڙجڪ، پاڻي ۽ وسيلن تائين رسائي

سنڌ ۾ سراسري طور هڪ گهر ۾ لڳ ڀڳ ڇهه ماڻهو رهن ٿا، جڏهن ته آمدني حاصل ڪندڙ فردن جو تعداد عام طور ٻن جي لڳ ڀڳ آهي. وڌيڪ انحصار ڪندڙن ۽ گهٽ آمدني سبب غربت جا اشاري وڌيل رهن ٿا. ملڪ جي تازي سروي موجب پاڪستان جي رڳو چوٿين آبادي کي نلڪي جو پاڻي ميسر آهي. سنڌ جي شهري علائقن ۾ لڳ ڀڳ 69 سيڪڙو آبادي کي نلڪي جو پاڻي حاصل آهي، جڏهن ته ڳوٺاڻن علائقن ۾ 63 سيڪڙو آبادي هٿ پمپن تان پاڻي حاصل ڪري ٿي.

زرعي شعبي ۽ سماجي خرچن سان لاڳاپيل رجحان

زرعي شعبي سان لاڳاپيل گروهن ۾ غربت جي شرح ٻين پيشاورانه گروهن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ رهي آهي، ۽ 1980ع کان 2005ع تائين هن شعبي ۾ غربت هيڊ ڪائونٽ ريشو وڌيو. پاڪستان ۽ سنڌ ۾ سماجي شعبي، جهڙوڪ تعليم، صحت ۽ پاڻي و صفائي تي سرڪاري خرچن جا انگ موجود آهن، پر انهن خرچن جي اثرن بابت مختلف تجزيا ڪيا ويا آهن. مجموعي طور، سنڌ ۾ غربت ۽ عدم مساوات جا اشاري علائقائي تفاوت، آمدني جي غيربرابري ۽ انساني ترقي جي گهٽ سطح کي ظاهر ڪن ٿا.

آمدورفت جا ذريعا

سياحت

سنڌ پنهنجي ثقافتي، تاريخي ۽ قدرتي ورثي جي ڪري پاڪستان جي اهم سياحتي علائقن مان هڪ آهي. صوبي ۾ موجود موئن جو دڙو، جيڪو يونيسڪو جي عالمي ورثي واري ماڳن ۾ شامل آهي، قديم سنڌو ماٿري جي تهذيب جي شاندار تاريخ جو عڪاس آهي. ان کان علاوه ڪراچي جا سامونڊي ڪنارا، روايتي بازارون، تاريخي عمارتون ۽ تفريحي مرڪز ملڪي توڙي غير ملڪي سياحن لاءِ خاص دلچسپي جو باعث آهن. سنڌ ۾ لال شهباز قلندر جي سالياني عرس سميت ڪيترائي ثقافتي ۽ مذهبي ميلا پڻ منعقد ٿين ٿا، جيڪي صوبي جي ثقافتي سڃاڻپ ۽ روايتن کي اجاگر ڪن ٿا. تاريخي ماڳن، ثقافتي ورثي، سامونڊي علائقن ۽ ماحولياتي سياحت جي وڌندڙ اهميت سبب سنڌ ۾ هوٽلن، تفريحي مرڪزن، ماحول دوست رهائشگاهن ۽ ثقافتي سياحتي خدمتن جي ترقي جا وسيع امڪان موجود آهن. حڪومت سياحتي انفراسٽرڪچر جي بهتري، سياحت سان لاڳاپيل خدمتن جي سهولت ۽ سيڙپڪاري جي حوصلا افزائي لاءِ مختلف قدم کنيا آهن، جنهن سان سياحت جو شعبو صوبي جي معاشي ترقي ۽ ثقافتي ورثي جي تحفظ لاءِ هڪ اهم وسيلو بڻجي رهيو آهي.

رانديون

سنڌ جا کاڌا

فوجي ڇانوڻيون

سنڌ جي فوجي ڇانوڻين جي فھرست

1. ڪراچي جي صدر ڇانوڻي
2. ٻولھڙي ايئر بيس ۽ ڇانوڻي
3. فيصل ايئر بيس ڇانوڻي
4. ڪورنگي واري ڇانوڻي
5. پنوعاقل فوجي ڇانوڻي
6. حيدرآباد صدر ڇانوڻي

سنڌ جون منسوخ ٿيل فوجي ڇانوڻيون

1. سکر جي صدر ڇانوڻي
2. شڪارپور جي صدر ڇانوڻي

مشھور شخصيتون

سياستدانن جي فھرست

نمبر 1	نالو 1	پارٽي 1	نمبر 2	نالو 2	پارٽي 2	نمبر 3	نالو 3	پارٽي 3
1	محمد علي جناح	آل انڊيا مسلم ليگ	2	ذوالفقار علي ڀٽو	پاڪستان پيپلز پارٽي	3	بي نظير ڀٽو	پاڪستان پيپلز پارٽي
4	جي. ايم سيد	جيئي سنڌ تحريڪ	5	رسول بخش پليجو	سنڌ عوامي تحريڪ	6	حيدر بخش جتوئي	سنڌ جاري ڪميٽي
7	پير علي محمد راشدي	مسلم ليگ	8	خانبھادر الله بخش سومرو	انڊين نيشنل ڪانگريس	9	محمد ايوب کھڙو	مسلم ليگ
10	سر عبدالله هارون	آل انڊيا مسلم ليگ	11	پير الاھي بخش	مسلم ليگ	12	مير رسول بخش ٽالپر	پاڪستان پيپلز پارٽي
13	علامه شاھ احمد نوراني	جمعيت علماء پاڪستان (نوراني گروپ)	14	سر غلام حسين ھدايت الله	آل انڊيا مسلم ليگ	15	شيخ عبدالمجيد سنڌي	آل انڊيا مسلم ليگ
16	مولانا عبيدالله سنڌي	جمعيت علماء ھندئ	17	آصف علي زرداري	پاڪستان پيپلز پارٽي	18	بلاول ڀٽو	پاڪستان پيپلز پارٽي
19	مير مرتضي ڀٽو	پاڪستان پيپلز پارٽي (شھيد ڀٽو)	20	ممتاز علي ڀٽو	نواز ليگ	21	عبدالواحد آريسر	جيئي سنڌ محاذ
22	فاضل راھو	نيشنل عوامي پارٽي	23	شھيد نذير عباسي	ڊيموڪريٽڪ اسٽوڊنٽس فيڊريشن	24	مولانا جان محمد عباسي	جماعت اسلامي پاڪستان
25	مولانا جان محمد ڀٽو	جماعت اسلامي پاڪستان	26	پروفيسر غفور احمد	جماعت اسلامي پاڪستان	27	الطاف حسين	متحده قومي موومينٽ
28	بشير خان قريشي	جيئي سنڌ متحده محاذ	29	غلام مصطفي جتوئي	نيشنل پيپلز پارٽي	30	محمد خان جوڻيجو	مسلم ليگ
31	پير پاڳارو	مسلم ليگ	32	پير صبغت الله پاڳارو	حر جماعت	33	عظيم طارق	مھاجر قومي موومينٽ
34	قائم علي شاھ	پاڪستان پيپلز پارٽي	35	ارباب رحيم	مسلم ليگ فنڪشنل	36	اياز لطيف پليجو	سنڌ عوامي تحريڪ
37			38			39
40			41			42
43			44			45
46			47			48
49			50			51
52			53			54
55			56			57
58			59			60
61			62			63
64			65			66
67			68			69
70			71			72
73			74			75
76			77			78
79			80			81
82			83			84
85			86			87
88			89			90
91			92			93
94			95			96
97			98			99
100

مؤرخن جي فھرست

نمبر	نالو	سرگرميءَ جا سال	نمايان تصنيف
1	جي ايم سيد	1940–1990	سنڌوءَ جي ساڃاهه (ٻه جلد)
2	ڀيرومل مھرچند آڏواڻي	1930–	قديم سنڌ؛ سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15

وڌيڪ ڏسو

• سنڌ (سلجھائپ)
• حڪومت سنڌ
• سنڌ جا شهر
• سنڌ صوبو (1936-55)
• سنڌ ڊويزن
• سنڌوديش
• سنڌو درياھ
• انسٽيٽيوٽ آف سنڌولاجي
• سنڌو رياست
• سنڌي ماڻهن جي فهرست
• سنڌ ۾ صوفي ازم
• منصوره
• موهن جو دڙو
• سنڌ جي مقبرن تي چٽسالي
• ديبل
• سنڌ ۾ جبلن تي قديم نقش نگاري
• سنڌو لکت
• سنڌي ادب
• سنڌباد ناکئا
• مهاجر صوبو
• ميرپور خاص جو برهما
• سنڌي لباس
• سنڌ جا ضلعا

ويب لنڪون

• [https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/ انڊيا جو امپيريل گزيٽيئر سڀئي جلد ريسرچ لاء ھتان پڙھي سگھجن ٿا

خارجي ڳنڍڻا

• سنڌ ٽرانسپورٽ کاتو
• حڪومت سنڌ آرڪائيو ڪيا ويا 2013-05-31 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.
• سنڌ بابت معلومات آرڪائيو ڪيا ويا 2012-04-05 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.
• سنڌ جي ضلعن جا نقشا
• سنڌ at Curlie
• ورلڊ اسٽيٽمين – پاڪستان – صوبو : سنڌ