مواد ڏانھن هلو

ابن جرير طبري

کليل ڄاڻ چيڪلي، وڪيپيڊيا مان
امام طبري
ٱلطَّبَرِيّ
لقبامام
ذاتی
جنم839ع / 224هه
آمل، طبرستان، عباسي خلافت (هاڻوڪو ايران)
وفات923ع / 310هه (عمر 84 سال)
بغداد، عباسي خلافت (هاڻوڪو عراق)
قبرالرهبي پارڪ، بغداد، عراق
مذھباسلام
دوراسلامي سنهري دور
خطوعباسي خلافت
شاخسني[1]
فقھي مذھبمجتهد (جريري فقهي اسڪول جو باني)
اصل دلچسپي
قابل ذڪر ڪم
پيشو
مرتبو
اثرانداز
متاثر




ابو جعفر محمد بن جرير بن يزيد الطبري (عربي: أَبُو جَعْفَر مُحَمَّد بْن جَرِير بْن يَزِيد ٱلطَّبَرِيّ؛ 839–923ع / 224–310هه)، عام طور تي امام طبري (عربي: ٱلطَّبَرِيّ) جي نالي سان مشهور، سني مسلمان عالم، همه گير عالم، مؤرخ، مفسر، فقيه ۽ متڪلم هو، جيڪو آمل، طبرستان (هاڻوڪي ايران) جو رهواسي هو. اسلامي سنهري دور جي سڀ کان نمايان علمي شخصيتن مان هڪ، امام طبري خاص طور تي قرآن پاڪ جي تفسير ۽ تاريخ نويسيءَ ۾ پنهنجي غيرمعمولي مهارت سبب مشهور آهي، ۽ کيس "انتہائی زرخيز ۽ همه گير عالم" قرار ڏنو ويو آهي.[2]

هن ڪيترن ئي علمن تي ڪتاب تصنيف ڪيا، جن ۾ عالمي تاريخ، عربي شاعري، لغت نويسي، عربي گرامر، اسلامي اخلاقيات، اسلامي رياضيات ۽ اسلامي طب شامل آهن.[2][3] سندس سڀ کان مشهور ۽ اثرائتا ڪتاب تفسير الطبري ۽ تاريخ الطبري آهن، جيڪي اسلامي علمي دنيا ۾ بنيادي ماخذن جي حيثيت رکن ٿا.

امام طبري لڳ ڀڳ ڏهن سالن تائين شافعي فقهي مذهب جي پيروي ڪئي، جنهن کان پوءِ هن اجتهاد جي بنياد تي فقه جي پنهنجي آزاد تشريح ۽ منهج کي ترقي ڏني. سندس فقهي سوچ نهايت گهري، نفيس ۽ لچڪدار هئي، ۽ هو پنهنجي زندگيءَ جي آخري گهڙين تائين فقهي مسئلن بابت پنهنجي راءِ کي وڌيڪ نکاريندو ۽ ترقي ڏيندو رهيو.[4]

امام طبري جو مذهب، جيڪو جريري فقهي اسڪول جي نالي سان مشهور ٿيو، سندس وفات کان پوءِ لڳ ڀڳ ٻن صدين تائين سني عالمن ۾ رائج رهيو، پر پوءِ آهستي آهستي ختم ٿي ويو.[5] ان کي عام طور تي جريري فقهي اسڪول سڏيو ويندو هو.

سوانح حيات

[سنواريو]

امام طبري جي پيدائش 838–839ع جي سياري ۾ آمل، طبرستان (جيڪو ڪيسپين سمنڊ کان لڳ ڀڳ 20 ڪلوميٽر ڏکڻ طرف واقع هو) ۾ ٿي.[6] مختلف ذريعن موجب کيس يا ته فارسي نسل جو يا عربي نسل جو قرار ڏنو ويو آهي.[7][8][9][10][11][12]

هن ستن ورهين جي عمر ۾ حافظ قرآن بڻجي قرآن پاڪ حفظ ڪيو، اٺن ورهين جي عمر ۾ نماز پڙهائڻ جي لائق امام بڻيو، ۽ نون ورهين جي عمر ۾ حديث جي باقاعده تعليم حاصل ڪرڻ شروع ڪئي. هو 236هه (850–851ع) ۾، جڏهن سندس عمر ٻارهن سال هئي، تعليم حاصل ڪرڻ لاءِ پنهنجي وطن مان روانو ٿيو.[13] باوجود ان جي، پنهنجي اباڻي شهر سان سندس تعلق هميشه قائم رهيو. هو گهٽ ۾ گهٽ ٻه ڀيرا آمل موٽي آيو؛ ٻي ڀيري 290هه (903ع) ۾، پر سندس صاف گوئي سبب ڪجهه ماڻهن ۾ بيچيني پيدا ٿي، جنهن ڪري کيس جلد ئي اتان روانو ٿيڻو پيو.[14]

تعليم جي شروعاتي سفر ۾ هو پهرين ري (رَي/راغه) ويو، جتي هو لڳ ڀڳ پنج سال رهيو.[15] اتي سندس سڀ کان اهم استاد ابو عبدالله محمد بن حميد الرازي هئا، جيڪي اڳ بغداد ۾ تدريس ڪندا هئا ۽ ان وقت ستر ورهين کان مٿي عمر جا هئا.[16] ري ۾ رهائش دوران امام طبري حنفي فقه جي مطابق اسلامي فقھ پڻ پڙهي.[17] ابن حميد کيس ابن اسحاق جون تاريخي تصنيفون، خاص طور تي سيرت رسول الله، پڙهايون، جن جي ذريعي امام طبري ننڍي عمر ۾ ئي قبل از اسلام ۽ ابتدائي اسلامي تاريخ سان واقف ٿيو.[18] امام طبري پنهنجي ڪتابن ۾ ابن حميد کان گهڻا روايتون نقل ڪيون آهن، جڏهن ته ري ۾ سندس ٻين استادن بابت گهڻي معلومات موجود ناهي.[16]

ان کان پوءِ امام طبري بغداد ويو ته جيئن احمد بن حنبل وٽ تعليم حاصل ڪري، پر ان وقت تائين احمد بن حنبل تازو وفات ڪري چڪو هو (855ع جي آخر يا 856ع جي شروعات ۾).[19] امڪان آهي ته بغداد پهچڻ کان اڳ هن حج پڻ ادا ڪيو هجي.[19] 242هه (856–857ع) ڌاري هو بغداد مان نڪري بصره، ڪوفه ۽ واسط جي علمي مرڪزن ڏانهن ويو،[19] جتي هن ڪيترن ئي وڏن ۽ معزز عالمن کان علم حاصل ڪيو.[20]

حنفي فقه جي مطالعي کان علاوه هن شافعي، مالڪي ۽ ظاهري فقهي مذهبن جو پڻ تفصيلي مطالعو ڪيو.[21] ظاهري مذهب هن ان جي باني داود الظاهري کان سکيو،[22] ۽ پنهنجي استاد جون ڪيتريون ئي تصنيفون پنهنجي هٿ سان نقل ڪري ٻين تائين پهچايون.[23] اهڙيءَ طرح هو ان وقت جي پنجن مشهور سني فقهي مذهبن مان چئن ۾ مهارت حاصل ڪري چڪو هو، جنهن کان پوءِ هن پنهنجو آزاد فقهي مذهب قائم ڪيو، جيڪو بعد ۾ ختم ٿي ويو. سندس استادن ۽ همعصرن سان ٿيندڙ علمي مناظرا سندس اجتهادي آزاديءَ جو واضح ثبوت هئا.[24]

هن فهرست ۾ حنبلي مذهب جو ذڪر نمايان طور غير موجود آهي. زندگيءَ جي پوئين دور ۾ امام طبري جو احمد بن حنبل بابت نقطه نظر گهڻو تنقيدي بڻجي ويو. سندس خيال موجب احمد بن حنبل هڪ وڏو محدث ضرور هو، پر فقيه نه هو، تنهن ڪري فقهي اختلافن ۾ هو احمد بن حنبل جي راءِ کي اهميت نه ڏيندو هو.[25]

بغداد موٽڻ کان پوءِ کيس وزير عبيدالله بن يحيٰ بن خاقان جي گهر ۾ استاد مقرر ڪيو ويو.[26] اهو غالباً 244هه (858ع) کان اڳ ٿيو، ڇاڪاڻ ته ان کان پوءِ وزير پنهنجي عهدي تان هٽايو ويو ۽ جلاوطن ڪيو ويو.[26] هڪ مشهور روايت موجب امام طبري هر مهيني ڏهه دينار اجرت تي تعليم ڏيڻ قبول ڪئي. جڏهن شاگرد جي غيرمعمولي ترقي ڏسي کيس سون ۽ چانديءَ سان ڀريل ٿال پيش ڪيو ويو ته هن اهو انعام قبول ڪرڻ کان انڪار ڪندي چيو ته هو اڳ ئي مقرر معاوضي تي راضي ٿي چڪو آهي ۽ ان کان وڌيڪ وٺڻ اخلاقي طور درست نه ٿيندو.[27] اهڙيون ٻيون به روايتون ملن ٿيون، جن مان سندس زهد، امانتداري ۽ مالي ديانت ظاهر ٿئي ٿي.[27]

پنهنجي ويهين ڏهاڪي جي آخري حصي ۾ امام طبري شام، فلسطين، هندستان ۽ مصر جو سفر ڪيو.[28] بيروت ۾ سندس ملاقات عباس بن وليد بن مزيَد العذري البيروتي سان ٿي، جنهن کيس شام جي قرائت جي روايتن جي تعليم ڏني ۽ پنهنجي والد ذريعي مشهور فقيه اوزاعي جا فقهي نظريا منتقل ڪيا.[حوالو گهربل]

هو 253هه (867ع) ۾ مصر پهتو،[29] ۽ 256هه (870ع) کان ڪجهه عرصي پوءِ ٻيهر بغداد موٽي آيو.[30] واپسيءَ دوران شايد هن ٻيهر حج پڻ ادا ڪيو هجي. هو پنهنجي والد جي حياتيءَ ۾ سندس مالي سهائتا حاصل ڪندو رهيو، ۽ بعد ۾ ورثي مان به آمدني حاصل ٿي.[31] تدريس مان به کيس آمدني ٿيندي هئي. سندس مشهور شاگردن مان ابن المغلس پڻ هو، جيڪو ساڳئي وقت امام طبري جي استاد محمد بن داود الظاهري جو پڻ شاگرد هو. ابن المغلس پنهنجي استاد امام طبري جي وڏي تعريف ڪئي آهي.[32][33] امام طبري پنهنجي سڄي زندگيءَ ۾ ڪڏهن به ڪا سرڪاري يا عدالتي ذميواري قبول نه ڪئي.[34]

امام طبري جي عمر لڳ ڀڳ پنجاهه سال هئي جڏهن المعتضد بالله خلافت تي ويٺو. ان وقت تائين هو هڪ مشهور، جيتوڻيڪ ڪنهن حد تائين تڪراري، علمي شخصيت بڻجي چڪو هو. جڏهن سندس مشهور ڪتاب تاريخ الطبري شايع ٿيو، تڏهن سندس عمر ستر ورهين کان به مٿي هئي. انهن وچ وارن سالن ۾ سندس شهرت اسلامي دنيا ۾ وڏي پيماني تي ڦهلجي چڪي هئي. پنهنجي همعصرن ۾ شايد ئي ڪو ٻيو شخص هجي جنهن وٽ سرڪاري فيصلا ڪندڙن کان سواءِ، ايترا وسيع ۽ معتبر تاريخي ذريعا موجود هجن. المعتضد بالله، المكتفي بالله ۽ المقتدر بالله جي شروعاتي دور بابت سندس تاريخي روايتون غالباً انهن واقعن جي پيش اچڻ واري ئي زماني ۾ گڏ ڪيون ويون هيون، تنهن ڪري انهن کي ان دور جي سڀ کان وڌيڪ معتبر بيانن مان شمار ڪيو وڃي ٿو.[35]

امام طبري جي زندگيءَ جا آخري سال حنبلي عالم الحسن بن علي البربهاري جي پوئلڳن سان شديد اختلافن ۾ گذريا. البربهاري، احمد بن حنبل جي شاگردن جي شاگردن مان هو. امام طبري جو موقف هو ته حنبليت کي هڪ مستقل فقهي مذهب نٿو چئي سگهجي، ڇاڪاڻ ته سندس نظر ۾ احمد بن حنبل بنيادي طور حديثن جا راوي ۽ گڏ ڪندڙ هئا، نه ته باقاعده فقيه.[36]

بغداد جي حنبلي پوئلڳن ڪيترائي ڀيرا امام طبري جي گهر تي پٿراءُ ڪيو، ۽ ايذاءُ ايترو وڌي ويو جو عباسي حڪومت کي طاقت استعمال ڪري صورتحال تي ضابطو آڻڻو پيو.[37] بغداد جي پوليس جي سربراهه ٻنهي ڌرين جي وچ ۾ مناظرو ڪرائڻ جي ڪوشش ڪئي ته جيئن اختلاف ختم ٿي سگهن. امام طبري ان لاءِ تيار ٿي ويو، پر حنبلي اڳواڻ مناظري ۾ حاضر نه ٿيا. ان جي بدران هو ٻيهر سندس گهر تي پهچي پٿراءُ ڪرڻ لڳا. ان کان پوءِ حنبلي گروهن جي تشدد جو مستقل خطرو امام طبري جي زندگيءَ جي آخري وقت تائين قائم رهيو.[38]

امام طبري 17 فيبروري 923ع تي وفات ڪئي.[38] ڪجهه روايتن موجب حنبلي ميڙ جي حملي جي خدشي سبب عباسي اختيارين کيس رات جي اونداهيءَ ۾ ڳجهي نموني دفن ڪيو،[39] پر انهن روايتن بابت يقين سان ڪجهه نٿو چئي سگهجي. ٻين معتبر ذريعن موجب کيس وفات جي ٻئي صبح دفن ڪيو ويو.

ابن خلڪان لکي ٿو ته مصر جي القرافة الصغرى ۾ موجود هڪ قبر کي ڪڏهن ڪڏهن امام طبري ڏانهن منسوب ڪيو ويندو هو، ۽ ڪجهه زائرين ان کي مؤرخ امام طبري جي مزار سمجهندا هئا. پر ابن خلڪان هن نسبت کي رد ڪندي واضح ڪري ٿو ته امام طبري بغداد ۾ وفات ڪئي ۽ اتي ئي دفن ٿيا. هو ابن يونس جي تاريخ مصر جو حوالو پڻ ڏئي ٿو، جنهن ۾ پڻ امام طبري جي بغداد ۾ وفات جو ذڪر آهي، جنهن مان ثابت ٿئي ٿو ته مصر واري نسبت صحيح نه آهي.[40]

اختلافن جي باوجود امام طبري کي سندس همعصر عالمن، جهڙوڪ ابن دريد، وڏي عزت ۽ احترام سان ياد ڪيو.[38] تقريباً هڪ ڏهاڪي کان پوءِ عباسي حڪومت حنبلي انتهاپسندن کي مخالفن جي ظلم ۽ ايذاءَ سبب سرڪاري طور ملامت جو نشانو بڻايو. اهي امام طبري سان ماڻهن جي ملاقاتن ۾ به رڪاوٽ وجهندا هئا، جنهن سبب هو پنهنجي آخري ڏينهن تائين گهڻو وقت پنهنجي گهر تائين محدود رهڻ تي مجبور رهيو.[41]

امام طبري جنهن دور ۾ زندگي گذاري، اهو مذهبي اختلافن، فقهي مناظرن ۽ سياسي ڇڪتاڻ سان ڀرپور هو. ان زماني ۾ مختلف فڪري ڌرين هڪ ٻئي تي الزام لڳائڻ، بدعت جا فتوٰيٰ ڏيڻ ۽ سماجي دٻاءُ وجهڻ عام ڳالهه هئي، جنهن جو اثر امام طبري جي زندگيءَ تي پڻ پيو.[42]

عراق جي گاديءَ واري شهر بغداد ۾ امام طبري جي مزار

ذاتي خصوصيتون

[سنواريو]

امام طبري جي باري ۾ بيان ڪيو ويو آهي ته سندس رنگ سانورو هو، اکيون وڏيون هيون ۽ ڏاڙهي ڊگهي هئي.[43] هو قد ۾ ڊگهو ۽ جسم ۾ سنهو هو،[43] ۽ تمام وڏي عمر تائين سندس وار ۽ ڏاڙهي ڪاري ئي رهي. هو پنهنجي صحت بابت گهڻو محتاط رهندو هو ۽ ڳاڙهو گوشت، چرٻي ۽ ٻين اهڙين شين کان پرهيز ڪندو هو، جن کي هو صحت لاءِ نقصانڪار سمجهندو هو. زندگيءَ جي آخري ڏهاڪي کان اڳ هو تمام گهٽ بيمار ٿيندو هو، پر پوئين عمر ۾ کيس پلورائٽس (Pleuṛisy) جا حملا ٿيندا رهيا. جڏهن به بيمار ٿيندو هو ته ڊاڪٽرن جي ناپسنديدگيءَ جي باوجود پنهنجو علاج پاڻ ڪندو هو.

امام طبري خوش مزاج پڻ هو، پر سنجيده معاملن کي نهايت سنجيدگيءَ سان وٺندو هو. نوجوانيءَ ۾ هن شاعريءَ جو مطالعو ڪيو هو، ۽ شعر لکڻ، پڙهڻ ۽ ادبي مشاعرن يا شعري مناظرن ۾ حصو وٺڻ کيس پسند هو. روايت آهي ته مصر ۾ کانئس شاعر الطرماح بن حڪيم بابت پڇيو ويو، ته هن ستين صديءَ جي ان شاعر جو ڪلام زباني ٻڌائي ڇڏيو، جڏهن ته مصر وارن رڳو سندس نالو ٻڌو هو.[44]

ابن الاثير پڻ پنهنجي ڪتاب ۾ امام طبري جي انهن خوبين جي تصديق ڪئي آهي. سندس بيان موجب امام طبري حاضر جواب، باوقار، صاف سٿرو ۽ نهايت خوش اخلاق انسان هو.[45] هو بازاري يا سخت لهجي واري گفتگو کان پاسو ڪندو هو ۽ هميشه شائسته ۽ فصيح زبان استعمال ڪندو هو.[43]

امام طبري کي عربي گرامر، لغت نويسي ۽ لسانيات تي مڪمل عبور حاصل هو، جيڪي قرآن مجيد جي تفسير لاءِ بنيادي علمن مان شمار ٿيندا هئا. هو فارسي ٻوليءَ کان پڻ واقف هو ۽ عربي ٻوليءَ ۾ ٻين ٻولين مان آيل ڪيترن ئي لفظن جي اصل بابت به سٺي ڄاڻ رکندو هو.[حوالو گهربل]

امام طبري 17 فيبروري 923ع تي بغداد ۾ وفات ڪئي.[38]

بلعمي پاران چوڏهين صديءَ ۾ تيار ڪيل امام طبري جي عالمي تاريخ جو فارسي ترجمو

امام طبري جي حنبلي پوئلڳن سان آزمائش

[سنواريو]

امام طبري جي اجتهادي راءِ سبب ظاهري مذهب جي ڪجهه عالمن ۽ حنبلي پوئلڳن طرفان مٿس تنقيد ڪئي وئي. ظاهري عالمن سان سندس اختلاف آخرڪار ختم ٿي ويا، پر حنبلي ڌر سان سندس اختلاف گهرا ۽ ڊگها ثابت ٿيا، جيڪي آخرڪار اهڙي پرتشدد صورتحال تائين پهتا جو کيس پنهنجي ئي گهر ۾ گهيري هيٺ رکيو ويو. انهن اختلافن جو بنيادي سبب فقهي مسئلا هئا. امام طبري جي نظر ۾ احمد بن حنبل بنيادي طور محدث هئا، نه ته اعليٰ درجي جا فقيه، تنهن ڪري هو فقهي مسئلن ۾ سندن راءِ کي ٻين وڏن فقيهن جي برابر حيثيت نه ڏيندو هو.

امام طبري تي جهميه فرقي سان لاڳاپو هجڻ جو الزام پڻ لڳايو ويو، جڏهن ته علي بن ابي طالب سان سندس احترام واري رويي سبب ڪجهه ماڻهن کيس شيعه لاڙو رکندڙ قرار ڏنو. ٻئي طرف، جڏهن هن پهرين ٽن خلفائن جو دفاع ڪيو ته ڪجهه شيعن به مٿس تنقيد ڪئي.[46]

هڪ ڀيري بغداد ۾ ٽن حنبلي ماڻهن امام طبري کان مجاهد بن جبر سان منسوب هڪ روايت بابت سندس راءِ پڇي، جيڪا قرآن جي سورة الإسراء جي آيت 79 ۾ ذڪر ڪيل مقام محمود جي تفسير سان لاڳاپيل هئي.[47][48]

هيءَ آيت هن ريت آهي:

۽ رات جي ڪجهه حصي ۾ اضافي نماز (تهجد) پڙهندا رهو، اميد آهي ته تنهنجو پالڻهار توکي مقامِ محمود تي فائز ڪندو.[Quran 17:79]

تفسير جي ڪتابن موجب هن آيت ۾ ذڪر ڪيل مقام محمود مان مراد جنت جو اهو اعليٰ ترين درجو آهي، جيڪو رڳو حضرت محمد ﷺ کي عطا ڪيو ويندو. انهيءَ سان گڏ کين شفاعت جو منصب پڻ عطا ڪيو ويندو، جنهن تحت هو قيامت جي ڏينهن الله جي اجازت سان مؤمنن لاءِ شفاعت ڪندا، ۽ الله تعاليٰ سندن شفاعت قبول ڪندي مؤمنن کي ان ڏينهن جي سختين کان نجات ڏيندو.

پر حنبلي عالمن جي هڪ راءِ اها هئي ته مقام محمود مان مراد اهو مقام آهي، جتي الله تعاليٰ حضرت محمد ﷺ کي پنهنجي عرش تي پاڻ سان گڏ ويهاريندو، جيتوڻيڪ ان راءِ جي حمايت ڪندڙ روايتن کي مجموعي طور ڪمزور سمجهيو ويو آهي.[49]

روايتن موجب امام طبري هن تشريح کي بي بنياد ۽ نامعقول قرار ڏنو، ۽ پوءِ هي شعر پڙهيو:[50]

سبحان من ليس له أنيس

ولا له في عرشه جليس

ترجمو:

پاڪ آهي اهو (الله)، جنهن جو ڪو ساٿي ناهي، ۽ نه ئي سندس عرش تي ڪو ويهندڙ همراهه آهي.

هي ڳالهه ٻڌندي ئي ڪجهه شدت پسند حنبلي پوئلڳ سخت ڪاوڙجي پيا. انهن امام طبري جي گهر تي حملو ڪيو، پٿراءُ ڪيو ۽ اهڙو وڏو فساد برپا ڪيو جو سرڪاري عملدارن کي طاقت استعمال ڪري حالتون سنڀالڻيون پيون. اهڙي قسم جا واقعا امام طبري جي وفات جي وقت پڻ پيش آيا.

انهيءَ سلسلي ۾ بغداد جي پوليس جي سربراهه نازڪ جو ذڪر ملي ٿو. هو بظاهر 310هه/922ع ۾ ان عهدي تي مقرر ٿيو، جيڪو امام طبري جي وفات وارو سال هو، پر امڪان آهي ته ان کان اڳ به پوليس ۾ اعليٰ عهدن تي رهيو هجي ۽ امام طبري کي حنبلي تشدد کان بچائڻ جي ذميواري نڀائيندو رهيو هجي.

309هه/921ع ۾ وزير علي بن عيسى امام طبري کي پنهنجي رهائشگاهه تي حنبلي عالمن سان مناظري جي دعوت ڏني. امام طبري ان تجويز کي قبول ڪيو، پر حنبلي ڌر مناظري ۾ حاضر نه ٿي. ان جي بدران، روايتن موجب، امام طبري جي وفات کان ٿورو اڳ انهن سندس گهر تي ايترو پٿراءُ ڪيو جو گهر جي سامهون پٿرن جو وڏو ڍير يا ڀت جهڙو ٺهي ويو.[51][52][53][48]

مؤرخ فرانز روزنٿال جي راءِ موجب، "حنبلي مخالفت جو ڪردار حقيقت تي ٻڌل ضرور هو، پر جيئن امام طبري جي زندگيءَ دوران ان کي وڌائي پيش ڪيو ويو، تيئن سندس وفات سان لاڳاپيل واقعن ۾ به ان کي مبالغو آميز انداز ۾ بيان ڪيو ويو آهي."[38] روزنٿال وڌيڪ لکي ٿو ته، "جيڪي ماڻهو امام طبري کي ويجهڙائيءَ سان سڃاڻندا هئا، اهي هميشه حنبلي ڌر کان کيس پهتل تڪليفن کي گهٽ اهميت ڏيندا هئا."[54]

تصنيفون

[سنواريو]
امام طبري جي تفسير جي فارسي ترجمي ۾ قرآن جون شروعاتي سٽون

امام طبري تاريخ، علم ڪلام ۽ قرآن جي تفسير بابت لکيو. سندس بنيادي ۽ سڀ کان وڌيڪ اثرائتيون تصنيفون هي هيون:

سندس فقهي ڪتاب، شرحون، قرآني تفسير ۽ تاريخي تصنيفون سندس حياتيءَ دوران ئي ترتيبوار شايع ٿينديون رهيون. سوانح نگارن علم سان سندس گهري عقيدت، غيرجانبداري ۽ آزاد راءِ يعني اجتهاد تي زور ڏنو آهي.[55] هو پنهنجن ماخذن جي اعتبار جو اندازو تاريخي نقطه نظر بدران علم ڪلام جي نقطه نظر کان لڳائيندو هو، پر ان هوندي به هو مذهبي بدعتن جي مخالفت ڪندو هو. هڪ روايت موجب، جڏهن هو وفات جي ويجهو هو، تڏهن ابو ڪامل کيس پنهنجن دشمنن کي معاف ڪرڻ جي صلاح ڏني. امام طبري اها ڳالهه قبول ڪئي، سواءِ ان شخص جي، جنهن کيس بدعتي قرار ڏنو هو.[56] عام طور امام طبري صلح پسند، معتدل ۽ خوش اخلاق هو.[57]

شروعات ۾ امام طبري فقه جي شافعي مذهب سان واسطو رکندو هو ۽ شافعي عالمن سندس آجيان ڪئي هئي. بعد ۾ هن پنهنجو آزاد فقهي مذهب قائم ڪيو، جيڪو سندس نسبت جي بنياد تي عام طور جريري مذهب سڏيو ويندو هو. تنهن دور جي فقهي مقابلي واري ماحول ۾ سندس مذهب گهڻي عرصي تائين قائم رهي نه سگهيو. پنهنجي جوانيءَ دوران بغداد ۾ هن حنبلي عالمن سان وابستگي اختيار ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر کيس سخت مخالفت ۽ ردعمل کي منهن ڏيڻو پيو.[58]

امام طبري جي فقهي فڪر جو تعلق ان طريقي سان هو، جنهن کي ڪرسٽوفر ميلچرٽ ”عقليت پسندي“ قرار ڏنو آهي، ۽ جيڪو گهڻي حد تائين شافعي مذهب سان لاڳاپيل هو. ان ۾ نصوص جي پيرويءَ تي تمام گهڻو زور ڏنو ويندو هو. امام طبري، داود الظاهري وانگر، اجماع کي تاريخي طور محدود سمجهندو هو. سندس تعريف موجب اجماع مان مراد گهڻن معتبر عالمن طرفان اهڙين روايتن جي منتقلي هئي، جن تي صحابه ڪرام جو متفقه اتفاق هجي. داود الظاهري وانگر امام طبري به ان ڳالهه جو قائل هو ته اجماع جو تعلق ڪنهن شرعي نص سان لازمي هجڻ گهرجي ۽ اهو صرف قياس جي بنياد تي قائم نٿو ٿي سگهي.[59]

جيتوڻيڪ اڃا تائين امام طبري جي ڪا مڪمل تحقيقي سوانح حيات موجود ناهي، پر دلچسپي رکندڙ پڙهندڙن کي هاڻي سندس تاريخي ڪتاب جي انهن حصن جا تفصيلي حاشين سان ترجما دستياب آهن، جيڪي سندس دور جي تاريخ لاءِ سڀ کان اهم بنيادي ماخذ آهن. جيڪو به امام طبري جي تاريخي وقايع نامي کان واقف آهي، اهو ڄاڻي ٿو ته ان جو ترجمو ڪرڻ مترجم لاءِ ڪيترو وڏو چئلينج آهي، خاص طور تي جڏهن مترجم ان کي غير ماهر پڙهندڙن لاءِ پڻ سمجهڻ جوڳو بڻائڻ جي ڪوشش ڪري.

سڀ کان پهرين امام طبري جي عربي نثر جي ڏکيائي سامهون اچي ٿي، جنهن جو انداز ۽ پيچيدگي ان ماخذ مطابق تمام گهڻو بدلجي وڃي ٿي، جيڪو هو استعمال ڪري رهيو هوندو هو ۽ جنهن مان بظاهر لفظ بلفظ اقتباس ڪندو هو. ميڪالِف جي ترجمي ۾ شامل حصا، جيڪي گهڻو ڪري المدائني ۽ عمر بن شبه جي تصنيفن مان ورتل آهن، امام طبري جي ڪتاب جي سڀ کان وڌيڪ مبهم عبارتن جي نمائندگي نٿا ڪن، پر ان هوندي به اهي لساني مونجهارن ۽ ترجمي جي ڏکيائين سان ڀرپور آهن.[60]

امام طبري تمام گهڻو لکيو، ۽ سندس وسيع علمي ذخيري ۾ هي ٽي بنيادي عنوان شامل آهن:

هي سندس ٻن وڏن ڪتابن مان پهريون آهي، جيڪو عام طور وقايع نامو يا عربيءَ ۾ تاريخ الطبري جي نالي سان مشهور آهي. هي عالمي تاريخ قرآن ۾ بيان ڪيل تخليق کان شروع ٿي 915ع تائين پهچي ٿي، ۽ مسلمانن توڙي وچ اوڀر جي تاريخ بابت پنهنجي تفصيل ۽ درستگيءَ سبب مشهور آهي. امام طبري جي هيءَ تصنيف تاريخدانن لاءِ بنيادي ماخذن مان هڪ آهي.

تاريخ الطبري جي شروعات تخليق جي بيان سان ٿئي ٿي، جنهن کان پوءِ قديم دور جي بزرگن، نبين ۽ حڪمرانن جا احوال ڏنا ويا آهن. ان کان پوءِ ساساني سلطنت جي تاريخ اچي ٿي. حضرت محمد ﷺ جي زندگيءَ واري دور بابت امام طبري اٺين صديءَ جي مديني جي عالمن جي وسيع تحقيق مان فائدو ورتو.

جيتوڻيڪ انهن عالمن جي تصنيفن ۾ اسلام کان اڳ واري دور جا اثر موجود آهن، پر مسلم تاريخ بابت مديني جي فڪري نقطه نظر ۾ تاريخ کي خدا مرڪز عالمي نبوت جي تاريخ طور پيش ڪيو ويو، جنهن جي انتها حضرت محمد ﷺ جي زندگيءَ ۽ نبوت تي ٿئي ٿي، نه ڪي قبيلائي جنگين ۽ قدرن جي تسلسل طور.

امام طبري جي تاريخ ۾ رسول الله ﷺ جي وفات کان وٺي اموي گهراڻي جي زوال تائين، يعني 661ع کان 750ع تائين، جو مواد ننڍن ننڍن رسالن يا ڪتابچن مان ورتل هو. انهن مان هر هڪ ۾ ڪنهن وڏي واقعي يا ڪنهن اهم شخص جي وفات سان لاڳاپيل حالتن جو بيان شامل هوندو هو.

امام طبري هن مواد کي نسب نامن، شاعري ۽ قبائلي معاملن بابت ڪتابن ۾ موجود تاريخي روايتن سان وڌيڪ مڪمل ڪيو. ابتدائي عباسي دور بابت تفصيل پڻ کيس خليفن جي ڪجهه تاريخي ڪتابن مان مليا، جيڪي بدقسمتيءَ سان مڪمل صورت ۾ محفوظ نه رهي سگهيا ۽ صرف امام طبري جي ڪتاب ۾ محفوظ ٿيل اقتباسن جي صورت ۾ موجود آهن.

انهن مان تقريباً سڀني بيانن ۾ مسلم سماج بابت عراقي نقطه نظر نمايان آهي. ان سان گڏ امام طبري مصر، اتر آفريڪا ۽ مسلم اسپين جي معاملن ڏانهن تمام گهٽ ڌيان ڏنو. تنهن ڪري سندس تاريخ کي اها غير مذهبي ۽ مڪمل ”عالمي“ وسعت حاصل ناهي، جيڪا ڪڏهن ڪڏهن ان ڏانهن منسوب ڪئي ويندي آهي.

مسلم دور جي شروعات، جيڪا 622ع ۾ هجرت، يعني رسول الله ﷺ جي مڪي کان مديني ڏانهن لڏپلاڻ سان ڳڻپ ڪئي وڃي ٿي، کان پوءِ تاريخ کي هجري سالن جي ترتيب سان وقايع نامي جي صورت ۾ ترتيب ڏنو ويو آهي. هيءَ تاريخ 915ع تي ختم ٿئي ٿي.

سندس ٻي وڏي تصنيف قرآن جي تفسير آهي، جنهن کي عربيءَ ۾ تفسير الطبري چيو وڃي ٿو. تفصيل جي گهڻائيءَ جي لحاظ کان هي ڪتاب به سندس تاريخي وقايع نامي جهڙو آهي.

ابوالقاسم ابن عقيل الوراق جو بيان آهي ته هڪ ڀيري امام ابن جرير پنهنجن شاگردن کي چيو: ”ڇا اوهان قرآن پاڪ جي مڪمل تفسير بابت منهنجا سبق لکڻ لاءِ تيار آهيو؟“ شاگردن پڇيو ته اهو ڪتاب ڪيترو ڊگهو ٿيندو. هن جواب ڏنو: ”ٽيهه هزار صفحا!“ شاگردن چيو ته ان جي تياريءَ ۾ تمام گهڻو وقت لڳندو ۽ شايد هڪ عمر ۾ مڪمل به نه ٿي سگهي.

ان کان پوءِ امام طبري ان کي مختصر ڪري ٽن هزار صفحن تائين محدود ڪيو. ياد رهي ته اهو ان دور جو ذڪر آهي، جڏهن لکڻ لاءِ مس ۽ ٿلهو ڪاغذ استعمال ٿيندو هو ۽ صفحن جي بناوٽ اڄ کان مختلف هئي. هن 283هه کان 290هه تائين ستن سالن جي عرصي ۾ هي تفسير مڪمل ڪئي.

تهذيب الآثار امام طبري شروع ڪئي هئي. هي ڪتاب حضرت محمد ﷺ جي صحابه ڪرام کان روايت ڪيل حديثن ۽ آثارن بابت هو، پر امام طبري ان کي مڪمل نه ڪري سگهيو.

امام طبري جي ڪتابن جي مطالعي مان معلوم ٿئي ٿو ته هن مختلف تاريخدانن ۽ ٻين ليکڪن کان مواد حاصل ڪيو. انهن ۾ ابو مخنف، سيف بن عمر، ابن الڪلبي، عوانه بن الحڪم، نصر بن مزاحم، المدائني، عروه بن الزبير، الزهري، ابن اسحاق، واقدي، وهب بن منبه، ڪعب الاحبار، ابن المثنى، حجاج بن منهال، هشام بن عروه، الزبير بن بڪار ۽ ٻيا شامل آهن. ان سان گڏ هن پنهنجي دور ۾ زباني طور گردش ڪندڙ روايتن مان پڻ فائدو ورتو.

تاريخ بيان ڪندي امام طبري هڪ ئي واقعي بابت مختلف روايتي سلسلا استعمال ڪيا. ڪڏهن اهي مختلف سلسلا هڪ ئي مصنف جي ڪنهن ڪتاب ۾ ڏنل هوندا هئا؛ مثال طور ڪنهن واقعي بابت ٽي مختلف روايتون، جيڪي اسناد الحارث سان شروع ٿينديون هيون.[61]

تاريخ، قرآن جي قرائت ۽ تفسير، شاعري، گرامر، لغت، اخلاق، رياضيات ۽ علم ڪلام مان شايد ئي ڪو اهڙو موضوع هجي، جنهن تي امام طبري ڪم نه ڪيو هجي. ان هوندي به هو سڀ کان وڌيڪ هڪ مؤرخ ۽ تاريخي تصنيفن جي مصنف طور مشهور آهي.

سندس ڪتابن جي فھرست

[سنواريو]
  • جامع البيان في تأويل آي القرآن — قرآن مجيد جي تفسير، لڳ ڀڳ 30 جلد.
  • تاريخ الرسل والملوك — اسلامي ۽ عالمي تاريخ.
  • تهذيب الآثار وتفصيل معاني الثابت عن رسول الله — حديث جي شرح ۽ تشريح (اڻپورو).
  • اختلاف الفقهاء — فقهي اختلافن بابت.
  • أدب النفوس الجيدة والأخلاق النفيسة — اخلاق ۽ نفس جي تربيت بابت.
  • آداب القضاء — قضا ۽ عدالتي آداب بابت.
  • آداب المناسك — حج ۽ ٻين عبادتن جي آداب بابت.
  • بسيط القول في أحكام شرائع الإسلام — اسلامي شريعت جي حڪمن بابت.
  • التبصير في معالم الدين — اسلامي عقيدي ۽ دين جي بنيادي اصولن بابت.
  • الذيل المذيل — تاريخي نوعيت جي تصنيف.
  • صريح السنة — اهل سنت جي عقيدي بابت.
  • الرد على ذي الأسفار — گمراهه نظرين جي رد ۾.
  • الرد على ابن الحكم على مالك — رد واري تصنيف.
  • الرد على الحرقومية — گمراهه فرقي جي رد ۾.
  • فضائل الشيخين — حضرت ابوبڪر صديق ۽ حضرت عمر بن خطاب جون فضيلتون.
  • فضائل علي بن أبي طالب — حضرت علي بن ابي طالب جون فضيلتون.
  • فضائل ابن عباس — حضرت عبدالله بن عباس جون فضيلتون.

امام طبري جي ڪتابن جا ترجما

[سنواريو]

جرمن مستشرق ٿيڊور نولڊيڪه 1878ع ۾ امام طبري جي تاريخ جي ساساني دور واري حصي جو جرمن ٻوليءَ ۾ ترجمو ڪيو، جيڪو ان کان پوءِ ڪيترائي ڀيرا ٻيهر ڇپجي چڪو آهي.[62][63]

ڊچ مستشرق مائيڪل يان ڊي خويه امام طبري جي تاريخ جو ڪيترن ئي جلدن ۾ ڊچ ٻوليءَ ۾ ترجمو ڪيو. بعد ۾ هن ڪتاب جو انگريزي ترجمو ڪيو ويو ۽ 1998ع ۾ اسٽيٽ يونيورسٽي آف نيو يارڪ پريس ۽ پيرس ديدرو يونيورسٽي پاران ٻيهر شايع ڪيو ويو. هرمن زوٽنبرگ امام طبري جي تاريخ کي فرانسيسي ٻوليءَ ۾ چئن جلدن ۾ پيرس مان شايع ڪيو.[64] سندس ولادت ۽ تاريخ بابت ڪتاب جو جيوواني دا سيويليا لاطيني ٻوليءَ ۾ ترجمو ڪيو، جيڪو 1503ع ۾ وينس مان شايع ٿيو. فرانز روزنٿال 1989ع ۾ امام طبري جي تاريخ جي ٽن جلدن جو ترجمو History of the Middle East جي عنوان سان ڪيو.[65]

ڪلفرڊ ايڊمنڊ بوسورٿ 1999ع ۾ احسان يارشاطر جي مهاڳ سان امام طبري جي تاريخ جو ٽن جلدن وارو ايڊيشن آمريڪا، البانيا ۽ فرانس ۾ شايع ڪيو.[66] هن وڏي تاريخي وقايع نامي جي چاليهن جلدن ۾ انگريزي ترجمي جي رٿابندي 1971ع ۾ شروع ٿي. ان منصوبي جو عام ايڊيٽر احسان يارشاطر هو، جڏهن ته ايڊيٽوريل بورڊ ۾ احسان عباس، آمريڪن يونيورسٽي آف بيروت، ڪلفرڊ ايڊمنڊ بوسورٿ، مانچسٽر يونيورسٽي، جيڪب لاسنر، وين اسٽيٽ يونيورسٽي، نگران ايڊيٽر طور، ۽ فرانز روزنٿال، ييل يونيورسٽي، شامل هئا. ڪولمبيا سينٽر فار ايرانيئن اسٽڊيز ۾ ايسٽيل ويلن ايڊيٽوريل رابطاڪار طور ڪم ڪيو.[67]

هنگريءَ جي عالم اگناز گولڊزيهر 1920ع ۾ امام طبري جي تفسير بابت جرمن ٻوليءَ ۾ Die Richtungen der islamischen Koranauslegung نالي ڪتاب لکيو، جيڪو برِل پبلشرز پاران شايع ڪيو ويو.[68] بروڪهاوس ۽ ايفرون انسائيڪلوپيڊڪ ڊڪشنري پڻ تاريخ الانبياء والملوک جو مڪمل متن 17 جلدن ۾ شايع ڪيو.[69]

ڊبليو. مونٽگمري واٽ امام طبري جي تاريخ تي تحقيق ڪئي، ۽ 1987ع کان 1999ع تائين Muhammad at Mecca جي عنوان سان تاريخ الطبري جو هڪ جلد شايع ڪيو.[70] امام طبري جي تاريخ، تفسير ۽ تاريخ جي ترجمن جا ڪيترائي قلمي نسخا آستان قدس رضوي جي مرڪزي لائبريري ۾ پڻ محفوظ آهن.[71]

موشي پرلمين، اسماعيل پوناوالا، فريڊ ڊونر، هيو اين. ڪينيڊي، خالد يحيٰ بلينڪشپ، آر. اسٽيفن همفريز، مائيڪل جي. موروني، جي. آر. هاٽنگ، مارٽن هنڊس، ڪيرول هيلنبرانڊ، جارج صليبا ۽ يوحنان فريڊمين انهن نمايان مصنفن ۽ محققن مان هئا، جن امام طبري جي تاريخ جي مختلف جلدن يا موضوعن تي جدا جدا عنوانن سان ڪتاب شايع ڪيا.[72][73][74]

امام طبري سان لاڳاپيل متن

[سنواريو]

الازدي، امام طبري جي متن جي قبوليت بابت انتهائي شروعاتي شاهد هو—حقيقت ۾، انهن ذريعن کان به گهڻو اڳ جو، جيڪي عام طور تاريخ الرسل والملوك بابت اسان جي سمجهه کي بهتر بڻائڻ لاءِ استعمال ڪيا ويندا آهن، جهڙوڪ مسڪويه، ابن عساڪر، ابن الاثير ۽ ابن خلڪان. ٻيو ته، جيئن الازدي امام طبري کان پوءِ ايندڙ ڏهاڪن ۾ لکي رهيو هو، تنهن ڪري سندس تاريخ مان اهو به معلوم ٿي سگهي ٿو ته وڏي استاد امام طبري کان فوراً پوءِ ايندڙ عالمن ۾ تاريخ الطبري کي ڪهڙي نموني قبول ڪيو ويو. ان ڳالهه تي سڀ متفق ٿي سگهن ٿا ته امام طبري جي تاريخ انتهائي اهم هئي، پر اها بلڪل ڪهڙي طريقي سان ايتري اثرائتي ۽ اهم بڻجي، ان بابت ڪو واضح اتفاق موجود ناهي.

فورينڊ جي مشاهدي ڏانهن موٽندي، الازدي اڪثر انهن ئي ماخذن کان مواد ورتو، جن مان امام طبري پڻ فائدو ورتو هو، پر انهن مصنفن جون گهڻيون تصنيفون هاڻي گم ٿي چڪيون آهن. انهن ۾ ابو معشر (وفات 170هه/786ع)، ابو مخنف (وفات 157هه/774ع)، الهيثم بن عدي (وفات 207هه/822ع)، المدائني (لڳ ڀڳ وفات 228هه/843ع) ۽ عمر بن شبه (وفات 262هه/878ع) شامل آهن.[75]

امام طبري جي بيانن ۾ حقيقت پسند عڪاسيون، باضابطه ۽ نمونياتي روايتي انداز سان گڏ متبادل طور ظاهر ٿين ٿيون. هو انهن فتوحات بابت پنهنجن روايتن کي مذهبي فريم ۾ پيش ڪرڻ جو خاص خيال رکي ٿو؛ مثال طور، ”نعيم عمر ڏانهن ان فتح بابت لکيو، جيڪا الله کيس عطا ڪئي هئي“ جهڙا جملا گهڻي تعداد ۾ ملن ٿا (صفحا 25–26). تنهن هوندي به، اهو نوٽ ڪرڻ ضروري آهي ته امام طبري مهم جي شروعات کي نظرياتي بدران عملي سببن سان بيان ڪري ٿو.

هو لکي ٿو ته عمر جي حملي ڪرڻ جو فيصلو ان احساس جو نتيجو هو ته يزدگرد هر سال ساڻس جنگ ڪري رهيو هو، ۽ جڏهن کيس ٻڌايو ويو ته هو ائين ڪندو رهندو، جيستائين کيس پنهنجي سلطنت مان ڪڍي نه ڇڏيو وڃي (صفحو 2). تنهن ڪري امام طبري جي بيان ۾ مذهبي فريم نه ته مڪمل طور سخت آهي ۽ نه ئي ٻين وضاحتن کي خارج ڪندڙ.[76]

استاد

[سنواريو]

امام ابن جرير طبري پنهنجي دور جي ڪيترن ئي نامور محدثن، فقيهن ۽ عالمن کان تعليم حاصل ڪئي. هن علم القرآن، حديث، فقه، تاريخ ۽ ٻين اسلامي علمن ۾ مختلف استادن کان استفادو ڪيو. سندس مشهور استادن ۾ هيٺيان شامل آهن:

انهن کان علاوه امام ابن جرير طبري ٻين ڪيترن ئي عالمن کان پڻ تعليم حاصل ڪئي. هن قرآن، حديث، فقه (خاص طور حنفي، شافعي ۽ مالڪي)، تاريخ ۽ ٻين اسلامي علمن ۾ مختلف استادن کان علم حاصل ڪري پنهنجي علمي شخصيت کي جلا بخشي.

شاگرد

[سنواريو]

امام ابن جرير طبري وٽ ڪيترن ئي عالمن، محدثن ۽ فقيهن علم حاصل ڪيو، جن مان ڪيترائي اڳتي هلي اسلامي علمي دنيا جون ممتاز شخصيتون بڻيا. سندس مشهور شاگردن ۾ هيٺيان شامل آهن:

انهن کان علاوه امام ابن جرير طبري جا ٻيا به ڪيترائي شاگرد هئا، جن مختلف اسلامي علمن ۾ کانئس فيض حاصل ڪيو. اختصار جي پيش نظر هتي رڳو چند مشهور شاگردن جو ذڪر ڪيو ويو آهي.

وفات

[سنواريو]

امام ابن جرير طبري شعبان 310هه (923ع) ۾ بغداد ۾ وفات ڪئي. سندس وفات کان پوءِ وڏي تعداد ۾ ماڻهن جنازي ۾ شرڪت ڪئي.

ابن كثير پنهنجي ڪتاب ۾ لکي ٿو ته امام طبري جي وفات کان پوءِ مختلف شهرن مان ماڻهو گڏ ٿيا. سندس نماز جنازه سندس گهر ۾ ادا ڪئي وئي ۽ اتي ئي کيس دفن ڪيو ويو. ابن كثير موجب ڪيترن ئي مهينن تائين ماڻهو سندس قبر تي ايندا رهيا ۽ دعا ۽ نماز ادا ڪندا رهيا. هن آخر ۾ امام طبري لاءِ رحمت جي دعا پڻ ڪئي آهي.

ياقوت حموي، الخطيب البغدادي کان نقل ڪندي معجم الأدباء ۾ لکي ٿو ته امام طبري جي جنازي ۾ ايترو وڏو مجمع هو، جنهن جو صحيح انگ الله کان سواءِ ڪنهن کي معلوم نه هو. سندس بيان موجب ڪيترن ئي مهينن تائين ماڻهو رات ڏينهن سندس قبر تي اچي نماز جنازه ادا ڪندا رهيا ۽ سندس لاءِ دعا ڪندا رهيا.

علمي مقام

[سنواريو]

امام ابن جرير طبري کي اسلامي دنيا جي وڏن مفسرن، مؤرخن ۽ فقيهن مان شمار ڪيو وڃي ٿو. مختلف دورن جي عالمن سندس علمي مقام، تصنيفي خدمتن ۽ اجتهادي صلاحيتن کي وڏي اهميت ڏني آهي.

  • امام نووي لکي ٿو ته امت جو اتفاق آهي ته تفسير جي ميدان ۾ امام طبري جهڙو ڪتاب اڳ ۾ تصنيف نه ٿيو هو.[77]
  • الخطيب البغدادي جي مطابق امام طبري پنهنجي دور جي وڏن امامن مان هئا. هو قرآن، قرائتن، حديث، فقه، تاريخ ۽ عربي ٻوليءَ جا وڏا ڄاڻو هئا، ۽ سندن علم ۾ همعصرن مان ٿورا ماڻهو سندن هم پلهه هئا.[79]
  • ابن خلڪان کين مجتهد، مفسر، فقيه، مؤرخ ۽ قرائتن جو امام قرار ڏنو آهي.[80]
  • ابن الأثير لکي ٿو ته تاريخ جي روايتن جي نقل ۾ امام طبري کان وڌيڪ معتبر شخص ٻيو ڪونه هو، جڏهن ته سندس تفسير سندس وسيع علم ۽ تحقيق جو ثبوت آهي.[81]
  • ذهبي امام طبري کي اسلام جي وڏن امامن مان شمار ڪندي لکي ٿو ته هو تفسير، فقه، تاريخ، قرائتن ۽ لغت جا بي مثال عالم هئا، ۽ سندن تفسير الطبري جهڙو ڪتاب ڪنهن به تصنيف نه ڪيو.[82]
  • القفطي کين جامع العلوم عالم قرار ڏيندي لکي ٿو ته سندن تفسير پنهنجي زماني جو سڀ کان وڏو ۽ سڀ کان وڌيڪ فائديمند تفسير هو.[83]
  • ابن خزيمه جو قول آهي: «مون زمين تي محمد بن جرير کان وڌيڪ علم وارو ڪو شخص نه ڏٺو آهي.»[84]
  • ابن تغري بردي موجب امام طبري پنهنجي زماني جا يگانا عالم هئا، جن جي راءِ کي وڏي اهميت حاصل هئي.[85]
  • ابن تيميه لکي ٿو ته موجود تفسيرن مان سڀ کان وڌيڪ صحيح تفسير، محمد بن جرير طبري جي تفسير آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ سلف جا قول معتبر سندن سان نقل ڪيا ويا آهن ۽ بدعتي روايتن کان گهڻو پاسو ڪيو ويو آهي.[86]
  • جلال الدين سيوطي امام طبري کي "مفسرن جو امام" قرار ڏيندي لکي ٿو ته سندن تفسير الطبري تفسيرن ۾ سڀ کان وڌيڪ جامع ۽ عظيم تصنيف آهي، جنهن ۾ اقوال جي تحقيق، ترجيح، اعراب ۽ فقهي استنباط کي خاص اهميت ڏني وئي آهي.[87]

مڃتا

[سنواريو]

2015ع ۾ تاجڪستان جي قومي لائبريري جي صحن ۾ امام جرير طبري جي مجسمي سان گڏ ايراني سائنسدان محمد بن زڪريا رازي جو مجسمو پڻ نصب ڪيو ويو.[88]

سندس نالي پٺيان رياض، دوحا، آمل، قزوين، الخبر، عقبه، مدبا، بيروت، ظهران، هيليوپولس، ڪويت، حمص، حماه ۽ بغداد ۾ گهٽين ۽ تعليمي ادارن جا نالا رکيا ويا آهن.

عبدالحسين زرين ڪوب ۽ ليفيبر لوسيڊيو آڪسفورڊ سينٽر فار اسلامڪ اسٽڊيز ۾ پنهنجي خطاب دوران طبري تاريخ ريسرچ اسٽرڪچر انسٽيٽيوٽ جو بنياد رکيو.[89]

1989ع ۾ محمد ابراهيم بستاني پاريزي جي تجويز تي امام جرير طبري جي ياد ۾ پهرين بين الاقوامي تقريب مازندران يونيورسٽي ۽ ڪيهان رسالي جي سهڪار سان منعقد ڪئي وئي.[90]

1987ع ۾ مصري ريڊيو ۽ ٽيليويزن يونين (ERTU) امام جرير طبري جي زندگيءَ تي پهريون ٽيليويزن حياتياتي سلسلو «امام الطبري» جي نالي سان تيار ڪيو. هن ڊرامي جي هدايت مجدي ابو عميره ڪئي، جڏهن ته امام طبري جو ڪردار عزت العلايلي ادا ڪيو. مصر کان علاوه هي تاريخي سلسلو ٻين ڪيترن ئي عربي ملڪن جي ٽيليويزن چينلن تان پڻ نشر ڪيو ويو.[91][92]

پڻ ڏسو

[سنواريو]

حوالا

[سنواريو]

حاشيا

[سنواريو]
  1. ↑ Jonathan A.C. Brown (2007), The Canonization of al-Bukhārī and Muslim: The Formation and Function of the Sunnī Ḥadīth Canon, p. 151. Brill Publishers. ISBN 978-90-04-15839-9.
  2. 1 2 Lindsay Jones (ed.), Encyclopedia of Religion, volume 13, Macmillan Reference USA, 2005, p. 8943.
  3. ↑ The Cambridge History of Iran, vol 4. London: Cambridge University Press. 1975. ص. 599. ISBN 978-0-521-20093-6.
  4. ↑ Muhammad Mojlum Khan (2009). The Muslim 100: The Lives, Thoughts and Achievements of the Most Influential Muslims in History. Kube Publishing Ltd. ص. 182. ISBN 978-1-84774-029-8.
  5. ↑ A.C. Brown, Jonathan (2014). Misquoting Muhammad: The Challenge and Choices of Interpreting the Prophet's Legacy. Oneworld Publications. ص. 193. ISBN 978-1-78074-420-9. Although it eventually became extinct, Tabari's madhhab flourished among Sunni ulama for two centuries after his death.
  6. ↑ Rosenthal 1989, pp. 10–11.
  7. ↑ Magdalino, Paul; Nelson, Robert S. (2010). The Old Testament in Byzantium (انگريزي ۾). Harvard University Press. ص. 279. ISBN 978-0-88402-348-7. the Persian-born, Baghdādī polymath Abū Jaʿfar b. Jarīr al-Ṭabarī (d. 923/310) was putting the finishing ...
  8. ↑ Daniel, Elton L. (2000–2013). "ṬABARI, ABU JAʿFAR MOḤAMMAD B. JARIR". ENCYCLOPÆDIA IRANICA. 4 December 2016 تي حاصل ڪيل. ...one of the most eminent Iranian scholars of the early Abbasid era... There is thus no way of knowing for certain whether Ṭabari's family was native to the Āol region or perhaps arrived with the wave of Muslim colonists after the Abbasid revolution, either as converts or Arab settlers.
  9. ↑ Gaston Wiet, etc, "The Great Medieval Civilizations: cultural and scientific development. Volume 3. The great medieval civilizations. Part 1", Published by Allen and Unwin, 1975. pg 722.
  10. ↑ Bosworth, C.E. (24 April 2012). "al-Ṭabarī". Encyclopaedia of Islam, Second Edition.
  11. ↑ Cheung, Johnny (2016-06-06), On the (Middle) Iranian borrowings in Qur'ānic (and pre-Islamic) Arabic
  12. ↑ "Tabari". Infoplease Encyclopedia. Columbia University Press. 4 July 2025 تي حاصل ڪيل.
  13. ↑ Rosenthal 1989, pp. 15–16.
  14. ↑ Rosenthal 1989, p. 11.
  15. ↑ Rosenthal 1989, p. 16.
  16. 1 2 Rosenthal 1989, p. 17.
  17. ↑ Devin J. Stewart, "Muhammad b. Jarir al-Tabari's al-Bayan 'an Usul al-Ahkam and the Genre of Usul al-Fiqh in Ninth Century Baghdad," p. 325.
  18. ↑ Rosenthal 1989, p. 18.
  19. 1 2 3 Rosenthal 1989, p. 19.
  20. ↑ Rosenthal 1989, p. 20.
  21. ↑ Ibn al-Nadim, al-Fihrist, p. 291.
  22. ↑ Christopher Melchert, The Formation of the Sunni Schools of Law, p. 185.
  23. ↑ Yaqut al-Hamawi, Irshad, vol. 18, p. 78.
  24. ↑ Stewart, Tabari, p. 326.
  25. ↑ al-Hamawi, vol. 18, pp. 57–58.
  26. 1 2 Rosenthal 1989, p. 21.
  27. 1 2 Rosenthal 1989, p. 22.
  28. ↑ Rosenthal 1989, p. 23.
  29. ↑ Rosenthal 1989, p. 27.
  30. ↑ Rosenthal 1989, p. 31.
  31. ↑ Rosenthal 1989, p. 14.
  32. ↑ Rosenthal 1989, p. 52.
  33. ↑ Boaz Shoshan, Poetics of Islamic Historiography, p. xxvi.
  34. ↑ Rosenthal 1989, p. 36.
  35. ↑ Saliba, George. The History of Al-Ṭabarī = Taʻrīkh al-rusul wa ʻl-mulūk. Vol. XXXVIII. New York: State University of New York, 1985.
  36. ↑ Yaqut al-Hamawi, Irshad, vol. 18, pp. 57–58.
  37. ↑ Rosenthal 1989, p. 73.
  38. 1 2 3 4 5 Rosenthal 1989, p. 78.
  39. ↑ Joel L. Kraemer, Humanism in the Renaissance of Islam, p. 61.
  40. ↑ "تراث". app.turath.io. 2026-03-02 تي حاصل ڪيل.
  41. ↑ Joel L. Kraemer, p. 62.
  42. ↑ Al-Ṭabarī
  43. 1 2 3 Rosenthal 1989, p. 40.
  44. ↑ Rosenthal 1989, p. 46.
  45. ↑ Rosenthal 1989, p. 41.
  46. ↑ Camilla Adang (1996). Muslim Writers on Judaism and the Hebrew Bible: From Ibn Rabban to Ibn Hazm. Islamic Philosophy, Theology and Science. Texts and Studies. جلد 22. E. J. Brill. ص. 42. ISBN 978-90-04-10034-3.
  47. ↑ Gibril Fouad Haddad (2015). The Biographies of the Elite Lives of the Scholars, Imams & Hadith Masters. As-Sunnah Foundation of America. ص. 140.
  48. 1 2 The History of al-Tabari Vol. 1: General Introduction and From the Creation to the Flood. SUNY series in Near Eastern Studies. جلد 1. Franz Rosenthal پاران ترجمو ڪيل. Albany: State University of New York Press. 1989. ص. 73–74. ISBN 978-1-4384-1783-7.
  49. ↑ Gibril Fouad Haddad. "The Prophet's (s) Seating on the Throne". www.naqshbandi.ca. Naqshbandi Order in Montreal – archive.today وسيلي.{{cite web}}: CS1 maint: deprecated archival service (ڳنڍڻو)
  50. ↑ Hussein Ahmad Amin (2018). Sorrowful Muslim's Guide. Edinburgh University Press. ص. 90. ISBN 978-1-4744-3709-7.
  51. ↑ "فقه الاختلاف ومحنة الإمام الطَبري" (عربي ۾).
  52. ↑ "محنة الإمام الطبري مع الحنابلة" (عربي ۾).
  53. ↑ "الإمام الطبري ضحية الجهل والتعصب" (عربي ۾).
  54. ↑ Rosenthal 1989, p. 77.
  55. ↑ Rosenthal 1989, p. 55.
  56. ↑ Rosenthal 1989, p. 61.
  57. ↑ Rosenthal 1989, p. 56.
  58. ↑ Rosenthal 1989, pp. 63–66.
  59. ↑ Devin J. Stewart, "Muhammad b. Jarir al-Tabari's al-Bayan 'an Usul al-Ahkam and the Genre of Usul al-Fiqh in Ninth Century Baghdad," pg. 339. Taken from Abbasid Studies: Occasional Papers of the School of Abbasid Studies, Cambridge, 6–10 January 2002. Edited by James Montgomery. Leuven: Peeters Publishers and the Department of Oriental Studies, 2004.
  60. ↑ The History of al-Tabari (Tarikh al-Rusul Walmuluk). Vol. XXVIII: Abbasid Authority Affirmed, the Early Years of al-Mansur A.D. 753-763/A.H. 136–145 by Al-Tabari (Abu Jafar Muhammad Ibn Jarir); Jane Dammen McAuliffe, Review by: Daniel, Elton L. (1997). "Review". International Journal of Middle East Studies 29 (2): 287–289. doi:10.1017/S0020743800064564. https://archive.org/details/sim_international-journal-of-middle-east-studies_1997-04_29_2/page/287.
  61. ↑ Osman, Ghada. "ORAL VS. WRITTEN TRANSMISSION: THE CASE OF ṬABARĪ AND IBN SAʿD." Academic Search Premier. EBSCO. Web. 15 May 2012.
  62. ↑ Geschichte der Perser und Araber zur Zeit der Sasaniden. Aus der arabischen Chronik des Tabari. Übersetzt und mit ausführlichen Erläuterungen und Ergänzungen versehen von Theodor Nöldeke. Leiden 1879 (Digitalisat der Universitäts- und Landesbibliothek Sachsen-Anhalt, Halle).
  63. ↑ University and State Library / MENAdoc-Sammlung
  64. ↑ Tabarî, La Chronique Histoire des prophètes et des rois. 2 Bände, übersetzt aus dem Persischen von Hermann Zotenberg. Éditions Actes Sud / Sindbad 2001, Band I, ISBN 978-2-7427-3317-0, Band II, ISBN 978-2-7427-3318-7.
  65. ↑ General Introduction and From Creation to the Flood, Franz Rosenthal (1989)
  66. ↑ Clifford Edmund Bosworth (Übersetzer), Vorwort von Ehsan Yarshater: Al-Tabari. The Sasanids, the Byzantines, the Lakhmids, and Yemen. State University of New York Press, Albany 1999 (erschienen in der oben genannten Reihe, behandelt die Geschichte der Sasaniden).
  67. ↑ Center for Iranian Studies
  68. ↑ Ignaz Goldziher: Die Richtungen der islamischen Koranauslegung. Brill, Leiden 1920
  69. ↑ Табари // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
  70. ↑ The History of Al-Tabari, Vol. 6: Muhammad at Mecca (SUNY Series in Near Eastern Studies), AbeBooks
  71. ↑ Prominent works of Muhammad ibn Jarir Tabari
  72. ↑ "al-Tabari", Oxford Bibliographies Online
  73. ↑ The History of al-Tabari (Ta’rikh al-rusul wa’l-muluk) / Cambridge Dictionary
  74. ↑ Set - History of al-Tabari / SUNY Press
  75. ↑ Robinson, Chase F. (2006). "A Local Historian's Debt to al-Ṭabarī: The Case of al-Azdī's "Ta'rīkh al-Mawṣil"". Journal of the American Oriental Society 126 (4): 521–535. ISSN 0003-0279. https://www.jstor.org/stable/20064541.
  76. ↑ Mneimneh, Hassan I. (1996). "Review of The History of al-Tabari (Tarikh al-Rusul Wal-Muluk). Vol. XIV: The Conquest of Iran, Al-Tabari". International Journal of Middle East Studies 28 (2): 262–264. ISSN 0020-7438. https://www.jstor.org/stable/176433.
  77. ↑ الإمام النووي: تهذيب الأسماء واللغات 1/78.
  78. ↑ ياقوت الحموي: معجم الأدباء 18/40.
  79. ↑ الخطيب البغدادي: تاريخ بغداد 2/550.
  80. ↑ وفيات الأعيان، 4/191.
  81. ↑ ابن جرير الطبري، مكتبة العرب.
  82. ↑ سير أعلام النبلاء، 14/267.
  83. ↑ القفطي: إنباه الرواة 3/89.
  84. ↑ الذهبي: العبر في خبر من غبر 1/460.
  85. ↑ ابن تغري بردي: النجوم الزاهرة 3/205.
  86. ↑ مجموع فتاوى ابن تيمية 13/385.
  87. ↑ السيوطي: طبقات المفسرين، ص82؛ الإتقان في علوم القرآن 2/190.
  88. ↑ Anothertravelguide.com (July 2013). "National Library of Tajikistan". 14 July 2020 تي حاصل ڪيل.
  89. ↑ "درباره عبدالحسین زرین‌ کوب" [About Zarinkoob About his work]. IRNA. 14 July 2020 تي حاصل ڪيل.
  90. ↑ "قلم سحرآمیز "استاد پاریز"" [Congress in honor of Sheikh Historian Muhammad ibn Jarir Tabari]. Magiran. Mazandaran University. 14 July 2020 تي حاصل ڪيل.
  91. ↑ "Tabari (1987)". elCinema.com. 14 July 2020 تي حاصل ڪيل.
  92. ↑ "من الزير سالم لملوك الطوائف ." [The most important Syrian historical drama]. Diwan Al Arab (عربي ۾). 14 July 2020 تي حاصل ڪيل.

ذريعا

[سنواريو]
  • سانچو:EI2
  • Ulrika Mårtensson, "al-Tabari", in Muhammad in History, Thought, and Culture: An Encyclopedia of the Prophet of God, Edited by C. Fitzpatrick and A. Walker, Santa Barbara, ABC-CLIO, 2014.
  • يرشاتر, احسان, مرتب (1985–2007). تاريخ الطبري (چاليهه جلد). سني يونيورسٽي آف نيو يارڪ پريس، نزديڪي اوڀر اڀياس سيريز. الباني، نيو يارڪ: اسٽيٽ يونيورسٽي آف نيو يارڪ پريس. ISBN 978-0-7914-7249-1.
  • C. E. Bosworth, "al-Tabari, Abu Djafar Muhammad b. Djarir b. Yazid", in Encyclopædia of Islam, 2nd Edition.
  • Franz Rosenthal (translator), The History of al-Ţabarī, Albany: State University of New York Press, 1989, Volume 1.
  • Ehsan Yar-Shater (ed.), The History of al-Ţabarī, Albany: State University of New York Press, 40 volumes, 1989–2007. ISBN 978-0-88706-563-7

ٻاهريان ڳنڍڻا

[سنواريو]

سانچو:EB1911 Poster

سانچو:اسلامي مؤرخ

"https://sd.wikipedia.org/w/index.php?title=ابن_جرير_طبري&oldid=407454" تان ورتل