ڀارت

جمھوريہ ھند Bhārat Gaṇarājya
جھنڊو رياستي نشان
شُعار: '"ستيو ميو جيوتي" (Sanskrit) "سچ ئي فتح يابي ٿئي ٿو"
ترانو: "جانا گانا مانا" "تون سڀني ماڻھن جي منن جو حڪمران آھين"
قومي گيت "وندي ماترم" (Sanskrit) "ماتا، مان توکي جھڪان ٿو"
ڀارت جي قبضي ھيٺ علائقا چٽي سائي رنگ ۾ ڏيکاريل آھن؛ جيڪي علائقا ڀارت دعويٰ ڪري ٿو پر قبضي ۾ ناھن سي ھلڪي سائي رنگ ۾ ڏيکاريل آھن.
گادي جو هنڌ	نيو دهلي 28°36′50″N 77°12′30″E
سڀ کان وڏو شهر	ممبئي (شھر جي حدن اندر) دهلي (ميٽروپوليٽن علائقو)
دفتري ٻوليون	ھندي انگريزي
تسلیم ٿيل مقامي  ٻوليون	اٺين شيڊيول آسامي بينگالي بودو ڊوگري گجراتي ھندي ڪناڊا ڪشميري ڪونڪني مئٿيلي ملايم ميئتي مراٺي نيپالي اوڊيا پنجابي سنسڪرت سنتالي سنڌي تامل تيلگو اردو
مادري ٻوليون	۴۴۷ ٻوليون
مذهب (2011)	79.8% ھندو ازم 14.2% اسلام 2.3% عيسائيت 1.7% سک ازم 0.7% ٻڌازم 0.4% جين ازم 0.23% غيرمذهبي 0.65% ٻيا {
مقامي آبادي	ڀارتي
حڪومت	وفاق پارلياماني جمھوريت
• صدر	دروپدي مرمو
• نائب صدر	سي. پي. رادھاڪرشڻن
• وزيراعظم	نريندر مودي
• چيف جسٽس	سوريا ڪانت
• لوڪ سڀا جو اسپيڪر	اوم برلا
مقننه	پارليامينٽ
•  مٿيون ایوان	راجيه سڀا
• ھيٺيون ایوان	لوڪ سڀا
ڀارت جي آزادي يونائيٽيڊ ڪنگڊم کان
• ڊومينين	۱۵ آگسٽ ۱۹۴۷
• ريپبلڪ	۲۶ جنوري ۱۹۵۰
پکيڙ
• جملي	3,287,263 km2 (1,269,219 sq mi) (7th)
• پاڻي (%)	9.6
آبادي
• 2023 اندازو	1,428,627,663 (1st)
• 2011 مردم شماري	1,210,854,977
جِي ڊي پي (مساوي قوت خريد )	2024 لڳ ڀڳ
• ڪل	$14.594 trillion (3rd)
• في سيڪڙو	$10,123 (125th)
جِي. ڊي. پي  (رڳو نالي ۾ )	2024 لڳ ڀڳ
• ڪل	$3.937 trillion (5th)
• في سيڪڙو	$2,731 (136th)
جِينِي (2021)	32.8 وچولو
ايڇ ڊي آء (2022)	0.644 وچولو · 134th
ڪرنسي	انڊين روپيو (₹) (INR)
معياري وقت	آءِ ايس ٽي (متناسق عالمي وقت+05:30)
	ڊي ايس ٽي لاڳو ناھي
تاریخ جو نمونو	dd-mm-yyyy
ڊرائيونگ جو پاسو	کاٻي پاسي
ڊائلنگ ڪوڊ	+91
آء ايس او 3166 ڪوڊ	IN
انٽرنيٽ ڊومين	.in
ویب سائيٽ www.india.gov.in

ڀارت, (انگريزي ٻولي: India, Hindustan) جنهن کي هند، هندستان، ۽ انڊيا پڻ سڏيو ويندو آهي، سو ڏکڻ ايشيا ۾ واقع آهي. هيءُ ڏکڻ ايشيا جي وڏي حصي تي پکڙيل آهي. هندستان آباديءَ جي لحاظ کان دنيا جي وڏن ملڪن ۾ شامل ڪيو ويندو آهي. هندستان جا هڪ ارب کان وڌيڪ ماڻهو هڪ سؤ کان وڌيڪ ٻوليون ڳالهائيندا آهن. هندوستان جي اوڀر ۾ بنگلا ديش ۽ ميانمار (برما)، اتر ۾ ڀوٽان ۽ چين ۽ نيپال ۽ اولهه ۾ پاڪستان. ان کان سواءِ ڏکڻ اوڀر ۽ ڏکڻ اولهه ۾ هندي سمنڊ آهي.

جمھوريہ انڊيا جا قومي(سرڪاري) نشان

قومي جانور
قومي پکي
قومي وڻ
قومي گل
قومي ورثي وارو جانور
قومي آبي سامونڊي جانور
قومي ريڙهيون پائيندڙ جانور
قومي ورثي وارو مماليہ
قومي ميوو'
قومي مندر
قومي درياء
قومي جبل

جديد انسان اٽڪل 55,000 سال اڳ آفريڪا کان ڀارتي ننڍي کنڊ ۾ پهتا. شڪاري ۽ خوراڪ گڏ ڪندڙ طور سندن ڊگهي ۽ الڳ ٿلڳ رهائش هن خطي کي انتهائي گهڻ رخو بڻائي ڇڏيو. آباد زندگيءَ جي شروعات اٽڪل 9,000 سال اڳ سنڌو جي طاس جي اولهندي ڪنارن تي ٿي، جيڪا ٽئين هزار سال قبل مسيح تائين ترقي ڪري سنڌو ماٿري جي تهذيب بڻجي وئي. 1200 ق.م. تائين سنسڪرت جي هڪ قديم صورت اتر اولهه کان ڀارت ۾ پکڙجي وئي، جنهن جي ڀڄنن ۾ هندومت جي شروعاتي اوسر جا آثار ملن ٿا. اتر جون دراوڙي ٻوليون آهستي آهستي هند-آريائي ٻولين جي جاءِ وٺڻ سبب محدود ٿي ويون. 400 ق.م. تائين هندومت اندر ذات پات جو نظام اڀري آيو، جڏهن ته ٻڌمت ۽ جين مت وجود ۾ آيا، جن اهڙن سماجي نظامن جو پرچار ڪيو، جيڪي موروثيت سان ڳنڍيل نه هئا. نسبتاً ڍلي انتظامي بناوٽ رکندڙ مورِيا ۽ گپتا سلطنتن ۾ فن، اڏاوت ۽ لکڻ جي فن ترقي ڪئي، عورتن جي سماجي حيثيت گهٽجي وئي ۽ ڇوت ڇات منظم صورت اختيار ڪئي. ڏکڻ ڀارت ۾ وچئين دور جي بادشاهتن دراوڙي ٻولين جا رسم الخط ۽ ثقافتون ڏکڻ اوڀر ايشيا تائين پهچايون. پهرين هزار سال عيسويءَ دوران يهوديت، عيسائيت، اسلام ۽ زرتشت مذهب ڀارت جي ڏاکڻين ۽ اولهندي سامونڊي ڪنارن تي قائم ٿي ويا.

ٻئي هزار سال عيسويءَ جي شروعات ۾ وچ ايشيا کان ٿيندڙ مسلمانن جي فتحن دهلي سلطنت قائم ڪئي، جنهن اتر ڀارت کي وسيع اسلامي دنيا سان ڳنڍي ڇڏيو. ڏکڻ ڀارت ۾ وجيانگر سلطنت هڪ ڊگهي عرصي تائين قائم رهندڙ گڏيل هندو ثقافت کي جنم ڏنو، جڏهن ته پنجاب ۾ سک مت اڀريو، جنهن اداراتي مذهب کي رد ڪيو. مغل سلطنت ٻن صدين جي معاشي واڌ ويجهه ۽ نسبتاً امن جو دور آندو ۽ پنهنجي پٺيان اڏاوتي ورثي جو وڏو خزانو ڇڏيو. برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني جي آهستي آهستي وڌندڙ حڪمراني ڀارت کي نوآبادياتي معيشت ۾ تبديل ڪري ڇڏيو، پر ساڳئي وقت ان جي علائقائي اقتدار کي پڻ مضبوط ۽ يڪجا ڪيو. 1858ع ۾ برطانوي راڄ شروع ٿيو. ڀارتين سان واعدو ڪيل حق آهستي آهستي ڏنا ويا، پر ساڳئي وقت ٽيڪنالاجيءَ ۾ تبديليون آنديون ويون ۽ جديد تعليم توڙي عوامي زندگيءَ جون پاڙون پختيون ٿيڻ لڳيون. ڀارت ۾ هڪ قومپرست تحريڪ اڀري، جيڪا غير يورپي برطانوي سلطنت ۾ پنهنجي نوعيت جي پهرين تحريڪ هئي. 1920ع کان پوءِ اها عدم تشدد واري مزاحمت سبب مشهور ٿي ۽ نيٺ برطانوي راڄ جي خاتمي جو بنيادي ڪارڻ بڻجي وئي. 1947ع ۾ برطانوي هندستان کي ٻن آزاد ڊومينين ۾ ورهايو ويو: هندو اڪثريت واري ڀارت ۽ مسلمان اڪثريت واري پاڪستان ۾. ورهاڱي سان وڏي پيماني تي جاني نقصان ۽ تاريخ جي هڪ غير معمولي وڏي لڏپلاڻ ٿي.

1950ع کان ڀارت هڪ وفاقي جمهوريه آهي، جنهن جو انتظام جمهوري پارلياماني نظام تحت هلي ٿو. اهو هڪ گهڻ ثقافتي، گهڻ لساني ۽ گهڻ نسلي سماج آهي. ڀارت جي آبادي 1951ع ۾ 361 ملين مان وڌي 2023ع ۾ 1.4 ارب کان وڌيڪ ٿي وئي. ان جي تيزيءَ سان وڌندڙ معيشت انفارميشن ٽيڪنالاجي جو هڪ اهم مرڪز آهي ۽ ملڪ جو وچولو طبقو مسلسل وڌي رهيو آهي. ڀارت غربت گهٽائڻ ۾ اڳڀرائي ڪئي آهي، پر ان سان گڏ معاشي اڻبرابري پڻ وڌي آهي. اهو ايٽمي هٿيار رکندڙ رياست آهي ۽ فوجي خرچن جي لحاظ کان به دنيا جي اهم ملڪن مان هڪ آهي. ڪشمير بابت ان جا 20هين صديءَ جي وچ کان هلندڙ تڪرار پاڙيسري ملڪن پاڪستان ۽ چين سان اڃا تائين حل نه ٿيا آهن. ملڪ جي سماجي ۽ معاشي مسئلن ۾ صنفي اڻبرابري، ٻارن ۾ غذائي کوٽ ۽ وڌندڙ هوائي آلودگي شامل آهن. ڀارت جي انتهائي حياتياتي تنوع واري سرزمين ۾ حياتياتي تنوع جا چار اهم مرڪز موجود آهن. ملڪ جي جهنگلي جيوت کي محفوظ رهائشي علائقن ۾ تحفظ حاصل آهي ۽ روايتي طور ان ڏانهن ثقافتي رواداريءَ وارو رويو پڻ رکيو ويو آهي.

نالي جي اصليت

آڪسفورڊ انگريزي لغت (ٽيون ايڊيشن، 2009ع) مطابق، نالو انڊيا ڪلاسيڪي لاطيني نالي انڊيا مان ورتل آهي، جيڪو شروعات ۾ ڀارتي ننڍي کنڊ ۽ ان جي اوڀر وارن علائقن لاءِ استعمال ٿيندو هو. لاطيني ٻوليءَ اهو نالو قديم يوناني انڊيا (Ἰνδία) مان ورتو، جيڪو يوناني انڊوس (Ἰνδός) مان نڪتل هو. يوناني نالو وري پراڻي فارسي لفظ هندوش مان نڪتل هو، جيڪو اخميندي سلطنت جي اوڀرئين صوبي لاءِ استعمال ٿيندو هو. ان نالي جو بنياد سنسڪرت لفظ سنڌو سان لاڳاپيل آهي، جنهن جي معنيٰ ”ندي“ آهي ۽ جيڪو خاص طور سنڌو درياهه لاءِ استعمال ٿيندو هو. قديم يوناني ڀارت جي ماڻهن کي انڊوئي (Ἰνδοί) چوندا هئا، جنهن جي معنيٰ ”سنڌو درياهه جا ماڻهو“ هئي.

ڀارت (भारत) نالو ڀارتي رزمي ادب ۽ ڀارت جي آئين ٻنهي ۾ ملي ٿو. هي نالو ڀارت جي مختلف ٻولين ۾ مختلف صورتن ۾ استعمال ٿئي ٿو. ڀارت قديم نالي ڀارت ورش (भारतवर्ष) جي جديد صورت آهي، جيڪو شروعاتي طور ڀارت جي اترئين حصي لاءِ استعمال ٿيندو هو. اوڻيهين صديءَ جي وچ کان پوءِ ڀارت نالو ملڪ لاءِ وڏي پيماني تي مقبول ٿيو.

هندستان وچولي فارسي مان نڪتل نالو آهي، جيڪو ڀارت لاءِ استعمال ٿيندو رهيو ۽ تيرهين صديءَ کان وڌيڪ مقبول ٿيو. هي نالو خاص طور مغل سلطنت جي دور ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندو هو.

سنڌي عالم ڀيرومل مهرچند آڏواڻي موجب، رگ ويد واري زماني ۾ قديم آريائي ماڻهو سنڌو درياهه ۽ ان جي ڀرتي ڪندڙ شاخن جي ڪنارن تي آباد هئا. قديم ايرانين سنڌو ماٿريءَ جي رهاڪن لاءِ سنڌو نالو استعمال ڪيو، پر ايراني ٻولين ۾ ”س“ جي آواز جي ”هه“ ۾ تبديليءَ سبب ان جو اچار هندو ٿيو. ان لحاظ کان هندو جو اصل مفهوم سنڌو درياهه جي علائقي يا ان جي رهاڪن سان لاڳاپيل هو. آڏواڻي موجب، قديم ايرانين سنڌو ماٿري، يعني سنڌ ۽ پنجاب جي علائقي لاءِ هندستان جو نالو استعمال ڪيو، جنهن ۾ هند سان فارسي پڇاڙي ستان ملائي وئي ۽ ان جي معنيٰ ”هند يا سنڌوءَ جو ملڪ“ ٿي.

قديم ايرانين وسيلي سنڌو ۽ ڀارت بابت ڄاڻ يونانين تائين پهتي. يونانين سنڌو درياهه کي انڊوس ۽ ان جي علائقي جي ماڻهن کي انڊوئي سڏيو، جڏهن ته ملڪ لاءِ انڊيا جو نالو استعمال ٿيڻ لڳو. اهڙيءَ طرح سنسڪرت سنڌو مان پراڻي فارسي هندوش ۽ پوءِ يوناني انڊوس ۽ انڊيا جهڙيون صورتون وجود ۾ آيون. وقت گذرڻ سان هندو لفظ جي مفهوم ۾ پڻ تبديلي آئي ۽ مسلمان حڪمرانن جي دور ۾ اهو لفظ خاص طور هندو ڌرم جي پيروڪارن لاءِ استعمال ٿيڻ لڳو.

”انڊيا“ ۽ ”سنڌ“

انڊيا نالي جي تاريخي پاڙ سنڌو جي نالي سان ڳنڍيل آهي. سنسڪرت سنڌو پراڻي فارسيءَ ۾ صوتياتي تبديليءَ سان هندو يا هندوش جي صورت اختيار ڪئي، جڏهن ته يونانين وٽ اهو انڊوس ۽ انڊيا جي صورت ۾ رائج ٿيو. پوءِ لاطينيءَ ۾ انڊيا جي صورت برقرار رهي، جنهن مان جديد يورپي ٻولين، جن ۾ انگريزي به شامل آهي، ملڪ جو نالو انڊيا ورتو.

تاريخ

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ڀارت جي تاريخ

قديم ڀارت

گپتا دور جو مجسمو، گپتا سلطنت

سواستيڪا جو نشان، موريا سلطنت جي جهنڊي ۾

تقريباً 1650ع جو سنسڪرت رزمي داستان رامائڻ جو قلمي نسخو؛ هي رزمي داستان تقريباً 400 ق.م کان 300ع جي وچ واري عرصي دوران داستاني روايتن وسيلي مرتب ٿيو.

اجنتا غار نمبر 26، پٿر کي تراشي ٺاهيل هڪ ٻڌ چيتيا گرهه يا عبادتگاهه.

ڀارتي ننڍي کنڊ ۾ انساني موجودگيءَ جو پسمنظر لکين سال پراڻو آهي، پر جسماني لحاظ کان جديد انسانن، يعني هومو سيپيئنس، جي هتي موجودگيءَ بابت مائيٽوڪانڊريل ڊي اين اي ۽ وائي ڪروموسوم جي انگن اکرن مان وڌيڪ واضح ڄاڻ ملي ٿي. انهن جي گڏيل تجزيي جي بنياد تي اهو سمجهيو وڃي ٿو ته جديد انسانن جا اڄ تائين موجود سڀ کان قديم نسلي سلسلا آفريڪا مان 80,000 کان 50,000 سال اڳ ڀارتي ننڍي کنڊ ۾ پهتا هئا، ۽ گهڻي امڪان سان اها آمد لڳ ڀڳ 55,000 سال اڳ ٿي هئي. شروعاتي طور شڪار ڪندڙ ۽ خوراڪ گڏ ڪندڙ ماڻهن جي حيثيت ۾ مختلف صورتن ۾ هڪ ٻئي کان الڳ رهندي سندن ڊگهي عرصي واري آباديءَ هن خطي کي انساني جينياتي لحاظ کان انتهائي گهڻ رخو بڻايو؛ انساني جينياتي گوناگونيت جي لحاظ کان هي علائقو آفريڪا کان پوءِ ٻئي نمبر تي آهي. تنهن هوندي به، ڏکڻ ايشيا مان معلوم ٿيل جديد انسانن جا سڀ کان قديم پنڊ پهڻ لڳ ڀڳ 30,000 سال پراڻا آهن.

سنڌو درياهه جي طاس جي اولهندي ڪنارن تي، موجوده بلوچستان ۾ واقع مهرڳڙهه مان نئين پٿر واري دور جا آثار 7000 ق.م کان پوءِ جا ملن ٿا. هتي اناج ڏيندڙ ٻوٽن، جن ۾ جَوَ شامل هئا، ۽ جانورن، جن ۾ ڪٻ وارو زيبو ڍڳو شامل هو، کي گهريلو بڻايو ويو. اهي ثقافتون آهستي آهستي سنڌو ماٿري جي تهذيب ۾ تبديل ٿيون، جيڪا 2500 کان 1900 ق.م دوران موجوده پاڪستان ۽ اولهندي ڀارت ۾ عروج تي پهتي. موهن جو دڙو، هڙپا، ڍولاويرا، گنويريوالا ۽ راکي ڳڙهي جهڙا شهر ان جا اهم مرڪز هئا. هن تهذيب جون نمايان خاصيتون معياري وزن، اسٽيٽائٽ جون مهرون، لکڻيءَ جو نظام، شهري رٿابندي، عوامي تعميراتي ڪم ۽ دستڪاريون هيون، جن ۾ ٺڪر جا مخصوص نمونا، پڪل مٽيءَ جون انساني شڪليون ۽ جانورن جا مجسما شامل هئا. انهن شهرن جي چوڌاري نئين زرعي ۽ مالوند معيشت تي ٻڌل شهرن ۽ ڳوٺن جا ڄار وجود ۾ آيا.

1500 ق.م کان 1200 ق.م جي وچ ۾ هند-يورپي ٻولي سنسڪرت جي هڪ قديم صورت اتر اولهه کان ڀارت ۾ پکڙجي وئي. ان جو قديم ترين موجود ثبوت رگ ويد ۾ ملي ٿو، جيڪو پوءِ هندومت سان لاڳاپيل سڀ کان قديم مذهبي متن بڻيو. رگ ويد انهن هند-آريائي ٻولي ڳالهائيندڙ قبيلن مرتب ڪيو، جيڪي اڄوڪي اتر افغانستان کان اوڀر طرف لڏي پنجاب واري علائقي ۾ پهتا هئا. آرين ۽ هند-آريائي ٻولين جي ڦهلاءَ ڀارتي ننڍي کنڊ جي ٻولين، مذهبي روايتن، ادب ۽ سماجي ڍانچي جي ايندڙ ارتقا تي گهرو اثر وڌو.

ايندڙ هزار سالن دوران گنگا درياهه جي ميداني علائقن ۾ آبادي پکڙجندي وئي. درياهي نظام سان لڳندڙ وسيع علائقن مان ٻيلن کي صاف ڪيو ويو؛ ڪڏهن باهه ڏئي ۽ پوءِ لوهه جي اوزارن جي استعمال سان زمين کي زراعت لاءِ تيار ڪيو ويو. هن آبادڪاريءَ دوران ممڪن آهي ته اڳ ۾ رهندڙ ماڻهن کي سندن علائقن مان بي دخل ڪيو ويو هجي يا غلام بڻايو ويو هجي. ڀارت جي اترين حصن ۾ دراوڙي ٻوليون آهستي آهستي هند-آريائي ٻولين جي جاءِ ورتي، جنهن سان هڪ وسيع لساني ورهاست وجود ۾ آئي: هند-آريائي ٻوليون خاص طور اتر ۽ اولهه ۾، جڏهن ته دراوڙي ٻوليون اوڀر ڀارت جي ڪجهه حصن ۽ ڏکڻ جي گهڻي ڀاڱي ۾ ڳالهائجڻ لڳيون.

پهرين هزارين سال ق.م جي وچ ڌاري سنسڪرت جي وڌيڪ سڌريل ۽ معياري وياڪرڻي صورت، يعني ڪلاسيڪي سنسڪرت، وجود ۾ آئي، جنهن کي پاڻيني پنهنجي اشٽاڌيايي، يعني ”اٺ باب“، ۾ قاعدن هيٺ آندو. سنسڪرت جا ٻه وڏا رزمي داستان، مهاڀارت ۽ رامائڻ، ان جي ابتڙ زباني داستان گوئيءَ جي مختلف لهجن ۾ مرتب ٿيا، جن کي ”رزمي سنسڪرت“ چيو وڃي ٿو. اها ٻولي اتر ڀارت ۾ لڳ ڀڳ 400 ق.م کان 300ع تائين استعمال ٿيندي رهي ۽ تقريباً ڪلاسيڪي سنسڪرت جي همعصر هئي.

400 ق.م تائين ڏکڻ ايشيا ۾ شهري آباديءَ جي هڪ ٻي وڏي لهر اڀري، هن ڀيري خاص طور گنگا جي ميدان ۾. قلعي بند شهرن ۾ ذات يا ورڻ جي بنياد تي سماجي ورهاست نمايان ٿيڻ لڳي. پهرين هزارين سال ق.م جي وچ ڌاري ٻه نوان اخلاقي ۽ سماجي نظام وجود ۾ اچي چڪا هئا: مهاوير جي تعليم تي ٻڌل جين مت ۽ گوتم ٻڌ جي تعليم تي ٻڌل ٻڌمت. ٻنهي مذهبن عدم تشدد تي زور ڏنو، برهمڻ مت ۾ ٿيندڙ جانورن جي قربانيءَ کي رد ڪيو ۽ پيدائش جي بنياد تي مقرر ورڻ واري سماجي حيثيت کان مختلف تصور پيش ڪيو. انهن مذهبن موجب عام ماڻهو به اخلاقي زندگي گذاري سماجي ۽ روحاني لحاظ کان بلند ٿي سگهيا ٿي. گوتم ٻڌ جي زندگيءَ کي قلمبند ڪرڻ ڀارت ۾ تحرير ٿيل تاريخ جي شروعاتي مرحلن جو هڪ اهم حصو بڻيو.

انهن ٻنهي مذهبن جي عروج واري پسمنظر ۾ ڏکڻ ايشيا جي پهرين وڏي، جيتوڻيڪ ڍلي مرڪزي جوڙجڪ واري، علائقائي طاقت موريا سلطنت وجود ۾ آئي. چندرگپت موريا جي قائم ڪيل هن سلطنت هيٺ ڀارتي ننڍي کنڊ جو هڪ وڏو حصو پهريون ڀيرو هڪ وڏي مرڪزي سياسي طاقت هيٺ آيو. ان کان اڳ 327–326 ق.م دوران سڪندر مقدوني ننڍي کنڊ جي اتر اولهندي حصن تي حملو ڪيو هو.

موريا سلطنت جي بانيءَ جي پوٽي اشوڪ جي راڄ، تقريباً 268 کان 232 ق.م، دوران سلطنت ٿوري عرصي لاءِ انتهائي ڏکڻ کان سواءِ ننڍي کنڊ جي اهم شهري مرڪزن ۽ آمدرفت جي وڏن رستن تي ڪنٽرول قائم ڪيو. موريا دور فن، اڏاوت، لکتن ۽ ادبي متنن ۾ تخليقي سرگرمين جي ڪري نمايان رهيو، پر ساڳئي وقت هند-آريائي ٻولي ڳالهائيندڙ مکيه علائقن ۾ عورتن جي حقن ۾ گهٽتائي پڻ ٿي.

ڪلنگ جي جنگ ۾ اشوڪ جي فوجن هٿان وڏي جاني نقصان کان پوءِ اشوڪ ٻڌمت اختيار ڪيو. ان کان پوءِ هن ڌم جي پاليسي اختيار ڪئي ۽ سڄي موريا سلطنت ۾ ڪيترائي پٿريلا ۽ ٿنڀن تي لکيل فرمان جاري ڪرايا، جن جو مقصد اخلاقي رويو، عدم تشدد ۽ سماجي ڀلائيءَ کي هٿي ڏيڻ هو. انهن فرمانن ۾ جهنگلي جانورن کي مارڻ ۽ ٻيلن کي تباهه ڪرڻ تي پابنديون پڻ شامل هيون، جنهن ڪري ڪجهه جديد ماحولياتي مورخ اشوڪ کي ماحولياتي سوچ جي شروعاتي مثالن مان هڪ سمجهن ٿا.

ڏکڻ ڀارت ۾ تامل ٻوليءَ ۽ ادب جي پڻ تمام قديم روايت موجود آهي. تامل دراوڙي ٻولي خاندان جي قديم ادبي ٻولين مان هڪ آهي. سنگم ادب مان معلوم ٿئي ٿو ته تقريباً 200 ق.م کان 200ع تائين ڏاکڻي اپٻيٽ ۾ چيرا ۽ چولا بالترتيب ڪاويري درياهه جي ماٿريءَ جي اولهندي ۽ اوڀرندي ميداني علائقن تي حڪومت ڪندا هئا، جڏهن ته وڌيڪ ڏکڻ ۾ وائيگائي درياهه جي ماٿريءَ ۾ پانڊيا حڪمران هئا.

چوٿين ۽ پنجين صدي عيسويءَ تائين گپتا سلطنت گنگا جي وسيع ميدان ۾ انتظام ۽ محصول وصوليءَ جو هڪ پيچيده نظام قائم ڪيو، جيڪو پوءِ ايندڙ ڀارتي بادشاهتن لاءِ نمونو بڻيو. گپتا سلطنت ڀارتي ننڍي کنڊ جي وڏي حصي کي سياسي طور متحد ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي. هن دور کي روايتي طور ڀارت جي ”سونهري دور“ سان پڻ تشبيهه ڏني وئي آهي، ڇاڪاڻ ته هن زماني ۾ فن، ادب، مذهب، سائنس ۽ رياضيءَ ۾ اهم ترقيون ٿيون. گپتا دور ۾ رسمن جي انتظام بدران عقيدت ۽ ڀڳتيءَ تي زور ڏيندڙ نئين سر اُڀرندڙ هندومت وڌيڪ نمايان ٿيڻ لڳو، جنهن سان فن، ادب ۽ سائنس جي ترقي پڻ ڳنڍيل هئي.

گپتا دور سان گڏ ۽ ان کان پوءِ ڀارتي ننڍي کنڊ ۾ ٻيون به ڪيتريون علائقائي بادشاهتون ۽ سلطنتون موجود رهيون، جن ۾ چالوڪيا، چولا، پلو ۽ پانڊيا نمايان هئا. ڇهين صديءَ تائين پلو هڪ اهم علائقائي طاقت بڻجي چڪا هئا. ساڳئي وقت ٻڌمت ۽ جين مت جي اثر ۾ گهٽتائي آئي ۽ مخصوص هنڌن سان لاڳاپيل ديوتائن ڏانهن شاهي عقيدت وڌڻ لڳي، جيڪا پوءِ ڀڳتي تحريڪ جي نمايان خاصيت بڻجي وئي. پلو حڪمرانن خاص طور رومي سلطنت، اولهه ايشيا ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا سان وڏي پيماني تي واپار ڪيو.

ڏکڻ ڀارت جون رياستون سامونڊي واپار، علم، ادب ۽ فنن ۾ پڻ اهم رهيون. خاص طور چولا گهراڻو، جنهن جي اهم مرڪزن مان تنجاور هڪ هو، هڪ وڏي سامونڊي طاقت بڻيو. چولا حڪمرانن ۽ واپارين جو اثر ڏکڻ اوڀر ايشيا تائين پکڙيو ۽ ملايا، بورنيو ۽ ٻين علائقن سان سندن سياسي، تجارتي ۽ ثقافتي لاڳاپا قائم ٿيا. انهن ۽ ٻين ڏکڻ ڀارتي بادشاهتن جي واپار، مذهبي رابطن ۽ ثقافتي ڏي وٺ جو اثر بعد ۾ ڏکڻ اوڀر ايشيا جي ڪيترن علائقن جي ٻولين، فن، مذهبي روايتن ۽ سياسي ثقافت تي پڻ پيو.

هندستان، دنيا جي تاريخ ۾ عظيم الشان درجي جو مالڪ آهي. پهرين دؤر ۾ هن سنسڪرت جهڙي ٻولي پيدا ڪئي، ڪليلا و دمنا جهڙو حڪمت وارو ڪتاب لکيو. فوجي مشقن واري راند شطرنج ايجاد ڪئي. رياضيءَ ۾ يونان سان مقابلو ڪيائين. الاهيات ۾ ويدانت فلاسافي سيکارڻ ۾ جڳت گرو بڻيو. ان سان ويدڪ ڌرم ۽ ٻڌ ڌرم پکڙيا. هندوستان مها راجا اشوڪ جهڙا حڪمران پيدا ڪيا. ٻئين دؤر ۾ قديم انسانيت جي علمبردار جلال الدين اڪبر پيدا ڪيو. هن ڏکڻ ايشيا جي ٻولين کي ملائي اردوءَ جهڙي انٽرنيشنل ٻولي ٺاهي. هندوستان محي الدين عالمگير جهڙو سلطان ۽ شاهه ولي الله جهڙو فلاسافر پيدا ڪيو. ھندستان جي تاريخ پهريائين پهريائين آنربل مائونٽ سٽيوئرٽ ايلفنسٽن تيار ڪئي هئي، جا پهريون گهمرو 1841ع ۾ ڇپجي پڌري ٿي هئي.

وچئين دور جو ڀارت

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو وچئين دور جو ڀارت

بريهديسور مندر، جيڪو چولا حڪمران راجاراجا چولا پهريون 1003ع کان 1010ع جي وچ ۾ تعمير ڪرايو.

قطب مينار تي عربي خطاطي؛ مينار جي اڏاوت دهلي سلطنت جي دور ۾ 1199ع کان شروع ٿي.

ڀارت جي شروعاتي وچئين دور، يعني تقريباً 600ع کان 1200ع تائين، جي خاص سڃاڻپ علائقائي بادشاهتن ۽ ثقافتي گوناگونيت هئي. هن دور جو ڪو به حڪمران اهڙي سلطنت قائم نه ڪري سگهيو، جيڪا پنهنجي بنيادي علائقي کان گهڻو پري پکڙيل زمينن تي مستقل ڪنٽرول قائم رکي سگهي. ان عرصي دوران وڌندڙ زرعي معيشت لاءِ جن مالوند ۽ خانه بدوش ماڻهن جون زمينون صاف ڪيون ويون هيون، تن کي ذات پات واري سماج ۾ شامل ڪيو ويو؛ اهڙيءَ طرح نوان ۽ غير روايتي حڪمران طبقا پڻ ان سماجي نظام جو حصو بڻيا. نتيجي ۾ ذات پات واري نظام ۾ علائقائي فرق نمايان ٿيڻ لڳا.

ڇهين ۽ ستين صديءَ دوران پهريان عقيدت ڀريا مذهبي گيت تامل ٻولي ۾ لکيا ويا. پوءِ سڄي ڀارت ۾ انهن جي پيروي ڪئي وئي، جنهن سان هڪ طرف هندومت جي نئين سر اُڀار کي هٿي ملي ۽ ٻئي طرف ننڍي کنڊ جي جديد ٻولين جي ترقيءَ تي به اثر پيو. ننڍين توڙي وڏين ڀارتي بادشاهتن جا حڪمران ۽ سندن سرپرستيءَ هيٺ هلندڙ مندر وڏي تعداد ۾ ماڻهن کي گاديءَ وارن شهرن ڏانهن ڇڪيندا هئا، جنهن سبب اهي شهر اهم معاشي مرڪز بڻجي ويا. ڀارت ۾ شهري آباديءَ جي هڪ ٻي لهر سان گڏ مختلف جسامت جا مندرن وارا شهر ملڪ جي ڪيترن ئي علائقن ۾ وجود ۾ اچڻ لڳا.

اٺين ۽ نائين صديءَ تائين انهن تبديلين جا اثر ڏکڻ اوڀر ايشيا تائين پهچي چڪا هئا. ڏکڻ ڀارت جي ثقافت ۽ سياسي نظام انهن علائقن تائين پهتا، جيڪي اڄوڪي ميانمار، ٿائيلينڊ، لائوس، برونائي، ڪمبوڊيا، ويٽنام، فلپائن، ملائيشيا ۽ انڊونيشيا جو حصو آهن. هن ثقافتي منتقليءَ ۾ ڀارتي واپاري، عالم ۽ ڪڏهن ڪڏهن فوجون پڻ شامل هيون. ساڳئي وقت ڏکڻ اوڀر ايشيا جي ماڻهن پڻ سرگرم ڪردار ادا ڪيو؛ انهن مان ڪيترائي ڀارت جي مذهبي ۽ تعليمي مرڪزن ۾ اچي رهيا ۽ ٻڌ ۽ هندو متنن کي پنهنجين ٻولين ۾ ترجمو ڪندا هئا.

ڏهين صديءَ کان پوءِ وچ ايشيا جي مسلمان خانه بدوش قبيلن، تيز رفتار گهوڙيسوار فوجن ۽ نسلي بنيادن تي گڏ ڪيل وڏين فوجن جي مدد سان، بار بار ڏکڻ ايشيا جي اتر اولهندي ميداني علائقن تي حملا ڪيا. انهن سياسي ۽ فوجي تبديلين جي نتيجي ۾ آخرڪار 1206ع ۾ اسلامي دهلي سلطنت قائم ٿي. دهلي سلطنت اتر ڀارت جي وڏي حصي تي ڪنٽرول قائم ڪيو ۽ ڏکڻ ڀارت ۾ پڻ ڪيترائي فوجي حملا ڪيا. جيتوڻيڪ شروعاتي دور ۾ سلطنت جي قيام سبب ڀارتي حڪمران طبقن لاءِ وڏيون تبديليون آيون، پر سلطنت پنهنجي وسيع غير مسلم رعيت کي گهڻي حد تائين پنهنجن قانونن ۽ ريتن رسمن مطابق زندگي گذارڻ جي اجازت ڏني.

تيرهين صديءَ ۾ دهلي سلطنت بار بار ٿيندڙ منگول حملن کي ناڪام بڻايو، جنهن ڪري ڀارت ان وڏي تباهيءَ کان گهڻي حد تائين محفوظ رهيو جيڪا منگول حملن سبب اولهه ايشيا ۽ وچ ايشيا جي ڪيترن ئي علائقن ۾ ٿي هئي. ان صورتحال سبب انهن علائقن مان ڀڄي ايندڙ سپاهي، عالم، صوفي، واپاري، فنڪار ۽ ڪاريگر صدين تائين ڀارتي ننڍي کنڊ ڏانهن لڏپلاڻ ڪندا رهيا. ان عمل جي نتيجي ۾ اتر ڀارت ۾ هڪ گڏيل هند-اسلامي ثقافت وجود ۾ آئي.

دهلي سلطنت جي ڏکڻ ڀارت تي حملن ۽ اتان جي علائقائي بادشاهتن جي ڪمزور ٿيڻ سان مقامي وجي نگر سلطنت جي اڀار لاءِ راهه هموار ٿي. وجي نگر سلطنت مضبوط شيوائي روايت اختيار ڪئي ۽ دهلي سلطنت جي فوجي ٽيڪنالاجيءَ مان پڻ فائدو ورتو. سلطنت آهستي آهستي ڀارتي اپٻيٽ جي وڏي حصي تي پنهنجو ڪنٽرول قائم ڪيو ۽ ان جو ڏکڻ ڀارت جي سماج ۽ ثقافت تي ڊگهي عرصي تائين اثر برقرار رهيو.

شروعاتي جديد ڀارت

فتح پور سيڪري ۾ صوفي بزرگ سليم چشتي جو مقبرو، جيڪو مغل شهنشاهه اڪبر تعمير ڪرايو.

1835ع جو ايسٽ انڊيا ڪمپني وارو سونو ٻه مُهر سڪو، جنهن تي وليم چوٿون جي تصوير آهي.

1835ع واري ايسٽ انڊيا ڪمپني جي ٻن مُهرن واري سوني سڪي جو پٺيون پاسو.

سورهين صديءَ جي شروعات ۾ اتر ڀارت، جيڪو ان وقت گهڻو ڪري مسلمان حڪمرانن جي قبضي هيٺ هو، هڪ ڀيرو ٻيهر وچ ايشيا مان آيل جنگجوئن جي نئين نسل جي وڌيڪ تيز چرپر ۽ بهتر بارودي هٿيارن آڏو شڪست کاڌي. ان جي نتيجي ۾ قائم ٿيل مغل سلطنت پنهنجي قبضي هيٺ آيل مقامي سماجن کي ختم نه ڪيو، بلڪه نون انتظامي طريقن ۽ گوناگون توڙي جامع حڪمران طبقن وسيلي انهن وچ ۾ توازن قائم ڪري کين پنهنجي نظام ۾ شامل ڪيو. ان عمل جي نتيجي ۾ وڌيڪ منظم، مرڪزي ۽ هڪجهڙو حڪومتي نظام وجود ۾ آيو. خاص طور اڪبر جي دور ۾ مغلن قبائلي لاڳاپن ۽ صرف اسلامي سڃاڻپ تي ڀاڙڻ بدران، پنهنجي پري پري تائين پکڙيل علائقن کي هڪ اهڙي شهنشاهه سان وفاداريءَ ذريعي متحد ڪيو، جنهن کي فارسي رنگ ۾ رڱيل درٻاري ثقافت اندر تقريباً خدائي مرتبو حاصل هو.

مغل رياست جون معاشي پاليسيون گهڻو ڪري زراعت مان حاصل ٿيندڙ آمدنيءَ تي ٻڌل هيون، جڏهن ته محصول هڪ منظم چانديءَ جي سڪي ۾ ادا ڪرڻ لازمي هو. ان نظام سبب هاري ۽ ڪاريگر وڏين منڊين سان وڌيڪ ڳنڍجڻ لڳا. سترهين صديءَ جي گهڻي عرصي دوران سلطنت ۾ قائم رهندڙ نسبتاً امن ڀارت جي معاشي واڌ ويجهه جو هڪ اهم سبب بڻيو. ان معاشي خوشحاليءَ سان مصوري، ادب جي مختلف صنفن، ڪپڙي جي صنعت ۽ اڏاوتي فن کي وڌيڪ سرپرستي ملي.

مغل دور دوران اتر ۽ اولهه ڀارت ۾ نوان ۽ وڌيڪ منظم سماجي گروهه، جهڙوڪ مراٺا، راڄپوت ۽ سک، فوجي ۽ حڪومتي خواهشون رکڻ لڳا. مغلن سان سهڪار يا مخالفت ٻنهي صورتن ۾ انهن گروهن کي سياسي سڃاڻپ ۽ فوجي تجربو حاصل ٿيو. مغل دور ۾ وڌندڙ واپار ڏکڻ ۽ اوڀر ڀارت جي سامونڊي ڪنارن تي نون ڀارتي واپاري ۽ سياسي اشرافيه طبقن جي اڀار جو سبب پڻ بڻيو. سترهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۽ ارڙهين صديءَ دوران شاهي مرڪزي اختيار آهستي آهستي ڪمزور ۽ ٽڪرن ۾ ورهائجڻ لڳو، جنهن سان اختيارن جي غير مرڪزيت جو عمل شروع ٿيو ۽ صوبائي اشرافيه کي مقامي خودمختياري اختيار ڪرڻ ۽ پنهنجن علائقائي معاملن تي ڪنٽرول مضبوط ڪرڻ جو موقعو مليو.

ارڙهين صديءَ جي شروعات تائين واپاري ڪاروبار ۽ سياسي اقتدار جي وچ واري حد تيزيءَ سان ڌنڌلي ٿيڻ لڳي. يورپ جي شاهي فرمان هيٺ قائم ٿيل واپاري ڪمپنين، خاص طور انگريز ايسٽ انڊيا ڪمپني، سامونڊي ڪنارن تي قلعي بند واپاري چوڪين وسيلي پنهنجي موجودگي مضبوط ڪئي. ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ کي سمنڊن تي حاصل برتري، وڌيڪ مالي وسيلا ۽ بهتر فوجي تربيت ۽ ٽيڪنالاجيءَ سبب پنهنجي فوجي طاقت وڌائڻ جو موقعو مليو. ان طاقت سبب ڀارتي اشرافيه جي هڪ حصي لاءِ به ڪمپنيءَ سان اتحاد فائديمند بڻجي ويو. اهي عنصر 1765ع تائين ڪمپنيءَ کي بنگال تي ڪنٽرول قائم ڪرڻ ۽ ٻين يورپي ڪمپنين کي پوئتي ڌڪڻ ۾ اهم ثابت ٿيا.

بنگال جي دولت تائين رسائيءَ کان پوءِ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي فوج جي طاقت ۽ جسامت وڌيڪ وڌي، جنهن جي نتيجي ۾ 1820ع واري ڏهاڪي تائين ڪمپني ڀارت جي گهڻي حصي کي پنهنجي قبضي هيٺ آڻڻ يا تابع ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي وئي. ڀارت، جيڪو ڊگهي عرصي تائين تيار ٿيل شيون ٻاهر موڪليندو رهيو هو، هاڻي آهستي آهستي برطانوي سلطنت لاءِ خام مال فراهم ڪندڙ ملڪ بڻجڻ لڳو. ڪيترائي تاريخدان هن مرحلي کي ڀارت جي نوآبادياتي دور جي شروعات سمجهن ٿا.

ان وقت تائين برطانيا جي پارليامينٽ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي آزاد معاشي طاقت کي گهڻو محدود ڪري ڇڏيو هو ۽ ڪمپني عملي طور برطانوي انتظاميا جي هڪ اداري جي صورت اختيار ڪري چڪي هئي. ان کان پوءِ ڪمپني وڌيڪ شعوري نموني خالص معاشي سرگرمين کان ٻاهر ٻين شعبن ۾ پڻ مداخلت ڪرڻ لڳي، جن ۾ تعليم، سماجي سڌارا ۽ ثقافت شامل هئا.

جديد ڀارت

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ڀارت جي تاريخ (1947ع–هاڻوڪو دور)

مهاتما گانڌي، اپريل 1938ع ۾ ڪلڪتي جي پريزيڊنسي جيل ۾ سياسي قيدين سان ملاقات کان پوءِ ٻاهر نڪرندي.

چنڊي ڳڙهه جو ڪيپيٽل ڪمپليڪس؛ جنهن جي اڏاوت جو منصوبو 1947ع ۾ ڀارت جي ورهاڱي کان پوءِ شروع ڪيو ويو.

1848ع ۾ لارڊ ڊلهوزي جي ايسٽ انڊيا ڪمپني جي گورنر جنرل طور مقرريءَ سان اهڙين تبديلين لاءِ راهه هموار ٿي، جيڪي هڪ جديد رياست جي قيام لاءِ ضروري هيون: خودمختياريءَ کي مضبوط ڪرڻ ۽ ان جون حدون مقرر ڪرڻ، آباديءَ جي نگراني ڪرڻ ۽ شهرين کي تعليم ڏيڻ. ٽيڪنالاجيءَ جي ميدان ۾ پڻ تبديليون آنديون ويون، جن ۾ ريلوي، واهه ۽ ٽيليگراف شامل هئا؛ اهي سهولتون يورپ ۾ متعارف ٿيڻ کان ٿوري ئي عرصي پوءِ ڀارت ۾ پڻ متعارف ڪرايون ويون.

ان ئي دور ۾ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ خلاف بي اطميناني پڻ وڌندي وئي، جيڪا آخرڪار 1857ع جي بغاوت جي صورت ۾ ظاهر ٿي. هن بغاوت پٺيان مختلف قسم جون ناراضگيون ۽ خدشا هئا، جن ۾ برطانوي طرز جا مداخلت ڪندڙ سماجي سڌارا، زمين تي سخت محصول ۽ ڪجهه امير زميندارن ۽ نوابن سان سخت ورتاءُ شامل هئا. بغاوت اتر ۽ وچ ڀارت جي ڪيترن ئي علائقن کي لوڏي ڇڏيو ۽ ڪمپنيءَ جي راڄ جا بنياد ڪمزور ڪري ڇڏيا.

1858ع ۾ بغاوت دٻائڻ کان پوءِ ايسٽ انڊيا ڪمپني کي ختم ڪيو ويو ۽ برطانوي حڪومت ڀارت جو سڌو سنئون انتظام سنڀاليو. نون حڪمرانن هڪ وحداني رياست ۽ برطانوي طرز جي تدريجي، پر محدود، پارلياماني نظام جو اعلان ڪيو. ساڳئي وقت، مستقبل ۾ ممڪن بغاوتن خلاف جاگيرداراڻي تحفظ طور نوابن، راجائن ۽ زميندار اشرافيه جي مفادن کي به محفوظ ڪيو ويو. ايندڙ ڏهاڪن دوران ڀارت ۾ عوامي ۽ سياسي زندگي آهستي آهستي وڌندي وئي، جنهن جي نتيجي ۾ نيٺ 1885ع ۾ انڊين نيشنل ڪانگريس قائم ٿي.

اوڻيهين صديءَ جي ٻئي اڌ دوران ٽيڪنالاجيءَ جي تيز پکيڙ ۽ زراعت جي واپاري نوعيت اختيار ڪرڻ سان گڏ معاشي مشڪلاتون پڻ پيدا ٿيون ۽ ڪيترائي ننڍا هاري پري وارين منڊين جي لاٿ چاڙهه جا محتاج بڻجي ويا. وڏي پيماني تي ڏڪارن جو تعداد وڌيو ۽ بنيادي ڍانچي جي ترقيءَ جا مالي بار ڀارتي محصول ڏيندڙن تي پوڻ باوجود ڀارتين لاءِ صنعتي روزگار جا تمام ٿورا موقعا پيدا ٿيا. تنهن هوندي به، واپاري فصلن جي پوک، خاص طور نون واهن سان سيراب ٿيندڙ پنجاب ۾، ملڪ اندر استعمال لاءِ خوراڪ جي پيداوار وڌائي. ريلوي نظام ڏڪار دوران امداد پهچائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، سامان جي آمدرفت جا خرچ نمايان طور گهٽايا ۽ ڀارتين جي ملڪيت هيٺ نئين اڀرندڙ صنعتن جي واڌ ويجهه ۾ مدد ڪئي.

1909ع ۾ برطانوي راڄ

پهرين عالمي جنگ کان پوءِ، جنهن ۾ 13 لک کان وڌيڪ ڀارتين خدمتون سرانجام ڏنيون، هڪ نئون دور شروع ٿيو. هن دور ۾ هڪ پاسي برطانوي سڌارا ٿيا ته ٻئي پاسي جابراڻا قانون پڻ لاڳو ڪيا ويا. ساڳئي وقت ڀارتين پاران خود حڪمرانيءَ جا مطالبا وڌيڪ سگهارا ٿيا ۽ مهاتما گانڌي جي اڳواڻيءَ ۾ عدم تشدد تي ٻڌل عدم تعاون تحريڪ جي شروعات ٿي.

1930ع واري ڏهاڪي دوران برطانوي حڪومت آهستي آهستي قانوني سڌارا متعارف ڪرايا ۽ انهن جي نتيجي ۾ ٿيل چونڊن ۾ انڊين نيشنل ڪانگريس ڪاميابيون حاصل ڪيون. ايندڙ ڏهاڪو ڪيترن ئي بحرانن سان ڀريل رهيو، جن ۾ ٻي عالمي جنگ ۾ ڀارت جي شموليت، ڪانگريس پاران برطانوي راڄ سان عدم تعاون جي آخري وڏي مهم ۽ مسلم قومپرستيءَ جو تيزيءَ سان اڀار شامل هئا. اهي سڀ واقعا 1947ع ۾ آزاديءَ تي منتج ٿيا، پر آزاديءَ سان گڏ ڀارت جو ورهاڱو پڻ ٿيو، جنهن جي نتيجي ۾ ٻه آزاد رياستون، ڀارت ۽ پاڪستان، وجود ۾ آيون.

جواهر لعل نهرو، سردار ولڀ ڀائي پٽيل سان گڏ؛ ٻئي آزاديءَ کان پوءِ ڀارت جي سياسي جوڙجڪ ۾ اهم شخصيتون هئا.

آزاديءَ کان پوءِ جواهر لعل نهرو جي اڳواڻيءَ ۾ ڀارت پارلياماني جمهوريت سان گڏ رياستي رٿابندي ۽ وڏي سرڪاري شعبي تي ٻڌل مخلوط معاشي نظام اختيار ڪيو. 1950ع ۾ ڀارت جو آئين لاڳو ٿيو، جنهن ڀارت کي هڪ خودمختيار جمهوري جمهوريه بڻايو؛ آئين ۾ بعد ۾ 1976ع ۾ ”سوشلسٽ“ ۽ ”سيڪيولر“ جا لفظ شامل ڪيا ويا. ڀارت جي پرڏيهي پاليسيءَ ۾ پڻ غير وابستگيءَ کي اهميت ڏني وئي ۽ ملڪ غير وابسته تحريڪ جي باني ملڪن مان هڪ بڻيو. ڀارت گڏيل قومن جي باني ميمبرن مان پڻ هڪ آهي.

آزاديءَ کان پوءِ ڀارت ڪيترن ئي هٿياربند تڪرارن ۽ جنگين ۾ شامل رهيو. 1947ع–48ع، 1965ع ۽ 1971ع ۾ پاڪستان سان جنگيون ٿيون، جڏهن ته 1962ع ۾ چين-ڀارت جنگ لڳي. 1999ع ۾ ڀارت ۽ پاڪستان وچ ۾ ڪارگل جنگ پڻ ٿي. 1961ع ۾ ڀارتي فوج گوئا، دمن ۽ ديو تي پرتگالي راڄ ختم ڪري انهن علائقن کي ڀارت ۾ شامل ڪيو. ڀارت جا چين ۽ پاڪستان سان ڪجهه علائقائي تڪرار اڃا تائين حل نه ٿيا آهن.

آزاديءَ کان پوءِ شروعاتي ڏهاڪن ۾ انڊين نيشنل ڪانگريس ڀارتي سياست تي حاوي رهي. جواهر لعل نهرو 1964ع ۾ پنهنجي وفات تائين وزيراعظم رهيو. ان کان پوءِ لال بهادر شاستري ٿوري عرصي لاءِ وزيراعظم ٿيو ۽ سندس وفات کان پوءِ اندرا گانڌي اقتدار ۾ آئي. اندرا گانڌيءَ جي اڳواڻيءَ ۾ ڪانگريس 1967ع ۽ 1971ع جي چونڊن ۾ ڪاميابي حاصل ڪئي. 1975ع ۾ ملڪ ۾ ايمرجنسي لاڳو ڪئي وئي، جنهن دوران شهري آزادين تي پابنديون لڳايون ويون. ان خلاف وڌندڙ عوامي ردعمل جي نتيجي ۾ 1977ع جي چونڊن ۾ ڪانگريس شڪست کاڌي ۽ جنتا پارٽي اقتدار ۾ آئي. مرارجي ديسائي وزيراعظم بڻيو ۽ بعد ۾ چرن سنگهه مختصر عرصي لاءِ حڪومت جي سربراهي ڪئي.

1980ع ۾ ڪانگريس ٻيهر اقتدار ۾ آئي. 1984ع ۾ اندرا گانڌيءَ جي قتل کان پوءِ سندس پٽ راجيو گانڌي وزيراعظم بڻيو ۽ ساڳئي سال ٿيل چونڊن ۾ ڪانگريس وڏي اڪثريت حاصل ڪئي. 1989ع ۾ ڪانگريس اقتدار وڃائي ويٺي ۽ وي. پي. سنگهه جي اڳواڻيءَ ۾ حڪومت قائم ٿي، جنهن کان پوءِ چندر شيکر مختصر عرصي لاءِ وزيراعظم رهيو. 1991ع جي چونڊن کان پوءِ پي. وي. نرسمها رائو جي اڳواڻيءَ ۾ ڪانگريس اقليتي حڪومت قائم ڪئي.

1991ع ڀارت جي معاشي تاريخ ۾ هڪ اهم موڙ ثابت ٿيو. ادائگين جي توازن جي بحران کان پوءِ نرسمها رائو جي حڪومت، ناڻي واري وزير منموهن سنگهه جي اڳواڻيءَ ۾، معاشي لبرلائزيشن جون وسيع پاليسيون متعارف ڪرايون. انهن سڌارن سان لائسنسن ۽ سرڪاري پابندين ۾ گهٽتائي، پرڏيهي سيڙپڪاريءَ لاءِ وڌيڪ گنجائش ۽ ڀارتي معيشت جي عالمي منڊين سان وڌيڪ ڳانڍاپي جو عمل شروع ٿيو. ان کان پوءِ ڀارت دنيا جي تيزيءَ سان وڌندڙ وڏين معيشتن مان هڪ بڻجي ويو ۽ هڪ وڏو شهري وچولو طبقو پڻ اڀريو.

ڀارت 1974ع ۾ پنهنجو پهريون ايٽمي تجربو ڪيو ۽ 1998ع ۾ وڌيڪ ايٽمي تجربا ڪيا، جنهن کان پوءِ ملڪ پاڻ کي ايٽمي هٿيار رکندڙ رياست طور واضح طور سامهون آندو.

جديد دور ۾ معاشي ترقي، شهري آباديءَ جي واڌ، صنعتي ۽ خدمتي شعبن جي توسيع ۽ معلوماتي ٽيڪنالاجي جي صنعت ڀارت جي معاشي ۽ سماجي بناوٽ ۾ وڏيون تبديليون آنديون آهن. تنهن هوندي به، ملڪ کي ڳوٺاڻن توڙي شهري علائقن ۾ غربت، معاشي اڻبرابري، مذهب ۽ ذات پات سان لاڳاپيل تشدد، نڪسلائيٽ–مائوسٽ بغاوت ۽ مختلف علائقائي ۽ علحدگي پسند تحريڪن جهڙن مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو آهي.

ڀارت جي حوالي سان چوڻي

ڀارت جي حوالي سان سنڌي ٻوليءَ ۾ هڪ چوڻي به مشهور آهي، جيڪا اصل ۾ ته هندي جي چوڻي آهي پر هاڻي سنڌي ٻولي ۾ ڪتب اچي ٿي. چوڻي اهي ته ”جيڪي مھا ڀارت ۾ آهي، سو ڀارت ۾ ڪانھي.“ معنا ته مھاڀارت، هڪ مڪمل معلوماتي ۽ مذهبي ڪتاب آهي. ڀارت کنڊ جون مُک ۽ هڙئي ڳالھيون، منجھس لکيل آهن. ٻين لفظن ۾ سندن خيال آھي؛ مھا ڀارت ۾ اھي ڳالھيون به لکيل آھن، جيڪي ڀارت ملڪ ۾ ڪونھن. مطلب اهو ته ڌرمي ڪتاب، به انسان کي گھڻو ڪجهه سيکارين ٿا.

جاگرافي

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ڀارت جي جاگرافي

ڀارت جون اهم نديون

ڀارت زميني ايراضيءَ جي لحاظ کان دنيا جو ستون وڏو ملڪ آهي ۽ ڀارتي ننڍي کنڊ جي وڏي حصي تي پکڙيل آهي. ڀارت جون زميني سرحدون اولهه ۾ پاڪستان، اتر ۾ چين، نيپال ۽ ڀوٽان، جڏهن ته اوڀر ۾ بنگلاديش ۽ ميانمار سان ملن ٿيون. هندي سمنڊ ۾ ڀارت سري لنڪا ۽ مالديپ جي ويجهو واقع آهي. ڀارت جو مرڪزي انتظام هيٺ علائقو انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽ پڻ ميانمار، ٿائيلينڊ ۽ انڊونيشيا جي ويجهو واقع آهي.

ارضياتي ۽ زميني بناوٽ

ڀارت ڀارتي ٽيڪٽونڪ پليٽ تي واقع آهي، جيڪا هند-آسٽريليائي پليٽ جو هڪ حصو آهي. ڀارت جي موجوده ارضياتي بناوٽ جا بنيادي عمل لڳ ڀڳ 7 ڪروڙ سال اڳ شروع ٿيا، جڏهن ڀارتي پليٽ، جيڪا ان وقت ڏاکڻي عظيم کنڊ گونڊوانا جو حصو هئي، پنهنجي ڏکڻ اولهندي پاسي سامونڊي فرش جي پکڙجڻ سبب اتر اوڀر طرف سرڪڻ لڳي. ساڳئي وقت ان جي اتر اوڀر ۾ موجود وسيع ٽيٿيس سمنڊ جي سامونڊي پرت يوريسيا پليٽ جي هيٺان وڃڻ لڳي.

ڀارتي براعظمي پرت جو هيٺيون حصو ۽ مينٽل يوريسيا جي هيٺان ڌڪجندا ويا، جڏهن ته مٿيون حصو دٻجي پرت در پرت گڏ ٿيڻ لڳو. هن ٽڪر جي نتيجي ۾ جبل سازيءَ جو عمل شروع ٿيو ۽ هماليه وجود ۾ آيا. ڀارت جي اترئين حصي ۾ پکڙيل هماليه دنيا جي سڀ کان اوچن جبل سلسلن مان هڪ آهي ۽ هتي دنيا جون ڪيتريون ئي بلند چوٽيون موجود آهن.

ساڳئي وقت ڀارتي پليٽ جو وچيون ۽ وڌيڪ سخت حصو تبت ڏانهن ڌڪيندو رهيو، جنهن سان تبتي پليٽو جي زميني پرت ٿلهي ٿيندي وئي. اڀرندڙ هماليه جي بلڪل ڏکڻ ۾ پليٽن جي حرڪت سبب هلالي شڪل جي هڪ وڏي کڏ ٺهي، جيڪا درياهن کڻي آيل تلڇٽن سان تيزيءَ سان ڀرجي وئي ۽ اڄ هند-گنگا ميدان جي صورت ۾ موجود آهي.

قديم ڀارتي پليٽ جو مٿاڇري تي پهريون نمايان ظهور اراولي سلسلي ۾ ڏسڻ ۾ اچي ٿو، جيڪو دهلي رِج کان ڏکڻ اولهه طرف پکڙيل آهي. ان جي اولهه ۾ ٿر ريگستان واقع آهي، جنهن جي اوڀر طرف واڌ کي اراولي جبلن محدود ڪيو آهي.

ڀارتي پليٽ جو باقي وڏو حصو جزيري نما ڀارت جي صورت ۾ موجود آهي، جيڪو ڀارت جو سڀ کان قديم ۽ ارضياتي لحاظ کان سڀ کان وڌيڪ مستحڪم علائقو آهي. اهو اتر ۾ ستپورا ۽ ونڌيا تائين پکڙيل آهي. اهي لڳ ڀڳ متوازي جبل سلسلا اولهه ۾ گجرات جي عربي سمنڊ واري ڪناري کان اوڀر ۾ جهارکنڊ جي ڪوئلي سان مالا مال ڇوٽا ناگپور پليٽو تائين پکڙيل آهن.

انهن جبلن جي ڏکڻ ۾ دکن پليٽو واقع آهي، جنهن جي اولهندي ۽ اوڀرندي ڪنارن تي بالترتيب اولهندي گهاٽ ۽ اوڀرندي گهاٽ واقع آهن. دکن پليٽو ۾ ڀارت جون سڀ کان قديم پٿريليون بناوٽون موجود آهن، جن مان ڪجهه هڪ ارب سالن کان به وڌيڪ پراڻيون آهن. ڀارت خط استوا جي اتر ۾ تقريباً 6°44′ کان 35°30′ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 68°7′ کان 97°25′ اوڀر ڊگهائي ڦاڪ جي وچ ۾ واقع آهي.

ڀارت انتظامي طور 28 رياستن ۽ 8 مرڪزي علائقن ۾ ورهايل آهي.

• 
  ڳڙهوال ۽ ڪمائون هماليه جو وسيع منظر. نمايان چوٽين ۾ ترسول، نندا ديوي ۽ نندا ڪوٽ شامل آهن. نندا ديوي مڪمل طور ڀارت جي سرحدن اندر واقع سڀ کان اوچي چوٽي آهي. انهن جبلن جي پويان تبتي پليٽو ۽ سنڌو–يارلنگ سيوچر زون جو حصو واقع آهي، جتي ڀارتي پليٽ يوريسيا پليٽ سان ملي ٿي. تبت جي ٽرانس هماليه علائقي ۾ واقع ڪيلاش جبل ۽ مانسرور ڍنڍ، جيڪي هندومت ۽ ٻڌمت جي مذهبي روايتن ۾ مقدس آهن، انهن جبلن جي پويان ساڄي پاسي واقع آهن. سنڌو درياهه ۽ يارلنگ سانگپو، يعني مٿيون برهمپترا درياهه، جيڪي هماليه سلسلي جون ترتيبوار اولهنديون ۽ اوڀرنديون حدون ظاهر ڪن ٿا، هن ڍنڍ جي ڀرپاسي مان نڪرن ٿا.
• 
  پٿريلي اڀارن جي وچ مان وهندڙ تونگڀدرا درياهه، جيڪو اڳتي هلي جزيري نما ڀارت جي ڪرشنا درياهه ۾ ڇوڙ ڪري ٿو.
• 
  انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽن جي هيولڪ ٻيٽ جي سامونڊي ڪناري تي هڪ مينگروو وڻ.

سامونڊي ڪنارو ۽ ٻيٽ

ڀارت هڪ وڏي اپٻيٽ تي مشتمل ملڪ آهي، جنهن جو مکيه زميني حصو ٽن پاسن کان سمنڊ سان گهيريل آهي: اولهه ۾ عربي سمنڊ، ڏکڻ ۾ هندي سمنڊ ۽ اوڀر ۾ بنگال جي نار واقع آهن.

ڀارت جو ڪُل سامونڊي ڪنارو 7,517-ڪلوميٽر (4,700-ميل) ڊگهو آهي. ان مان 5,423-ڪلوميٽر (3,400-ميل) جزيري نما ڀارت جي مکيه زميني حصي سان، جڏهن ته 2,094-ڪلوميٽر (1,300-ميل) انڊمان ٻيٽ، نڪوبار ٻيٽ ۽ لڪشديپ جي ٻيٽاري سلسلن سان لاڳاپيل آهي.

ڀارتي نيوي جي هائيڊروگرافڪ نقشن موجب، مکيه زميني سامونڊي ڪناري جو 43٪ حصو وارياسن سامونڊي ڪنارن، 11٪ پٿريلي ڪنارن ۽ ٽڪرين، جڏهن⁠تہ 46٪ گپ وارن ميدانن يا دلدلي ڪنارن تي مشتمل آهي.

ڀارت جي اهم سامونڊي جاگرافيائي بناوٽن ۾ اولهه ڀارت جو دلدلي رن آف ڪڇ ۽ اوڀر ڀارت جو تلڇٽي سندربن ڊيلٽا شامل آهن؛ سندربن جو حصو بنگلاديش ۾ پڻ واقع آهي. ڀارت جا ٻه اهم ٻيٽاري سلسلا آهن: ڏکڻ اولهندي سامونڊي ڪناري کان پري لڪشديپ جا مرجاني اٽول ۽ انڊمان سمنڊ ۾ واقع انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽ، جيڪي آتش فشاني اصل واري ٻيٽاري سلسلي جو حصو آهن.

آبهوا

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ڀارت جي آبهوا

ڀارت ۾ مختلف قسم جون آبهواون ملن ٿيون. ملڪ جي آبهوا تي هماليه ۽ ٿر ريگستان جو گهرو اثر آهي؛ اهي ٻئي ڀارت جي معاشي ۽ ثقافتي زندگيءَ لاءِ انتهائي اهم اونهاري ۽ سياري جي چوماسي نظام تي اثرانداز ٿين ٿا.

ڀارت ۾ آبهوا جا چار مکيه قسم غالب آهن: اڀرندي گهميل، اڀرندي خشڪ، مرطوب نيم اڀرندي ۽ جابلو آبهوا. ڏکڻ ڀارت جي گهڻي حصي ۾ آبهوا اڀرندي نوعيت جي آهي، جتي اونهارو گرم ۽ سيارو نسبتاً هلڪو هوندو آهي. اتر ڀارت جي ڪيترن علائقن ۾ نيم اڀرندي آبهوا ملي ٿي، جڏهن ته بلند جبلن، خاص طور هماليه ۾، جابلو ۽ اوچين علائقن ۾ الپائن آبهوا ملي ٿي.

هماليه وچ ايشيا مان ايندڙ ٿڌين ڪيٽابيٽڪ هوائن کي ڀارتي ننڍي کنڊ ڏانهن وهڻ کان روڪي ٿو، جنهن جي نتيجي ۾ ننڍي کنڊ جو وڏو حصو ساڳين ويڪرائي ڦاڪن تي واقع دنيا جي ٻين گهڻن علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ گرم رهي ٿو. اولهندي سامونڊي ڪناري ۽ اوڀر هماليه جي هيٺاهين علائقن ۾ برسات گهڻي پوي ٿي، جڏهن ته اولهه ڀارت جي اندرين حصن، خاص طور ٿر ريگستان ۽ ان جي ڀرپاسي، ۾ آبهوا وڌيڪ خشڪ آهي.

چوماسو

ڀارت جي آبهوا ۾ چوماسي کي بنيادي اهميت حاصل آهي. ٿر ريگستان گهم سان ڀريل ڏکڻ اولهندي اونهاري جي چوماسي هوائن کي پاڻ ڏانهن ڇڪڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو. اهي هوائون هندي سمنڊ ۽ ڀرپاسي جي گرم سامونڊي علائقن مان گهم کڻي ڀارت ڏانهن اچن ٿيون ۽ جون کان آڪٽوبر تائين ملڪ جي سالياني برسات جو وڏو حصو آڻين ٿيون. چوماسي جي برسات جي دير سان اچڻ يا معمول کان گهٽ پوڻ سبب ڪيترن علائقن ۾ پاڻيءَ جي کوٽ ۽ ڏڪار پيدا ٿي سگهي ٿو.

1901ع کان 2018ع جي وچ ۾ ڀارت جو سراسري گرمي پد لڳ ڀڳ 0.7 °C (1.3 °F) وڌيو آهي. هن واڌ کي موسمياتي تبديليءَ سان لاڳاپيل سمجهيو وڃي ٿو. هماليه جي گليشيئرن جي پوئتي هٽڻ سان هماليائي علائقي جي وڏن درياهن، جن ۾ گنگا ۽ برهمپترا شامل آهن، جي وهڪري تي ناڪاري اثر پيو آهي. ڪجهه موجوده اڳڪٿين موجب هلندڙ صديءَ جي پڄاڻيءَ تائين ڀارت ۾ ڏڪارن جي تعداد ۽ شدت ۾ نمايان واڌ ٿيڻ جو امڪان آهي.

• 
  ڪرناٽڪ جي حسن ضلعي ۾ ملالي آبشار وٽ ڏکڻ اولهندي چوماسي جي ڌنڌ دوران گلن سان ٽمٽار ڀارتي مرجاني وڻ.
• 
  ٿر ريگستان ۾ هڪ هڪ ٿوهو اٺ.
• 
  هماچل پرديش جي سانگلا ۾ بسپا ماٿري تي تازي پيل برف.

حياتياتي گوناگونيت

اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو ڀارت ۾ ٻيلا ۽ ڀارت جي جهنگلي جيوت

ڀارت دنيا جي گهڻي حياتياتي گوناگونيت وارن ملڪن مان هڪ آهي. هي اصطلاح دنيا جي انهن 17 ملڪن لاءِ استعمال ڪيو وڃي ٿو، جتي حياتياتي گوناگونيت تمام گهڻي آهي ۽ ڪيترائي مقامي يا رڳو انهن علائقن تائين محدود نسل ملن ٿا. ڀارت ۾ دنيا جي سڀني ٿڻائتن جي نسلن جو 8.6 سيڪڙو، پکين جو 13.7 سيڪڙو، ريڙهيون پائيندڙ جانورن جو 7.9 سيڪڙو، ايمفيبينن جو 6 سيڪڙو، مڇين جو 12.2 سيڪڙو ۽ دنيا جي سڀني گلدار ٻوٽن جي نسلن جو 6 سيڪڙو ملي ٿو. ڀارت جي ٻوٽن جي نسلن مان لڳ ڀڳ هڪ ٽيون حصو مقامي آهي.

ڀارت جو علائقو دنيا جي 34 حياتياتي گوناگونيت جي اهم علائقن مان چئن سان ملي ٿو. اهڙن علائقن ۾ مقامي نسلن جو انگ تمام گهڻو هوندو آهي، پر ساڳئي وقت انهن جي قدرتي رهائشگاهن کي وڏي پيماني تي نقصان پهتل هوندو آهي.

ڀارت جا سڀ کان گهاٽا ٻيلا، جن ۾ انڊمان ٻيٽن جا اڀرندي گهميل ٻيلا، اولهندي گهاٽ ۽ اتر اوڀر ڀارت جا ٻيلا شامل آهن، ملڪ جي زميني ايراضيءَ جي لڳ ڀڳ 3 سيڪڙو حصي تي پکڙيل آهن. وچولي گهاٽائي وارا ٻيلا، جن ۾ وڻن جي ڇٽيءَ جي گهاٽائي 40 کان 70 سيڪڙو جي وچ ۾ هوندي آهي، ڀارت جي زميني ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 9.39 سيڪڙو والارين ٿا. اهڙا ٻيلا خاص طور هماليه جي معتدل سوئي دار ٻيلن، اوڀر ڀارت جي گهميل پن ڇاڻيندڙ سال جي ٻيلن ۽ وچ ۽ ڏکڻ ڀارت جي خشڪ پن ڇاڻيندڙ ساڳوان جي ٻيلن ۾ ملن ٿا.

ڀارت ۾ ڪنڊيدار ٻيلن جا ٻه قدرتي علائقا آهن. انهن مان هڪ دکن پليٽو ۾ اولهندي گهاٽ جي بلڪل اوڀر طرف واقع آهي، جڏهن ته ٻيو هند-گنگا ميدان جي اولهندي حصي ۾ هو. پوئين علائقي جو وڏو حصو آبپاشيءَ وسيلي زرخيز زرعي زمين ۾ تبديل ٿي چڪو آهي، جنهن ڪري ان جي اصل قدرتي بناوٽ هاڻي گهڻي ڀاڱي نظر نٿي اچي.

ڀارتي ننڍي کنڊ جي نمايان مقامي وڻن ۾ ڪسارو ذائقو رکندڙ اَزاديراختا انڊيڪا، يعني نيم، شامل آهي، جيڪو ڀارت جي ڳوٺاڻن علائقن ۾ روايتي جڙي ٻوٽين واري علاج ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندو آهي. ٻيو مشهور وڻ فائڪس ريليجيوسا، يعني پيپل، آهي، جنهن جون تصويرون موهن جي دڙي جي قديم مهرن تي پڻ ملن ٿيون. پالي ڪينن موجب گوتم ٻڌ پڻ اهڙي وڻ هيٺ روحاني روشني حاصل ڪرڻ جي جستجو ڪئي هئي.

ڀارت جا ڪيترائي حياتياتي نسل گونڊوانا جي انهن نسلن مان ارتقا پذير ٿيا آهن، جيڪي ان ڏاکڻي عظيم کنڊ ۾ موجود هئا، جنهن کان ڀارت 10 ڪروڙ سال کان به وڌيڪ اڳ الڳ ٿيو. بعد ۾ ڀارت جي يوريسيا سان ٽڪر سبب ٻنهي علائقن جي نسلن جي وڏي پيماني تي ڏي وٺ ٿي. تنهن هوندي به، پوءِ ٿيندڙ آتش فشاني سرگرمين ۽ موسمي تبديلين سبب ڀارت جا ڪيترائي مقامي حياتياتي نسل ناپيد ٿي ويا.

ان کان پوءِ ٿڻائتا جانور ايشيا مان هماليه جي ٻنهي پاسن تي موجود ٻن حيواني-جاگرافيائي لنگهن وسيلي ڀارت ۾ داخل ٿيا. انهيءَ ڪري ڀارت جي ٿڻائتن ۾ مقامي نسلن جو تناسب گهٽجي 12.6 سيڪڙو رهيو، جڏهن ته ريڙهيون پائيندڙ جانورن ۾ اهو 45.8 سيڪڙو ۽ ايمفيبينن ۾ 55.8 سيڪڙو آهي. ڀارت جي نمايان مقامي نسلن ۾ خطري هيٺ آيل هوڊڊ ليف منڪي ۽ اولهندي گهاٽ جو خطري هيٺ آيل بيڊوم جو ٽوڊ شامل آهن.

ڀارت ۾ فطرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي اتحاد پاران خطري هيٺ قرار ڏنل جانورن جا 172 نسل موجود آهن، جيڪي خطري هيٺ آيل نسلن جو لڳ ڀڳ 2.9 سيڪڙو آهن. انهن ۾ خطري هيٺ آيل بنگالي شينهن ۽ گنگا درياهي ڊولفن شامل آهن. انتهائي خطري هيٺ آيل نسلن ۾ گهڙيال، وڏو ڀارتي بسٽرڊ ۽ ڀارتي اڇي پٺ وارو ڳجهه شامل آهن. اڇي پٺ وارو ڳجهه انهن ڍورن جا مردار کائڻ سبب تقريباً ناپيد ٿيڻ جي ڪناري تي پهتو، جن کي ڊائيڪلوفينڪ دوا ڏني ويندي هئي.

پنجاب جي ڪنڊيدار ٻيلن کي وڏي پيماني تي زراعت ۽ انساني آبادڪاريءَ لاءِ صاف ڪرڻ کان اڳ انهن جي وچ ۾ کليل گاهه جا ميدان موجود هئا، جتي ڪارن هرڻن جا وڏا ڌڻ چرندا هئا ۽ ايشيائي چيتو انهن جو شڪار ڪندو هو. ڪارو هرڻ هاڻي پنجاب ۾ موجود ناهي ۽ ڀارت ۾ سخت خطري کي منهن ڏئي رهيو آهي، جڏهن ته ايشيائي چيتو ڀارت مان ناپيد ٿي ويو هو.

گذريل ڏهاڪن دوران انساني آبادڪاريءَ جي مسلسل پکيڙ ۽ قدرتي رهائشگاهن ۾ مداخلت ڀارت جي جهنگلي جيوت کي شديد ماحولياتي نقصان پهچايو آهي. ان جي جواب ۾ قومي پارڪن ۽ محفوظ علائقن جو نظام، جيڪو پهريون ڀيرو 1935ع ۾ قائم ڪيو ويو هو، وڏي پيماني تي وڌايو ويو. 1972ع ۾ ڀارت جهنگلي جيوت تحفظ قانون، 1972ع لاڳو ڪيو ۽ اهم قدرتي علائقن ۽ شينهن جي تحفظ لاءِ پروجيڪٽ ٽائيگر شروع ڪيو. ٻيلن جي تحفظ وارو قانون، 1980ع 1980ع ۾ لاڳو ڪيو ويو، جنهن ۾ 1988ع ۾ ترميمون ڪيون ويون.

ڀارت ۾ پنج سؤ کان وڌيڪ جهنگلي جيوت پناهه گاهون ۽ 18 حياتي ڪُرا موجود آهن، جن مان چار حياتي ڪُرن جي عالمي نيٽ ورڪ جو حصو آهن. ڀارت جون 89 آبي زمينون رامسر معاهدي هيٺ درج ٿيل آهن.

• 
  ڪيرالا جي ڪداوور ۾ اٽيڪس ٽيپروبينس پتنگو.
• 
  اتراکنڊ جي جم ڪاربٽ قومي پارڪ ۾ ڀارتي مرجاني وڻ تي ويٺل واڱڻائي سن برڊ.
• 
  مڌيا پرديش جي ستپورا قومي پارڪ ۾ ڀارتي باغي ڇپڪليءَ سان ڪرسٽيڊ هاڪ ايگل.
• 
  اولهه بنگال جي سندربن قومي پارڪ ۾ کاري پاڻيءَ جو واڳون.

ڀارت ۾ دنيا جي جهنگلي شينهنن جي اڪثريت رهي ٿي؛ 2022ع ۾ ملڪ ۾ انهن جو انگ لڳ ڀڳ 3,170 هو.

حڪومت ۽ سياست

سياست

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ڀارت جي سياست

پڻ ڏسو: ڀارت ۾ جمهوريت

نئين دهلي ۾ واقع راشٽرپتي ڀون ڀارت جي صدر جي سرڪاري رهائشگاهه آهي.

نئين دهلي ۾ واقع پارليامينٽ هائوس (سنسد ڀون)، جتي ڀارت جي پارليامينٽ جا اجلاس ٿيندا آهن.

ڀارت هڪ پارلياماني جمهوريه ۽ گهڻ جماعتي نظام رکندڙ وفاقي ملڪ آهي. آباديءَ جي لحاظ کان ڀارت کي دنيا جي سڀ کان وڏي جمهوريت سڏيو ويندو آهي. ملڪ ۾ قومي سطح تي تسليم ٿيل سياسي جماعتن سان گڏ وڏي تعداد ۾ علائقائي ۽ مقامي جماعتون پڻ ڪم ڪن ٿيون. انهن ۾ انڊين نيشنل ڪانگريس ۽ ڀارتيه جنتا پارٽي (بي جي پي) سڀ کان اهم قومي جماعتن مان آهن، جڏهن ته پنجاهه کان وڌيڪ علائقائي جماعتون پڻ ڀارتي سياست ۾ نمايان ڪردار ادا ڪن ٿيون. ڀارتي سياسي ثقافت ۾ ڪانگريس کي عام طور مرڪزي ڌارا جي جماعت سمجهيو ويندو آهي، جڏهن⁠تہ بي جي پي کي ساڄي ڌر جي سياست سان لاڳاپيل سمجهيو ويندو آهي.

15 آگسٽ 1947ع تي ڀارت جي آزاديءَ کان پوءِ جواهر لعل نهرو ڊومينين آف انڊيا جو وزيراعظم بڻيو. 26 جنوري 1950ع تي ڀارت جمهوريه بڻيو، پر نهرو وزيراعظم طور برقرار رهيو. 1951ع، 1957ع ۽ 1962ع جي عام چونڊن ۾ نهرو جي اڳواڻيءَ هيٺ ڪانگريس واضح اڪثريت سان ڪامياب ٿي.

مئي 1964ع ۾ نهرو جي وفات کان پوءِ لال بهادر شاستري وزيراعظم بڻيو. 1965ع جي ڀارت-پاڪستان جنگ کان پوءِ تاشقند اعلان تي صحيحن جي ٿوري ئي عرصي بعد هو جنوري 1966ع ۾ وفات ڪري ويو. ان کان پوءِ اندرا گانڌي وزيراعظم بڻي. سندس اڳواڻيءَ ۾ ڪانگريس 1967ع ۽ 1971ع جي چونڊن ۾ ڪامياب ٿي. 1971ع جي چونڊن واري دور ۾ بنگلاديش جي آزاديءَ جي جنگ ۽ پاڪستان جي شڪست ڀارتي سياست تي گهرو اثر ڇڏيو.

1975ع ۾ اندرا گانڌي ايمرجنسي لاڳو ڪئي، جنهن دوران ڪيترين شهري آزادين تي پابنديون لڳايون ويون. ايمرجنسيءَ خلاف عوامي ناراضگيءَ جي نتيجي ۾ 1977ع جي چونڊن ۾ ڪانگريس اقتدار وڃائي ويٺي ۽ جنتا پارٽي حڪومت قائم ڪئي. مرارجي ديسائي ۽ پوءِ چرن سنگهه وزيراعظم رهيا. 1980ع ۾ ڪانگريس ٻيهر اقتدار ۾ آئي.

1984ع ۾ سونهري مندر ۾ سک ويڙهاڪن خلاف فوجي ڪارروائيءَ کان پوءِ، 31 آڪٽوبر تي اندرا گانڌي کي سندس هڪ سک محافظ قتل ڪري ڇڏيو. سندس جاءِ تي راجيو گانڌي وزيراعظم بڻيو ۽ ساڳئي سال جي آخر ۾ ٿيل چونڊن ۾ ڪانگريس وڏي اڪثريت حاصل ڪئي.

1989ع ۾ نيشنل فرنٽ ۽ ان سان لاڳاپيل اتحادن جي ڪاميابيءَ کان پوءِ وي. پي. سنگهه ۽ پوءِ چندر شيکر وزيراعظم رهيا. 1991ع جي عام چونڊن دوران راجيو گانڌي هڪ سري لنڪائي تامل علحدگي پسند تنظيم جي ميمبر هٿان قتل ٿيو. چونڊن کان پوءِ ڪانگريس سڀ کان وڏي جماعت طور سامهون آئي ۽ پي. وي. نرسمها رائو اقليتي حڪومت قائم ڪئي، جنهن پنهنجو مڪمل پنجن سالن جو مدو پورو ڪيو.

1996ع ۾ بي جي پي ٿوري عرصي لاءِ حڪومت ٺاهي، جنهن کان پوءِ يونائيٽيڊ فرنٽ جون اتحادي حڪومتون قائم ٿيون ۽ ايڇ. ڊي. ديوي گوڙا ۽ آءِ. ڪي. گجرال وزيراعظم رهيا. 1998ع جي چونڊن کان پوءِ اٽل بهاري واجپائي وزيراعظم بڻيو، پر سندس پهرين حڪومت مختصر رهي. 1999ع ۾ بي جي پي نيشنل ڊيموڪريٽڪ الائنس (اين ڊي اي) جي اڳواڻيءَ ۾ ٻيهر حڪومت ٺاهي ۽ واجپائي پهريون غير ڪانگريسي وزيراعظم بڻيو، جنهن مڪمل پنجن سالن جو مدو پورو ڪيو.

2004ع جي عام چونڊن ۾ اين ڊي اي کي شڪست ملي ۽ ڪانگريس جي اڳواڻيءَ ۾ يونائيٽيڊ پروگريسيو الائنس (يو پي اي) ٺهيو. منموهن سنگهه وزيراعظم ٿيو. 2009ع جي چونڊن ۾ يو پي اي وڌيڪ سيٽن سان ٻيهر اقتدار ۾ آيو. منموهن سنگهه، 1962ع ۾ نهرو کان پوءِ، مڪمل مدو پورو ڪرڻ کان پوءِ ٻيهر چونڊجي ايندڙ پهريون وزيراعظم بڻيو.

2014ع جي عام چونڊن ۾ نريندر مودي جي اڳواڻيءَ هيٺ بي جي پي 1984ع کان پوءِ پهرين جماعت بڻجي، جنهن پنهنجي سر مڪمل اڪثريت حاصل ڪئي. 2019ع ۾ بي جي پي پنهنجي اڪثريت وڌيڪ وڌائي. 2024ع جي چونڊن ۾ پارٽي پنهنجي انفرادي اڪثريت وڃائي ويٺي، پر اين ڊي اي جي اتحادي جماعتن سان گڏجي ٻيهر حڪومت قائم ڪئي. نريندر مودي غير ڪانگريسي وزيراعظمن مان سڀ کان ڊگهي عرصي تائين عهدو سنڀاليندڙ وزيراعظم آهي.

2026ع جي وي-ڊيم ڊيموڪريسي رپورٽ ڀارت جي جمهوريت بابت جمهوري پوئتي هٽڻ جي نشاندهي ڪئي.

حڪومت

اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو ڀارت جي حڪومت, ڀارت جون رياستي حڪومتون ۽ ڀارت ۾ مقامي حڪومت

پڻ ڏسو: ڀارت جو آئين

1950ع واري ڀارتي آئين جي اصل تمهيد. 1976ع جي ٻائيتاليهين ترميم سان تمهيد ۾ ”سوشلسٽ“ ۽ ”سيڪيولر“ جا لفظ شامل ڪيا ويا.

ڀارت جو آئين ڀارت جي آئين ساز اسيمبلي 1946ع کان 1949ع جي وچ ۾ تيار ڪيو. گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1935ع آئين جي ڪيترن انتظامي ۽ وفاقي حصن لاءِ بنيادي نموني طور استعمال ٿيو. آئين 26 نومبر 1949ع تي منظور ٿيو ۽ 26 جنوري 1950ع کان نافذ ٿيو.

شروعاتي آئين ڀارت کي ”خودمختيار جمهوري جمهوريه“ قرار ڏنو؛ 1976ع جي ٻائيتاليهين ترميم کان پوءِ تمهيد ۾ ”سوشلسٽ“ ۽ ”سيڪيولر“ جا لفظ شامل ٿيا. ڀارت جو نظام وفاقي آهي، پر مرڪزي حڪومت کي نسبتاً وڌيڪ مضبوط اختيار حاصل آهن، جنهن ڪري ان کي ڪڏهن ڪڏهن ”نيم وفاقي“ نظام به چيو ويندو آهي. مرڪزي حڪومت دفاع، پرڏيهي معاملن، ڪرنسي، ريلوي ۽ ٻين ڪيترن قومي معاملن تي اهم اختيار استعمال ڪري ٿي.

حڪومت جا شعبا

ڀارت جي مرڪزي حڪومت جا ٽي بنيادي شعبا آهن: قانون ساز، انتظاميه ۽ عدليه. انهن ادارن جا بنيادي مرڪز نئين دهلي ۾ آهن.

قانون ساز ادارو

ڀارت جي پارليامينٽ (संसद، سنسد) ٻن ايوانن تي مشتمل آهي: مٿيون ايوان راجيا سڀا، يعني رياستن جي ڪائونسل، ۽ هيٺيون ايوان لوڪ سڀا، يعني عوام جو ايوان.

لوڪ سڀا جا ميمبر سڌي ريت عام چونڊن وسيلي چونڊيا وڃن ٿا ۽ عام طور ان جو مدو پنج سال هوندو آهي. راجيا سڀا هڪ مستقل ايوان آهي؛ ان جا گهڻا ميمبر رياستن ۽ ڪجهه مرڪزي علائقن جي چونڊيل اسيمبلين وسيلي اڻ سڌي طرح چونڊيا وڃن ٿا، جڏهن ته ڪجهه ميمبر صدر نامزد ڪري ٿو.

انتظاميه

ڀارت جو صدر ملڪ جو آئيني رياستي سربراهه آهي، جڏهن ته ڀارت جو وزيراعظم حڪومتي سربراهه ۽ عملي طور انتظاميا جو مرڪزي شخص هوندو آهي. صدر کي پنجن سالن لاءِ هڪ انتخابي ڪاليج چونڊيندو آهي، جنهن ۾ پارليامينٽ جي ٻنهي ايوانن جا چونڊيل ميمبر ۽ رياستن توڙي اهل مرڪزي علائقن جي اسيمبلين جا چونڊيل ميمبر شامل هوندا آهن.

وزيراعظم کي صدر مقرر ڪندو آهي، پر عملي طور اهو شخص وزيراعظم بڻجي ٿو، جنهن کي لوڪ سڀا ۾ اڪثريتي جماعت يا اتحاد جي حمايت حاصل هجي. مرڪزي وزيرن جي ڪائونسل وزيراعظم جي اڳواڻيءَ ۾ ڪم ڪري ٿي، ۽ ڪابينا ان جو بنيادي فيصلا ڪندڙ حصو آهي. پارلياماني نظام ۾ وزيراعظم ۽ وزيرن جي ڪائونسل لوڪ سڀا آڏو گڏيل طور جوابده آهن.

نريندر مودي، 2014ع کان ڀارت جو وزيراعظم.

صدارت

ڀارت جو صدر سڌي عوامي ووٽ ذريعي چونڊيل نه هوندو آهي، بلڪه هڪ انتخابي ڪاليج وسيلي چونڊيو ويندو آهي. صدر جو مدو پنج سال آهي. آئين تحت صدر ملڪ جو آئيني سربراهه ۽ هٿياربند فوجن جو سپريم ڪمانڊر آهي، پر سندس گهڻا اختيار وزيراعظم ۽ وزيرن جي ڪائونسل جي صلاح تي استعمال ٿيندا آهن.

صدر وٽ مخصوص آئيني حالتن ۾ محفوظ اختيار به آهن، جن ۾ ڪنهن رياست ۾ آئيني مشينري ناڪام ٿيڻ جي صورت ۾ مرڪزي انتظام لاڳو ڪرڻ بابت ڪردار شامل آهي.

عدالتي نظام

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ڀارت جي عدليا

ڀارت جي سپريم ڪورٽ

ڀارت ۾ هڪ متحد ۽ آزاد عدالتي نظام موجود آهي، جنهن جي چوٽيءَ تي ڀارت جي سپريم ڪورٽ آهي. ان کان هيٺ هاءِ ڪورٽون ۽ وڏي تعداد ۾ ضلعي، سيشن، ديواني، فوجداري ۽ ٻين ماتحت عدالتن جا درجا آهن.

سپريم ڪورٽ جي سربراهي ڀارت جو چيف جسٽس ڪري ٿو. عدالت کي بنيادي حقن سان لاڳاپيل معاملن، مرڪزي حڪومت ۽ رياستن جي وچ ۾ آئيني تڪرارن ۽ هاءِ ڪورٽن جي فيصلن خلاف اپيلن تي مختلف قسم جا اصل ۽ اپيلي اختيار حاصل آهن.

سپريم ڪورٽ ۽ هاءِ ڪورٽن وٽ عدالتي جائزو جو اختيار آهي، جنهن تحت اهي مرڪزي يا رياستي قانونن کي آئين سان ٽڪراءُ جي صورت ۾ ڪالعدم قرار ڏئي سگهن ٿيون. عدليه انتظاميا ۽ قانون ساز اداري کان آئيني طور آزاد آهي.

مقامي حڪومت

ڀارت جي آئين ۾ پنچائت ۽ ٻين مقامي ادارن جي تصور کي پڻ جاءِ ڏني وئي آهي. ڳوٺاڻن علائقن ۾ پنچائتي راج ۽ شهري علائقن ۾ ميونسپل ادارا مقامي انتظام ۽ نمائندگيءَ جا بنيادي ڍانچا آهن. 1990ع واري ڏهاڪي جي آئيني ترميمن کان پوءِ انهن ادارن کي وڌيڪ باقاعده آئيني حيثيت ۽ اختيار مليا.

آئين ڇوت ڇات کي آرٽيڪل 17 تحت غيرقانوني قرار ڏئي ٿو ۽ ذات پات، مذهب، جنس ۽ ٻين بنيادن تي رياستي امتياز خلاف تحفظ مهيا ڪري ٿو.

فوج

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ڀارتي هٿياربند فوج

ڀارتي هٿياربند فوج ڀارت جي فوجي طاقت آهي. اها ٽن مکيه شاخن تي مشتمل آهي: ڀارتي فوج، ڀارتي بحريه، ۽ ڀارتي هوائي فوج. ان کان علاوه نيم فوجي دستا ۽ حڪمتِ عمليءَ وارو ايٽمي ڪمانڊ پڻ هن نظام جو حصو آهن. ڀارتي هٿياربند فوج جو ڪمانڊر اِن چيف ڀارت جو صدر هوندو آهي، جڏهن⁠تہ فوج جي انتظامي ذميواري دفاع واري وزارت وٽ هوندي آهي. سال 2010ع ۾ ڀارتي هٿياربند فوج ۾ تقريبن 1.32 ملين فعال اهلڪار شامل هئا، جنهن سبب اها دنيا جي سڀ کان وڏي فوجن مان هڪ شمار ٿيندي هئي. ڀارتي فوج وقت سان گڏ جديد بڻجي رهي آهي، نوان هٿيار خريد ڪري رهي آهي ۽ گهريلو سطح تي به هٿيار تيار ڪري رهي آهي. ان سان گڏ ٻين ملڪن جي ميزائلن خلاف بچاءَ جا نظام به تيار ڪيا پيا وڃن. سن 2018 کان 2022 تائين ڀارت دنيا جو سڀ کان وڏو هٿيار درآمد ڪندڙ ملڪ رهيو. سن 1947ع ۾ آزادي حاصل ڪرڻ کان پوءِ، ڀارت پاڪستان سان چار جنگيون وڙهي چڪو آهي ۽ چين سان به هڪ جنگ لڙي چڪو آهي.

انتظامي ورهاست

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ڀارت جي انتظامي ورهاست

پڻ ڏسو: ڀارت جو سياسي انضمام

ڀارت جي 28 رياستن ۽ 8 مرڪزي علائقن جو نقشو.

ڀارت هڪ وفاقي اتحاد آهي، جيڪو 28 رياستن ۽ 8 مرڪزي علائقن تي مشتمل آهي. سڀني رياستن سان گڏ ڄمون ۽ ڪشمير، پڊوچيري ۽ دهلي جو قومي گادي وارو علائقو چونڊيل قانون ساز ادارا ۽ حڪومتون رکن ٿا، جيڪي ويسٽ منسٽر نظام جي اصولن مطابق ڪم ڪن ٿيون. باقي مرڪزي علائقا مرڪزي حڪومت طرفان مقرر ڪيل منتظمين وسيلي سڌي طرح هلائجن ٿا.

1956ع ۾ رياستن جي نئين سر تنظيم وارو قانون، 1956ع تحت ڀارت جي رياستن جي حدبندي وڏي پيماني تي لساني بنيادن تي نئين سر ترتيب ڏني وئي. ڀارت ۾ شهرن، قصبن، ضلعن، بلاڪن ۽ ڳوٺن جي سطح تي اڍائي لک کان وڌيڪ مقامي حڪومتي ادارا موجود آهن.

رياستون

• آنڌرا پرديش
• اروناچل پرديش
• آسام
• بھار
• ڇتيس ڳڙھ
• گوا
• گجرات
• هريانا
• هماچل پرديش
• جهارکنڊ
• ڪرناٽڪا
• ڪيرالا
• مڌيا پرديش
• مهاراشٽر
• مني پور
• ميگهاليا
• ميزورام
• ناگالينڊ
• اوڙيسيا
• پنجاب
• راجستان
• سڪم
• تامل ناڊو
• تلنگانا
• تريپورا
• اتر پرديش
• اتراکنڊ
• اولهه بنگال

مرڪزي علائقا

• انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽ
• چنڊي ڳڙهه
• دادرا ۽ نگر حويلي ۽ دمن ۽ ديو
• ڄمون ۽ ڪشمير
• لداخ
• لڪشديپ
• دهلي جو قومي گادي وارو علائقو
• پڊوچيري

پرڏيهي لاڳاپا

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ڀارت جا پرڏيهي لاڳاپا

1961ع ۾ بلغراد ۾ غير وابسته ملڪن جي ڪانفرنس دوران، کاٻي کان جمال عبدالناصر، جوزپ بروز ٽيٽو ۽ جواهر لعل نهرو.

ڀارت 1950ع ۾ جمهوريه بڻجڻ کان پوءِ به دولت مشترڪه جو رڪن رهيو. 1950ع واري ڏهاڪي ۾ ڀارت آفريڪا ۽ ايشيا ۾ نوآبادياتي راڄ جي خاتمي جي تحريڪن جي ڀرپور حمايت ڪئي ۽ غير وابسته تحريڪ ۾ اڳواڻي وارو ڪردار ادا ڪيو. جواهر لعل نهرو، جمال عبدالناصر ۽ جوزپ بروز ٽيٽو غير وابسته تحريڪ جي شروعاتي اڳواڻن مان هئا.

1950ع واري ڏهاڪي جي گهڻي حصي دوران چين سان ڀارت جا لاڳاپا نسبتاً سٺا رهيا، پر سرحدي اختلاف وڌڻ کان پوءِ 1962ع ۾ ٻنهي ملڪن وچ ۾ چين-ڀارت جنگ ٿي، جنهن ۾ ڀارت کي وڏي فوجي ناڪاميءَ کي منهن ڏيڻو پيو. 1967ع ۾، تنهن هوندي به، ڀارتي فوج سڪم واري سرحد تي چيني فوجي اڳڀرائين کي روڪڻ ۾ ڪامياب رهي.

ڀارت جا پنهنجي اولهندي پاڙيسري پاڪستان سان لاڳاپا گهڻو ڪري ڇڪتاڻ وارا رهيا آهن. ٻنهي ملڪن وچ ۾ 1947ع–48ع، 1965ع، 1971ع ۽ 1999ع ۾ هٿياربند جنگيون ٿيون. انهن مان ٽي جنگيون ڪشمير تڪرار سان سڌي يا اهم طور لاڳاپيل هيون. 1965ع جي جنگ کان پوءِ ڀارت سوويت يونين سان فوجي ۽ معاشي لاڳاپا وڌيڪ ويجها ڪيا ۽ 1960ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين سوويت يونين ڀارت جو سڀ کان وڏو هٿيار فراهم ڪندڙ بڻجي ويو.

چين جي 1964ع واري ايٽمي تجربي ۽ 1965ع جي ڀارت-پاڪستان جنگ دوران پاڪستان جي حمايت ۾ چيني مداخلت جي خدشن ڀارت جي ايٽمي پاليسيءَ تي گهرو اثر وڌو. ڀارت 1974ع ۾ پنهنجو پهريون ايٽمي تجربو ڪيو ۽ 1998ع ۾ وڌيڪ زيرزمين ايٽمي تجربا ڪيا. ڀارت نه جامع ايٽمي تجربن تي پابندي وارو معاهدو ۽ نه ئي ايٽمي هٿيارن جي عدم پکيڙ وارو معاهدو تي صحيح ڪئي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڀارت انهن معاهدن کي غيرمنصفاڻو ۽ امتيازي سمجهي ٿو.

ڀارت سرڪاري طور پهريون ايٽمي استعمال نه ڪرڻ جي پاليسي جو اعلان ڪري چڪو آهي ۽ پنهنجي ”گهٽ ۾ گهٽ قابلِ اعتبار روڪٿام“ واري نظريي تحت ايٽمي ٽرائيڊ صلاحيت قائم ڪرڻ تي ڪم ڪيو آهي.

سرد جنگ جي خاتمي کان پوءِ ڀارت آمريڪا ۽ يورپي يونين سان اقتصادي، حڪمت عملي ۽ فوجي سهڪار وڌايو. 2008ع ۾ ڀارت ۽ آمريڪا وچ ۾ شهري ايٽمي سهڪار وارو معاهدو عمل ۾ آيو. جيتوڻيڪ ڀارت وٽ ان وقت ايٽمي هٿيار موجود هئا ۽ اهو ايٽمي عدم پکيڙ واري معاهدي جو رڪن نه هو، تنهن هوندي به بين الاقوامي ائٽمي توانائي ايجنسي ۽ ايٽمي فراهم ڪندڙن جو گروپ ڀارت لاءِ مخصوص رعايتون منظور ڪيون، جنهن سان ڀارت جي شهري ايٽمي ٽيڪنالاجي ۽ واپار تي لڳل اڳوڻيون پابنديون گهٽجي ويون. ان کان پوءِ ڀارت روس، فرانس، برطانيا ۽ ڪينيڊا سان پڻ شهري ايٽمي توانائيءَ بابت سهڪار جا معاهدا ڪيا.

معيشت

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ڀارت جي معيشت

ريلائنس انڊسٽريز

ٽاٽا گروپ

آئي سي آئي سي آئي بئنڪ

قدرتي تيل ۽ گئس ڪمپني

ڀارت جي رپيو

ڀارت جي معيشت دنيا جي چوٿين وڏي معيشت سمجهي وڃي ٿي. ڀارت عالمي معاشي مندي جي باوجود گذريل ڪجھ سالن دوران سراسري طور اٺ سيڪڙو کان وڌيڪ معاشي واڌ سان ھڪ وڏي معاشي قوت بڻجي ويو آھي. ھي واڌ ويجھ پاڙيسري ملڪ چين جي معاشي واڌ جي ويجھو آھي. برابري طاقت خريد بابت ڪيل ماپ موجب، ڀارت جي مجموعي گھريلو پيداوار (جي ڊي پي) ڇهه سئو يارنهن ڏهائي ٽي ٽريلين ڊالر ھئڻ سبب، چوٿين درجي تي اچي ٿو. ڀارت جي معيشت شايد ھڪ تاريخي اوج جي شروعاتي مرحلن ۾ ھجي. تازن شايع ٿيل انگن اکرن موجب، سال ٻه ھزار ٽئي ويھ جي ٽئين ٽه ماهي ۾ معاشي واڌ سالياني شرح ست ڏهائي ڇهه سيڪڙو تائين پھتي آھي. گذريل ڪجھ ھفتن ۾ چار بين الاقوامي اڳڪٿين پنھنجي سالياني واڌ جي اڳڪٿي سراسري پنج ڏهائي نَو سيڪڙو مان وڌائي ڇهه ڏهائي پنج سيڪڙو ڪري ڇڏي آھي. ڀارت جي قومي اسٽاڪ مٽاسٽا ھاڻي ھانگ ڪانگ جي اسٽاڪ مٽاسٽا سان گڏجي دنيا جي ستين وڏي اسٽاڪ مارڪيٽ جي حيثيت لاءِ ھم قدم ٿي چڪي آھي. ان جي باوجود، لکين ماڻھو اڃا بہ شديد غربت ۾ زندگي گذاري رھيا آھن، ۽ آمدني في ڪس ست سئو ويھ آمريڪي ڊالر، يعني ٽن سئو پينسٺ پائونڊ ساليانو آھي. بنيادي ڍانچي جون ڏکيائون بہ ڀارت ۾ جاري آھن. جيتوڻيڪ اڃا بہ ڀارت جي آبادي مان چوٽيھ سيڪڙو کان وڌيڪ حصو روزانو ھڪ آمريڪي ڊالر کان گھٽ آمدني رکي ٿو (دنيا ۾ ٻاويھين درجي تي)، ۽ لڳ ڀڳ اسي سيڪڙو ماڻھو روزانو ٻن ڊالرن کان گھٽ ۾ زندگي گذارين ٿا (دنيا ۾ سورهين درجي تي)، ۽ ٽن سئو ملين کان وڌيڪ ماڻھو غربت واري ليڪ کان ھيٺ رھن ٿا، پر ھن ملڪ جي ڪجھ سالن جي وڏي معاشي اڳڀرائي معاشي واڌ کي اٺ سيڪڙو تائين پھچايو آھي. ماهرن جي اڳڪٿي آھي تہ ايندڙ سالن ۾ ڀارت سالياني ڏھ سيڪڙو تائين بہ واڌ حاصل ڪري سگھي ٿو. جيڪڏھن ھڪ زماني ۾ ڀارت جو نالو غربت ۽ تنگدستي ياد ڏياري ٿو، تہ ھاڻي ھن ملڪ جي معاشي اڳڀرائي ۽ علمي جاڳرتا سڀني جي توجهه پاڻ ڏانھن ڇڪي رھي آھي. وڏي پيماني تي پرڏيھي سيڙپڪاري ھتي مدت کان عام ڳالھ بڻجي چڪي آھي، ۽ ڀارتي شين جي عالمي مارڪيٽن ۾ وڪري ۾ بہ گھڻو اضافو ٿيو آھي. ماهرن ڀارت جي معاشي اڳڀرائي جي شروعات جو سال 1991ع ڄاڻائن ٿا. ان سال منموھن سنگھ، جيڪو ان وقت ڀارت جو ناڻي وارو وزير ھو، حڪمي معيشت مان نڪرڻ لاءِ پروگرام منظور ڪرايا ۽ تدريجي طور لاڳو ڪيا. ان کان پوءِ آھستي آھستي سخت ٽيڪسي قانون ختم ڪيا ويا، برآمد ۽ درآمد جا قاعدا نرم ڪيا ويا، پرڏيھي سيڙپڪاري جي اجازت ملي، ۽ ملڪي سرمائي جي تحفظ جا بندوبست مضبوط ٿيا. منموھن سنگھ ان کان پوءِ ڀارت جو وزيراعظم ٿيو، ۽ جيڪي منصوبا ھن شروع ڪيا ھئا تن جي واڌاري کي جاري رکي ٿو. چين ڀارت جو سڀ کان وڏو واپاري شريڪ آھي.

صنعت

آءِ ٽي سي لميٽيڊ

ڀارتي گاڏي، ڪمپني ماهيـنـدرا جي تيار ڪيل

وِپرو

ڀارت بايوٽيڪ ڪمپني پاران تيار ڪيل ڪووِڊ-۱۹ ويڪسين

بنگلورو ۾ باگماني ٽيڪ پارڪ جو گيٽ نمبر 1. هن ڪاروباري مرڪز ۾ ڪيترين عالمي ڪمپنين جا تحقيق ۽ ترقيءَ جا مرڪز ۽ آفيسون موجود آهن.

ڀارت معلوماتي ٽيڪنالاجي ۽ ڪاروباري عملن جي انتظام، يعني آءِ ٽي-بي پي ايم، جو هڪ اهم عالمي مرڪز آهي. هي شعبو ملڪ جي مجموعي ملڪي پيداوار ۾ لڳ ڀڳ 7.5 سيڪڙو حصو ڏئي ٿو ۽ خدمتن جي برآمدن جو 35 سيڪڙو کان وڌيڪ حصو فراهم ڪري ٿو. هن صنعت جي واڌ جو هڪ اهم بنياد وڏي تعداد ۾ فني مهارت رکندڙ ۽ انگريزي ڳالهائيندڙ افرادي قوت آهي. مالي سال 2026ع تائين هن شعبي جي آمدني 300 ارب آمريڪي ڊالرن کان وڌي وئي. شروعاتي دور ۾ هي صنعت خاص طور ٽيليفون ڪال مرڪزن ۽ بنيادي سافٽ ويئر خدمتن سان لاڳاپيل هئي، پر هاڻوڪي دور ۾ ان جو وڏو حصو ڪلائوڊ ڍانچي، مصنوعي ذهانت ۽ بين الاقوامي ڪمپنين جي عالمي قابليتي مرڪزن ڏانهن منتقل ٿي ويو آهي.

بنگلورو، جيڪو شروعاتي طور گهٽ خرچ واري آف شور خدمتن جي مرڪز طور اڀريو هو، هاڻي عالمي ڪمپنين جي تحقيق ۽ ترقي جو هڪ اهم مرڪز بڻجي چڪو آهي. شهر ۾ واقع باگماني ٽيڪ پارڪ سميت ڪيترن ڪاروباري مرڪزن ۾ عالمي ٽيڪنالاجي ۽ صنعتي ڪمپنين جون آفيسون ۽ تحقيقاتي سهولتون موجود آهن. 0

ڀارت جي گاڏين جي صنعت ملڪ جي مجموعي ملڪي پيداوار جو لڳ ڀڳ 7.1 سيڪڙو حصو ڏئي ٿي ۽ هر سال لڳ ڀڳ 2 ڪروڙ 80 لک گاڏيون تيار ڪري ٿي. پيداوار ۾ ٻه ڦيٿي گاڏين جو حصو لڳ ڀڳ 77 سيڪڙو آهي، جڏهن ته مسافر گاڏيون لڳ ڀڳ 18 سيڪڙو حصو رکن ٿيون. ملڪ ۾ هر هزار ماڻهن تي لڳ ڀڳ 34 ڪارون ۽ 185 ٻه ڦيٿي گاڏيون آهن. هي صنعت لڳ ڀڳ هڪ ڪروڙ 90 لک ماڻهن جي روزگار سان لاڳاپيل آهي ۽ هر سال 53 لک تائين گاڏيون برآمد ڪري ٿي. 2023ع ۾ ڀارت وڪرو جي لحاظ کان دنيا جي ٽئين وڏي موٽر گاڏي منڊي بڻجي ويو، جڏهن ته خريد ڪندڙن ۾ ايس يو ويز ڏانهن لاڙو وڌيو.

ڀارت جي دواسازي صنعت گهٽ خرچ تي دوائن جي پيداوار ڪندڙ ڪارخانن ۽ ملڪي ڪمپنين جي وسيع ڄار تي مشتمل آهي. پيداوار جي مقدار جي لحاظ کان ڀارت دنيا ۾ جنيرڪ دوائن ۽ ويڪسينن جو هڪ وڏو فراهم ڪندڙ آهي. تنهن هوندي به، صنعت کي خام مال جي فراهميءَ بابت خطرا درپيش آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ فعال دوائي جزن جي وڏي مقدار، خاص طور 70 سيڪڙو کان وڌيڪ، چين مان درآمد ڪئي وڃي ٿي. ان سان گڏ ڀارتي دواسازي ڪارخانن جي معيار بابت بين الاقوامي ريگيوليٽري ادارا باقاعده جاچ ۽ آڊٽ پڻ ڪندا رهن ٿا.

ڀارت جي بجلي پيدا ڪرڻ جي نصب ٿيل گنجائش لڳ ڀڳ 300 گيگاواٽ آهي، جنهن مان لڳ ڀڳ 42 گيگاواٽ قابل تجديد ذريعن مان آهي. ملڪ ۾ ڪوئلي جو وسيع استعمال ڀارت جي گرين هائوس گيس اخراج جو هڪ اهم سبب آهي، جيتوڻيڪ قابل تجديد توانائي جي پيداوار تيزيءَ سان وڌي رهي آهي. ڀارت دنيا جي گرين هائوس گيسن جي ڪل اخراج جو لڳ ڀڳ 7 سيڪڙو پيدا ڪري ٿو. في ماڻهو اخراج لڳ ڀڳ 2.5 ٽن ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ ساليانو آهي، جيڪو عالمي سراسريءَ جي لڳ ڀڳ اڌ جي برابر آهي. ملڪ جي توانائي پاليسيءَ ۾ بجليءَ تائين پهچ وڌائڻ ۽ مائع پيٽروليم گيس ذريعي صاف سٿري رڌ پچاءَ جون سهولتون فراهم ڪرڻ اهم ترجيحن ۾ شامل رهيون آهن.

• 
  سڪم ۾ تيمي چانهه باغ. ڀارت دنيا جي وڏن چانهه پيدا ڪندڙ ملڪن مان هڪ آهي، ۽ ملڪ ۾ چانهه جي گهريلو واپرائڻ جو مقدار پڻ تمام وڏو آهي.
• 
  ڪيرالا جي ڪوچي ۾ روايتي چيني مڇي مارڻ جا ڄار. ڀارت ۾ مڇيگيري لکين ماڻهن جي روزگار ۽ آمدنيءَ جو ذريعو آهي.

بنگلورو ۾ باگماني ٽيڪ پارڪ جو گيٽ نمبر 1. هن ڪاروباري مرڪز ۾ ڪيترين عالمي ڪمپنين جا تحقيق ۽ ترقيءَ جا مرڪز ۽ آفيسون موجود آهن.

ٽيلي ڪميونيڪيشن

ڀارت جي مخابراتي صنعت دنيا جي ٻي وڏي صنعت آهي، جنهن جا 1.2 ارب کان وڌيڪ گراهڪ آهن، ۽ اها ڀارت جي مجموعي قومي پيداوار ۾ لڳ ڀڳ 6.5 سيڪڙو حصو وجهي ٿي۔ 2017ع جي ٽئين ٽه ماهي کان پوءِ، هن شعبي ۾ ڀارت آمريڪا کان اڳتي نڪري ويو ۽ چين کان پوءِ دنيا جي ٻئي وڏي اسمارٽ فون مارڪيٽ بڻجي ويو۔

موٽر گاڏين جي صنعت

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ڀارت جي خودروسازي صنعت

ڀارت جي خودروسازي صنعت دنيا جي تيزي سان وڌندڙ صنعتن مان ٻي وڏي صنعت آهي۔ 2009ع کان 2010ع دوران هن صنعت جي گهريلو وڪري ۾ 26 سيڪڙو واڌ ٿي، جڏهن ته 2008ع کان 2009ع دوران برآمدات ۾ 36 سيڪڙو اضافو ٿيو، جيڪو انتهائي مثبت رجحان آهي۔

دنيا جون معروف گاڏيون ٺاهيندڙ ڪمپنيون جهڙوڪ بي ايم ڊبليو، مرسڊيز-بينز، آئوڊي، ٽيسلا موٽرز وغيره ڀارت ۾ سرگرم آهن ۽ هتي گاڏين جي تياري ڪن ٿيون۔

معلوماتي ٽيڪنالاجي

2011ع جي آخر تائين، ڀارت جي معلوماتي ٽيڪنالاجي صنعت ۾ 2.8 ملين ماهر ملازم ڪم ڪري رهيا هئا، ۽ لڳ ڀڳ 100 ارب آمريڪي ڊالر آمدني پيدا ٿي، جيڪا ڀارت جي مجموعي قومي پيداوار جو 7.5 سيڪڙو هئي، جڏهن ته ملڪ جي برآمدات جو 26 سيڪڙو به هن شعبي سان لاڳاپيل هو۔

دواسازي

ڀارت جي دواسازي صنعت دنيا جي اهم ابھرتن مارڪيٽن مان هڪ آهي۔ ماهرن جي خيال موجب، ڀارت جي دوائن واري مارڪيٽ جي ماليت 2020ع تائين 48.5 ارب آمريڪي ڊالر تائين پهچڻ جي اميد هئي۔ ڀارت دنيا جي ٻارهن اهم بايوٽيڪنالاجي منزلن مان هڪ آهي۔ 2012ع کان 2013ع دوران، ڀارت جي بايوٽيڪنالاجي صنعت 15.1 سيڪڙو واڌ ڪئي ۽ پنهنجي آمدني 204.4 ارب ڀارتي روپين مان وڌائي 235.24 ارب ڀارتي روپين تائين آندي، جيڪا جون 2013ع جي مٽاسٽا شرح موجب تقريباً 3.94 ارب آمريڪي ڊالر هئي۔

فلمي صنعت

ڀارت دنيا جي سڀ کان وڏي فلمي صنعت رکندڙ ملڪ آهي. هندي ٻوليءَ جي فلمي صنعت کي باليووڊ سڏيو ويندو آهي، جيڪا بنيادي طور بمبئي (هاڻي ممبئي) ۾ قائم آهي. ان کان علاوه ٻين علائقائي فلمي صنعتن ۾ ٽولي ووڊ، ڪولي ووڊ، سئنڊل ووڊ، مالي ووڊ، جولي ووڊ، ڍولي ووڊ وغيره شامل آهن. ڀارت هر سال لڳ ڀڳ 1000 فلمون ٺاهي ٿو، جيڪي هالي ووڊ جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ ٻيڻيون آهن.

پئسو

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ڀارت جي رپيو

ھن ملڪ جي سرڪاري ڪرنسي رپيو آھي، ۽ ان جا جزا پئيسا آھن (رپئي جو سئوون حصو). ھر ڀارتي رپيو ڏهائي صفر هڪ ٽي آمريڪي ڊالر جي برابر آھي، ۽ ھر آمريڪي ڊالر ڇھهتر ڏهائي ٽي رپين جي برابر آھي (اپريل ٻه ھزار ٻاويھ).

پرڏيھي واپار ۽ سيڙپڪاري

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ڀارت ۾ پرڏيھي واپار ۽ سيڙپڪاري

ڀارت وڏي معيشت ۽ گھڻي انساني قوت سبب، سڌي پرڏيھي سيڙپڪاري لاءِ بھترين ۽ پسنديده منزلن مان ھڪ سمجھيو وڃي ٿو. ڀارت وٽ اطلاعاتي ٽيڪنالاجي ۽ ٻين شعبن جھڙوڪ خودڪاري حصا، ڪيميائي مادا، ڪپڙا، دوا سازي ۽ زيورات ۾ وڏي سگھ موجود آھي. ڀارت ھميشه عالمي سيڙپڪارَن لاءِ وسيلن ۽ صلاحيتن جو ھڪ وڏو مرڪز رھيو آھي. اڳ ۾ ھن ملڪ جي سڌي پرڏيھي سيڙپڪاري بابت سخت پاليسيون ھن ميدان ۾ وڏي رڪاوٽ ھيون. پر مارچ ٻه ھزار پنج ۾ حڪومت قانونن ۾ سڌارا ۽ نرمي آڻي، واپار ۽ معيشت ۾ سڌي پرڏيھي سيڙپڪاري کي سئو سيڪڙو تائين جائز قرار ڏنو. نتيجي طور حڪومت جي نگراني گھٽائڻ ۽ پرڏيھي سيڙپڪاري کي وڌائڻ لاءِ ڪيل مثبت معاشي سڌارن ڀارت کي ايشيا ۽ پيسفڪ علائقي جي اڳرو ملڪن مان ھڪ بڻايو آھي، جيڪو تيزي سان وڌي ۽ اڳتي وڌي رھيو آھي.

واڌ

ڀارت جي معيشت دنيا جي تيزي سان وڌندڙ معيشتن مان هڪ آهي. نالي ماتر مجموعي گهريلو پيداوار (nominal GDP) جي لحاظ کان ڀارت دنيا جو ستون نمبر وڏو ملڪ آهي، جنهن جي معيشت جو قدر تقريباً $2,250 ارب (USD) آهي. جڏهن⁠تہ خريداري قوت جي برابري (PPP) جي لحاظ کان ڀارت جي معيشت دنيا جي ٽئين نمبر وڏي معيشت آهي، جنهن جو مجموعي قدر لڳ ڀڳ US$8.720 ٽريلين آهي. مالي سال 2010 دوران ڀارت جي معاشي واڌ جي شرح 8.25٪ رهي. تنهن هوندي به، في ماڻهو سالياني آمدني (PPP موجب) لڳ ڀڳ $3678 هئي.

شعبا

ڀارت جي معيشت هيٺين شعبن تي ٻڌل آهي:

• سروس شعبي: 43٪
• صنعتون: 41٪
• معلوماتي ٽيڪنالاجي: 7٪
• زراعت: 7٪
• آئوٽ سورسنگ: 2٪

ڀارت جي معيشت گهڻ رخي آهي. اهم صنعتي شعبن ۾ گاڏيون، سيمينٽ، ڪيميائي مادا، گهريلو اليڪٽرانڪس، کاڌي جي پروسيسنگ، مشينري، کاڻيون، پيٽروليم، دواسازي، اسٽيل، آمدورفت جو سامان، ۽ ٽيڪسٽائيل شامل آهن.

توانائي

ڀارت ۾ توانائي جي فراهمي ۾ بندن جو اهم ڪردار آهي.

هن وقت تيل جي قيمتن ۾ واڌ، ڀارت جي محدود تيل ذخيرن ۽ ترقي پذير ملڪ طور توانائي جي وڌندڙ ضرورتن کي نظر ۾ رکندي، هن ملڪ جي معيشت لاءِ سڀ کان وڏو خطرو سمجهيو وڃي ٿو. هن مسئلي جي حل لاءِ ڀارت، آمريڪا جي مدد سان ايٽمي توانائي جي پيداوار ڏانهن ڌيان ڏئي رهيو آهي. سال 2024ع ۾ ڀارت ۾ بجلي جي پيداوار ۾ نئين سر پيدا ٿيندڙ توانائي جو حصو لڳ ڀڳ 46 سيڪڙو هو. هند جي حڪومت، وزيراعظم نريندر مودي جي اڳواڻي هيٺ، سنه 2070ع تائين خالص صفر ڪاربن اخراج حاصل ڪرڻ جا وڏا ۽ اهم هدف مقرر ڪيا آهن. انهن مان هڪ اهم هدف سنه 2030ع تائين 500 گيگاواٽ نئين سر پيدا ٿيندڙ توانائي جي گنجائش حاصل ڪرڻ آهي. انهن هدفن جي حاصلات لاءِ وڏي پئماني تي سيڙپڪاري ۽ صاف توانائي ڏانهن منتقلي کي تيز ڪرڻ لاءِ گڏيل ڪوششن جي ضرورت آهي.

ڀارت سنه 1974ع ۾ پنهنجو پهريون ايٽم بم آزمائي چڪو هو ۽ تازن سالن ۾ پنهنجي ايٽمي صلاحيت ۾ نمايان واڌ ڪئي آهي. هن وقت ڀارت وٽ ٻاويهه ايٽمي بجلي گهر آهن، جن مان ڪي روس، آمريڪا يا فرانس جي مدد سان تعمير ڪيا ويا آهن ۽ ڪي، جهڙوڪ ڪاڪراپار ايٽمي بجلي گهر، مقامي ٽيڪنالاجي تي ٻڌل آهن. وچ اوڀر جي ملڪن، جهڙوڪ ايران ۽ قطر، کان گئس خريد ڪرڻ ۽ پائيپ لائين ٺاهڻ به هند جي منصوبن ۾ شامل آهي. هندين وٽ نون توانائي ذريعن، جهڙوڪ حياتياتي گئس (فضلي مان گئس پيدا ڪرڻ)، جي استعمال جو ڊگهو ۽ ڪامياب تجربو پڻ موجود آهي.

زراعت

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ڀارت ۾ زراعت

ڀارت جو چانور زرعي شين مان اهم برآمدات ۾ شمار ٿئي ٿو.

ڀارت، زرعي پيداوار جي مجموعي قدر جي لحاظ کان، چين کان پوءِ دنيا جو ٻيو نمبر وڏو ملڪ آهي. سنه 2005ع ۾ هن ملڪ جي زرعي شين جي قدر ۱۵۰ ارب آمريڪي ڊالر کان وڌيڪ اندازي وئي هئي. هند 979،000 ٽن چانھ جي پيداوار سان دنيا جو ٻيو نمبر وڏو چانهه پيدا ڪندڙ ۽ ڪينيا، سري لنڪا ۽ چين کان پوءِ چوٿون نمبر وڏو برآمد ڪندڙ ملڪ آهي. ٻين اوڀر ايشيائي ملڪن وانگر هند جي هارين جي مکيه فصل چانور آهي، ۽ هي ملڪ چين کان پوءِ دنيا جو ٻيو نمبر وڏو چانور پيدا ڪندڙ آهي. فائو سنه ۲۰۲۰ع ۾ ڀارت جي چانور جي پيداوار 178 ملين ٽن اندازي ڪئي هئي. ڀارت دنيا ۾ ڪيلا، ٻاجھري، سڻي ۽ مڱ ڦري جي پيداوار ۾ پهريون نمبر، ۽ مڪئي، ڪڻڪ جي کنڊ ۽ ڀنگ جي پيداوار ۾ ٻيو نمبر رکي ٿو. سنه 2020ع ۾ 31 ملين 504 هزار ٽن ڪيلي جي پيداوار سان، ڀارت هن فصل جو دنيا جو سڀ کان وڏو پيدا ڪندڙ ملڪ هو. ڀارت ۾ سوين ملين ڳئون هجڻ سبب، هي ملڪ دنيا ۾ هن جانور جو سڀ کان وڏو مرڪز آهي. ڀارت جي آئين جي آرٽيڪل 48 تحت ڳئون کي ذبح ڪرڻ تي پابندي آهي، جيتوڻيڪ هندو ڌرم ۾ ڳئون جو گوشت کائڻ منع آهي، پر انهن جي کير جو وڏي پيماني تي استعمال ڪيو وڃي ٿو.

غربت

تيز معاشي واڌ جي باوجود، ڀارت اڃا تائين غربت جي مسئلي کي منهن ڏئي رهيو آهي. سال 2004–2005 دوران، آبادي جو لڳ ڀڳ هڪ چوٿون حصو (27.5٪) غربت جي ليڪ کان هيٺ زندگي گذاري رهيو هو. 2007–2008 دوران، آبادي جو 80.4٪ حصو روزانو US $2 کان گهٽ آمدني تي گذارو ڪندو هو. سال 2009 تائين هي شرح گهٽجي 68٪ ٿي وئي.

ٽيڪنالاجي

ISRO جو لوگو

2014ع ۾ ڀارت پهريون ڀيرو مريخ ڏانهن خلائي مشن موڪليو، جنهن کي مريخ اوربيٽر مشن چيو ويو. اهڙي طرح ڀارت چوٿون ۽ ايشيا جو پهريون ملڪ بڻيو جنهن هي ڪاميابي حاصل ڪئي. اسرو هڪ ئي مشن ۾ 104 سيٽلائيٽ خلا ۾ موڪلي عالمي رڪارڊ قائم ڪيو. ان کان پوءِ چندرَيآن-3 مشن ڪاميابيءَ سان چنڊ جي ڏکڻ قطب تي لهڻ وارو دنيا جو پهريون مشن بڻيو.

قومي نشان

ڀارت جو قومي نشان

قومي نشان (Emblem)

ڀارت جي قومي نشان ۾ چار شير پٺيءَ سان پٺيءَ ملائي بيٺل ڏيکاريل آهن. اهي شير طاقت، فخر، اعتماد ۽ همت جي علامت آهن. ”اسٽيٽ ايمبلم آف انڊيا (غلط استعمال جي ممانعت) ايڪٽ، 2005ع“ موجب، هن قومي نشان جو استعمال صرف سرڪاري ادارن کي ڪرڻ جي اجازت آهي.

نالو

”انڊيا“ نالو يوناني لفظ انڊس مان نڪتل آهي، جيڪو اصل ۾ سنسڪرت لفظ سندهو مان آيو. وقت سان گڏ هي لفظ ”هند“، هندي يا هندو جهڙن نالن ۾ تبديل ٿيو.

ڀارت جو پسنديده انڊونِم (يعني اهو نالو جيڪو ملڪ جا پنهنجا ماڻهو استعمال ڪن ٿا) ”ڀارت“ آهي، جيڪو هندي ۽ ٻين ڀارتي ٻولين ۾ استعمال ٿيندو آهي. هي نالو انهن نالن کان مختلف آهي جيڪي ٻاهرين قومون هن ملڪ لاءِ استعمال ڪن ٿيون.

قومي نشانين

ڀارت جون ڪجهه اهم قومي نشانيون هي آهن:

• قومي ترانو: جانا گانا مانا
• قومي گيت: وندي ماترم
• قومي جانور: چيتو شير
• قومي پکي: مور
• قومي گل: ڪنول
• قومي وڻ: بنيان
• قومي درياهه: گنگا
• قومي آبي جانور: گنگا درياهه ڊولفن
• قومي ميوو: آم
• قومي ورثي وارو جانور: هاٿي
• قومي ورثي وارو پکي: ڀارتي عقاب

• 
  Panthera tigris
  چيتو شير
  (قومي جانور)
• 
  Pavo cristatus
  مور
  (قومي پکي)
• 
  Nelumbo nucifera
  ڪنول
  (قومي گل)
• 
  Ficus benghalensis
  بنيان
  (قومي وڻ)
• 
  گنگا
• 
  گنگا درياهه ڊولفن
• 
  آم
• 
  ڀارتي عقاب

سرحدي تڪرار

ڀارت جي سرحدن بابت مختلف ملڪن ۾ اختلاف موجود آهن. مثال طور، ڀارت ڄمون ۽ ڪشمير کي پنهنجي رياست سمجهي ٿو، جڏهن⁠تہ پاڪستان ۽ چين هن علائقي کي ڀارت جو حصو تسليم نٿا ڪن. اهڙي طرح، ڀارت پاڪستاني ۽ چيني انتظام هيٺ ڪشمير جي علائقن کي به تسليم نٿو ڪري.

1914ع ۾ برطانوي ڀارت ۽ تبت وچ ۾ مڪ موهن لائين بابت معاهدو ٿيو، جيڪو شملا معاهدو (1914ع) جو حصو هو. ڀارت ۽ تبت هن لائين کي سرڪاري سرحد سمجهن ٿا، پر چين جولاءِ 1914ع ۾ هن معاهدي مان الڳ ٿي ويو. نه ته مين لينڊ چين ۽ نه ئي تائيوان اروناچل پرديش کي ڀارت جو حصو تسليم ڪن ٿا. انهن موجب هي علائقو ”ڏکڻ تبت“ جو حصو آهي، جيڪو چين سان تعلق رکي ٿو.

ماڻهو

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ڀارت جي آبادي

ڀارت ۾ آباديءَ جي گهڻائي جو نقشو.

2023ع جي اندازي موجب ڀارت جي آبادي 1,428,627,663 هئي، جنهن سان اهو دنيا جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ملڪ بڻجي ويو ۽ آباديءَ جي لحاظ کان چين کي پوئتي ڇڏي ويو. 2011ع جي عبوري آدمشماري رپورٽ ۾ ملڪ جي آبادي 1,210,193,422 ڄاڻائي وئي هئي. 2020ع ۾ ڀارت جي آباديءَ جي وچين عمر 28.7 سال هئي.

گذريل پنجاهه سالن دوران طبي سهولتن ۾ ترقي ۽ سائي انقلاب جي نتيجي ۾ زرعي پيداوار ۾ ٿيل واڌ ڀارت جي آباديءَ جي تيز واڌ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. تنهن هوندي به، ڏهن سالن وارن عرصن ۾ آباديءَ جي واڌ جي شرح آهستي آهستي گهٽجي رهي آهي. 2001ع کان 2011ع تائين آبادي 17.64 سيڪڙو وڌي، جڏهن ته ان کان اڳ 1991ع کان 2001ع واري ڏهاڪي ۾ واڌ جي شرح 21.54 سيڪڙو هئي. آزاديءَ کان پوءِ ڀارت جي پهرين آدمشماري 1951ع ۾ ٿي، جنهن ۾ ملڪ جي آبادي 36 ڪروڙ 10 لک ڳڻپ ڪئي وئي.

ڄمڻ وقت متوقع عمر 1970ع–1975ع دوران 49.7 سالن مان وڌي 2023ع ۾ 72.0 سال ٿي وئي. ساڳئي طرح پنجن سالن کان گهٽ عمر وارن ٻارن جي موت جي شرح ۾ پڻ نمايان گهٽتائي آئي؛ 1994ع ۾ اها شرح هر 1,000 زنده ڄاول ٻارن مان 113 هئي، جيڪا 2018ع ۾ گهٽجي 41.1 في 1,000 زنده ڄاول ٻارن تائين پهتي.

2011ع جي آدمشماري موجب ڀارت ۾ جنسي تناسب هر 1,000 مردن جي مقابلي ۾ 940 عورتون هو. ڀارت ۾ ڇوڪرين جي ٻاروتڻ ۾ قتل ۽، وڌيڪ تازن ڏهاڪن ۾، جنس جي چونڊ جي بنياد تي مادي جنين جي خاتمي جهڙن عملن صنفي تناسب ۾ عدم توازن پيدا ڪيو آهي. 1964ع کان 2014ع جي وچ واري عرصي ۾ ملڪ ۾ آباديائي انگن اکرن موجب ”گم ٿيل عورتن“ جو اندازي وارو تعداد ڏيڍ ڪروڙ مان وڌي 6 ڪروڙ 30 لک ٿي ويو، جيڪا ساڳئي عرصي دوران مجموعي آباديءَ جي واڌ کان وڌيڪ تيز واڌ هئي. ڀارتي حڪومت جي هڪ مطالعي موجب وڌيڪ 2 ڪروڙ 10 لک ڇوڪريون اهڙيون هيون، جن کي خاندانن ۾ گهربل اولاد جي برابر حيثيت حاصل نه هئي ۽ کين مناسب سنڀال نه ملي رهي هئي. جنس جي چونڊ جي بنياد تي جنين جي خاتمي تي سرڪاري پابندي باوجود اهو عمل مڪمل طور ختم نه ٿيو آهي.

ڳوٺاڻن علائقن کان شهرن ڏانهن لڏپلاڻ ڀارت جي جديد آباديائي تاريخ جي هڪ اهم خصوصيت رهي آهي. 1991ع کان 2001ع جي وچ ۾ شهري علائقن ۾ رهندڙ ماڻهن جي تعداد ۾ 31.2 سيڪڙو واڌ ٿي. 2001ع ۾ ملڪ جي 70 سيڪڙو کان وڌيڪ آبادي ڳوٺاڻن علائقن ۾ رهندي هئي. شهري آباديءَ جو تناسب 2001ع جي آدمشماريءَ ۾ 27.81 سيڪڙو مان وڌي 2011ع ۾ 31.16 سيڪڙو ٿي ويو. 1991ع کان پوءِ ملڪ جي مجموعي آباديءَ جي واڌ جي رفتار ۾ گهٽتائيءَ جو هڪ اهم سبب ڳوٺاڻن علائقن ۾ آباديءَ جي واڌ جي شرح ۾ تيز گهٽتائي هئي.

2011ع جي آدمشماريءَ وقت ڀارت ۾ ڏهه لک کان وڌيڪ آبادي رکندڙ 53 شهري مجموعا موجود هئا. آباديءَ جي لحاظ کان انهن مان وڏن شهري مجموعن ۾ ممبئي، دهلي، ڪولڪتا، چنائي، بنگلورو، حيدرآباد ۽ احمدآباد شامل هئا.

• 
  ممبئي ڀارت جي سڀ کان وڏي شهري مجموعن مان هڪ آهي. تصوير ۾ کاٻي پاسي تاج محل پيلس هوٽل ۽ گيٽ وي آف انڊيا نظر اچن ٿا.
• 
  بنگلورو جو وسيع منظر. 1980ع واري ڏهاڪي ۾ جڏهن پهرين گهڻ قومي ڪمپنين ڀارت ۾ پنهنجا مرڪز قائم ڪرڻ شروع ڪيا، تڏهن علائقي ۾ ماهر گريجوئيٽن جي وڏي انگ ۽ سائنس ۽ انجنيئرنگ جي ڪيترن ئي تعليمي ادارن جي موجودگيءَ سبب بنگلورو انهن لاءِ هڪ اهم مرڪز بڻيو.

ٻوليون

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ڀارت جون ٻوليون

ڀارت ۾ ڳالهائجندڙ ٻوليون ڪيترن ئي ٻولي خاندانن سان تعلق رکن ٿيون. ڀارتي حڪومت پاران ڪرايل آخري 2011ع جي آدمشماري موجب، ملڪ جي ٻولين ۽ انهن جي ڳالهائيندڙن جي ورهاست هن ريت آهي:

ڀارت ۾ ٻولي خاندان ۽ ڳالهائيندڙ

درجو	ٻولي خاندان	ذيلي خاندان	ٻولين جو تعداد	ڳالهائيندڙن جو تعداد	ڳالهائيندڙن جو سيڪڙو
1	هند-يورپي	هند-آريائي	21	945,052,555	78.05٪
		ايراني	1	21,677	0٪
		جرمنڪ	1	259,678	0.02٪
2	دراوڙي	—	17	237,840,116	19.64٪
3	آسٽرو-ايشيائي	—	14	13,493,080	1.11٪
4	تبتي-برمي	—	66	12,257,382	1.01٪
5	سامي-حامي	—	1	54,947	0٪

ان کان سواءِ ڀارت ۾ تائي-ڪادائي، انڊماني ۽ ٻين ننڍن ٻولي خاندانن توڙي اڪيلين ٻولين جا ڳالهائيندڙ پڻ ٿوري تعداد ۾ موجود آهن.

ڀارت جي ڪاغذي ڪرنسي نوٽن جي پٺئين پاسي، کاٻي طرف هڪ ٻولي پينل ۾ نوٽ جي ماليت 15 ٻولين ۾ لکيل هوندي آهي، جڏهن ته هندي ۽ انگريزي نوٽ جي ٻين حصن تي وڌيڪ نمايان نموني ڏنل هونديون آهن. انهن 15 ٻولين ۾ ترتيبوار آسامي، بنگالي، گجراتي، ڪنڙ، ڪشميري، ڪونڪڻي، مليالم، مراٺي، نيپالي، اوڊيا، پنجابي، سنسڪرت، تامل، تيلگو ۽ اردو شامل آهن.

ڀارت جي وفاقي حڪومت جي سرڪاري ٻوليءَ بابت فيصلو ڀارت جي آئين ساز اسيمبلي سيپٽمبر 1949ع ۾ ڪيو. اهو فيصلو ٽن سالن تائين هلندڙ بحث کان پوءِ ٿيو، جنهن ۾ ٻه اهم موقف سامهون هئا. هنديءَ جا حامي چاهيندا هئا ته ديوناگري لپي ۾ لکيل هندي کي ڀارت جي واحد ”قومي ٻولي“ بڻايو وڃي، جڏهن ته ڏکڻ ڀارت جا نمائندا چاهيندا هئا ته انگريزيءَ کي پڻ آئين ۾ جاءِ ڏني وڃي.

آخرڪار ٿيل ٺاهه موجب ديوناگري لپيءَ ۾ هندي کي ڀارت جي وفاقي حڪومت جي ”سرڪاري ٻولي“ قرار ڏنو ويو، جڏهن ته انگريزيءَ کي شروعاتي طور 15 سالن لاءِ ساٿي سرڪاري ٻوليءَ جي حيثيت ڏني وئي، جنهن عرصي دوران هنديءَ جي رسمي ۽ انتظامي لفظيات کي ترقي ڏيڻي هئي. ساڳئي ٺاهه تحت هندو-عربي انگن جي بين الاقوامي صورت کي سرڪاري انگن طور قبول ڪيو ويو. اهي انتظام 26 جنوري 1950ع تي لاڳو ٿيل ڀارتي آئين جي آرٽيڪلن 343 کان 351 تائين شامل ڪيا ويا.

1965ع ۾ هنديءَ کي واحد سرڪاري ٻولي بڻائڻ خلاف ڏکڻ ڀارت ۾ سخت مخالفت کان پوءِ هڪ نئون ٺاهه ٿيو، جنهن تحت انگريزيءَ جو ساٿي سرڪاري ٻوليءَ طور استعمال غيرمعين عرصي تائين جاري رکيو ويو.

ڀارتي آئين جي اٺين شيڊيول ۾ 22 ٻولين کي تسليم ڪيو ويو آهي. انهن ۾ هندي شامل آهي، پر انگريزي شامل ناهي. حڪومت تي انهن ٻولين جي ترقيءَ لاءِ قدم کڻڻ جي ذميواري آهي ۽ انهن کي ڪڏهن ڪڏهن ”شيڊيول ٿيل ٻوليون“ چيو ويندو آهي. هن فهرست ۾ وڏيون علائقائي ٻوليون شامل آهن، پر سنسڪرت جهڙيون ٻوليون پڻ شامل آهن، جنهن جا ڀارت ۾ هاڻي پهرين ٻولي طور ڳالهائيندڙ ناهن، ۽ اردو پڻ شامل آهي، جيڪا ڪنهن هڪ مخصوص علائقي تائين محدود ناهي؛ انهن ٻولين کي ڀارت جي ثقافتي ورثي ۾ سندن اهميت سبب شامل ڪيو ويو آهي.

1950ع ۾ اٺين شيڊيول ۾ 14 ٻوليون شامل هيون: آسامي، بنگالي، گجراتي، هندي، ڪنڙ، ڪشميري، مليالم، مراٺي، اوڊيا، پنجابي، سنسڪرت، تامل، تيلگو ۽ اردو. بعد وارن ڏهاڪن ۾ آئيني ترميمن ذريعي وڌيڪ ٻوليون شامل ڪيون ويون: سنڌي 1967ع ۾؛ نيپالي، منيپوري ۽ ڪونڪڻي 1992ع ۾؛ ۽ ميٿلي، ڊوگري، سنتالي ۽ بوڊو 2004ع ۾.

• 
  ڀارت جي مکيه ٻولين جي پهرين ٻولي طور ڳالهائجڻ وارا علائقا.
• 
  ڳالهائيندڙن جي نسبتي تعداد موجب ڀارت جون مکيه ٻوليون.

مذهب

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ڀارت ۾ مذهب

ڀارت ۾ مذهب عقيدن ۽ مذهبي عملن جي وڏي تنوع سان سڃاتو وڃي ٿو. ڀارت جي سڄي تاريخ ۾ مذهب ان جي ثقافت جو هڪ اهم حصو رهيو آهي. ڀارتي ننڍو کنڊ دنيا جي چئن وڏن مذهبن، ٻڌ ڌرم، هندو ڌرم، جين ڌرم ۽ سک ڌرم، جي جنم ڀومي آهي.

ڀارت ۾ دنيا جي سڀ کان وڏي هندو، سک ۽ جين آبادي رهي ٿي. مسلمانن جي آباديءَ جي لحاظ کان ڀارت، انڊونيشيا ۽ پاڪستان کان پوءِ دنيا ۾ ٽئين نمبر تي آهي، جڏهن ته ٻڌ ڌرم جي پيروڪارن جي آباديءَ جي لحاظ کان نائين نمبر تي آهي. ڀارت ۾ زرتشتي مذهب جي پيروڪارن، جن ۾ پارسي ۽ ايراني شامل آهن، ۽ بهائي مذهب جي پيروڪارن جون پڻ دنيا جون سڀ کان وڏيون آباديون موجود آهن.

ڀارتي آئين جي تمهيد ڀارت کي هڪ سيڪيولر رياست قرار ڏئي ٿي، جڏهن ته مذهبي آزادي کي بنيادي حق جي حيثيت حاصل آهي. آئين ۾ فڪر، اظهار، عقيدي، ايمان ۽ عبادت جي آزاديءَ جي ضمانت ڏني وئي آهي.

2011ع جي آدمشماري موجب ڀارت جي آباديءَ مان 79.8 سيڪڙو ماڻهو هندو ڌرم، 14.2 سيڪڙو اسلام، 2.3 سيڪڙو عيسائيت، 1.7 سيڪڙو سک ڌرم، 0.7 سيڪڙو ٻڌ ڌرم ۽ 0.4 سيڪڙو جين ڌرم جا پيروڪار هئا. ڀارت ۾ ڪيترائي قبائلي ۽ مقامي مذهب پڻ موجود آهن، جن ۾ ساناماهي مذهب، سرنا مذهب ۽ نيامترے شامل آهن.

• شراونابيلگولا ۾ هڪ جين ياتري.
  شراونابيلگولا ۾ هڪ جين ياتري.
• 
  چنناٿورائي ۾ سينٽ جوڊ چرچ جو ٻاهريون منظر.
• 
  ممبئي ۾ زرتشتي آگياري.
• 
  امرتسر جي سونهري مندر ۾ هڪ سک ياتري.
• ڪولڪتا ۾ ميگن ڊيوڊ سيناگاگ جو اندريون منظر.
  ڪولڪتا ۾ ميگن ڊيوڊ سيناگاگ جو اندريون منظر.

تعليم

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ڀارت ۾ تعليم

پڻ ڏسو: ڀارت ۾ خواندگي ۽ ڀارتي ننڍي کنڊ ۾ تعليم جي تاريخ

2011ع ۾ ڀارت جي خواندگي جي شرح 74.04 سيڪڙو هئي؛ عورتن ۾ اها شرح 65.46 سيڪڙو ۽ مردن ۾ 82.14 سيڪڙو هئي. ڳوٺاڻن ۽ شهري علائقن جي خواندگيءَ جي شرح ۾ فرق، جيڪو 2001ع ۾ 21.2 سيڪڙو پوائنٽ هو، 2011ع ۾ گهٽجي 16.1 سيڪڙو پوائنٽ رهجي ويو. ڳوٺاڻن علائقن ۾ خواندگيءَ جي شرح ۾ سڌارو شهري علائقن جي ڀيٽ ۾ ٻيڻو رهيو. 2011ع ۾ ڪيرالا ۾ خواندگيءَ جي شرح سڀ کان وڌيڪ 93.91 سيڪڙو هئي، جڏهن ته بهار ۾ سڀ کان گهٽ 63.82 سيڪڙو هئي.

1981ع ۾ مجموعي آبادي، مردن ۽ عورتن جي خواندگيءَ جون شرحون ترتيبوار 41 سيڪڙو، 53 سيڪڙو ۽ 29 سيڪڙو هيون. 1951ع ۾ اهي شرحون ترتيبوار 18 سيڪڙو، 27 سيڪڙو ۽ 9 سيڪڙو، 1921ع ۾ 7 سيڪڙو، 12 سيڪڙو ۽ 2 سيڪڙو، جڏهن ته 1891ع ۾ 5 سيڪڙو، 9 سيڪڙو ۽ 1 سيڪڙو هيون. لتيڪا چوڌري موجب 1911ع ۾ هر ڏهن ڳوٺن جي مقابلي ۾ ٽن کان به گهٽ پرائمري اسڪول موجود هئا. انگن اکرن موجب ذات پات ۽ مذهبي تنوع ۾ واڌ سان تعليم تي خانگي خرچ گهٽ ٿيندو هو. پرائمري اسڪولن جو بنيادي مقصد پڙهڻ ۽ لکڻ سيکارڻ هو، تنهنڪري مقامي سماجي تنوع انهن جي واڌ کي محدود ڪيو.

ڀارت جو تعليمي نظام دنيا جو ٻيو نمبر وڏو تعليمي نظام آهي. ملڪ ۾ 900 کان وڌيڪ يونيورسٽيون، 40,000 کان وڌيڪ ڪاليج ۽ لڳ ڀڳ 15 لک اسڪول موجود آهن. ڀارت جي اعليٰ تعليم واري نظام ۾ تاريخي طور پٺتي پيل طبقن لاءِ مثبت امتيازي عمل جي پاليسين تحت وڏي تعداد ۾ سيٽون مخصوص ڪيون وڃن ٿيون. گذريل ڪجهه ڏهاڪن دوران ڀارت جي تعليمي نظام ۾ آيل بهتريءَ کي ملڪ جي اقتصادي ترقيءَ ۾ حصو وٺندڙ اهم عنصرن مان هڪ قرار ڏنو ويندو رهيو آهي.

• 
  گجرات جي رائڪا (رائيڪا) ڳوٺ ۾ ٻار اسڪول جي منجهند جي مانيءَ جو انتظار ڪندي. ڪاري تختي تي لکيل سلام ”جئه ڀيم“ قانوندان، سماجي سڌارڪ ۽ دلت اڳواڻ بي. آر. امبيڊڪر کي خراج پيش ڪري ٿو.
• 
  ڪرناٽڪ جي سريرنگاپٽنا ۾ مسجدِ اعليٰ جو مدرسو، جيڪو ٽيپو سلطان جي حڪمرانيءَ دوران 1786ع–1787ع ۾ تعمير ٿيو.
• 
  آءِ آءِ ٽي رورڪي، جيڪو اڳ ٿامسن ڪاليج آف سول انجنيئرنگ جي نالي سان مشهور هو، ڀارت جو سڀ کان پراڻو انجنيئرنگ ڪاليج آهي. اهو 1847ع ۾ ايسٽ انڊيا ڪمپني جي حڪمرانيءَ دوران گنگا واهه جي تعمير ۾ ڪم ڪندڙ عملي کي تربيت ڏيڻ لاءِ قائم ڪيو ويو.

صحت

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ڀارت ۾ صحت

2006ع ۾ وچڙندڙ بيمارين خلاف ويڪسينيشن جي مهم شروع ڪرڻ لاءِ تيار صحت ڪارڪن. اٺن سالن کان پوءِ، ۽ ڀارت ۾ پوليو جو آخري ڪيس سامهون اچڻ کان ٽي سال پوءِ، عالمي صحت تنظيم ڀارت کي پوليو کان پاڪ قرار ڏنو.

ڀارت تي دنيا جي تپ دق جي ڪيسن جو غيرمتناسب طور وڏو بار آهي. عالمي صحت تنظيم جي 2022ع جي انگن اکرن موجب ڀارت ۾ هر سال لڳ ڀڳ 28 لک نوان تپ دق جا انفيڪشن ٿين ٿا، جيڪي دنيا جي مجموعي نون ڪيسن جو لڳ ڀڳ 26 سيڪڙو آهن. اندازو لڳايو ويو آهي ته ڀارت جي لڳ ڀڳ 40 سيڪڙو آبادي تپ دق جي انفيڪشن سان متاثر آهي.

2018ع تائين دل جي بيماري کان پوءِ دائمي رڪاوٽي ڦڦڙن جي بيماري موت جو ٻيو وڏو سبب هئي. دنيا جا ڏهه سڀ کان وڌيڪ آلودگيءَ وارا شهر ڀارت ۾ واقع هئا، جڏهن ته 14 ڪروڙ کان وڌيڪ ماڻهو اهڙي هوا ۾ ساهه کڻي رهيا هئا، جنهن ۾ آلودگيءَ جي سطح عالمي صحت تنظيم جي محفوظ حد کان ڏهه ڀيرا يا ان کان به وڌيڪ هئي.

2026ع تائين هوا جي معيار بابت رپورٽن موجب ڀارت جو ڪو به شهر عالمي صحت تنظيم جي هوا جي معيار بابت محفوظ هدايتن تي پورو نه لٿو. دهلي ۾ شديد هوائي آلودگي جي واقعن دوران اهڙي هوا ۾ ساهه کڻڻ کي روزانو لڳ ڀڳ 25 کان 30 سگريٽ پيئڻ جي برابر قرار ڏنو ويو آهي. 2017ع ۾ هوائي آلودگي ڀارت ۾ لڳ ڀڳ 12 لک 40 هزار ماڻهن جي موت جو سبب بڻي.

ثقافت

سماج

اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو ڀارت ۾ ذات پات جو نظام ۽ ڀارت ۾ صنفي اڻ برابري

ڀارت جي ثقافت ۽ سماج جا مختلف پهلو.

ڀارتي سماج ۾ ذات پات جو نظام تاريخي طور هڪ اهم سماجي ادارو رهيو آهي. جيتوڻيڪ ذات پات جهڙي سماجي درجابندي ٻين ثقافتن ۽ مذهبن ۾ پڻ ملي ٿي، پر ڀارتي ذات پات جو نظام خاص طور هندو سماجي روايت سان گهرو لاڳاپو رکي ٿو. روايتي هندو سماجي نظام ۾ ماڻهن کي وسيع طور چئن ورڻن ۾ ورهايو ويندو هو: سڀ کان مٿي برهمڻ، يعني پادري ۽ مذهبي عالم؛ انهن کان هيٺ ڪشتريه، يعني حڪمران ۽ ويڙهاڪ؛ ان کان پوءِ ويشيه، يعني واپاري ۽ هاري؛ ۽ آخر ۾ شودر، يعني خدمتي ۽ پورهيت طبقو.

روايتي ورڻ نظام کان ٻاهر اهي برادريون پڻ رهيون آهن، جن کي تاريخي طور ”ذات کان خارج ٿيل“ يا ”اڻ ڇهڻ لائق“ سڏيو ويندو هو. موجوده ڀارتي آئيني ۽ قانوني نظام ۾ اهڙين ڪيترين برادرين لاءِ شيڊيولڊ ڪاسٽ جو اصطلاح استعمال ٿئي ٿو، جڏهن ته دلت پڻ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندڙ خود سڃاڻپ وارو اصطلاح آهي، جنهن جي لفظي معنيٰ ”دٻايل“ يا ”پيڙهيل“ آهي.

هر ورڻ ۽ سماجي گروهه اندر وڌيڪ ننڍيون برادريون يا جاتيون موجود رهيون آهن، جن مان گهڻيون تاريخي طور مخصوص پيشن سان لاڳاپيل هيون. اندروني شادي، يعني پنهنجي ئي جاتي يا سماجي گروهه اندر شادي ڪرڻ جي روايت، ذاتي سڃاڻپ کي پيشي جي چونڊ بدران وڏي حد تائين موروثي بڻائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو ۽ اهڙيءَ طرح ذات پات جو نظام ڀارتي سماج ۾ گهريون پاڙون پختيون ڪندو ويو.

ڀارت جي آئين ساز اسيمبلي آزاديءَ کان پوءِ ڇوت ڇات جي خاتمي لاءِ قدم کنيا ۽ 1950ع ۾ نافذ ٿيل ڀارتي آئين جي آرٽيڪل 17 تحت ڇوت ڇات کي ختم ڪري ان جي ڪنهن به صورت ۾ عمل کي غيرقانوني قرار ڏنو ويو. ان کان پوءِ ڀارت ذات پات جي بنياد تي امتيازي سلوڪ خلاف مختلف قانون ۽ تاريخي طور محروم طبقن لاءِ سماجي ڀلائي ۽ مثبت امتيازي عمل جون پاليسيون اختيار ڪيون آهن. تنهن هوندي به ذات پات جي بنياد تي اڻ برابري، امتيازي سلوڪ، سماجي علحدگي ۽ تشدد جا واقعا اڃا تائين ڀارتي سماج ۾ موجود آهن.

ڀارتي ماڻهن جي سماجي ۽ ثقافتي تنوع جو عڪس.

ڀارت ۾ ڪيترين نسلن تي مشتمل پدري نسب وارا گڏيل خاندان روايتي طور عام رهيا آهن، جيتوڻيڪ شهري علائقن ۾ ننڍا خاندان وڌيڪ عام ٿيندا پيا وڃن. ڀارت ۾ وڏي تعداد ۾ شاديون والدين يا خاندان جي وڏن جي شموليت سان طئي ٿينديون آهن. شاديءَ کي روايتي طور ڊگهي مدي وارو خانداني رشتو سمجهيو ويندو آهي ۽ ملڪ ۾ طلاق جي شرح نسبتاً گهٽ رهي آهي.

قانوني پابندين باوجود ٻارن جي شادي جا واقعا، خاص طور ڪجهه ڳوٺاڻن ۽ سماجي طور پٺتي پيل علائقن ۾، اڃا تائين ٿين ٿا. اتر ڀارت جي ڪيترن هندو سماجن ۾ علائقائي ٻاهرين شادي جي روايت پڻ رهي آهي، جنهن تحت ڪنوار پنهنجي اباڻي ڳوٺ کان ٻاهر شادي ڪندي آهي. رکشا ٻنڌن جهڙيون خانداني رسمون شادي شده عورتن ۽ سندن اباڻن خاندانن وچ ۾ سماجي ۽ جذباتي لاڳاپا برقرار رکڻ ۾ پڻ ڪردار ادا ڪن ٿيون.

ڀارت ۾ عورتن خلاف تشدد ۽ جنسي تشدد پڻ اهم سماجي مسئلا رهيا آهن. سرڪاري انگن اکرن ۾ هر سال وڏي تعداد ۾ جنسي زيادتي جا ڪيس درج ٿين ٿا، جڏهن ته سماجي بدنامي، خانداني دٻاءَ ۽ ٻين سببن جي ڪري ڪيترن واقعن جي رپورٽ نه ٿيڻ بابت پڻ خدشا ظاهر ڪيا ويندا رهيا آهن. عورتن جي تحفظ، جنسي ڏوهن جي روڪٿام ۽ متاثرن کي قانوني تحفظ فراهم ڪرڻ لاءِ ڀارت ۾ وقت بوقت فوجداري قانونن ۾ تبديليون ۽ ٻيا قانوني قدم کنيا ويا آهن.

• 
  تلنگانا جي جينور ۾ دنداري ميلي دوران گونڊ قبيلي جو هڪ فرد. گونڊ مذهب جي تاريخ پهرين هزار سال ق.م. جي وچ ڌاري ٿيل هندو مذهبي امتزاج کان به اڳ جي آهي.
• 
  رامنامي سماج جو هڪ فرد؛ هيءَ دلت برادريءَ ۾ پيدا ٿيل هڪ مذهبي تحريڪ آهي، جنهن جا پيروڪار هندو ديوتا رام جي پوڄا ڪن ٿا ۽ سندس نالو پنهنجي جسمن تي نقش ڪرائين ٿا.
• 
  گجرات جي احمدآباد ۾ هڪ هندو ڪنوار.

بصري فن

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ڀارتي فن

ڀارت ۾ فن جي هڪ انتهائي قديم روايت موجود آهي، جنهن خاص طور پهرين هزار سال دوران باقي يوريسيا سان ڪيترن ئي فني اثرن جي ڏي وٺ ڪئي. هن دور ۾ ٻڌ فن ڀارتي مذهبن سان گڏ وچ ايشيا، اوڀر ايشيا ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا تائين پکڙيو؛ ڏکڻ اوڀر ايشيا جو فن هندو فن کان پڻ وڏي پيماني تي متاثر ٿيو.

ٽئين هزار سال ق.م. جي سنڌو ماٿري جي تهذيب مان هزارين مهرون مليون آهن، جن تي عام طور جانورن جون شڪليون اُڪريل آهن، جڏهن ته ڪجهه مهرن تي انساني شڪليون پڻ موجود آهن. 1928ع–1929ع ۾ موجوده پاڪستان جي موهن جي دڙي مان کوٽائيءَ دوران مليل پشوپتي مهر انهن مان سڀ کان وڌيڪ مشهور آهي. سنڌو ماٿري جي تهذيب کان پوءِ هڪ ڊگهي عرصي جو تمام ٿورو فن محفوظ رهي سگهيو آهي. ان کان پوءِ محفوظ رهيل قديم ڀارتي فن جو وڏو حصو پائيدار مواد مان ٺهيل مختلف قسمن جي مذهبي مجسمن يا سڪن تي مشتمل آهي. امڪان آهي ته اصل ۾ ڪاٺ مان ٺهيل فني ڪم جو مقدار گهڻو وڌيڪ هو، پر اهو وقت سان گڏ ضايع ٿي ويو. اتر ڀارت ۾ موريا فن پهرين وڏي شاهي فني تحريڪ طور سامهون آيو.

ايندڙ صدين دوران انساني جسم کي مجسمي ۾ پيش ڪرڻ جو هڪ نمايان ڀارتي انداز وجود ۾ آيو. ان ۾ قديم يوناني مجسمي سازي جي ڀيٽ ۾ جسماني بناوٽ جي بلڪل صحيح تشريح تي گهٽ زور ڏنو ويو، جڏهن ته نرم ۽ روان شڪلين وسيلي پراڻ، يعني ”ساهه“ يا حياتياتي قوت، جو اظهار ڪيو ويو. ڪيترين مذهبي شڪلين کي گهڻن ٻانهن يا مٿن سان ڏيکارڻ يا هڪ ئي شڪل جي ساڄي ۽ کاٻي پاسي مختلف جنسن جون خاصيتون پيش ڪرڻ سبب هي انداز وڌيڪ پيچيده بڻجي ٿو؛ شو ۽ پاروتي جي گڏيل روپ ارڌناريشور ان جو مشهور مثال آهي.

قديم دور جا گهڻا وڏا محفوظ مجسما ٻڌ فن سان تعلق رکن ٿا. انهن مان ڪجهه سانچي، سارناٿ ۽ امراوتي جهڙن ٻڌ اسٽوپن مان مليا آهن، جڏهن ته اجنتا، ڪارلا ۽ ايلورا جهڙن ماڳن تي پٿرن کي تراشي ٺاهيل اُڀريل نقش پڻ موجود آهن. هندو ۽ جين مذهبي ماڳ نسبتاً پوءِ وڏي تعداد ۾ ظاهر ٿين ٿا. مذهبي روايتن جي هن پيچيده ميلاپ باوجود، ڪنهن مخصوص دور ۽ علائقي ۾ غالب فني انداز عام طور وڏن مذهبي گروهن ۾ گڏيل رهيو ۽ ممڪن آهي ته مجسمي ساز مختلف مذهبي برادرين لاءِ ڪم ڪندا رهيا هجن.

گپتا فن، جيڪو لڳ ڀڳ 300ع کان 500ع تائين پنهنجي عروج تي هو، اڪثر ڀارتي فن جو ڪلاسيڪي دور سمجهيو وڃي ٿو ۽ ان جو اثر ان کان پوءِ ڪيترين صدين تائين جاري رهيو. هن دور ۾ هندو مجسمي سازي وڌيڪ نمايان ٿي، جنهن جو مثال ايليفنٽا غارون آهن. اتر ڀارت ۾ لڳ ڀڳ 800ع کان پوءِ مجسمي سازيءَ جو انداز نسبتاً سخت ۽ مقرر نمونن وارو ٿي ويو، جيتوڻيڪ مجسمن جي چوڌاري انتهائي نفيس ۽ تفصيلي اُڪير جو ڪم جاري رهيو.

ڏکڻ ڀارت ۾ پلو ۽ چولا گهراڻن جي دور ۾ پٿر ۽ ڪانسي ٻنهي ۾ مجسمي سازي هڪ ڊگهي عرصي تائين اعليٰ معيار تي پهتل رهي. نٽراج، يعني ”رقص جي مالڪ“ جي روپ ۾ شو جا وڏا چولا ڪانسي جا مجسما ڀارتي فن جي سڀ کان وڌيڪ سڃاتل علامتن مان بڻجي ويا.

قديم ڀارتي مصوري صرف چند ماڳن تي محفوظ رهي آهي، جن مان اجنتا جي غارن ۾ شاهي ۽ درٻاري زندگيءَ جا ماڻهن سان ڀريل منظر سڀ کان اهم مثالن مان آهن. ڏهين صديءَ کان پوءِ اوڀر ڀارت مان مذهبي متنن جا رنگين مخطوطا محفوظ آهن؛ شروعاتي مخطوطا گهڻو ڪري ٻڌ ڌرم سان ۽ بعد وارا جين ڌرم سان لاڳاپيل آهن. انهن مصورن بعد جي ڀارتي فني اندازن تي نمايان اثر وڌو.

فارسي اثر هيٺ پيدا ٿيل دکن مصوري، جيڪا مغل ننڍي مصوري کان ٿورو اڳ شروع ٿي، ۽ مغل مصوري گڏجي ڀارت ۾ غيرمذهبي مصوريءَ جو پهريون وڏو ذخيرو پيش ڪن ٿيون. انهن ۾ شخصي تصويرن، شاهي تفريح، درٻاري زندگي ۽ جنگين جي منظرن کي خاص اهميت ڏني وئي. هي انداز بعد ۾ هندو شاهي درٻارن، خاص طور راجپوتن، تائين پکڙيو ۽ ڪيترائي علائقائي انداز وجود ۾ آيا. ننڍيون شاهي رياستون اڪثر فني جدت جا اهم مرڪز بڻيون ۽ نهال چند ۽ نين سُک جهڙا ناميارا مصور انهن روايتن سان لاڳاپيل هئا.

ڀارت ۾ رهندڙ يورپين وچ ۾ ڀارتي تصويرن جي منڊي پيدا ٿيڻ سان ڀارتي مصورن ڪمپني انداز جي مصوري تيار ڪرڻ شروع ڪئي، جنهن تي اولهندي فن جو نمايان اثر هو. اوڻيهين صديءَ ۾ ڪاغذ تي ٺاهيل سستيون ڪاليگهاٽ تصويرون، جن ۾ ديوتائن ۽ روزمره جي زندگيءَ جا منظر ڏيکاريا ويندا هئا، ڪولڪتا جي شهري لوڪ فن جو اهم روپ بڻيون. بعد ۾ ڪولڪتا ۾ بنگال اسڪول آف آرٽ وجود ۾ آيو، جنهن تي برطانوي دور ۾ قائم ڪيل فني ڪاليجن جو پڻ اثر هو ۽ جيڪو جديد ڀارتي مصوريءَ جي شروعاتي اهم تحريڪن مان هڪ بڻيو.

• 
  مٿرا جون ٻي صدي عيسويءَ جون ڀوتيشور يڪشيون؛ ٻڌ ڌرم سان لاڳاپيل اُڀريل نقش.
• 
  گپتا دور جو پنجين صديءَ جو ٽيراڪوٽا اُڀريل نقش، جنهن ۾ ڪرشن کي گهوڙي جي روپ واري راڪاس ڪيشي کي ماريندي ڏيکاريو ويو آهي.
• 
  ڪانگڙا مصوري، 1775ع–1785ع؛ ڪرشن گوپين لاءِ بانسري وڄائيندي.
• 
  تامل ناڊو جو ڏهين يا يارهين صديءَ جو چولا ڪانسي جو مجسمو؛ شو نٽراج، يعني ”رقص جي مالڪ“ جي روپ ۾.

ادب

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ڀارتي ادب

رابندرناٿ ٽيگور، 1913ع جو ادبي نوبل انعام ماڻيندڙ؛ تصوير 1909ع جي آهي.

ڀارتي ادب دنيا جي سڀ کان قديم ادبي روايتن مان هڪ آهي. تنهن هوندي به، ڀارت ۾ ڪنهن به دور ۾ رڳو هڪڙي ”ڀارتي ادب“ جي روايت موجود نه رهي آهي؛ ان جي ابتڙ، ملڪ جي ڪيترين ئي قديم ۽ جديد ٻولين ۾ الڳ الڳ ۽ وسيع ادبي روايتون ترقي ڪنديون رهيون آهن.

ڀارت جا سڀ کان قديم ادبي آثار سنسڪرت، پالي ۽ تامل ۾ لکيا ويا. سنسڪرت جي اهم ترين تخليقن ۾ 13هين کان 5هين صدي ق.م. جي وچ واري دور سان لاڳاپيل ويد، لڳ ڀڳ 700 کان 500 ق.م. جا اپنشاد، ۽ ٻه وڏا رزمي داستان، مهاڀارت ۽ رامائڻ، شامل آهن. انهن جو مرڪزي موضوع هندومت سان لاڳاپيل مذهبي ۽ اساطيري روايتون آهن. ان کان سواءِ مذهب، فلسفو، رياستي حڪمراني ۽ سائنس سميت ڪيترن شعبن ۾ ٻيون اهم تصنيفون پڻ وجود ۾ آيون.

پنجين صدي ق.م. کان ٻڌمت جي اڀار سان پالي ٻولي هڪ اهم ادبي ٻولي بڻجي وئي. ٿيروادا ٻڌمت جا ڪيترائي بنيادي مذهبي متن پاليءَ ۾ ترتيب ڏنا ويا.

ڏکڻ ڀارت ۾ تامل ٻولي سڀ کان پهرين ڪلاسيڪي ادبي ٻولي طور ترقي ڪئي. ان جا سڀ کان قديم ادبي آثار لڳ ڀڳ ٻه هزار سال پراڻا آهن. شروعاتي تامل ادب جي عروج واري دور کي سنگم ادب چيو وڃي ٿو. ان ۾ بادشاهن ۽ جنگين بابت بهادراڻي شاعريءَ سان گڏ خاص طور محبت جي شاعري وڏي اهميت رکي ٿي. بعد ۾ ڪنڙ، تيلگو ۽ مليالم پڻ اهم ادبي ٻوليون بڻجي ويون.

وچئين دور ۾ اسلام جي اچڻ سان ڀارتي فڪري ۽ ادبي دنيا ۾ هڪ نئون وهڪرو پيدا ٿيو، جنهن ڀارت جي ادب تي گهرو اثر وڌو. سنسڪرت آهستي آهستي پنهنجي اڳوڻي مرڪزي حيثيت وڃائڻ لڳي. سنسڪرت ۽ وچ هند-آريائي پراڪرت ٻولين مان هندوستاني، بنگالي، پنجابي ۽ مراٺي جهڙيون نيون ٻوليون ترقي ڪري نڪتيون، جن سڀني پنهنجون الڳ ادبي روايتون قائم ڪيون.

هندو مذهبي شاعري به هاڻي علائقائي ٻولين ۾ لکجڻ لڳي، جيئن عام ماڻهو ان کي سمجهي سگهن. اهڙي شاعريءَ ۾ ڀڳتي، يعني خدا سان محبت ۽ عقيدت، کي وڏي اهميت حاصل ٿي. هن دور جي اهم شاعرن ۾ تلسي داس، ڪبير ۽ ميرا ٻائي هنديءَ ۾، گيان ديو مراٺيءَ ۾ ۽ نرسي مهتا گجراتي ۾ خاص اهميت رکن ٿا.

اردو شاعريءَ ۾ اسلامي-فارسي ۽ ڀارتي عنصرن جو ميل خاص طور نمايان آهي. محبت بابت ڪيترائي مشهور ۽ نفيس شعر اردو ۾ لکيا ويا. اردو بعد ۾ مغلن جي درٻاري ٻولي بڻجي ۽ سترهين صديءَ کان وڏي ادبي عروج تي پهتي. مرزا غالب جون غزلون ۽ محمد اقبال جون تخليقون اردو ادب جي اهم ترين ورثي ۾ شمار ٿين ٿيون؛ اقبال کي اڄ خاص طور پاڪستان ۾ وڏي عزت سان ياد ڪيو وڃي ٿو.

اوڻيهين صديءَ ۾ اولهندي فڪر ۽ ادب جو ڀارتي ادب تي اثر وڌيڪ وڌيو. انهن حالتن ۾ خاص طور بنگالي ادب ۾ وڏي نئين سر واڌ آئي. ان جو سڀ کان مشهور نمائندو رابندرناٿ ٽيگور هو، جنهن کي اڄ ڀارت جو قومي شاعر پڻ سڏيو وڃي ٿو. هو ڀارت جو پهريون، ۽ هينئر تائين واحد، اهڙو ادبي شخص آهي جنهن ادب جو نوبل انعام حاصل ڪيو. سندس ٻه نظم بعد ۾ ترتيبوار ڀارت ۽ بنگلاديش جا قومي ترانا بڻيا.

ويهين صديءَ جي شروعات کان ڪيترن ڀارتي اديبن انگريزي ۾ پڻ لکڻ شروع ڪيو. جديد ڀارتي ادب ملڪ جي تقريباً سڀني وڏين ادبي ٻولين ۾ لکيو وڃي ٿو ۽ ان ۾ موضوعن جو دائرو پڻ تمام وسيع آهي.

معاصر ڀارتي ادب جي مشهور ليکڪن ۾ سلمان رشدي، ارونڌتي راءِ، آر. ڪي. نارائن، ملڪ راج آنند، روهنتن مستري، رسڪن بانڊ، امرتا پريتم، مهاشويتا ديوي، وڪرم سيٺ، اميتاو گھوش، انيتا ديسائي ۽ ڊوم مورائس شامل آهن.

ڪجهه ڀارتي شاعر ۽ ليکڪ

ساروجني نائڊو

مها ديوي ورما

رابندرناٿ ٽيگور

ڪمالا داس

رياضي

اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو ڀارتي رياضي ۽ ڪيرالا فلڪيات ۽ رياضي اسڪول

ڀارت ۾ اهم رياضياتي ڪم جي شروعات پهرين هزار سال ق.م. ۾ ٿي. شُلب سُوتر، جنهن جي ويدي سنسڪرت ۾ لفظي معنيٰ ”رسين جا سُوتر“ آهي ۽ جيڪي لڳ ڀڳ 700 ق.م. کان 400 ق.م. جي وچ واري دور سان تعلق رکن ٿا، انهن ۾ فيثاغورث جي نظريي جو سڀ کان پراڻو محفوظ لفظي بيان ملي ٿو، جيتوڻيڪ امڪان آهي ته اهو نظريو قديم بابل جي ماڻهن کي ان کان اڳ ئي معلوم هو. لڳ ڀڳ 500 ق.م. تائين سمورو رياضياتي علم زباني روايت وسيلي منتقل ٿيندو رهيو؛ ان کان پوءِ اهو زباني روايت سان گڏ لکيل مخطوطن وسيلي پڻ منتقل ٿيڻ لڳو. ڀارتي ننڍي کنڊ ۾ تيار ٿيل سڀ کان پراڻو محفوظ رياضياتي دستاويز ستين صدي عيسويءَ جو بخشالي مخطوطو آهي، جيڪو ڀوڄ پتر جي ڇل تي لکيل آهي.

ڀارتي رياضيءَ جي ڪلاسيڪي دور، لڳ ڀڳ 400ع کان 1200ع تائين، آريه ڀٽ، برهم گپت، ڀاسڪر ٻيون، وراه مهير ۽ ماڌو اهم رياضياتي خدمتون سرانجام ڏنيون. اڄ استعمال ٿيندڙ ڏهائي عددي نظام جو شروعاتي باقاعده استعمال ڀارتي رياضيءَ ۾ درج ٿيو. ڀارتي رياضيدانن ٻڙي کي هڪ عدد طور سمجهڻ، منفي انگن، حساب ۽ الجبرا جي ترقيءَ ۾ شروعاتي ۽ اهم حصو ورتو.

ٽڪنڊوميٽري کي پڻ ڀارت ۾ وڌيڪ ترقي ڏني وئي ۽ سائن ۽ ڪوسائن جون جديد وصفون هتي ئي ترقي پذير ٿيون. اهي رياضياتي تصور بعد ۾ وچ اوڀر، چين ۽ يورپ تائين پهتا. ڀارتي رياضيءَ جي هڪ ٻي اهم اڳڀرائي پندرهين صدي عيسويءَ ۾ ڪيرالا اسڪول جي رياضيدانن طرفان ٽڪنڊوميٽريائي فنڪشنن، يعني سائن، ڪوسائن ۽ آرڪ ٽينجنٽ لاءِ سلسليوار توسيعن جي ترقي هئي. يورپ ۾ ڪلڪيولس جي ايجاد کان لڳ ڀڳ ٻه صديون اڳ مڪمل ڪيل سندن ڪم طاقتي سلسلي جي شروعاتي مثالن مان هڪ هو. جديد دور ۾ سرينواسا رامانجن عددي نظريي ۾ بنيادي اهميت واريون خدمتون سرانجام ڏنيون.

موسيقي

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ڀارت جي موسيقي

ڀارت ۾ موسيقيءَ جون تمام گهڻيون ۽ متنوع روايتون موجود آهن، جن ۾ مختلف علائقن جون ڪيتريون ئي لوڪ موسيقي جون روايتون شامل آهن. ڀارتي ڪلاسيڪي موسيقي جون پاڙون ويدي روايتن ۾ آهن. تيرهين صديءَ ۾ اها ٻن مکيه روايتن، هندوستاني ۽ ڪرناٽڪ موسيقيءَ ۾ ورهائجي وئي. هندوستاني موسيقي اتر ڀارت سان لاڳاپيل آهي ۽ ان ۾ ترت تخليق ۽ آزاد ادائگيءَ کي وڌيڪ اهميت حاصل آهي؛ ستار ۽ طبلو ان جا مشهور ساز آهن. ڪرناٽڪ موسيقي ڏکڻ ڀارت سان لاڳاپيل آهي ۽ لکيل موسيقيائي تخليقن، جهڙوڪ ڪرتي، تي وڌيڪ زور ڏئي ٿي. ٻنهي روايتن ۾ راڳ جو سُريلو ڍانچو ۽ تال جو ردمي نظام جهڙا بنيادي عنصر گڏيل آهن.

ڀارتي موسيقي اولهندي موسيقيءَ جي مختلف صنفن تي پڻ اثر وڌو آهي، جن ۾ 1960ع واري ڏهاڪي جي ضد ثقافت دوران راڪ ۽ جاز موسيقارن تي پيل اثر خاص طور نمايان آهي.

ڀارتي فلمي موسيقي ڀارتي سئنيما لاءِ ترتيب ڏنل موسيقي آهي، جيڪا عام طور موسيقي هدايتڪار ترتيب ڏيندا آهن ۽ پلي بيڪ ڳائڻا ڳائيندا آهن. جديد ڀارتي پاپ موسيقي ڪلاسيڪي، لوڪ ۽ اولهندي پاپ موسيقيءَ مان اثر وٺي ٿي.

• 
  ايم. ايس. سُبُلڪشمي، ڪرناٽڪ موسيقي جي نامياري ڳائڻي.
• 
  روي شنڪر 1969ع ۾ ووڊ اسٽاڪ موسيقي ميلي دوران.

ناچ

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ڀارت ۾ ناچ

ڀارت ۾ ناچ جون روايتون وڏي پيماني تي ڀارتي ڪلاسيڪي ناچ مان اثر وٺن ٿيون. انهن مان ڪيتريون روايتون مندرن يا ٻين مذهبي ماحولن ۾ وجود ۾ آيون، پر سيڪيولر ۽ جديد ڀارت ۾ پڻ انهن جي سرپرستي ۽ واڌاري جو سلسلو جاري رهيو آهي. ڀارت ۾ مقامي ۽ جديد ناچ جون به ڪيتريون روايتون موجود آهن. ڪنهن ناچ کي ڪلاسيڪي قرار ڏيڻ جو تعين ڀارتي حڪومت جي پرفارمنگ آرٽس واري اداري سنگيت ناٽڪ اڪيڊمي طرفان ڪيو ويندو آهي. جيتوڻيڪ ڪجهه ٻيا ناچ به ڪلاسيڪي معيارن تي پورا لهي سگهن ٿا، اڪيڊمي اٺن ناچن کي ڪلاسيڪي ناچن طور تسليم ڪيو آهي.

ڀارت جا ڪلاسيڪي ناچ

ناچ	اصل رياست	علائقو	قسم يا بنياد	موسيقيائي سنگت
ڀارت ناٽيم	تامل ناڊو	ڏکڻ ڀارت	مندر جو ناچ	چِنا ميلم، ڪرناٽڪ موسيقي
ڪٿڪ	اتر پرديش	اتر ڀارت	درٻاري ناچ	هندوستاني ڪلاسيڪي موسيقي
ڪٿڪلي	ڪيرالا	ڏکڻ ڀارت	ناچ-ناٽڪ	مدلم طبلن جا مجموعا؛ سوپانا ڳائڻ
ڪچي پڊي	آنڌرا پرديش	ڏکڻ ڀارت	ناچ-ناٽڪ	ڪرناٽڪ موسيقيءَ جو مجموعو
مني پوري	مني پور	اتر اوڀر ڀارت	مندر/رسمي ناچ	پُنگ چولوم، بانسريون، بگل، تنبورا، پينا ۽ جهانجهن تي مشتمل مجموعو
موهني اٽم	ڪيرالا	ڏکڻ ڀارت	ناچ-ناٽڪ	ڪرناٽڪ موسيقيءَ جو مجموعو
اوڊيسي	اوڊيشا	اوڀر ڀارت	مندر جو ناچ	پکاوج، ستار، بانسري، جهانجهن ۽ هارمونيم تي مشتمل موسيقيائي مجموعو
ستريا	آسام	اتر اوڀر ڀارت	ناچ-ناٽڪ	بورگيت، کول طبلن ۽ جهانجهن سان

سڀ کان وڌيڪ مشهور ڪلاسيڪي ناچن مان ڀارت ناٽيم آهي، جنهن جي شروعات تامل ديو داسين جي مندرن واري ناچ مان ٿي. ديو داسين کي ”طوائفن ۽ درٻاري رقاصائن“ سان ڳنڍڻ سبب 1947ع ۾ سندن ناچ تي رسمي پابندي لڳائي وئي. ساڳئي وقت ڀارت ناٽيم کي هڪ ”خالص“ فني صنف طور ٻيهر بحال ڪيو ويو، جنهن ۾ رڪمڻي ديوي ارونڊيل اهم ڪردار ادا ڪيو. تنجاور بالاسرسوتي هڪ ديو داسي هئي، جيڪا بعد ۾ قومي ۽ بين الاقوامي شهرت حاصل ڪندڙ نامياري رقاصا بڻجي.

ڪجهه ذريعا جهارکنڊ، اولهه بنگال ۽ اوڊيشا جي ڇائو ۽ ڪرناٽڪ جي يڪشگانا ناچ-ناٽڪن کي پڻ ڪلاسيڪي روايت جو حصو سمجهن ٿا.

ڀارت جون مقامي ناچ روايتون تمام گهڻيون مختلف آهن. ڇائو ۽ يڪشگانا کان سواءِ انهن ۾ اولهندي اتر پرديش جي راس ليلا ۽ تامل ناڊو جو تيروڪوٽو جهڙا ناچ-ناٽڪ شامل آهن. موسمي ۽ تهواري ناچن ۾ پنجاب جو ڀنگڙا، خاص طور ويساکي ۽ بهار جي شروعات دوران، ۽ گجرات جو گربا، خاص طور نوراتري دوران، مشهور آهن. قبائلي يا آديواسي ناچن ۾ سانتال ۽ ٽوڊا ماڻهن جون ناچ روايتون شامل آهن؛ مثال طور ٽوڊا ماڻهو ديوتا اون جي عزت ۾ ناچ ڪن ٿا، جنهن بابت سندن روايت آهي ته هن مينهن کي ڌرتيءَ تي آندو.

ويهين صديءَ جي جديد رخن ۾ اُدي شنڪر جو جديد ناچ نمايان آهي، جنهن ۾ ڪلاسيڪي انداز استعمال ڪيا ويا پر انهن جي سخت پابندي نه ڪئي وئي. ان جا مثال قديم ڀارتي جانورن جي آکاڻين پنچ تنتر تي ٻڌل ناچ-ناٽڪ ۽ جواهر لعل نهرو جي ڀارتي تاريخ بابت ڪتاب ڀارت جي دريافت تي ٻڌل ناچ-ناٽڪ آهن.

1930ع واري ڏهاڪي جي شروعاتي ڳالهائيندڙ فلمن کان وٺي ناچ ڀارتي فلمن جو هڪ بنيادي حصو رهيو آهي. مثال طور بالي ووڊ جا انفرادي ۽ گروهي ناچ ڪلاسيڪي، مقامي ۽ اولهندي مقبول ناچ سميت مختلف روايتن جا اثر ڏيکارين ٿا. ويهين صديءَ جي آخر ڌاري برطانوي ڏکڻ ايشيائي موسيقي ۽ ناچ ۾ پيدا ٿيل نون رجحانن، جهڙوڪ پوسٽ-ڀنگڙا، پڻ واپس ڀارت جي ناچ تي اثر وڌو.

• 
  ڪيرالا جو ڪٿڪلي ناچ.
• 
  تامل ناڊو جو ڀارت ناٽيم ناچ.
• اتر ڀارت جو ڪٿڪ ناچ، جنهن مغل دور ۾ فارسي ۽ وچ ايشيائي اثر قبول ڪيا.
  اتر ڀارت جو ڪٿڪ ناچ، جنهن مغل دور ۾ فارسي ۽ وچ ايشيائي اثر قبول ڪيا.

لباس

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ڀارت جو لباس

قديم دور کان جديد دور جي شروعات تائين ڀارت ۾ سڀ کان وڌيڪ عام روايتي لباس ويڙهي پائڻ وارو ڪپڙو رهيو آهي. عورتن لاءِ اهو ساڙي جي صورت اختيار ڪري ٿو، جيڪو ڪيترن والن جي ڊيگهه وارو ڪپڙي جو هڪ ٽڪرو هوندو آهي. روايتي طور ساڙي جسم جي هيٺئين حصي ۽ ڪلهي جي چوڌاري ويڙهي ويندي هئي. جديد صورت ۾ ان سان هيٺيون گهگرو يا ڀارتي پيٽي ڪوٽ پاتو وڃي ٿو، جنهن جي چيلهه ۾ ساڙي کي مضبوطيءَ سان اٽڪايو ويندو آهي. ان سان عام طور چولي يا ڀارتي بلائوز پڻ پاتو ويندو آهي، جيڪو جسم جي مٿئين حصي جو بنيادي لباس آهي؛ ساڙيءَ جو آخري حصو ڪلهي تان گذري پيٽ جي وچئين حصي کي ڍڪيندو آهي. مردن لاءِ اهڙي ئي پر نسبتاً ننڍي ڪپڙي، ڌوتي، کي جسم جي هيٺئين حصي جي لباس طور استعمال ڪيو ويندو رهيو آهي.

ڀارت ۾ سبايل ڪپڙن جو استعمال دهلي سلطنت جي مسلمان حڪمراني قائم ٿيڻ کان پوءِ، لڳ ڀڳ 1300ع کان، وڏي پيماني تي پکڙيو ۽ مغل سلطنت، لڳ ڀڳ 1525ع کان، دوران جاري رهيو. ان دور ۾ متعارف ٿيل ۽ اڄ به عام استعمال ٿيندڙ لباسن ۾ شلوار ۽ پاجاما، جيڪي ٻن قسمن جون سٿڻون آهن، ۽ ڪُرتو ۽ قميص جهڙا مٿيان لباس شامل آهن.

شلوار چيلهه وٽ غيرمعمولي طور ويڪري، پر هيٺان سوڙهي هوندي آهي. ان کي اڳٺ وسيلي ٻڌو ويندو آهي، جنهن سبب چيلهه جي چوڌاري گهنج پيدا ٿيندا آهن. جڏهن سٿڻ تمام سوڙهي ۽ ترڇي ڪٽ سان تيار ڪئي وڃي ته ان کي چوڙي دار چيو ويندو آهي. قميص هڪ ڊگهي قميص يا مٿيون لباس آهي، جنهن جون پاسن واريون سلائيون چيلهه کان هيٺ کليل ڇڏيون وينديون آهن. ڪُرتو روايتي طور بنا ڪالر جي، ڪپهه يا ريشم مان ٺهيل هوندو آهي؛ اهو سادو يا چڪن ڪاري جهڙي ڀرت سان سينگاريل ٿي سگهي ٿو ۽ عام طور گوڏن کان ٿورو مٿي يا هيٺ تائين پهچي ٿو.

گذريل پنجاهه سالن ۾ ڀارت جي لباس جي فيشن ۾ وڏي تبديلي آئي آهي. اتر ڀارت جي شهري علائقن ۾ ساڙي هاڻي روزمره جي لباس طور اڳ جيتري عام ناهي، جيتوڻيڪ رسمي موقعن تي اڃا به مقبول آهي. نوجوان شهري عورتن ۾ روايتي شلوار قميص جي جاءِ تي چوڙي دار يا جينز جو استعمال وڌيو آهي. آفيسن ۾ وڏي پيماني تي ايئر ڪنڊيشننگ سبب مرد سڄو سال اسپورٽس جيڪٽ پائي سگهن ٿا. شادين ۽ رسمي موقعن تي وچولي ۽ مٿئين طبقن جا مرد اڪثر بند گلا يا ننڍيون نهرو جيڪٽون پتلون سان پائين ٿا، جڏهن ته گهوٽ ۽ سندس ساٿي شيرواني ۽ چوڙي دار پائين ٿا.

• وارانسي ۾ ڌوتي ۽ اوني شال پاتل هڪ مرد.
  وارانسي ۾ ڌوتي ۽ اوني شال پاتل هڪ مرد.
• مني پور جون عورتون روايتي شال ۽ فنيڪ ۾؛ فنيڪ جسم جي هيٺئين حصي جو سارونگ جهڙو لباس آهي.
  مني پور جون عورتون روايتي شال ۽ فنيڪ ۾؛ فنيڪ جسم جي هيٺئين حصي جو سارونگ جهڙو لباس آهي.
• پڊوچيري ۾ شلوار قميص پاتل عورتون.
  پڊوچيري ۾ شلوار قميص پاتل عورتون.

مصوري

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ڀارتي فن

جيتوڻيڪ ڀارت ۾ گهڻي عرصي تائين مجسمه سازي کي مصوريءَ کان وڌيڪ اعليٰ فن سمجهيو ويندو هو، تنهن هوندي به هتي قديم زماني کان مصوريءَ جي هڪ انتهائي ترقي يافته روايت موجود رهي آهي. قبل از تاريخ مصوري ۽ سنڌو ماٿري جي تهذيب جي سينگاريل ٺڪر جي ٿانون کان سواءِ، ڀارتي مصوريءَ جا سڀ کان قديم محفوظ مثال گپتا دور سان واسطو رکن ٿا. اجنتا جي غارن جون ٻڌ ڌرم سان لاڳاپيل ڀت مصوريون هن دور جا شاهڪار سمجهيون وڃن ٿيون. اجنتا جون پوءِ واري دور جون مصوريون ۽ ايلورا جي غارن ۾ موجود هندو، جين ۽ ٻڌ ڌرم جون تصويرون گپتا طرز جي روايت کي اڳتي وڌائين ٿيون.

فائل:Raga Shri, Ragamala, Deccan.jpg

راڳ شري، دکن طرز جي راڳ مالا مصوري، لڳ ڀڳ 1595ع.

ٻارهين صديءَ کان اسلام جي آمد سان فارسي روايت کان متاثر درٻاري فن طور مصوريءَ جي اهميت آهستي آهستي وڌڻ لڳي. ان فن پنهنجي ترقيءَ جي عروج کي سورهن کان ارڙهين صديءَ دوران مغل طرز ۾ حاصل ڪيو. خاص طور مينيئيچر مصوري وڏي ترقي ڪئي. انهن تصويرن جا موضوع گهڻو ڪري غير مذهبي هوندا هئا، تنهنڪري سلطنت جي اهم شخصيتن جا پورٽريٽ، درٻاري زندگيءَ جا منظر ۽ اهم تاريخي واقعا نمايان موضوع هئا. ڀارت جي ٻين اسلامي اثر هيٺ علائقن ۾ پڻ مينيئيچر مصوري ترقي ڪئي. دکن جي سلطنتن جي درٻارن ۾ هڪ الڳ مصوريءَ جو انداز وجود ۾ آيو.

مغل طرز راجپوت مصوري جي ترقيءَ تي پڻ اثر وڌو، جيڪا راجسٿان جي ڪيترين نوابي ۽ راڄواڙن جي درٻارن ۾ پروان چڙهي. راجپوت مصوريءَ جا موضوع، تنهن هوندي به، گهڻو ڪري هندو روايتن سان لاڳاپيل هئا. انهن ۾ مهاڀارت ۽ رامائڻ جهڙن وڏن هندو رزمي داستانن، پراڻن ۽ سڃاتل ليکڪن جي ادبي تخليقن جون تصويري تشريحون شامل هيون. ڪرشن جي زندگيءَ جا منظر خاص طور مشهور هئا.

راجپوت حڪمرانن جي درٻارن جي گهڻائيءَ سبب مصوريءَ جا ڪيترائي الڳ مڪتب وجود ۾ آيا. هر مڪتب پنهنجون مخصوص خصوصيتون پيدا ڪيون، پر وڏين سطحن تي واضح نقش نگاري ۽ چمڪندڙ رنگ انهن سڀني ۾ عام هئا. انساني شڪلين کي اڪثر پاڇي کان سواءِ پيش ڪيو ويندو هو. موسيقيءَ کان متاثر ننڍين تصويرن جي هڪ خاص صنف کي راڳ مالا چيو ويندو هو.

اولهندي هماليه ۾ ارڙهين ۽ اوڻيهين صديءَ دوران پهاڙي مصوري وڏي ترقي ڪئي. ان ۾ پڻ هندو موضوع غالب رهيا ۽ ٿورين انساني شڪلين سان قدرتي منظرن جي عڪاسي ان جي اهم خصوصيت هئي.

برطانوي راڄ دوران اولهندي اثرن ڀارتي مصوريءَ ۾ وڏيون تبديليون آنديون. اوڻيهين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين روايتي ڀارتي مصوري زوال جو شڪار ٿيڻ لڳي. ان جي بدران راجا روي ورما جهڙن مصورن يورپي فني اندازن، خاص طور حقيقت نگاري، کي اختيار ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ويهين صديءَ جي شروعات کان پوءِ روايتي ڀارتي فني عنصر ٻيهر ڀارتي مصورن جي تخليقن ۾ ظاهر ٿيڻ لڳا. انهن ۾ ابنيندرناٿ ٽيگور سان لاڳاپيل بنگال فني مڪتب خاص اهميت رکي ٿو.

جديد ڀارتي مصوري اولهندي فن جي مختلف تحريڪن مان اثر وٺندي رهي آهي، پر ساڳئي وقت ڀارتي فني روايتن کي برقرار رکي انهن کي وڌيڪ ترقي پڻ ڏني آهي. جديد دور جي سڀ کان مشهور ڀارتي مصورن مان مقبول فدا حسين هڪ آهي.

ڀارت ۾ لوڪ مصوريءَ جي پڻ هميشه مضبوط روايت رهي آهي. ڳوٺاڻن علائقن ۾ گهرن کي اڪثر تفصيلي نمونن ۽ تصويرن سان سينگاريو ويندو آهي. بهار جي مڌوبني مصوري خاص طور مشهور آهي. ڀارت جي قبائلي آباديءَ جي فن کي پڻ وڌندڙ سڃاڻپ حاصل ٿي رهي آهي.

فلم

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ڀارتي سئنيما

بالي ووڊ ڀارتي فلمي صنعت جو سڀ کان مشهور حصو آهي.

فلم جديد ڀارتي روزمره ثقافت جي اهم ترين حصن مان هڪ آهي. ساليانو هڪ هزار کان وڌيڪ فلمون ٺهڻ سبب ڀارتي فلمي صنعت دنيا جي سڀ کان وڏين فلمي صنعتن مان هڪ آهي. ڀارت جو ثقافتي ۽ خاص طور لساني تنوع فلمي صنعت ۾ پڻ نمايان نظر اچي ٿو. ملڪ جي تقريباً هر وڏي علائقائي ٻوليءَ جي پنهنجي فلمي صنعت موجود آهي.

هندي سئنيما سڀ کان وڌيڪ فلمون ٺاهي ٿي. ان جو مرڪز ممبئي آهي ۽ ان جي تجارتي فلمي صنعت عام طور بالي ووڊ جي نالي سان مشهور آهي. شاهه رخ خان، اميتاب بچن ۽ راني مکرجي بالي ووڊ جي مشهور اداڪارن ۾ شامل آهن.

بنگالي، ڪنڙ، تامل، تيلگو ۽ مليالم فلمي صنعتون پڻ تمام مشهور آهن ۽ وڏو ناظرين جو حلقو رکن ٿيون. تفريحي فلمن جون بنيادي خصوصيتون گهڻين علائقائي صنعتن ۾ هڪجهڙيون آهن. اڪثر ٽي ڪلاڪ يا ان کان وڌيڪ ڊگهيون فلمون موسيقي ۽ ناچ جي ڪيترن منظرن تي مشتمل هونديون آهن، جيڪي تجارتي فلمن جو اهم حصو سمجهيا وڃن ٿا.

ڪڏهن ڪڏهن فلم جي موسيقي فلم جي نمائش کان اڳ جاري ڪئي ويندي آهي. جيڪڏهن اها موسيقي ڪامياب ٿئي ته فلم جي باڪس آفيس تي ڪاميابيءَ جا امڪان پڻ وڌي ويندا آهن. اداڪارن کان ناچ ڪرڻ جي صلاحيت جي توقع ڪئي ويندي آهي، جڏهن ته گيت اڪثر پيشور پلي بيڪ ڳائڻا ڳائيندا آهن. ڀارتي تجارتي فلمن ۾ مزاح، رومانس، ڊرامي ۽ ايڪشن جو گڏيل استعمال پڻ نمايان خصوصيت آهي.

ان سان گڏ آرٽ فلم ۽ هدايتڪار مرڪز سئنيما کي پڻ وڏي سڃاڻپ حاصل آهي. بنگالي هدايتڪارن ستياجيت راءِ ۽ مرنال سين کي عالمي سطح تي خاص شهرت حاصل ٿي.

راندين

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ڀارت ۾ راندين

پڻ ڏسو: ڀارت ۾ ڪرڪيٽ, پولو, ڪيرم, ۽ ڪبڊي

ڪرناٽڪ جي باگيپلي ۾ 2005ع دوران ڪبڊي جي راند.

روايتي ڀارتي راند ملکهَمب جو مظاهرو.

لگوري ۽ ڪبڊي ڀارت جون تمام قديم روايتي رانديون آهن، جيڪي جديد دور ۾ ٻيهر مقبول ٿي رهيون آهن. لگوريءَ ۾ شيون هڪ ٻئي مٿان رکڻ ۽ انهن کي بال سان ڪيرائڻ جا عنصر شامل آهن، جڏهن ته ڪبڊي ڊوڙ، پڪڙڻ ۽ ڪشتيءَ جي عنصرن تي ٻڌل هڪ ٽيم راند آهي. ڪبڊيءَ ۾ حملي دوران رانديگر کي مقرر وقت تائين مسلسل هڪ ئي ساهه ۾ پنهنجي حملي کي مڪمل ڪرڻو پوندو آهي. پهرين ڪبڊي عالمي ڪپ جو انعقاد 2004ع ۾ ممبئي ۾ ٿيو، جنهن ۾ ايشيا، يورپ ۽ اتر آمريڪا جون قومي ٽيمون شريڪ ٿيون.

ملکهَمب هڪ قديم ڀارتي جسماني راند ۽ فني مظاهرو آهي، جنهن ۾ يوگا جون جسماني حالتون، جمناسٽڪ ۽ جنگي فن جا عنصر گڏ ڪيا ويندا آهن. ان جو نالو مل، يعني پهلوان، ۽ کَمب، يعني ٿنڀي، مان نڪتل آهي. هن راند ۾ جسماني هم آهنگي، توازن، طاقت ۽ خلا ۾ جسماني رخ جي سڃاڻپ کي تربيت ڏني ويندي آهي.

ڀارت ۾ کيڏجندڙ ڪيتريون جديد رانديون انگلينڊ مان آيون ۽ برطانوي راڄ دوران ملڪ ۾ پکڙيون. انهن مان ڪرڪيٽ سڀ کان وڌيڪ مقبول راند آهي. ڀارت جي قومي ڪرڪيٽ ٽيم 1983ع ۽ 2011ع ۾ ڪرڪيٽ عالمي ڪپ کٽيو، جڏهن ته 2003ع ۽ 2023ع ۾ ٻئي نمبر تي رهي. 1987ع، 1996ع، 2011ع ۽ 2023ع جا ڪرڪيٽ عالمي ڪپ، 2016ع ۽ 2026ع جا مردن جا ٽي20 عالمي ڪپ ۽ 2006ع جي چيمپيئنز ٽرافي جا مقابلا مڪمل يا جزوي طور ڀارت ۾ منعقد ٿيا. 2029ع جي چيمپيئنز ٽرافي ۽ 2031ع جو ڪرڪيٽ عالمي ڪپ، جنهن جي ميزباني ڀارت بنگلاديش سان گڏ ڪندو، پڻ ڀارت ۾ منعقد ٿيڻا آهن.

ڀارتي قومي ٽيم 2007ع، 2024ع ۽ 2026ع ۾ آءِ سي سي مردن جو ٽي20 عالمي ڪپ پڻ کٽيو. ٽيم 2002ع ۾ سري لنڪا سان گڏيل طور، 2013ع ۽ 2025ع ۾ آءِ سي سي چيمپيئنز ٽرافي کٽي. ڀارت 1984ع، 1988ع، 1990ع، 1995ع، 2010ع، 2016ع، 2018ع، 2023ع ۽ 2025ع جا ايشيا ڪپ پڻ کٽيا. ڀارت ٻه ڀيرا آءِ سي سي ورلڊ ٽيسٽ چيمپيئن شپ جي فائنل تائين پهتو، پر 2021ع ۾ نيوزيلينڊ ۽ 2023ع ۾ آسٽريليا کان هارائي ويو. ڀارت جي عورتن جي قومي ڪرڪيٽ ٽيم 2025ع ۾ پنهنجي ملڪ ۾ عورتن جو ڪرڪيٽ عالمي ڪپ کٽيو.

انڊين پريميئر ليگ (آءِ پي ايل) دنيا جي سڀ کان مشهور ڪرڪيٽ ليگن مان هڪ آهي ۽ خاص طور ڀارتي ننڍي کنڊ سان گڏ ڏکڻ آفريڪا، برطانوي ٻيٽن ۽ ڪيريبين ۾ پڻ وڏي تعداد ۾ ڏٺي وڃي ٿي.

فائل:Indian hockey team 1936 Olympics.jpg

1936ع جي برلن اولمپڪ راندين ۾ ڀارت جي مردن جي هاڪي ٽيم، جنهن سونو تمغو حاصل ڪيو.

هاڪي ڀارت جي ٻئي اهم راندين مان هڪ آهي ۽ تاريخي طور ملڪ جي سڀ کان ڪامياب اولمپڪ راند رهي آهي. ڀارت جي مردن جي قومي هاڪي ٽيم اونهاري جي اولمپڪ راندين ۾ اٺ سونا، هڪ چاندي ۽ ٻه ڪانسي جا تمغا حاصل ڪيا. ڀارت 1975ع ۾ مردن جو هاڪي عالمي ڪپ کٽيو ۽ 1973ع ۾ ٻئي نمبر تي رهيو. ڀارت 1982ع، 2010ع، 2018ع ۽ 2023ع ۾ هن عالمي ڪپ جي ميزباني پڻ ڪئي.

گوا، ڪيرالا ۽ اولهه بنگال سميت ملڪ جي ڪجهه علائقن ۾ فٽبال پڻ تمام گهڻي مقبول آهي.

چنائي سان تعلق رکندڙ نارائن ڪارتيڪيان ڀارت جو پهريون فارمولا ون ڊرائيور هو. 2011ع کان 2013ع تائين ڀارتي گرانڊ پري ٻڌ انٽرنيشنل سرڪٽ تي منعقد ٿيو ۽ سيبسٽين ويٽل ٽئي مقابلا کٽيا. 2007ع ۾ فورس انڊيا نالي ڀارت سان لاڳاپيل فارمولا ون ٽيم پڻ وجود ۾ آئي.

ڀارت دنيا جا ڪيترائي ممتاز شطرنج رانديگر پيدا ڪيا آهن، جن ۾ اڳوڻو عالمي شطرنج چيمپيئن وشوناٿن آنند شامل آهي. روهن بوپنا ڀارت جي مشهور ۽ ڪامياب ٽينس رانديگرن مان هڪ آهي.

ڀارتي رانديگرن اولمپڪ راندين ۾ تاريخي طور ڪيترائي تمغا حاصل ڪيا آهن. 1928ع کان 1964ع تائين ڀارتي هاڪي ٽيم اولمپڪ راندين ۾ غالب قوت رهي ۽ انهن اٺن مقابلن ۾ ست سونا ۽ هڪ چانديءَ جو تمغو حاصل ڪيو. ابھينو بندرا ڀارت لاءِ انفرادي مقابلي ۾ سونو اولمپڪ تمغو حاصل ڪندڙ رانديگرن مان هڪ آهي. نارمن پرچرڊ، خاشابا جادھو، لينڊر پيس، ڪرنم مليشوري، راجياورڌن سنگهه راٺوڙ، سشيل ڪمار ۽ وجيندر سنگهه پڻ ڀارت لاءِ اولمپڪ تمغا حاصل ڪيا.

اسپيشل اولمپڪس ڀارت 1988ع ۾ قائم ٿيو ۽ ڀارت ڪيترائي ڀيرا اسپيشل اولمپڪس عالمي راندين ۾ حصو ورتو آهي.

2010ع ۾ ڪامن ويلٿ رانديون نئين دهلي ۾ منعقد ٿيون. 1951ع ۽ 1982ع جون ايشيائي رانديون پڻ ڀارت ۾ منعقد ٿيون.

يوگا

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو يوگا

يوگا جي لڳ ڀڳ ٻه هزار سال پراڻي روايت جون جسماني حالتون، جن کي آسن چيو وڃي ٿو، اولهندي دنيا ۾ يوگا جو سڀ کان وڌيڪ مشهور حصو آهن، خاص طور هٺ يوگا جي صورت ۾. آٽوجينڪ تربيت ۽ ٻيون لاڳاپيل جسماني مشقون پڻ يوگا کان متاثر رهيون آهن.

يوگا مراقبي لاءِ جسم ۽ ذهن کي تيار ڪرڻ ۾ مدد ڪري ٿو ۽ مختلف مذهبي روايتن سان لاڳاپيل ٿي سگهي ٿو، جيتوڻيڪ ان کي پاڻ لازمي طور ڪو الڳ مذهب نٿو سمجهيو وڃي. مثال طور سوريا نمسڪار، جنهن کي سج کي سلام پڻ چيو وڃي ٿو، جسماني حرڪتن جو هڪ متحرڪ سلسلو آهي ۽ ساڳئي وقت ڀارتي روايت ۾ سوريا، يعني سج، جي علامتي تعظيم سان پڻ لاڳاپيل آهي.

آسن ۽ ايوَرويد قديم ڀارتي روايتن جا حصا آهن، جن ۾ جسماني صحت سان گڏ مجموعي صحت، ذهني توازن ۽ روحاني تجربي کي پڻ اهميت ڏني ويندي آهي.

کاڌو

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ڀارتي کاڌو

هڪ عام ڀارتي کاڌي جو بنياد سادي نموني پچايل اناج تي هوندو آهي، جنهن سان ذائقي دار کاڌا گڏ پيش ڪيا ويندا آهن. پچايل اناج ۾ ٻاڦ تي پچايل چانور؛ چپاتي، يعني سنهي خمير کان سواءِ ماني؛ اڊلي، يعني ٻاڦ تي پچايل ناشتي جي ڪيڪ جهڙي خوراڪ؛ يا ڊوسا، يعني تئي تي پچايل سنهو پين ڪيڪ شامل ٿي سگهن ٿا.

ذائقي دار کاڌن ۾ دال، ٻج واريون ڀاڄيون، ڀاڄيون، گوشت، مرغي ۽ مڇي شامل ٿي سگهن ٿا، جن ۾ عام طور ادرڪ ۽ ٿوم سان گڏ ڌاڻا، جيرو، هيڊ، دارچيني، ڦوٽو ۽ ٻيا مصالحا استعمال ٿيندا آهن. ڪجهه کاڌن ۾ اهي جزا پچائڻ دوران پاڻ ۾ ملائي تيار ڪيا ويندا آهن. ڀارت ۾ سبزي خوريءَ جون الڳ ۽ نمايان کاڌي جون روايتون پڻ موجود آهن، جن مان هر هڪ پنهنجي پيروڪارن جي جاگرافيائي ۽ ثقافتي تاريخ سان ڳنڍيل آهي. ڀارت جي لڳ ڀڳ 20 کان 39 سيڪڙو آبادي کي سبزي خور سمجهيو وڃي ٿو. جيتوڻيڪ گوشت وڏي پيماني تي کاڌو وڃي ٿو، پر مجموعي خوراڪ ۾ ان جو تناسب نسبتاً گهٽ آهي.

گذريل هزار سال دوران ڀارت ۾ کاڌو پچائڻ جي طريقن تي سڀ کان اهم ٻاهرين اثر مغل سلطنت جي دور ۾ آيو، جڏهن اتر اولهه وارن علائقن کان ڪيترائي طريقا اتر ڀارت تائين پهتا، جن سان پلائو جهڙا کاڌا پڻ آيا. فارسي روايت جي سادي ڏهي واري اچار ۾ بصر، ٿوم، بادام ۽ مصالحا شامل ڪيا ويا. هڪ ٻي فارسي طريقي تحت چانورن کي جزوي طور پچائي، ڀُڃيل گوشت سان تهن ۾ رکيو ويندو هو، ديڳ کي مضبوطيءَ سان بند ڪري آهستي پچايو ويندو هو؛ ان طريقي مان برياني تيار ٿيندي آهي، جيڪا ڀارت جي ڪيترن علائقن ۾ تهواري ۽ خاص موقعن جي کاڌي جو اهم حصو آهي.

دنيا ۾ پيش ٿيندڙ ڀارتي کاڌي جي حقيقي تنوع کي ڪنهن حد تائين پنجابي کاڌي جي عالمي مقبوليت لڪائي ڇڏيو آهي. تندوري ڪڪڙ جي مقبوليت 1950ع واري ڏهاڪي کان وڌي. اهو تندور ۾ پچايو ويندو آهي، جيڪو روايتي طور پنجاب ۽ دهلي جي ڳوٺاڻن علائقن، خاص طور مسلمانن ۾، ماني پچائڻ لاءِ استعمال ٿيندو هو، جيتوڻيڪ تندور جو اصل تعلق وچ ايشيا سان آهي. تندوري ڪڪڙ جي تيزيءَ سان وڌندڙ مقبوليت ۾ 1947ع جي ورهاڱي سبب لڏپلاڻ ڪندڙ پنجابين جي ڪاروباري سرگرمين اهم ڪردار ادا ڪيو.

• 
  ڏکڻ ڀارت جي سبزي خور ٿالي، يعني مختلف کاڌن تي مشتمل ٿال.
• مڇير جهول، مصالحيدار مڇيءَ جي ڪَري، جيڪا اوڀر ڀارت، نيپال ۽ بنگلاديش ۾ کاڌي وڃي ٿي.
  مڇير جهول، مصالحيدار مڇيءَ جي ڪَري، جيڪا اوڀر ڀارت، نيپال ۽ بنگلاديش ۾ کاڌي وڃي ٿي.
• انب، ڀارت جو قومي ميوو، جيڪو اونهاري جي مهينن ۾ وڏي پيماني تي کاڌو وڃي ٿو.
  انب، ڀارت جو قومي ميوو، جيڪو اونهاري جي مهينن ۾ وڏي پيماني تي کاڌو وڃي ٿو.

نالو	انگريزي نالو	تصوير	نالو	انگريزي نالو	تصوير
پسندو	Pasanda		قورما	Korma
نرگسي ڪوفتو	Nargisi Kofta		بٽر چڪن	Butter chicken
ڪچوڙي	Kachori		دال موٺ	Dalmoth
جليبي	Jalebi		ڪلفي	Kulfi
بمبئي مڪس	Bombay mix		ڪٺي رول	Kathi roll
مومو	Momo		پاپڙي چاٽ	Papri Chaat
رس ملائي	Ras malai		ساڳ	Saag
گلاب جامن	Gulab jamun		روغن جوش	Rogan josh
تنوري چڪن	Tandoori chicken		چڪن ٽڪا مصالحو	Chicken tikka masala

موڪلون ۽ تهوار

ڀارت ۾ 26 جنوري تي جمهوريه ڏينهن قومي موڪل طور ملهايو ويندو آهي. هن ڏينهن 1950ع ۾ ڀارت جو آئين لاڳو ٿيو هو. اهڙيءَ طرح 15 آگسٽ تي آزاديءَ جو ڏينهن ملهايو ويندو آهي، جيڪو 1947ع ۾ برطانوي راڄ جي خاتمي ۽ ڀارت جي آزاديءَ جي ياد ۾ ملهايو وڃي ٿو. آزاديءَ جي ڏينهن جي ڀيٽ ۾ جمهوريه ڏينهن جون تقريبون وڌيڪ وڏي پيماني تي ٿينديون آهن ۽ نئين دهلي ۾ هڪ وڏي قومي پريڊ منعقد ڪئي ويندي آهي، جنهن جي سلامي ڀارت جو صدر وٺندو آهي.

موهنداس ڪرمچند ”مهاتما“ گانڌي جي جنم ڏينهن جي مناسبت سان 2 آڪٽوبر تي گانڌي جينتي پڻ سڄي ملڪ ۾ سرڪاري موڪل هوندي آهي. ان کان سواءِ مختلف مذهبن جا ڪيترائي اهم تهوار پڻ ملڪ گير سرڪاري موڪلن طور ملهايا وڃن ٿا. ڀارت جي سماجي ۽ ثقافتي زندگيءَ ۾ مذهبي تهوارن کي تمام وڏي اهميت حاصل آهي.

هندن جي اهم تهوارن ۾ روشنين جو تهوار ديوالي، دشهره، جنهن ۾ رام جي راڪاس راجا راوڻ تي فتح جي ياد ملهائي ويندي آهي، بهار جا تهوار هولي ۽ وسنت پنچمي، گڻيش جي مانَ ۾ گڻيش چترٿي ۽ ڀاءُ ڀيڻ جي ”حفاظتي ٻنڌڻ“ جو تهوار رکشا ٻنڌن شامل آهن. ان کان سواءِ مختلف ديوتائن جي مانَ ۾ ڪيتريون ئي پوجا جون مذهبي رسمون پڻ ادا ڪيون وينديون آهن.

مسلمان حج جي موقعي تي مڪي ۾ حج جي پڄاڻيءَ سان لاڳاپيل عيد الاضحيٰ ۽ رمضان جي روزن جي مهيني جي پڄاڻيءَ تي عيد الفطر ملهائين ٿا.

سکن جي اهم مذهبي ڏينهن ۾ سندن ڌرم جي باني گرو نانڪ جي جنم ڏينهن سان لاڳاپيل گرو نانڪ گرپورب شامل آهي. ٻڌ ڌرم جا پيروڪار گوتم ٻڌ سان لاڳاپيل ٻڌ پورنيما ملهائين ٿا، جڏهن ته جين مهاوير جي جنم ڏينهن جي مناسبت سان مهاوير جينتي ملهائين ٿا. عيسائي خاص طور ايسٽر ۽ ڪرسمس ملهائين ٿا.

ملڪ گير تهوارن کان سواءِ ڀارت ۾ علائقائي ۽ مقامي تهوارن جو پڻ تمام وڏو تعداد آهي. فصل لڻڻ جي موسم ۾ ڳوٺاڻن علائقن ۾ مختلف فصلي تهوار ملهايا وڃن ٿا. تاملن ۾ پونگل، پنجاب ۾ لوهڙي ۽ ڪيرالا ۾ اونم اهم تهوار آهن، جڏهن ته ملڪ جي ٻين ڪيترن علائقن ۾ ساڳئي عرصي دوران مڪر سنڪرانتي ملهايو ويندو آهي.

اونم اصل ۾ مذهبي نوعيت جو تهوار هو، پر موجوده دور ۾ ان دوران ڪيرالا جي ثقافت، روايتن ۽ مقامي سڃاڻپ کي پڻ وڏي اهميت ڏني وڃي ٿي.

هر سال فيبروريءَ جي پڇاڙيءَ کان مارچ جي شروعات تائين کجوراهو جي مندرن جي پسمنظر ۾ ستن ڏينهن جو کجوراهو ناچ ميلو منعقد ٿيندو آهي. اهي مندر يونيسڪو جي عالمي ورثي ۾ شامل آهن.

رانديون

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ڀارت ۾ رانديون

پڻ ڏسو: ڀارت ۾ ڪرڪيٽ, پولو, ڪيرم, ۽ ڪبڊي

2008ع ۾ انڊين پريميئر ليگ جي ٽوئنٽي20 مقابلي ۾ چنائي سپر ڪنگز ۽ ڪولڪتا نائيٽ رائيڊرز وچ ۾ ميچ.

ڀارت ۾ جديد توڙي روايتي راندين جي وسيع روايت موجود آهي. ڪرڪيٽ ملڪ جي سڀ کان وڌيڪ مقبول راند آهي، جڏهن ته هاڪي، فٽبال، ٽينس، شطرنج، ڪبڊي، خو خو، لگوري، گلي ڊنڊا ۽ ملکهَمب پڻ مختلف علائقن ۾ وڏي مقبوليت رکن ٿيون.

ڪرڪيٽ

ڀارت ۾ کيڏجندڙ ڪيترين جديد راندين وانگر ڪرڪيٽ پڻ انگلينڊ مان آئي ۽ برطانوي راڄ دوران ملڪ ۾ پکڙي. اڄ اها ڀارت جي سڀ کان وڌيڪ مقبول راند آهي.

ڀارت جي قومي ڪرڪيٽ ٽيم 1983ع ۽ 2011ع ۾ ڪرڪيٽ عالمي ڪپ کٽيو، جڏهن ته 2003ع ۽ 2023ع ۾ ٻئي نمبر تي رهي. ڀارت 1987ع، 1996ع، 2011ع ۽ 2023ع جي ڪرڪيٽ عالمي ڪپن جي مڪمل يا جزوي ميزباني ڪئي. 2031ع جو ڪرڪيٽ عالمي ڪپ پڻ ڀارت بنگلاديش سان گڏ ميزبان ملڪ طور منعقد ڪندو.

ڀارتي قومي ٽيم 2007ع، 2024ع ۽ 2026ع ۾ آءِ سي سي مردن جو ٽي20 عالمي ڪپ پڻ کٽيو. ڀارت 2002ع ۾ سري لنڪا سان گڏيل طور، ۽ 2013ع ۽ 2025ع ۾ آءِ سي سي چيمپيئنز ٽرافي کٽي. ڀارت 1984ع، 1988ع، 1990ع، 1995ع، 2010ع، 2016ع، 2018ع، 2023ع ۽ 2025ع جا ايشيا ڪپ پڻ کٽيا.

ڀارت ٻه ڀيرا آءِ سي سي ورلڊ ٽيسٽ چيمپيئن شپ جي فائنل تائين پهتو، پر 2021ع ۾ نيوزيلينڊ ۽ 2023ع ۾ آسٽريليا کان شڪست کاڌي. ڀارت جي عورتن جي قومي ڪرڪيٽ ٽيم 2025ع ۾ پنهنجي ملڪ ۾ عورتن جو ڪرڪيٽ عالمي ڪپ کٽيو.

ڀارت ۾ ڪرڪيٽ جي انتظامي اداري کي ڀارتي ڪرڪيٽ ڪنٽرول بورڊ (بي سي سي آءِ) چيو ويندو آهي. ملڪي سطح تي رانجي ٽرافي، دليپ ٽرافي، ديودهر ٽرافي، ايراني ٽرافي ۽ چيلنجر سيريز اهم مقابلا آهن.

انڊين پريميئر ليگ (آءِ پي ايل) دنيا جي سڀ کان مشهور ڪرڪيٽ ليگن مان هڪ آهي. ان جا ناظرين خاص طور ڀارتي ننڍي کنڊ، ڏکڻ آفريڪا، برطانوي ٻيٽن ۽ ڪيريبين ۾ وڏي تعداد ۾ آهن.

روايتي رانديون

ڪرناٽڪ جي باگيپلي ۾ 2005ع دوران ڪبڊي جي راند.

روايتي ڀارتي راند ملکهَمب جو مظاهرو.

ڪبڊي، خو خو، لگوري ۽ گلي ڊنڊا ڀارت جون قديم روايتي رانديون آهن، جيڪي اڄ به ملڪ جي مختلف حصن ۾ کيڏيون وڃن ٿيون. ڪبڊيءَ ۾ ڊوڙ، پڪڙڻ ۽ ڪشتيءَ جا عنصر گڏ ٿيل آهن ۽ حملي ڪندڙ رانديگر مقرر وقت تائين مسلسل هڪ ئي ساهه ۾ پنهنجي حملي کي مڪمل ڪرڻ جي ڪوشش ڪندو آهي. پهرين ڪبڊي عالمي ڪپ جو انعقاد 2004ع ۾ ممبئي ۾ ٿيو، جنهن ۾ ايشيا، يورپ ۽ اتر آمريڪا جون قومي ٽيمون شريڪ ٿيون.

لگوري ۾ عام طور پٿرن يا ٽڪرن کي هڪ ٻئي مٿان رکي پوءِ بال سان ڪيرائڻ ۽ ٻيهر ٺاهڻ جا عنصر شامل آهن.

ملکهَمب هڪ قديم ڀارتي جسماني راند ۽ فني مظاهرو آهي، جنهن ۾ يوگا جون جسماني حالتون، جمناسٽڪ ۽ جنگي فن جا عنصر گڏ ڪيا ويندا آهن. ان جو نالو مل، يعني پهلوان، ۽ کَمب، يعني ٿنڀي، مان نڪتل آهي. هيءَ راند جسماني هم آهنگي، توازن، طاقت ۽ خلا ۾ جسماني رخ جي سڃاڻپ کي بهتر بڻائي ٿي.

هاڪي

1936ع جي برلن اولمپڪ راندين ۾ ڀارت جي مردن جي هاڪي ٽيم، جنهن سونو تمغو حاصل ڪيو.

1936ع جي اولمپڪ راندين ۾ ڀارت جي مردن جي هاڪي ٽيم.

هاڪي ڀارت جي تاريخي طور سڀ کان ڪامياب اولمپڪ راندين مان هڪ آهي. ڀارت جي مردن جي قومي هاڪي ٽيم اونهاري جي اولمپڪ راندين ۾ اٺ سونا، هڪ چاندي ۽ ٻه ڪانسي جا تمغا حاصل ڪيا آهن.

ڀارت 1975ع ۾ مردن جو هاڪي عالمي ڪپ کٽيو ۽ 1973ع ۾ ٻئي نمبر تي رهيو. ڀارت 1982ع، 2010ع، 2018ع ۽ 2023ع ۾ هن عالمي ڪپ جي ميزباني پڻ ڪئي.

1928ع کان 1964ع تائين ڀارتي هاڪي ٽيم اولمپڪ راندين ۾ غالب قوت رهي ۽ انهن اٺن مقابلن ۾ ست سونا ۽ هڪ چانديءَ جو تمغو حاصل ڪيو.

فٽبال

فٽبال خاص طور اتر اوڀر ڀارت، اولهه بنگال، گوا ۽ ڪيرالا ۾ تمام گهڻي مقبول آهي. ڀارت جي قومي فٽبال ٽيم ڪيترائي ڀيرا ڏکڻ ايشيائي فٽبال فيڊريشن جا مقابلا کٽي چڪي آهي.

شطرنج ۽ ٽينس

شطرنج جي ابتدائي صورتن جو جنم ڀارت سان لاڳاپيل سمجهيو وڃي ٿو ۽ جديد دور ۾ پڻ ڀارت دنيا جا ڪيترائي ممتاز شطرنج رانديگر پيدا ڪيا آهن. انهن ۾ اڳوڻو عالمي شطرنج چيمپيئن وشوناٿن آنند شامل آهي. تازن ڏهاڪن ۾ ڀارتي گرانڊ ماسٽرن جي تعداد ۾ نمايان واڌ ٿي آهي.

روهن بوپنا ڀارت جي مشهور ۽ ڪامياب ٽينس رانديگرن مان هڪ آهي. ڀارت ۾ ٽينس جي مقبوليت خاص طور ڀارت ڊييوس ڪپ ٽيم جي ڪاميابين کان پوءِ وڌي.

موٽر ريسنگ

چنائي سان تعلق رکندڙ نارائن ڪارتيڪيان ڀارت جو پهريون فارمولا ون ڊرائيور هو. 2011ع کان 2013ع تائين ڀارتي گرانڊ پري ٻڌ انٽرنيشنل سرڪٽ تي منعقد ٿيو، ۽ سيبسٽين ويٽل اهي ٽئي مقابلا کٽيا. 2007ع ۾ فورس انڊيا نالي ڀارت سان لاڳاپيل فارمولا ون ٽيم پڻ وجود ۾ آئي.

اولمپڪ ۽ ٻيون گهڻ راندين واريون رانديون

ڀارتي رانديگرن اولمپڪ راندين ۾ تاريخي طور ڪيترائي تمغا حاصل ڪيا آهن. ابھينو بندرا ڀارت لاءِ انفرادي مقابلي ۾ سونو اولمپڪ تمغو حاصل ڪندڙ مشهور رانديگرن مان هڪ آهي. نارمن پرچرڊ، خاشابا جادھو، لينڊر پيس، ڪرنم مليشوري، راجياورڌن سنگهه راٺوڙ، سشيل ڪمار ۽ وجيندر سنگهه پڻ ڀارت لاءِ اولمپڪ تمغا حاصل ڪيا آهن.

اسپيشل اولمپڪس ڀارت 1988ع ۾ قائم ٿيو ۽ ڀارت ڪيترائي ڀيرا اسپيشل اولمپڪس عالمي راندين ۾ حصو ورتو آهي.

2010ع ۾ ڪامن ويلٿ رانديون نئين دهلي ۾ منعقد ٿيون. 1951ع ۽ 1982ع جون ايشيائي رانديون پڻ ڀارت ۾ منعقد ٿيون.

ميڊيا

1950ع جي آئين موجب ڀارت ۾ اظهار جي آزادي ۽ پريس جي آزادي کي تسليم ڪيو ويو آهي، جيتوڻيڪ ڪشمير ۽ اتر اوڀر ڀارت جي ڪجهه تڪراري علائقن ۾ انهن آزادين تي پابنديون لاڳو رهيون آهن. ڀارت جي گهڻ رخي ۽ گهڻ ثقافتي سماج سبب ملڪ ۾ ميڊيا جو منظرنامو تمام وسيع ۽ متنوع آهي.

رپورٽرز ود آئوٽ بارڊرز پاران جاري ڪيل 2017ع جي پريس فريڊم انڊيڪس ۾ ڀارت 180 ملڪن مان 130هين نمبر تي هو، جڏهن ته پاڙيسري پاڪستان 139هين ۽ بنگلاديش 146هين نمبر تي هئا. 2017ع دوران ڀارت ۾ چار صحافي قتل ٿيا. رپورٽرز ود آئوٽ بارڊرز موجب انهن صحافين جي موت جو سندن صحافتي سرگرمين سان سڌو تعلق هو.

ڇپيل ميڊيا

ڀارت جي پهرين اخبار، انگريزي ٻوليءَ جي بنگال گزيٽ، 1780ع ۾ ڪولڪتا مان شايع ٿي. اڄ ڀارت ۾ ڇپيل ميڊيا جو منظرنامو انتهائي متنوع آهي. ڀارتي پريس کي تنقيدي نوعيت واري سمجهيو وڃي ٿو ۽ ان ۾ موضوعن جو دائرو پڻ تمام وسيع آهي. ملڪ ۾ لڳ ڀڳ 55,000 اخبارون ۽ رسالا شايع ٿين ٿا، جيڪو دنيا جي ڪنهن به ٻئي ملڪ کان وڌيڪ انگ آهي، ۽ انهن جي گڏيل اشاعت 14 ڪروڙ کان وڌيڪ آهي. انهن ۾ 5,000 کان وڌيڪ روزاني اخبارون شامل آهن.

گهڻا ڇپيل ميڊيا ادارا هندي ۾ مواد شايع ڪن ٿا، جنهن جو مجموعي پريس مارڪيٽ ۾ لڳ ڀڳ 45 سيڪڙو حصو آهي. انگريزي اخبارن جو حصو لڳ ڀڳ 17 سيڪڙو آهي، جڏهن ته باقي حصو 100 کان وڌيڪ ٻولين ۽ لهجن ۾ شايع ٿيندڙ ميڊيا تي مشتمل آهي.

ڀارت جون اهم خبرن ۽ پريس جون ايجنسيون پريس ٽرسٽ آف انڊيا (پي ٽي آءِ) ۽ يونائيٽيڊ نيوز آف انڊيا (يو اين آءِ) آهن.

2013ع جي انڊين ريڊرشپ سروي موجب ڀارت جون سڀ کان وڌيڪ پڙهيون ويندڙ روزاني اخبارون ۽ رسالا هيٺ ڏنل هئا. انگريزي ٻوليءَ جي اخبارن مان دي ٽائمز آف انڊيا جا 70 لک کان وڌيڪ پڙهندڙ هئا.

روزاني اخبار ٻولي پڙهندڙ 1 دينيڪ جاگرڻ هندي 15.527 ملين 2 هندستان هندي 14.246 ملين 3 دينيڪ ڀاسڪر هندي 12.857 ملين 4 مليالا منورما مليالم 8.565 ملين 5 دينا ٿانتي تامل 8.156 ملين 6 راجسٿان پتريڪا هندي 7.665 ملين 7 دي ٽائمز آف انڊيا انگريزي 7.254 ملين 8 امر اجالا هندي 7.071 ملين 9 ماترڀومي مليالم 6.136 ملين 10 لوڪمت مراٺي 5.601 ملين … دي هندستان ٽائمز انگريزي 4.335 ملين … دي هندو انگريزي 1.473 ملين … ممبئي مرر انگريزي 1.084 ملين

رسالو ٻولي پڙهندڙ 1 ونيتا مليالم 2.762 ملين 2 انڊيا ٽوڊي (انگريزي) انگريزي 1.532 ملين 3 پرتيوگيتا درپن هندي 1.457 ملين 4 سرس سليل، عورتن جو رسالو هندي 1.174 ملين 5 انڊيا ٽوڊي (هندي) هندي 1.151 ملين 6 سامانيا گيان درپن هندي 1.094 ملين 7 منورما توزيل ويدي مليالم 1.012 ملين

ريڊيو

1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين ريڊيو ڀارت جو غالب اليڪٽرانڪ ميڊيا هو. لڳ ڀڳ 20 ڪروڙ ٻڌندڙن جي باوجود هاڻي ان جي رسائي ٽيليويزن جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ اڌ ماڻهن تائين آهي.

سرڪاري ريڊيو اداري آڪاشواڻي جي اڳوڻي اجاره داري پڻ نجي ايف ايم اسٽيشنن جي وڌندڙ تعداد سبب ختم ٿي چڪي آهي. آڪاشواڻي 23 ٻولين ۽ 179 لهجن ۾ نشريات ڪري ٿي. ان جون نشريات سڄي ملڪ ۾ ٻڌي سگهجن ٿيون ۽ شارٽ ويو، سيٽلائيٽ ۽ انٽرنيٽ تي لائيو اسٽريمنگ ذريعي پڻ دستياب آهن. وڏن شهرن ۾ نجي ريڊيو اسٽيشنون ٻڌندڙن جي لحاظ کان سرڪاري ريڊيو کان اڳتي نڪري چڪيون آهن.

ٽيليويزن

ڀارت ۾ ٽيليويزن پهريون ڀيرو 15 سيپٽمبر 1959ع تي دهلي واري علائقي ۾ متعارف ڪرايو ويو، جڏهن ته باقاعده پروگرامنگ 1965ع کان شروع ٿي. 1982ع ۾ نئين دهليءَ ۾ ٿيندڙ ايشيائي راندين جي موقعي تي رنگين ٽيليويزن متعارف ڪرايو ويو. ساڳئي سال ٽيليويزن پروگرامن جي سيٽلائيٽ ذريعي نشريات پڻ شروع ٿي.

شروعات ۾ ٽيليويزن رڳو هڪ ننڍڙي ۽ خوشحال اقليت تائين محدود هو، پر 1980ع واري ڏهاڪي دوران ان جي ڏسندڙن جي تعداد ۾ تيزيءَ سان واڌ ٿي ۽ اڄ اهو ڀارت جو سڀ کان وڌيڪ مقبول عوامي ميڊيا آهي.

سرڪاري ٽيليويزن اداري دوردرشن کي 1991ع تائين اجاره داري حاصل هئي، پر هاڻي ان جي مقابلي ۾ وڏي تعداد ۾ نجي سيٽلائيٽ ۽ ڪيبل چينل موجود آهن. نجي چينلن جا ڏسندڙ خاص طور نوجوان شهري آباديءَ ۾ وڌيڪ آهن. لڳ ڀڳ 10 ڪروڙ ٽيليويزن گهرن مان اٽڪل اڌ وٽ ڪيبل ڪنيڪشن موجود آهي. وڏي ڏسندڙن واري نجي چينلن ۾ اسٽار پلس، سوني انٽرٽينمينٽ ٽيليويزن، سب ٽي وي، انڊيا ٽي وي، ڪلرز ٽي وي ۽ زي ٽي وي شامل آهن.

انٽرنيٽ

ڀارت جي وچولي ۽ مٿئين طبقي ۾ انٽرنيٽ جو استعمال وڏي پيماني تي پکڙيل آهي. 2016ع ۾ ملڪ جي لڳ ڀڳ 34 سيڪڙو آباديءَ کي انٽرنيٽ تائين رسائي حاصل هئي. استعمال ڪندڙن جو تعداد تيزيءَ سان وڌندو رهيو، جنهن ۾ وڌندڙ انٽرنيٽ ڪيفين پڻ ڪردار ادا ڪيو.

ڀارت جون وڏيون روزاني اخبارون پنهنجي آن لائن نسخن سان انٽرنيٽ تي موجود آهن. سماجي ميڊيا استعمال ڪندڙن جو انگ 15 ڪروڙ 30 لک ڄاڻايو ويو هو. مجموعي آباديءَ جي لحاظ کان اهو تناسب نسبتاً گهٽ هو، پر گذريل سال جي ڀيٽ ۾ 45 سيڪڙو کان وڌيڪ واڌ سان استعمال ڪندڙن جو انگ تيزيءَ سان وڌي رهيو هو.

اشاعت ۽ ڪتابن جي منڊي

ڀارت ۾ لڳ ڀڳ 12,000 پبلشر هر سال 18 کان وڌيڪ ٻولين ۾ لڳ ڀڳ 90,000 ڪتابي عنوان شايع ڪن ٿا. ڀارت انگريزي ٻوليءَ جي اشاعتن جي دنيا جي ٽئين وڏي منڊي آهي، جنهن کي سيڙپڪاريءَ تي پابنديون لڳائيندڙ قانون ختم ٿيڻ کان پوءِ خاص فائدو پهتو.

صنعتي ملڪن مان اشاعتي ڪم جا مختلف حصا، خاص طور پيداوار، انگريزي ٻوليءَ سان لاڳاپيل ڪم ۽ آن لائن اشاعت، وڌندڙ مقدار ۾ ڀارت ڏانهن منتقل ڪيا ويا آهن. ويليو نوٽس موجب ان شعبي جو واپار 122 ارب ڀارتي رپين تائين پهتو، جنهن ۾ خاص طور سائنسي، فني ۽ طبي ادب سان لاڳاپيل اشاعتي ڪم اهم آهي.

دنيا جي وڏين ڪتابي ميلن مان ٻه هر سال ڀارت ۾ منعقد ٿين ٿا: ڪولڪتا ڪتاب ميلو ڪولڪتا ۾ ۽ نئين دهلي عالمي ڪتاب ميلو نئين دهلي ۾.

عام ڄاڻ

ڀارت هڪ انتهائي وسيع ۽ گهڻ رخو ملڪ آهي، جنهن جي جينياتي، لساني، خوراڪي ۽ لباس جي تنوع کي هڪ مڪمل براعظم سان ڀيٽ ڪري سگهجي ٿو.

• پکيڙ: 3,287,263 چورس ڪلوميٽر – اندريون پاڻي: 6.9٪
• آبادي: 1,422,000,000 ماڻهو (2023 جو اندازو)

آبادي جي واڌ: لڳ ڀڳ 1٪. امڪان آهي ته ڀارت جي آبادي 2028 تائين چين جي آبادي جي برابر ٿي وڃي، جنهن وقت ملڪ جي آبادي لڳ ڀڳ 1.45 ارب هوندي.

• ڪرنسي: ڀارت جي روپيو، جيڪو سئو پيسا تي مشتمل آهي. مارچ 2004 کان مارچ 2014 تائين هر آمريڪي ڊالر جي مقابلي ۾ روپئي جي قيمت 39 کان 69 روپين جي وچ ۾ رهي آهي.

• قومي پرچم: ڀارت جو قومي پرچم ٽن افقي رنگن تي ٻڌل آهي؛ مٿان کان هيٺ زعفراني، سفيد ۽ سائو. پرچم جي وچ ۾ 24 پرن واري هڪ ڦيٿو سرمائي رنگ ۾ آهي، جنهن کي ڌرم چڪرو چيو وڃي ٿو. زعفراني رنگ بهادري ۽ قرباني، اڇو رنگ پاڪيزگي ۽ سچائي، جڏهن ته سائو رنگ ايمان، زرخيزِي ۽ پيداوار جي علامت آهي.

ڌرم چڪرو ٻڌ ڌرم جو هڪ قديم نشان آهي، جيڪو بادشاهه اشوڪا جي دور ۾ قانون ۽ انصاف جي علامت طور استعمال ٿيندو هو.

• آزادي ۽ جمهوريه ڏينهن: ڀارت 15 آگسٽ 1947 تي آزادي حاصل ڪئي. ملڪ جو آئين 26 نومبر 1949 تي منظور ٿيو ۽ 26 جنوري 1950 تي لاڳو ڪيو ويو. هي ڏينهن ڀارت ۾ ”يومِ جمهوريه“ طور ملهايو ويندو آهي.

• دنيا جي 10 وڏن وڏن شهرن مان ٽي شهر ڀارت ۾ واقع آهن. گڏيل قومن جي انگن اکرن موجب، نئين دهلي دنيا جو ٻيون نمبر وڏو شهري علائقو آهي، ممبئي ستون نمبر تي آهي ۽ ڪولڪاتا ڏهون نمبر رکي ٿو. دهلي ۽ ان جي ويجهن علائقن جي آبادي 22.65 ملين کان وڌيڪ آهي. تيز آبادي واڌ سبب پاڻي، رهائش ۽ بنيادي سهولتن تي دٻاءُ وڌي رهيو آهي. ڀارت جا ٻيا وڏا شهر، جهڙوڪ چنائي، بنگلور، حيدرآباد، احمدآباد، پونه ۽ سورت پڻ گڏيل قومن جي وڏن شهري علائقن جي فهرست ۾ شامل آهن.

• ڀارت دنيا جي سڀ کان وڏي جمهوريت طور سڃاتو وڃي ٿو. 2009 جي پارلياماني چونڊن ۾ 417,037,606 ماڻهن شرڪت ڪئي، ۽ ووٽرن جي شرڪت جي شرح لڳ ڀڳ 60٪ هئي. ان موقعي تي ملڪ ۾ 830,866 ووٽنگ اسٽيشنون قائم ڪيون ويون هيون.

پڻ ڏسندا

• هندستان جا صَدر
• هندستان جا وزيراعظم

ٻيون ويب سائيٽون

حڪومت

• سرڪاري داخلا پورٽل – ڀارتي حڪومت
• سرڪاري ڊائريڪٽري – ڀارتي سرڪاري ويب سائيٽون

ٻاهريان ڳنڍڻا

• هندستان جي سرڪاري ويب سائيٽ