مياڻي جي جنگ

مياڻيء جي جنگ
سلسلو the conquest of Sindh
تاريخ February 17, 1843 مقام مياڻي، سنڌ نتيجو ايسٽ انڊيا ڪمپني جنگ کٽي
شريڪ جنگ
ايسٽ انڊيا ڪمپني جي بمبئي واري فوج	سنڌ جا ٽالپر امير
سپهہ سالار ۽ رهنما
ميجر جنرل چارلس نيپيئر	مير نصير خان ٽالپور
ملوث يونٽ
1st Troop Bombay Horse Artillery, 9th Bombay Light Horse, 12th Bombay Native Infantry, 21st Bombay Native Infantry, 25th Bombay Native Infantry, 22nd Cheshire Regiment of foot, Poona Irregular Horse
طاقت
2,800	30,000
نقصان
39 ڄڻا مارجي ويا، 231 ڦَٽجي پيا	~2000 ڄڻا مارجي ويا

مياڻي جي جنگ 16 فيبروري 1843ع تي مياڻي وٽ سنڌي فوجن جو لشڪر ڪٺو ٿيو، جنهن جو انگ ٻاويهه هزار هو. سنڌين وٽ پندرهن توپون هيون. چارلس نيپئر وٽ اٺاويهه سئو سپاهي ۽ ٻارهن توپون هيون. چانڊيا قبيلي جو سردار ڪجهه پنڌ تي ڏهه هزار لشڪر سان انگريزن کي مدد ڏيڻ جي ارادي سان تيار بيٺو هو. 17 فيبروري تي صبح جو سويل جنگ جو طبل وڳو. هڪڙو گولو ٽالپرن جي بارود خاني تي ڪرڻ ڪري سڄو بارود سڙي ويو. ميرن جي توبچي هاويل جي غداري ڪري سموري توپخاني تي دشمن قبضو ڪري ورتو. آهستي آهستي ميرن جي لشڪر ۾ ڀاڄ پئي. مير نصير خان يارهن سئو سوار وٺي واپس حيدرآباد جي قلعي ۾ پهتو. مياڻي جي جنگ جو ذڪر ڪندي ڪيپٽن پوسٽنس پنهنجي تصنيف ’پرسنل آبزرويشن آف سنڌ‘ ۾ لکي ٿو ته: ” سنڌي فوجي انگريز حملي آورن خلاف ايئن وڙهيا، جيئن ڪو ماڻهو پنهنجي زندگي کان به بدرجها عزيز ڪنهن شيءِ لاءِ وڙهندو آهي.“ 18 فيبروري 1843ع تي مير نصير خان پنجن ميرن سان گڏ پنهنجون تلوارون ڇوڙي، انگريز فاتح اڳيان پٽ تي رکيون..

مياڻي جي جنگ ۾ مملوڪ شيدي گھوڙي سوار حملو ڪندي

مياڻي جي جنگ 17 فيبروري 1843ع تي حيدرآباد سنڌ جي شهداداڻي ٽالپور گهراڻي جي حاڪم، مير نصير خان ٽالپور غازي، ۽ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي جنرل چارلس نيپيئر وچ ۾ ڦليلي واهه جي ڪناري لڳي. هن فيصلو ڪندڙ جنگ ۾ چارلس نيپئر دوکي سان ٽالپور ميرن جي بلوچ فوج کي هارائي حيدرآباد سنڌ تي قبضو ڪيو.

جنگ کان اڳ جي صورتحال

حيدرآباد جي ويجهو برطانوي ريزيڊنسي تي 15 فيبروري 1843ع تي مير شاهداد خان جي اڳواڻي ۾ لڳ ڀڳ اٺ هزار بلوچن جي حملي سان، سنڌ جي معاملن کي پرامن نموني سان حل ڪرڻ بابت اهي آخري ڪمزور اميدون به مڪمل طور ختم ٿي ويون، جيڪي ان وقت تائين آئوٽرم سڀني امڪانن جي ابتڙ دل ۾ سانڍي ويٺو هو. ريزيڊنسي تي حملو ڪندڙ فوج، ميرن جي انهن جاگيردار لشڪرن مان نڪتل هئي، جيڪي اڳ ئي نيپيئر جي سيدآباد کان هالا ڏانهن اڳڀرائي جي تيارين جي خبر پئجي وڃڻ تي حيدرآباد مان نڪري چڪي هئي ۽ ڦليلي واهه وٽ خيما کوڙي سندس رستو روڪڻ لاءِ بيٺل هئي. ٽالپرن جو سينيئر شهزادو مير ناصر خان به 14 تاريخ جي شام انهن جي پٺيان اچي شامل ٿيو. ٻئي ڏينهن تي شاهداد خان جي ٻيهر ساڻس شامل ٿيڻ کان پوءِ، مير ناصر خان پنهنجو لشڪر لُنار ڏانهن منتقل ڪيو، ۽ 16 تاريخ تي سنڌين جي سموري فوج مياڻي وٽ پنهنجي جڳهه والاري بيٺي هئي. ان ئي صبح آئوٽرم پنهنجي اسٽيمر تان لهندي مٽيارِيءَ وٽ برطانوي ڪيمپ ۾ پهتو، ۽ نيپيئر کي راضي ڪيو ته کيس اجازت ڏئي ته هو درياھ کان ٿورو فاصلو هيٺ لهي وڃي سنڌين جي مورچن جي کاٻي پاسي کان ۽ پٺيان جهنگ ساڙي هڪ رخ موڙڻ واري ڪارروائي ڪري سگهي. هن مقصد لاءِ هو ٻه سئو صحتياب سپاهي پاڻ سان گڏ وٺي ويو. آئوٽرم جي اندازي مطابق ميرن جي لشڪر جي طاقت اَرڙھن هزار سپاهين جي لڳ ڀڳ ھئي، ۽ نيپيئر کي خبردار ڪيو ته جنگ نهايت سخت ٿيندي. پر نيپيئر وٽ معلومات جا ٻيا ذريعا به هئا. سندس جاسوس ان ئي ڏينهن سنڌي ڪيمپ ۾ داخل ٿيا ۽ واپس اچي ٻڌايو ته لشڪر جو تعداد ٽيھ هزار آهي. نيپيئر جنگ لاءِ صرف ٻه هزار پنج سئو سپاهي ۽ ٻارهن توپون ميدان ۾ آڻي سگهيو. هي فوج چار ڪمزور پيادل بٽالين تي ٻڌل هئي جن ۾ ھر ماجسٽي واري22هين پيادل بٽالين، پهرين (گرينيڊيئر)، 12هين ۽ 25هين بمبئي واري مقامي انفنٽري؛ ٻه ڪمزور سوار رجيمينٽون: جن ۾ نائين بنگال واري لائيٽ ڪئولري ۽ سنڌ اريگيولر هارس، گڏوگڏ پونيٰ واري اريگيولر هارس جو هڪ دستو؛ 22هين بمبئي واري پيدل آرٽلري ۽ ٽين ڪمپني گولنداز، جن وٽ ٻارهن توپون هيون؛ ۽ سي. ڪمپني مدراس جا سيپرز اينڊ مائينرز شامل ھئا. هر حال ۾ ٻنهي فوجن جي تعداد ۾ فرق انتهائي وڏو هو، ۽ هر گذرندڙ ڏينهن سان اهو فرق وڌيڪ وڌڻ جو امڪان هو، ڇاڪاڻ⁠ تہ سنڌي(بلوچ) قبيلن جا وڌيڪ دستا، جيڪي ميانيءَ ۾ گڏ ٿيڻ لاءِ روانا ٿيل هئا، نيپيئر کي خبر هئي ته رستي ۾ آهن. اهڙي ڄاڻ جي روشنيءَ ۾ ئي هن آئوٽرم جي احتجاج جي باوجود حيدرآباد ڏانهن اڳڀرائي جاري رکي. جيڪب، جنهن کي هن ان شام بلوچ فوج جو هنڌ معلوم ڪرڻ لاءِ موڪليو هو، واپس اچي اطلاع ڏنو ته هن دشمن کي اٺ يا نَو ميل پري لڌو آهي.

مياڻي جي جنگ

17 فيبروريءَ جي صبح چار وڳي برطانوي ڪيمپ ۾ جاڳڻ جو سڏ ٿيو، ۽ ننڍڙي فوج پنهنجي آخري مارچ لاءِ رواني ٿي.اڳين دستي جي اڳواڻي هميشه وانگر سنڌ هارس ڪري رهي هئي، جيڪا جان جيڪب جي ڪمان هيٺ هئي. هن سان گڏ ڪيپٽن هينڊرسن جي اڳواڻي ۾ مدراس سيپرز هئا، ۽ سئو سپاهين جو هڪ ڪم ڪندڙ دستو به شامل هو، جنهن جو ڪم ڪيترن ئي واهن ۽ نالن مٿان توپن لاءِ رستا تيار ڪرڻ هو. ٻن نَو پائونڊ گولن وارين توپن کي به جيڪب سان گڏ اڳتي موڪليو ويو.ڪيمپ کان ٿورو پري ٻن وڏن واهن مٿان رستو ٺاهڻ ۾ هڪ ڪلاڪ صرف ٿيو، پر ان کان پوءِ لڳ ڀڳ ست ميلن تائين مارچ بغير ڪنهن ڏکيائيءَ جي جاري رهيو. سج اڀرڻ کان ٿورو پوءِ، اڳيون دستو ڦليلي جي سڪي ويل پيٽ وٽ پهتو، جيڪو سنڌو درياهه جو هڪ سڪل وهڪرو هو ۽ آبپاشيءَ لاءِ استعمال ٿيندو هو، هتي اهو لڳ ڀڳ سڌو ڏکڻ طرف وهندو هو. فوج هڪ اهڙي واٽ تي هلي، جيڪا کاٻي ڪناري سان لڳ ڀڳ هڪ ميل يا ان کان وڌيڪ فاصلي تائين وڃي ٿي، جتي وڻن ۾ ڍڪيل ڪيترائي ننڍا ڳوٺ هئا. جڏهن اهي انهن مان ٻئي ڳوٺ وٽ پهتا ته پري کان توپ جو آواز ٻڌڻ ۾ آيو.جنرل، جيڪو هاڻي اڳئين دستي سان گڏ هو، پنهنجي پيادل فوج کي هڪ ننڍڙي واهه جي پٺيان صف بند ڪيو ۽ پنهنجون ٻه توپون کولايون. ٿوري ئي دير کان پوءِ هن جيڪب کي حڪم ڏنو ته هو هڪ اسڪواڊرن کي ڦليلي جي ٻئي ڪناري تي مٽيءَ جي ديوار سان گهيريل هڪ گھاٽي شڪارگاهه جي چوڌاري ڦيرائي موڪلي، ۽ پاڻ پنهنجي رجيمينٽ جي باقي حصي سان کاٻي پاسي اڳتي وڌي، ته جيئن ٻي هڪ شڪارگاهه کان اڳتي جاچ ڪري سگهي، جنهن جي ديوار اڳئين مارچ واري لڪير کي ترچو ڪٽيندي پئي وئي. جلدي ئي جيڪب کي خبر پئي ته ميرن جي فوج سندس سامهون آهي، تنهنڪري هن جنرل ڏانهن اطلاع موڪليو. جنرل اڳتي وڌيو ۽ اڳئين دستي جي باقي حصي سان ٿورو کاٻي طرف هليو، ايتري تائين جو هو به سنڌين جي مورچن کي لڳ ڀڳ هڪ ميل جي فاصلي تان ڏسي سگهيو. هتي هن پنهنجي فوج جي مکيه حصي جي پهچڻ جو انتظار ڪرڻ لاءِ وقفو ڪيو، ۽ هڪ ننڍڙي واريءَ جي دڙي تي چڙهي دوربين ذريعي سامهون وارو ميدان ڏٺو. پنهنجي عملي سان گڏ هن سنڌين جي نظر ايندڙ طاقت جو اندازو لڳايو، جيڪا لڳ ڀڳ اٺ هزار پيادا ۽ ٽي هزار سوار هئي.انهيءَ وچ ۾ جيڪب تيزيءَ سان هڪ ننڍڙي ميدان مان اڳتي وڌيو، جيڪو ننڍڙن واري جی دڙن ۽ اُٺن جي ٻوٽن سان ڍڪيل هو. کاٻي پاسي هڪ تراکڙي سائي پاڻيءَ جي وهڪري (واٽر ڪورس) جو پيٽ هو، جنهن کان اڳتي گهٽ ٻوٽا ۽ وڻ هئا، ۽ ساڄي پاسي شڪارگاهه جي ديوار هئي، جيڪا پاڻيءَ جي وهڪري کان لڳ ڀڳ ست سئو گز اڳتي وڃي پوءِ ڏکڻ طرف لڳ ڀڳ ساڳي رخ ۾ مڙي ٿي وئي. اهڙيءَ طرح ٺهيل هي سنهڙو رستو سڌو ميرن جي مورچن ڏانهن ويندڙ هو. جڏهن جيڪب شڪارگاهه جي ديوار جي ڪنڊ جي لڳ ڀڳ سامهون پهتو، ته هن پنهنجي رجيمينٽ کي ڪالم مان لائين ۾ تبديل ڪيو ۽ سڀ کان اڳين سنڌين کان لڳ ڀڳ پنج سئو گز پري روڪي ڇڏيو، جڏهن⁠ تہ هو پاڻ اڳتي وڌي جاچ ڪرڻ لڳو. سنڌين جو مکيه لشڪر صاف نظر اچي رهيو هو، جيڪو ٻن نمايان جهنڊن جي وچ ۾ بيٺل هو ۽ ديوار ۽ کاٻي سامهون بند ٿيل زمين سان گڏ وڻن جي جهنگ جي وچ واري جڳهه ڀري رهيو هو. هر پاسي اڳئين لائين جي اڳيان توپون بيهاريل هيون، ۽ پٺيان سوارن جو وڏو دستو گهمندو ڦرندو نظر اچي رهيو هو، جنهن جي پويان مٽيءَ جي ڌوڙ مان ميرن جي ڪيمپ جا خيما ۽ جهنڊا مشڪل سان ڏسي سگهجن پيا. جڏهن جيڪب پنهنجو گهوڙو اڳتي وڌايو، ته کيس شڪارگاهه ۽ کاٻي سامهون بند ٿيل هنڌن مان مئچلاڪ بندوق جو فائر ٿيو، جتي هن محسوس ڪيو ته هڪ ڳوٺ لڪل هو. اهڙيءَ طرح سنڌين پنهنجي مکيه لائين کان اڳ ٻنهي پاسن تي مورچا سنڀالي رکيا هئا. سندن طاقت جو صحيح اندازو لڳائڻ ڏکيو هو، ڇو⁠تہ ڪو به وڏو تعداد وڻن ۽ بند ٿيل هنڌن ۾ لڪي سگهيو ٿي. جيڪب سندن لائين جي مرڪز کان ٻه سئو گز تائين ويجهو پهچي ويو، تڏهن به هو اهو نه ڏسي سگهيو ته سندن توپن ۽ پٺيان نظر ايندڙ لشڪر جي وچ ۾ فليلي جو پيٽ، جيڪو هتي پنهنجي اڳئين رخ کان سڌي ڪنڊ تي وهندو هو، موجود هو، ۽ جيڪو سنڌي قبيلن جي وڏي تعداد کي لڪائي رهيو هو.مير ناصر خان اميد رکندي ته شايد ڳالهيون ٿيڻيون آهن، پنهنجي ماڻهن کي فائر ڪرڻ کان روڪڻ جي ڪوشش ڪئي، پر جڏهن هن ڏٺو ته آفيسر ۽ سندس محافظ واپس موٽي پنهنجي فوج ڏانهن تيزيءَ سان وڃي رهيا آهن، ته کيس حقيقت سمجهه ۾ اچي وئي. مير پنهنجي توپن کي حڪم ڏنو ته هو سنڌ هارس تي فائر کولين، جيڪي لائين ۾ پنهنجي صف بندي برقرار رکيو بيٺا هئا، ۽ ٿوري ئي دير ۾ فِٽزجيرالڊ جي اسڪواڊرن جي پهچڻ سان اها صف بندي وڌيڪ شاندار بڻجي وئي. جنرل کي ڪو دشمن سڌو نظر نه آيو هو، پر هن پڪ ڪري ورتو هو ته ڦليلي جي ساڄي ڪناري تي شڪارگاهه هيٺ وهڪري جي رخ سان ڪيترن ئي ميلن تائين پکڙيل آهي، ۽ اها جاءِ دشمن کان خالي ۽ فوج جي گذر لاءِ ناقابلِ عمل آهي. تنهنڪري جنرل فيصلو ڪيو ته سنڌي فوج سان سڌي سامهون واري حملي ۾ ٽڪراءُ ڪيو وڃي. پر هڪ ڪلاڪ گذري ويو ۽ پنهنجي فوج جي مکيه حصي جو ڪو به نشان ظاهر نه ٿيو؛ اها دير نالن ۾ ڦاٿل گولا بارود جي گاڏين سبب ٿي. انهيءَ وچ ۾ سنڌ هارس ميرن جي توپخاني جي فائر جي سڌي حد جي لڳ ڀڳ ويجهو بيٺي رهي، ۽ سندن لائين جو ساڄو حصو شڪارگاهه جي ديوار تان ماچ لاڪ فائر سبب تنگ ٿيندو رهيو. جيڪب جي راءِ ۾ ميرن جون توپون “حقيقت ۾ خراب نشانو نه لڳائي رهيون هيون”، پر ميرن جي انگريز توپچي مسٽر هاويل کي، اٺ ماچ لاڪ سندس مٿي تي تاڻي، زبردستي توپن سان نشانو لڳائڻو پيو. ان هوندي به، توپ جي گولي لڳڻ سان جيڪب جا رڳو ڇهه گهوڙا مريا، جيڪي ٻنهي پاسن جا پهريان نقصان هئا. سڄي آزمائش دوران رجيمينٽ مڪمل طور ثابت قدم رهي.آخرڪار برطانوي فوج جي مکيه ڪالم جو اڳيون حصو ظاهر ٿيو. جنرل اڳتي وڌيو، ۽ جڏهن اهو اڳئين دستي سان مليو ته سڄي فوج کاٻي طرف ڦري، پوءِ ڪافي ميدان والارڻ کان پوءِ ساڄي طرف ڪائونٽر مارچ ڪري، بيهي رهي ۽ کاٻي طرف لائين ۾ تبديل ٿي وئي، سنڌ هارس کان لڳ ڀڳ ٽي سئو گز پٺتي. ان وقت جيڪب سنڌ هارس کي اسڪواڊرن جي ويجهي ڪالم ۾ ترتيب ڏنو، ته جيئن پيادل فوج لاءِ وڌ کان وڌ جاءِ ملي سگهي. پيادل فوج جو ساڄو پاسو شڪارگاهه جي ديوار کان لڳ ڀڳ ساڳئي فاصلي تي هو، جتي ميچ لاڪ بندوقن وارا ماڻهو ڀريل هئا. هاڻي لائين کي وڏي احتياط سان درست ڪيو ويو، جھڙپن وارا اڳتي موڪليا ويا، ۽ ھر ماجسٽي جي 22هين رجيمينٽ جي سامهون موجود ڪجهه ٻوڙن جي رڪاوٽ ڪٽي ھٽايو ويو. نيپيئر سپاهين کي ناشتو ڪرڻ جو حڪم ڏنو، جڏهن⁠ تہ هو پاڻ دوربين ذريعي مورچن جو جائزو وٺندو رهيو، خاص طور شڪارگاهه جو، ۽ حملي جي رٿ تي غور ڪندو رهيو. جيڪب ۽ فِٽزجيرالڊ جي رپورٽن کي نظر ۾ رکندي، سڌي سامهون واري حملي کان سواءِ ٻيو ڪو رستو ممڪن نظر نه آيو؛ پر هو پنهنجي پاسن ۽ پٺتيءَ بابت فڪرمند رهيو. سنڌي توپن گولاباري جاري رکي، پر فاصلو ڊگهو هو، ۽ رڳو ڪڏهن ڪڏهن ڪو گولو صفن جي ويجهو اچي ڪري پيو. شڪارگاهه جي ديوار جي مٿان ماچ لاڪ بندوقن وارا آهستي آهستي غائب ٿي ويا، ۽ جڏهن جنرل اڳڀرائي لاءِ تيار ٿيو ته رڳو هڪ ماڻهو باقي رهيو، جيڪو ديوار تي ويهي ماچ لاڪ فائر ڪندو رهيو؛ پوءِ ٻين ماڻهن هٿان ماچ لاڪ کيس مٿي ڏنا ويا. هاڻي برطانوي توپخانو لائين جي ساڄي پاسي آندو ويو، مدراس سيپرز جي ڪمپني انهن جي پاسي ۾ هئي، ۽ نيپيئر بٽالين کي ساڄي پاسي کان ترچي انداز ۾ اڳتي وڌڻ جو حڪم ڏنو؛ اڳواڻي ھر ماجسٽي جي 22هين رجيمينٽ ڪئي، پوءِ ترتيبوار 25هين، 12هين ۽ پهرين گرينيڊيئرز اڳتي وڌيون. جڏهن ٻه سئو گز طئي ڪيا ويا ته نيپيئر اتي ترسڻ جو حڪم ڏنو ۽ توپچين گولا فائر ڪرڻ شروع ڪيا. لڳ ڀڳ يارهين وڳي ٿي چڪا هئا ۽ ڏينهن تمام گهڻو گرم ٿي رهيو هو. فاصلو ايترو وڏو نڪتو جو توپخاني جي مشق اثرائتي نه رهي، تنهنڪري نيپيئر ٻيهر ٻه سئو پنجاهه گز اڳتي وڌيو؛ توپون ٻيهر کوليون ويون، ۽ سندن فائر هيٺ سنڌي توپخاني جو فائر ڪمزور ٿيندو ڏٺو ويو.وري برطانوي لائين، ساڳئي ترتيب ۾، ميرن جي مورچن کان لڳ ڀڳ ٽي سئو گز تي آڻي بيهاري وئي؛ ۽ هاڻي بلڪل ويجهي حد تي توپخاني اهڙو فائر شروع ڪيو جو ميرن جون توپون ماٺ ٿي ويون، جن مان چار توپن کي ڦليلي جي پيٽ طرف هٽائي ويا. هاوٽزر توپن به شڪارگاهه تي انگوري گولن سان فائر ڪيا. پر نيپيئر اڃا به پنهنجي پاسن بابت فڪرمند رهيو. هو مٽي واري ديوار جي پهرين ڪنڊ کان لڳ ڀڳ سئو گز اڳتي هڪ خال وٽان ويجهو لنگهي چڪو هو، ۽ جيتوڻيڪ ويجهو ڏسڻ سان پڪ ٿي وئي ته ديوار نه ته سوراخ ٿيل هئي ۽ نه ئي مٿس اهڙو ڪو ٿلهو هو جنهن تان ماڻهو مٿي کان فائر ڪري سگهن، تڏهن به پٺيان حملي جو خطرو موجود رهيو. هاڻي لائين کي ڳري ماچ لاڪ فائر هيٺ درست ڪيو پئي ويو، ۽ سامان کي جيترو ٿي سگهي اوترو ويجهو آڻي لائين جي پٺيان رکيو ويو. نيپيئر حڪم ڏنو ته سڀ سامان گڏ ڪري اُٺن سان دائري جي صورت ۾ گهيرو ڪيو وڃي؛ پيادل فوج جي لائين جي آڙ ۾ اهو ڪم ڪيو ويو، اُٺن کي ويهاري سندن مٿا اندر ڏانهن ڪرايا ويا ۽ وچ ۾ ڳٺا رکيا ويا. حفاظت لاءِ مقرر ٿيل فوج، بمبئي گرينيڊيئرز جون چار ڪمپنيون ۽ پونيٰ هارس جو دستو، پنهنجي جڳهن تي بيهي رهيا. بلڪل آخري لمحي جنرل جي ذهن ۾ آيو ته شڪارگاهه جي اندر دشمن سان ٽڪراءُ ڪيو وڃي، تنهنڪري هن ڪيپٽن ٽيو کي 22هين جي گرينيڊيئر ڪمپني سان گڏ موڪليو، هن هدايت سان ته آخري گهڙيءَ تائين ان رستي جي حفاظت ڪئي وڃي. انهيءَ وقت تائين سندن ساٿي بلوچ بندوقن جي فائر جو جواب ڏيڻ شروع ڪري چڪا هئا، ۽ آخرڪار بگل وڄي آخري اڳڀرائيءَ جو اشارو ڏنو ويو. نيپيئر جيڪب کي اطلاع موڪليو ته هو لائين جي کاٻي پاسي جي حفاظت ڪري، جڏهن⁠ تہ هن ساڄي پاسي جي پٺيان نائين بنگال لائيٽ ڪئولري کي بطور رزرو فورس رکيو. پيادل فوج تيزيءَ سان اڳتي وڌي، ۽ هاڻي حملي جو حڪم مليو. 22هين رجيمينٽ ٿوري اوچائيءَ واري چڙهائيءَ تان اڳتي وڌي ميرن جي ميچ لاڪ بندوقن وارن جي لائين تي ٽپي پئي، جن جا مٿا رڳو مٿان نظر اچي رهيا هئا، ۽ رجمينٽ وارن سمجهيو پئي ته کين هڪ ئي جهٽڪي ۾ ٽوڙي ڇڏيندا. پر ويجهي هٿياربند جنگ لاءِ تيار هئڻ باوجود، اهي حيرت ۾ ٿورو جهڪي پيا، تڏھن رجمينٽ وارن جي نظر اوچتو فليلي جي لڪل پيٽ تي ان اُن وڏي لشڪر تي پئي، جيڪو اتي سندن انتظار ۾ بيٺو هو، جنهن جون هزارين تلوارون سج ۾ چمڪي رهيون هيون. حقيقت ۾ بلوچن کين پوري اعتماد سان انتظار ۾ بيٺل ڏٺو. سندن اڳيون مورچو واهه جي اترئين ڪناري تي ڪاٺيءَ سان ٺاهيل هڪ کڏ جهڙي فائرنگ واري ڏاڪڻ تي بيٺل هو، ۽ سندن پٺيان ۽ هيٺان وڏا هجوم گڏ ٿيل هئا. پنهنجي سڄي جذباتي جوش ۽ مذهبي جنون هوندي به، هنن وقت کان اڳ نه ته پنهنجي انگ جو پتو ڏنو هو ۽ نه ئي پنهنجي مضبوط پوزيشن کي ظاهر ڪيو هو. پر هاڻي وقت اچي چڪو هو.. 22هين رجيمينٽ هڪ ڀيرو گڏيل فائر ڪيو ۽ سڀ کان اڳين سنڌين سان ٽڪرائجي پئي، جيڪي کين ملڻ لاءِ اٿي بيٺا، پنهنجون ميچ لاڪ بندوقون اڇلائي، تلوار ۽ ڍال سان اڳتي وڌيا. هڪ تيز ۽ سخت هٿياربند جهيڙي کان پوءِ، انهن کي ڪناري کان هيٺ ڌڪيو ويو، پر 22هين رجيمينٽ سندن پٺيان ڦليلي ۾ لهي نه پئي، بلڪه ڪناري تي ئي بيهي رهي. ان کان پوءِ برطانوي لائين آهستي آهستي پٺتي هٽي، ۽ ڦرندڙ فائر (rolling fire) جي حڪمت عملي اختيار ڪئي. اڳين قطار گوڏن ڀر ويهي فائر ڪري پوءِ وري ڀرڻ لاءِ پٺتي هٽي رھي، ۽ پٺين قطار اڳتي ايندي وئي. اهڙيءَ طرح هنن ميرن جي ماڻهن جي ميچ لاڪ بندوقن جي فائر کان بچاءُ ڪيو، سواءِ انهن جي جيڪي ڪناري تي چڙهي نشانو وٺڻ جي ڪوشش ڪندا رھيا، ۽ انهن کي به لڳاتار فائر سان ڪيرايو ويو. 25هين ۽ 12هين بمبئي واري مقامي انفنٽري، جيڪي برطانوي رجيمينٽ جي کاٻي پاسي ترتيبوار جنگ ۾ داخل ٿيا، جلد ئي پنهنجن ساٿين جي مثال تي هلي پيا. اصل ۾ فوج پنهنجن آفيسرن جي هدايتن جي باوجود، پنهنجي فطري انداز سان جنگ وڙهڻ لڳي، ۽ سندن اها فطري سمجھه صحيح ثابت ٿي. جيستائين ميرن جي فوج جو انگ گهڻو گهٽايو نه وڃي ها ۽ سندن حوصلو ڪجهه حد تائين نه ٽوڙيو وڃي ها، تيستائين ڦليلي ۾ لهڻ، جتي پيادل فوج لاءِ ڪا به اضافي مدد موجود نه هئي، اُن سنھي خطري واري لڪير ۾ خودڪشي برابر هو.انهيءَ دوران انتهائي ساڄي پاسي مدراس سيپرز وارا پنهنجي ذميواري نڀائيندي توپخاني کي پوزيشن ۾ آڻڻ ۾ مدد ڪري رهيا هئا. اهو ڪم هن ڪري ڏکيو ٿي پيو هو، جو زمين اڻ برابري ۽ ٽٽل هئي، ۽ سنڌين طرفان ڇڏيل توپون به رستي ۾ رڪاوٽ بڻيل هيون. وڌيڪ اهو به ٿيو، ته 22هين رجيمينٽ جي آخري اڳڀرائي ۽ شڪارگاهه جي ديوار جي وچ ۾ جيڪا جاءِ هئي، اها تمام گهٽ هئي، ڇاڪاڻ ⁠تہ مٽي واري ديوار هتي ٿوري ڪنڊ ٺاهي ٻاهر طرف وڪڙجي ٿي وئي هئي، جنهن سبب سڀئي برطانوي توپون لائين ۾ آڻي نه پيون سگهجن. صرف چار توپون ئي کوليون ويون. اڳيون ميرن جيئن گهوڙن جيئن ئي ڦليلي جي ڪناري وٽ مٿا ظاهر پئي ڪيا، تيئن ئي فائر هيٺ اچي مارجي پئي ويا، پر ڪيپٽن هَٽ وڏي زوري سان هڪ ٻارهن پائونڊ گولن واري هاوٽزر توپ کي اڳتي آندو. شروع ۾ سنڌي سندس چوڌاري حملہ آور ٿيا، پر کين پوئتي ڌڪي ڇڏيو ويو، ۽ ٽي وڌيڪ توپون هٿ سان کڻي پوزيشن ۾ آنديون ويون. ڪيترائي قبائلي هاڻي شڪارگاهه ۾ گهڙي آيا، کين صاف ارادو هو ته برطانوي فوج کي ساڄي پاسي کي وڪوڙي وڃن. ڪي ديوار جي آڙ ۾ ويجهو اچي، سيپرز، توپخاني ۽ 22هين رجيمينٽ جي ساڄي پاسي تي سخت ماچ لاڪ بندوقن سان فائر ڪرڻ لڳا. سيپرز مان جيڪي هٿياربند هئا، تن پنهنجين بندوقن سان جواب ڏنو، ۽ جيڪي اوزارن سان هئا، تن مٽي جي ديوار ٽوڙڻ شروع ڪئي. جيئن ئي خال ڪافي ويڪرو ٿيو، هَٽ هڪ هاوٽزر توپ کي ترچو پوئتي رخ ۾ شڪارگاهه ڏانهن موڙيو، ٻي توپ ان هاوٽزر جي ٻوٿ وٽان فائر ڪندي رهي، باقي ٻن مان هڪ ڦليلي جي پيٽ کي سڌي فائر ۾ ورتو ۽ چوٿين ميرن جي سوارن تي پٺيان گولا فائر ڪري رھي ھئي.پهرين ٻن توپن جي هن شاندار استعمال سان، جيڪب جي راءِ موجب، هَٽ برطانوي لائين جي ساڄي پاسي کي بچائي ورتو. ڇاڪاڻ ⁠تہ ڪيپٽن ٽيو 22هين رجيمينٽ جي ان ڪمپني جي اڳواڻي ڪندي مارجي چڪو هو، جيڪا شڪارگاهه ۾ ڪجهه فاصلو اندر گهڙي چڪي هئي ۽ بغير مدد جي ڪنهن وڏي حملي کي مشڪل سان ئي سهي سگهي ها. پر هَٽ جي انگوري گولن شڪارگاهه جي گهڻي جهنگ ۾ بلوچن کي پٺتي روڪي ڇڏيو. ڦليلي جي پيٽ کي سڌي فائر ۾ رکڻ واريون توپون انتهائي اثرائتيون ثابت ٿيون. ان هوندي به بلوچن انهن کي قبضي ۾ آڻڻ جي ڪوشش نه ڪئي، جيتوڻيڪ انگريزي توپن جا ٻوٿ ميرن جي سڀ کان اڳين بهادر ماڻهن کان رڳو ڪجهه گز پري هيا، جيڪي درياهه جي پيٽ ۾ اهڙيءَ ريت ڀريل هئا جيئن ڪڻڪ جو کيت هجي، ۽ هر فائر سان اُتي رت جا ريلا ٺهي رهيا هئا. برطانوي فوج لاءِ اها وڏي خوش نصيبي هئي ته ميرن جي گهڻي تعداد واري لشڪر طرفان نيپيئر جي توپن تي اهڙو گڏيل ۽ جوشيلو حملو نه ٿيو، جهڙو ماري قبيلي جي ماڻهن نفلوسڪ وٽ نهايت جذباتي جوش سان ڪيو هو. آخري اڳڀرائي دوران جڏهن لائين اڳتي وڌندي تنگ ٿي وئي، تڏهن ساڄي پاسي کان توپخانو لائين کان ٻاهر نڪري ويو، ۽ اها تنگي کاٻي پاسي ته اڃا وڌيڪ ڏکي ثابت ٿي. نيپيئر طرفان ايشيلون (ترچِي قطاري) ترتيب اختيار ڪرڻ جو مقصد اهو هو ته هن پاسي کي بند ڪيو وڃي، ڇاڪاڻ⁠ تہ سلطان شاهه ڳوٺ ۽ ان جا بند ٿيل حصا سنڌين جي قبضي ۾ هئا، جيڪي سندن مکيه مورچن جي اڳيان واقع هئا. نيپيئر جو ارادو هو ته گرينيڊيئرز حملو ڪن ۽ سنڌين کي اتان ڪڍي ڇڏين. ساڳئي وقت جيڪب پنهنجي رجيمينٽ کي بند ٿيل علائقي جي اتر طرف اسڪواڊرن جي ويجهي ڪالم ۾ بيهاريو. پر جڏهن پيادل فوج اڳتي وڌڻ لڳي، ته گرينيڊيئرز سڌو جيڪب جي پٺيان اچي ويا، جڏهن⁠تہ 12هين نيٽو انفنٽري اڳتي وڌندي 25هين سان لائين ۾ اچي وئي. اهو سمجهي، ته ڳوٺ تي قبضي جو ڪم گرينيڊيئرز کي سونپيو ويو آهي، جيڪب پنهنجي حڪم موجب کاٻي پاسي وڌيو ته جيئن پاسي جي حفاظت ڪري سگهي، ۽ اهو ڪم ڳوٺ سلطان شاهه کان اڳتي هٽي هڪ رخ موڙڻ واري حرڪت (diversion ) سان بهتر نموني ٿي سگهي پئي. پر ميرن جي ڪمانڊرن اڳواٽ ئي اهڙي حرڪت جو اندازو لڳائي تياري ڪري ڇڏي هئي. هر نالو، کڏ ۽ پاڻيءَ جو وهڪرو تراشي، ان ۾ وڏي تعداد ۾ ميچ لاڪ بندوقن وارا بيهاريا ويا هئا، جيڪي ڪنڊيدار ٻوٽن جي اوٽ مان فائر ڪري رهيا هئا. زمين به نظر کان غائب (اڻ برابري، اونهيون کوٽايون ۽ جهنگ سان ڍڪيل) ھئي. انهن رڪاوٽن مٿان گهوڙن سان تيزيءَ سان اڳتي وڌڻ دوران ايترا حادثا ٿيا، جو هڪ ئي وقت پنجاهه کان وڌيڪ گهوڙا ۽ ماڻهو زمين تي ڪري پيا. ساڄي پاسي ڳوٺ مان، جيڪو لڳ ڀڳ سٺ گز پري هو، سخت فائر ٿي رهيو هو، ۽ جيڪب جي ماڻهن ۽ گهوڙن ۾ نقصان وڌڻ لڳو، بغير ڪنهن خاص فائدي جي. سندس پنهنجو گهوڙو به سندس هيٺان مارجي ويو، ۽ ٿوري ئي دير ۾ سڄي رجيمينٽ، جنهن جي صف بندي بگڙي چڪي هئي، ڦليلي مان نڪرندڙ هڪ اونهي ۽ ويڪري ڪٽ وٽ اچي بيٺي، جيڪا ميرن جي ميچ لاڪ بندوقن وارن سان ڀريل هئي ۽ سوار فوج لاءِ بلڪل ناقابلِ عبور هئي. جيڪب مجبوري کي مڃيندي پوئتي هٽڻ جو حڪم ڏنو، ۽ جيترو ٿي سگهيو، پنهنجي ماڻهن کي جلدي ڪڍي ورتو. انهيءَ وچ ۾، ميجر ڪلبورن، جيڪو پهرين گرينيڊيئرز جو ڪمانڊر هو، ڳوٺ تي ڪو سڌو حملو نه ڪيو. سندس وٽ رڳو ٻه سئو سنگينون هيون، سامان جي حفاظت ٻيڻو انگ پنهنجي ماڻهن مان کسي ورتو هو. اهڙيءَ طرح، چڱيءَ طرح دفاع ڪيل ڳوٺ تي, جتي سنڌي فوج جو تعداد شايد پھرين گريننيڊيئر جي طاقت کان پنج ڀيرا وڌيڪ هو، ننڍڙي فوج سان اتي حملو ڪرڻ صاف تباهيءَ کي دعوت ڏيڻ برابر هو، جنهن جا نتيجا رڳو سندس يونٽ تائين محدود نه رهن ها. تنهنڪري هن 12هين نيٽو انفنٽري سان رابطي ۾ رهڻ ضروري سمجهيو، جيڪا ڦليلي جي پيٽ تائين اڳتي وڌي چڪي هئي، ۽ اهڙيءَ طرح کيس هڪ اهڙي پوزيشن وٺڻي پئي، جيڪا تقريباً اوڀر طرف منهن ڪندي هئي، جڏهن⁠تہ مکيه لائين ڏکڻ طرف هئي. هتي هن ڳوٺ ۽ بند ٿيل حصن تي ڇڙوڇڙ فائر جاري رکيو. پر ڦليلي جي ڪناري تي ڪارروائي بلڪل مختلف هئي. هاڻي ان مٿان مٽي ۽ دونهين جو پردو ڇانيل هو، جنهن مان ميچ لاڪ، بندوقن ۽ توپن جي چمڪ ڪڏهن صاف ته ڪڏهن ڌنڌلي نظر اچي رهي هئي، ۽ فائدي جو پاسو هڪ پاسي کان ٻئي پاسي ڦرندو پئي رهيو. بندوقن جي گونج لڳاتار لڳي رهي هئي، جيڪا توپن جي تيز ڌڪ ڌڪ کي به لڳ ڀڳ دٻائي رھي هئي. هاڻي منجهند کان پوءِ جو وقت هو، پر اڃا به تازا دم سنڌي اڳتي وڌي انهن جي جاءِ ڀريندا پئي رهيا، جيڪي بندوقن جي فائر هيٺ ڪري پيا هئا، ۽ سندن لاش ڪناري هيٺان ڍير ٿي رهيا هئا. وقت بوقت، انگور گولن ۽ بندوقن جي مسلسل عذاب کان بيزار ٿي، عقيدتمند تلوار بازن جا جٿا اوچتو حملو ڪري، سنگينن تي پاڻ کي اڇلائي رھيا هئا؛ پر جيتوڻيڪ برطانوي لائين ڪيترا ڀيرا انهن حملي جي زور هيٺ ٿورو پوئتي هٽي، تڏهن به اها ٽٽي نه. بلڪه سپاهي ٻنهي پاسن کان ميرن جي فوج تي گھيرو ڪري سنگينن سان سختيءَ سان مقابلو ڪندا رهيا، ۽ بچيل ماڻهن کي وري درياهه جي پيٽ ۾ ڌڪي ڇڏيندا ويا. تنهن هوندي به، فوج کي اڃا تائين جوابي حملو ڪرڻ لاءِ تيار نه ڪيو ويو هو؛ جيئن ئي قطارون ٻيهر پنهنجي پراڻي جاءِ تي، ڪناري کان ڇهه يا اٺ قدم پري، اچي بيهنديون رهيون، تيئن اهي رڪجي وينديون رهيون، رڳو اڳتي وڌي ميرن جي فوج جي گهاٽن هجوم تي فائر ڪندا رهيا ۽ وري پوئتي هٽي گولي ڀريندا رهيا. جنرل نيپيئر، جيڪو 22هين رجيمينٽ سان گڏ بلڪل اڳئين صفن ۾ موجود هو، ماڻهن کي همٿائڻ کان ڪڏهن به نه رڪيو؛ ۽ راڻي جي فوج ۽ ڪمپنيءَ جي آفيسرن هڪ ٻئي سان بهادري ۽ جرئت ۾ مقابلو ڪيو. ميجر ٽيزڊيل، جيڪو 25هين نيٽو انفنٽري جو ڪمانڊر هو، ۽ ميجر جيڪسن، جيڪو 12هين نيٽو انفنٽري جو نائب ڪمانڊر هو، بلوچ تلوار بازن جي وچ ۾ وڙهندي مارجي ٿي ويا. ليفٽيننٽ ڪرنل پنن فادر، جيڪو برطانوي 22هين رجيمينٽ جو ڪمانڊر هو، سخت زخمي ٿيو؛ ۽ جيڪي آفيسر سندس جاءِ تي آيا، انهن مان ٿورا ئي اهڙا هئا، جيڪي زخمي نه ٿيا هيا، اهي پنهنجن ماڻهن کي ٻيهر گڏ ڪري رهيا هئا يا ميرن جي فوج سان ويجهي جنگ ۾ مارجي مثال قائم ڪري رهيا هئا. مير ناصر خان، پنهنجي طرفان، ميدان ۾ موجود پنهنجي ڪمانڊر مير جان محمد خاناني کي حڪم موڪليو ته عام حملو ڪيو وڃي. سردار وڏي بهادري سان ڪوشش ڪئي؛ پر جيئن ئي هو اڳتي وڌيو، ليفٽيننٽ مارسٽن اوچتو اڳتي ٽپي آيو، ايندڙ سنڌي جي نظر پاڻ ڏانهن ڇڪي ورتي، ۽ سندس پتل واري ايپاوليٽ تي پهريون وار لڳو. ان جي جواب ۾ ٿيل وار کي سنڌي پنهنجي ڍال سان روڪي ڇڏيو، پر هڪ سپاهي اڳتي وڌي پنهنجي سنگين سندس پاسي ۾ هڻي وڌي، ۽ ساڳئي وقت مارسٽن آخري وار سان سندس بچاءُ ٽوڙي وڌو. پاڻ مارسٽن به بچي ويو، ڇاڪاڻ⁠ تہ هڪ ٻئي سپاهي ٻئي سنڌي ويڙهاڪ سان وڙهڻ شروع ڪري ڇڏيو، جيڪو پٺيان اچي کيس ڪيرائڻ وارو هو. نيپيئر اتي ئي رهيو، ٻنهي پاسن کان ٿيندڙ فائر جي وچ ۾ تنگ رستي مان اڳتي پوئتي هلندو رهيو، ۽ ٽي ڀيرا 25هين رجيمينٽ کي ٻيهر همٿايو، پوءِ پنهنجي پراڻي جاءِ تي موٽي آيو. هن سمجهي ورتو هو ته جنگ جو فيصلائتو لمحـو اچي چڪو آهي، ۽ آخري ڪوشش طور هن لڳاتار ٽي اسٽاف آفيسر موڪليا ته کاٻي پاسي واري سوار فوج کي حملي جو حڪم ڏنو وڃي. جنگ جي دوران 9هين بنگال ڪيولري، جيڪا شروعات ۾ لائين جي ساڄي پاسي پٺيان بيٺل هئي، هاڻي هن پاسي جي مدد لاءِ اڳتي وڌي آئي، ۽ هاڻي گرينيڊيئرز کان لڳ ڀڳ ٽيهن گز پٺيان هئي. جڏهن سر چارلس جا پيغام رسائيندڙ اڃا رستي ۾ هئا، تڏهن گرينيڊيئرز ۾ ڪجهه انتشار پيدا ٿي ويو. يا ته ميجر ڪلبورن جو ڪو حڪم غلط سمجهيو ويو، يا ٻيو ڪو سبب هو، اهو واضح نه ٿي سگهيو؛ پر هڪ بگلر “ريٽائر” جو سڏ لڳايو، ۽ چيائين ته هن اهو حڪم “ڪنهن ٻئي کان ٻڌي” ورتو. گهڻا سيپاهي ساڄي پاسي مڙي ويا، ۽ رڳو آفيسرن جي وڏي ڪوشش سان کين ٻيهر گڏ ڪري دشمن ڏانهن منهن ڪرايو ويو. سلطان شاهه ڳوٺ ۽ بند ٿيل علائقن ۾ موجود سنڌي، جيڪب جي پوئتي هٽڻ ۽ ڳوٺ جي ٻئي پاسي کان لائين ٽوڙڻ جي ناڪام ڪوشش ڏسي همٿ ۾ اچي ويا، ۽ وڏي انگ ۾ ظاهر ٿيا، ڄڻ حملو ڪرڻ وارا هجن. جيڪب، ٽرٽ (هلڪي ڊوڙ) ۾ ڪالمن جي صورت ۾ اڳتي وڌندي، 9هين رجيمينٽ جي هڪ اسڪواڊرن وٽان لنگهيو، جيڪا گهوڙن تان لهي ڳوٺ ۾ پستول فائر ڪري رهي هئي، باقي فوج سنڌين کي ان جي پٺيان درياهه جي سڪل پيٽ ۾ کاٻي طرف ڌڪي رهي هئي. ڪيولري ۽ انفنٽري لائين جي کاٻي پاسي وچ مان گذرندي، جيڪب پنهنجن ماڻهن کي سڌو ڦليلي ندي پار ڪرايو، ۽ ٻئي ڪناري تي لائين ۾ ڦهلائي، اڌ ميل پري ميرن جي ڪئمپ تي زوردار حملو ڪيو. ڪئمپ ۾ پيادل فوج مضبوط نموني مقرر هئي، جيڪي تلوارن ۽ ڍالن سان بيهي سخت مقابلو ڪندا رهيا؛ پر حملي جي شدت اهڙي هئي جو روڪي نه سگهجي. پوءِ ٿيندڙ هٿ هٿ جي ويڙهه ۾ سنڌ هارس جون تلوارون ۽ ڪاربائينون (بندوقون) محافظن تي قهر بڻجي پيون. مزاحمت تڏهن ئي ختم ٿي، جڏهن اهي لڳ ڀڳ مڪمل طور تباهه ٿي ويا. ڪئمپ فتح ڪئي وئي، ۽ مير ناصر خان جو ذاتي جهنڊو به فاتحن جي هٿ اچي ويو. جڏهن برطانوي فوج فليلي ندي ٻيهر پار ڪئي، ۽ انگوري گولا ٻيهر وسڻ لڳا، تڏهن ميرن جا لشڪر، جيڪي فوجي حيثيت ۾ ٽٽي چڪا هئا، پر جن جو انفرادي حوصلو اڃا به سلامت هو، آخرڪار جدوجهد ڇڏي ويٺا. مياڻي جو ميدان هاريو ويو، ۽ فتح حاصل ڪئي وئي. ميرن جي ڪئمپ تي قبضو فيصلائتو ثابت ٿيو. نه رڳو سندن لڳ ڀڳ چار هزار سوار، جيڪي ٽالپر سردارن هيٺان ريزرو ۾ رکيل هئا، بغير هڪ وار وڙهڻ جي ميدان ڇڏي ويا؛ پر اهي بهادر قبائلي ويڙهاڪ به، جيڪي هڪ ڪلاڪ کان وڌيڪ وقت تائين انگور گولن ۽ بندوقن جي لڳاتار وسڪاري هيٺ به پوئتي نہ ھٽيا، ۽ جيڪي تلوارن سان وار ڪرڻ لاءِ بار بار سنگينن تي ٽپ ڏئي رهيا هئا، هاڻي ڀيانڪ خبرون پکڙجڻ سان پوئتي ڏسڻ لڳا. هو هٻڪ ۾ پئجي ويا؛ ۽ فتح جي نعري سان برطانوي فوج، بمبئي انفنٽري سان گڏ، درياهه جي پيٽ ۾ هيٺ لهي آئي. هتي اڃا به هٿ هٿ جي سخت جنگ ٿي؛ نه رحم گهريو ويو، نه ڏنو ويو؛ پر سنڌي آهستي آهستي پوئتي هٽڻ لڳا ۽ سندن صفن ۾ ڳانڍاپو ٽٽي پيو. 9هين بنگال ڪيولري پنهنجو ڪم سرانجام ڏنو,اهڙو ڪم، جيڪو اصل ۾ انفنٽري ۽ آرٽيلري لاءِ وڌيڪ مناسب هو, سلطان شاهه ڳوٺ ۽ ان جي بند ٿيل علائقن کي صاف ڪرڻ، ۽ سنڌي لائين جي ساڄي پاسي کي مڪمل طور ڪٽڻ. پر اهو سڀ ڪجهه سندن لاءِ وڏي قيمت تي ٿيو: سندن آفيسرن مان بريويٽ ڪيپٽن ڪوڪسن مارجي ويو، ۽ چار ٻيا زخمي ٿيا، جن مان ڪيپٽن ٽڪر کي پنج گوليون لڳيون؛ ڪيترائي سوار به مارجي ويا. پهريون اسڪواڊرن، جيڪو پوئتي هٽندڙ سنڌين کي کاٻي طرف درياهه جي پيٽ ۾ گهڻو پري تائين تڙي ويو هو، هاڻي واپس اچي ميرن جي ڪئمپ ۾ سنڌ هارس سان شامل ٿيو. ساڳئي وقت ميجر ويڊنگٽن اچي جيڪب کي واپس سڏڻ لاءِ پهتو، جيڪو ڪئمپ جي ٽٽل چوڪي کي منتشر ڪرڻ کان پوءِ پنهنجن ماڻهن کي ٻيهر گڏ ڪري رهيو هو، ڇاڪاڻ ⁠تہ پٺيان سامان (baggage) تي حملي جي افواهه هئي. ترمپٽن “ريٽائر” جو سڏ ڏنو، پر سنڌ هارس جو نائب ڪمانڊر فٽزجيرالڊ يا ته اهو سڏ ٻڌي نه سگهيو، يا ٻڌڻ نٿي چاهيو؛ ۽ هو هڪ اسڪواڊرن سان ميرن جي پوئتي هٽندڙ سوارن جي پيڇي ۾ لڳو رهيو، کين ميلن تائين تڙي، شڪار ڪري ڪيرائيندو رهيو. سامان تي حملي جي خبر آخرڪار ڪوڙو اطلاع ثابت ٿي، ۽ هاڻي سڄي برطانوي لائين آخري حملي لاءِ اڳتي وڌي. مير ناصر خان ۽ شھداد خان، جيڪي ٿورن ساٿين سان ميدان ۾ ترسيل رهيا هئا، ڏسي ورتو ته ڏينهن هارجي چڪو آهي، ۽ حيدرآباد ڏانهن روانا ٿي ويا. پر ان هوندي به سنڌي تلوار باز ڀڄي نه ويا؛ بلڪه سوين جي تعداد ۾ ٽولا ٺاهي آهستي آهستي پوئتي هٽيا، دشمن ڏانهن ڏسندا ۽ کين للڪاريندا رهيا ته اڳتي اچن. سندن ساڄي پاسي وارو بازو، جيڪو تقريباً بي نقصان رهيو هو، سلطان شاهه کي ٻيهر قبضي ۾ وٺڻ ۽ جنگ نئين سر شروع ڪرڻ جو به ڪجهه لاڙو ڏيکاري رهيو هو؛ آخرڪار ڳوٺ ۽ بند ٿيل علائقن تي توپون سڌيون ڪيون ويون ته کين هٽايو وڃي. نيپيئر به پنهنجي باقي آرٽيلري کي اڳتي آڻڻ جو حڪم ڏنو.

مياڻي جي جنگ جا ماخذ

مياني جي جنگ بابت ڇپيل ڪتابن ۾ سڀ کان وڌيڪ مشهور بيان، سندن شايع ٿيڻ جي تاريخي ترتيب موجب، هي آهن.:

• جنرل وليم نيپيئر جو ڪتاب “دي ڪنڪوئسٽ آف سنڌ”؛
• مسٽر نيپيئر بروس جو ڪتاب “لائيف آف جنرل سر چارلس نيپيئر”؛
• مسٽر رائس هومز جا ڪتاب “فور فيمس سولجرز” ۽ “سر چارلس نيپيئر”؛
• سر وليم بٽلر جو ڪتاب “سر چارلس نيپيئر”؛
• سر جان فورٽسڪيو جو ڪتاب “هسٽري آف دي برٽش آرمي”، جلد ٻارهون؛
• مختلف ريجمينٽل تاريخون؛ ۽
• سر پيٽرڪ ڪيڊيل جو ڪتاب “هسٽري آف دي بمبئي آرمي”.
• مير ناصر خان جو خط، جيڪو ڊائريڪٽرس جي ڪورٽ ڏانهن لکيل هو، سسُر مان بتاريخ 22 سيپٽمبر 1843ع.(سنڌ بليو بُڪ، ضمني اشاعت، 1844ع: صفحو 128)
• مير يار محمد خان جو “فريرنامو”، جيڪو 1857ع ۾ لکيو ويو، ۽ جنهن کي ميرزا ڪليچ بيگ پنهنجي ڪتاب “هسٽري آف سنڌ”، جلد ٻيو، حصو ٻيون ۾ شامل ڪيو.
• منشي آوتراءِ جون يادگيريون، جيڪي راءِ صاحب اُڌارام چندومل ۽ مسٽر پرمانند ميورام طرفان قلمبند ڪيون ويون.
• سيٺ ناومل هوچند جون يادگيريون، جن کي سر ايوان جيمس ترتيب ڏنو.
• سيد احسان علي شاهه جو نظم.
• انڌي منگهڻهار جو مياني بابت نظم: جنگنامو مير نصير خان ۽ انگريز سرڪار
• مير علي بخش خان ٽالپر سان ٿيل ڳالهين جا نوٽ، ۽ انهن ٻين ماڻهن جي اولادن سان ڪيل گفتگوَؤن جا احوال، جن ميرن جي پاسي کان مياني جي جنگ ۾ حصو ورتو.

ميرن جي فوج ۽ ڪمانڊر

مير يار محمد خان، جيڪو مير ناصر خان جو ننڍو ڀاءُ مطابق ميرن جي فوج جي ڪمانڊرن جا نالا غلام محمد ۽ يختيار لغاري ھيا. ڪمانڊر غلام شاهه ۽ جان محمد ٽالپر مير ناصر خان جي ان حڪم مڃڻ کان انڪار ڪيو ته هو 16 فيبروري تي مٽيارِي ۾ نيپيئر جي ڪئمپ تي حملو ڪن. اڳلي ڏينهن واري جنگ ۾ جيڪي حڪمران سردار موجود هئا، اهي مير ناصر خان، شاهداد خان، حيدرآباد جو حسين علي خان، ۽ خيرپور جو مير رستم خان هئا. يار محمد خان موجب بلوچ فوج جي طاقت 17,000 سپاهي ۽ 11 توپون هيون. سيٺ ناومل، جيڪو جنگ جي وقت ڪراچي ۾ موجود هو، لکي ٿو: “ٽالپر پنهنجا ماڻهو گڏ ڪري لڳ ڀڳ 30,000 فوج سان مياني ڏانهن وڌيا، جيڪو حيدرآباد کان لڳ ڀڳ چار ڪوس پري هو، ته جيئن سر چارلس نيپيئر جي اڳتي وڌڻ کي روڪي سگهن، جيڪو ان وقت تائين هالا پهچي چڪو هو. سر چارلس وٽ رڳو 2,500 وڙهندڙ سپاهي هئا، پر اهي سڀ چڱي طرح تربيت يافته ۽ منظم هئا، جڏهن ته اميرن جي فوج تڪڙ ۾ گڏ ڪيل، اڻتجربهڪار بلوچن تي ٻڌل هئي، جيڪي نااهل جرنيلن جي اڳواڻي هيٺ هئا ۽ جنگي حڪمت عملين کان اڻواقف هئا. پوءِ مياني جي جنگ ٿي، جنهن ۾ ٽالپرن جي فوج شڪست کاڌي ۽ ڀڄي ويئي. بلوچن سٺو وڙهيو ۽ بهادريءَ سان تلوار هلائي، پر ٻي صورت ۾ هو سڀ اڻتربيت يافته هئا..” منشي آوتراءِ جون يادگيريون، جيڪو مير صوبدار خان جو وزير هو، جيتوڻيڪ جنگ ۾ موجود نه هو. هو جنگ کي هن ريت بيان ڪري ٿو — ممڪن آهي ته اها معلومات هن کي مير صوبدار جي ساٿي خادم هوش محمد ڪمبراڻي کان ملي هجي:“ميرن جون فوجون فُليلي واهه جي پيٽ ۾ مورچا بند ٿي ويون، جتي نيپيئر صاحب حملو ڪيو. پر اهو حملو ناڪام ثابت ٿيو، ڇاڪاڻ⁠ته بندن سنڌين کي گولين کان مڪمل بچاءُ فراهم ڪيو. نيپيئر صاحب سمجهي ويو ته ان رستي سان ڪاميابي ممڪن ناهي ۽ سندس ڪوششون بيڪار آهن، تنهنڪري هن پنهنجي رسالدار جيڪب کي، جنهن وٽ لڳ ڀڳ 1,000 سوار فوج هئي، حڪم ڏنو ته هو واهه جي مُنهن کان سنڌين تي حملو ڪري. سنڌين فوراً مقابلو ڪيو، پر اوچتو رسالدار جيڪب جا سوار ڄاڻي واڻي پٺتي هٽڻ لڳا. سنڌي رڙ ڪري چيو: ‘هو ڀڄي رهيا آهن، هو ڀڄي رهيا آهن!’ ۽ سوارن جو پيڇو ڪندي بند تي اچي بيٺا، جتي سر چارلس نيپيئر جون فوجون، جيڪي اڳ ئي موقعي جي تاڙ ۾ هيون، اوچتو حملو ڪري ويون. ڪيترائي سنڌي مارجي ويا، ۽ ٻيا ڀڄي جان بچائي ويا…”.

سنڌي عام طور مياني جي جنگ کي “جان محمد جي جنگ” سڏين ٿا. سندس اولاد مان، ٽنڊو ڄام جو خاناني ٽالپر مطابق جان محمد کي ڳچيءَ ۾ پستول جي گولي لڳي هئي، جيتوڻيڪ انگريزي بيانن ۾ سندس موت کي مونٽيگيو ميڪ مرڊو جي تلوار بازي سان منسوب ڪيو ويو آهي. ان کان پوءِ جنهن سردار کي جنگ جي مجموعي قيادت سنڀالڻ جو حڪم ڏنو ويو، اهو مير غلام شاهه هو، جيڪو ٽنڊو محمد خان جي شاهواڻي ٽالپرن مان هو. اهو ئي شخص هو جنهن 14 فيبروري جي رات بلوچ سردارن جي هنگامي درٻار ۾ ٿيل معاهدو ڦاڙي ڇڏيو هو. سندس موت، جيڪو جلد ئي جان محمد جي شهادت کان پوءِ ٿيو، ان کان پوءِ سيد احسان علي شاھ جي نظم مان اهو ظاهر نٿو ٿئي ته ڪو ٻيو ڪمانڊر مقرر ڪيو ويو هجي؛ پر جڏهن لشڪر پوئتي هٽڻ لڳو ته چيو وڃي ٿو ته مير شاهداد خان پنهنجي چاچي مير ناصر خان کي آخري حملو ڪرڻ لاءِ همٿايو. هڪ توپ جي گولي سليمان خدمتگار کي ماري وڌو، جيڪو مير ناصر خان سان گڏ هو؛ ۽ مير علي بخش خان مطابق مير ناصر خان ۽ مير شاهداد خان ٻنهي تي به هلڪي رفتار واريون گوليون لڳيون، جيڪي انهن جي پاتل زنجيري زرهن کي چيرڻ ۾ ناڪام ويون. تنهن هوندي به مير ناصر خان آخر تائين ميدان ۾ بيٺو رهيو، رڳو ويهن سوارن سان؛ جڏهن ته نوجوان حسين علي خان ان کان لڳ ڀڳ هڪ ڪلاڪ اڳ ميدان ڇڏي ويو هو. ٽالپر خاندان جي ننڍين شاخن مان، چڪراني، شاهواڻي ۽ خاناني سردار سٺي نموني نمائندگيءَ سان موجود هئا؛ پهريان مير رستم خان سان گڏ هئا. پر بجاراني ۽ محمداني غير حاضر رهيا؛ محمداڻين بعد ۾ چيو ته هو گڏ ٿيڻ واري هنڌ جو رستو ڀلجي ويا هئا. ميرپور جا مانڪاني ٽالپر جنگ ۾ شامل نه ٿيا. ٻين قبيلن مان نظاماڻي سڀ کان وڌيڪ شهرت ماڻي. مري (بگراڻي)، جمالي ۽ چانگ سڀ بهادريءَ سان وڙهيا؛ چانگ قبيلِي جو سردار ميرو مارجي ويو. ٻيا جيڪي سٺي نموني وڙهيا، سي ڪورائي، جاتوئي، گوپانگ، ڇلگيري ۽ لاشاري هئا؛ پر رند، لغاري، ٺوڙا ۽ ڀرڳڙي سڀ بدنام سمجهيا ويا. لغاري ۽ ٺورا سڀ کان اڳ صفون ٽوڙي ڀڄي ويا؛ ۽ ٿوري دير کان پوءِ رندن جو سردار بهاول خان “بانچي” (هڪ قسم جو جهنڊو) سومر نالي مير جي هڪ خدمتگار کان کسي ڀڄي ويو، جنهن جي پٺيان احمد خان لغاري به ڀڄي ويو. ڀرڳڙين بابت، مياني جي جنگ تي ڳائڻ وارو انڌو “منگهڻهار” چوي ٿو ته کين مڇين جي ٽوڪري ڏني وڃي؛ جنهن جو مطلب اهو آهي ته هنن پاڻ کي بلوچن کان وڌيڪ مهانا (درياهي ماڻهو) وانگر ظاهر ڪيو. غير بلوچ قبيلن مان، ميرن جي پگهاردار فوج جو ننڍڙو دستو، يعني کٽياڻي پٺاڻ، وڏي بهادريءَ سان وڙهيو؛ جيئن ته ڪيترائي ميرن جا خدمتگار، ڪيترائي مشهور سيد ۽ پير به عزت سان جنگ ۾ شهيد ٿيا، جهڙوڪ فتح محمد شاهه لکياڻي؛ ۽ سُومرا ۽ کوکر قبيلن به سٺو ڪردار ادا ڪيو.

انگريز فوج جا اعتراف

نيپيئر سنڌي جنگجوئن جي بهادريءَ کي وڏي ساراهه سان ياد ڪيو. هو لکي ٿو.:

“٢٢هين ريجمينٽ جو هڪ سپاهي اڳتي ٽپي، پنهنجي سنگين (bayonet) هڪ بلوچ جي ڇاتيءَ ۾ هنئي؛ پر اهو مضبوط جنگجو ذرو به نه لوڏيو: بندوق پڪڙي اڳتي وڌندو رهيو، ۽ هڪ ئي وار سان پنهنجي حمله آور جي جان کسي ورتائين؛ ٻئي گڏجي ڪري پيا!”

هو وڌيڪ لکي ٿو:

“نه ڪنهن پاسي کان رحم ڪيو ويو؛ زخمي سنڌي به زمين تي ليٽيل حالت ۾ وڙهندا رهيا.”

“هو شڪست کان پوءِ ڀڄي نٿا سگهن، پر ڀڄڻ جو ته سوال ئي ناهي! – هو آهستي آهستي، بي پرواهيءَ سان اڳتي وڌن ٿا، جيئن ميڪينس ۾، توهان جي بندوقن جي فائرنگ جي باوجود، جيتوڻيڪ پنج گز جي فاصلي تان انهن جي پٺين ۾ گوليون وسايون وڃن!”

“هو انتهائي تقدير پرست آهن، ۽ نهايت خوفناڪ تلوار باز؛ هو هر شيءِ کي چيريندي اڳتي وڌن ٿا.”

سر مونٽيگيو ميڪ مرڊو پڻ لکي ٿو:

“سنڌين جو پنهنجي ڍال سان سنگين جي نوڪ کي روڪڻ جو ڪمال؛ سنگين کي جسم ۾ پوري طرح داخل ڪرڻ جي ڏکيائي؛ ڪمر بند جا وڏا وڪڙ جسم کي لڳ ڀڳ بغلن تائين؛ (ڪجهه حالتن ۾ مزاحمت سبب سنگين مڙي وڃي پئي)؛ ۽ آخر ۾ تيز تلوار جو جهٽڪي سان وار – اهي سڀ ڳالهيون هڪ اڪيلي سپاهي لاءِ سنڌي کي معمولي دشمن نه بڻائين پيون؛ پر حملو ٿيندي، يا جڏهن ٻه ٽي سپاهي گڏ هئا، تڏهن سنگين جي برتري بي شڪ ثابت ٿي هئي.”

ڪئپٽن هينڊرسن به شڪايت ڪئي ته سندس ماڻهن لاءِ اهو ناممڪن ٿي ويو هو ته بندوق جي آخري حصي تي لڳل سنگين دشمن جي پاتل ڪپڙن مان آرپار وڃي سگهي.

سپاهي سياري جي وردين ۾ وڙهندا رهيا. هو ۽ ٻيا آفيسر فورج ڪيپ پائيندا هئا، ۽ هن پاڻ کي لُو کان بچائڻ لاءِ پنهنجي ٽوپيءَ جي مٿئين حصي اندر ٻه رومال وڌا هئا. سر چارلس نيپيئر پنهنجي هيلمٽ جي چوڌاري پڳ ٻڌي هئي. جنگ دوران ٻه ڀيرا سپاهين خوشيءَ سان نعرا هنيا، جڏهن هو جنگ جي سڀ کان ڏکئي حصي مان سلامت نڪري آيو،..