مواد ڏانھن هلو

اروڙ

اروڙ

اروڙ

الور، الرور، اروڙ ڪوٽ، Aror، Alor

اروڙ
اروڙ

اروڙ جي قديم مسجد جا آثار

اروڙ is located in سنڌ
اروڙ
اروڙ is located in پاڪستان
اروڙ

تاريخي سڃاڻپ

قسم قديم تختگاهه ۽ ڦٽل تاريخي شهر
تاريخي دور راءِ گهراڻو، برهمڻ گهراڻو، عرب، سما، ارغون ۽ مغل دور
تهذيبون قديم سنڌي، هندو، ٻڌ ۽ اسلامي ثقافتون
ماتحت سنڌ جون تاريخي حڪومتون؛ بعد ۾ بکر جو انتظامي علائقو

جاگرافيائي ڄاڻ

هنڌ روهڙي جي ڏکڻ-اوڀر ۾، سکر ضلعو، سنڌ، پاڪستان
علائقو اتر سنڌ
جاگرافيائي بيهڪ 27°39′00″N 68°59′00″E / 27.65°N 68.9833°E / 27.65; 68.9833

تعمير ۽ آثار

تعمير ٿيو تعمير جي شروعاتي تاريخ اڻڄاتل
ويران ٿيو وچئين دور ۾ بتدريج زوال
موجوده حالت کنڊر ۽ ڪجهه باقي تاريخي عمارتون

اروڙ سنڌ جي تاريخي گاديءَ وارن شهرن مان هڪ هو.

اروڙ، (انگريزي: Aror) جنهن کي الور، الرور ۽ اروڙ ڪوٽ پڻ سڏيو وڃي ٿو، سنڌ جو هڪ قديم تاريخي شهر ۽ موجوده سکر ضلعي ۾ روهڙي جي ڀرسان واقع آثارِ قديمه جو ماڳ آهي. هي شهر راءِ گهراڻي ۽ برهمڻ گهراڻي جي دور ۾ سنڌ جي راڄڌاني رهيو. اٺين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ عربن جي سنڌ تي فتح وقت به اروڙ سياسي ۽ انتظامي لحاظ کان اهم مرڪز هو.[1][2]

قديم شهر جا آثار روهڙيءَ کان لڳ ڀڳ پنج ميل، يعني اٺ ڪلوميٽر، اوڀر يا ڏکڻ-اوڀر طرف موجود آهن. اروڙ جي ڀرسان چُن جي پٿر جون ٽڪريون، پراڻن درياهي وهڪرن جا نشان، مسجدن جا کنڊر، مذهبي ماڳ ۽ قديم آباديءَ جا دڙا موجود آهن.[3][4]

چچ نامو، تاريخ معصومي، تحفة الڪرام ۽ ٻين تاريخي تصنيفن ۾ اروڙ جو ذڪر سنڌ جي سياسي، سماجي ۽ جاگرافيائي تاريخ جي سلسلي ۾ ملي ٿو. قديم يوناني، عربي ۽ فارسي ماخذن ۾ شهر جي سڃاڻپ ۽ نالي بابت مختلف رايا موجود آهن.[5][6]

اروڙ جي قديم تاريخ بابت مختلف روايتون موجود آهن. انهن موجب شهر ۾ ٻڌ ڌرم ۽ هندو مذهبي روايتن جو اثر رهيو، جڏهن ته ڀرپاسي جي علائقي ۾ نئين پٿر جي دور سان لاڳاپيل آثارن جو پڻ ذڪر ملي ٿو. ڪن تاريخي بيانن ۾ اروڙ کي چندر ونسي راجائن سان منسوب ڪيو ويو آهي ۽ سندن حڪومت جو عرصو 450ع کان 642ع تائين ڄاڻايو ويو آهي. انهن روايتن ۾ چندر ونسي حڪمرانن جي نسبت 1100 ق.م. تائين پڻ پهچائي وئي آهي، پر اهڙين قديم تاريخن جي قطعي تصديق موجود نه آهي. سڪندر اعظم جي سنڌو ماٿريءَ واري مهم دوران ذڪر ٿيل مقامي حڪمران ميوسيڪئنس (Musicanus) جي گاديءَ جي سڃاڻپ پڻ ڪن مؤرخن اروڙ سان ڪئي آهي. اهڙيءَ طرح راءِ سهاسيءَ جي دور ۾ نيمروز جي هڪ ايراني حڪمران جي حملي جو ذڪر به تاريخي روايتن ۾ ملي ٿو.

قديم زماني ۾ اروڙ سنڌو درياهه جي هڪ پراڻي وهڪري جي ڪناري تي آباد هو ۽ سياسي مرڪز سان گڏ واپار ۽ آمدرفت جي لحاظ کان پڻ اهميت رکندو هو. شهر جي چوڌاري مضبوط حفاظتي ڀت ۽ قلعو موجود هجڻ جو ذڪر ملي ٿو. عربن جي سنڌ تي فتح وقت به اروڙ هڪ اهم شهر هو. عرب دور ۾ سياسي مرڪزن جي تبديليءَ باوجود هن شهر جي تجارتي ۽ آباديءَ واري اهميت ڪجهه عرصي تائين برقرار رهي. ابن خردازبه، مسعودي ۽ ابن حوقل جهڙن عرب جاگرافي نويسن جي لکڻين ۾ اروڙ يا الرور جو ذڪر ملي ٿو. شهر ۾ موجود هڪ قديم مسجد کي روايتي طور محمد بن قاسم جي دور سان منسوب ڪيو ويندو آهي.[7][8]

اروڙ جي بنياد پوڻ جي صحيح تاريخ معلوم نه آهي. ڪن تاريخي اندازن موجب شهر جي شروعات پهرين يا ٻي صدي عيسويءَ ۾ ٿي، پر ان بابت قطعي آثارِ قديمه جي شاهدي گهربل آهي. چچ نامي ۾ اروڙ کي مهراڻ جي ڪناري تي آباد هڪ خوشحال شهر طور بيان ڪيو ويو آهي، جنهن ۾ شاهي محل، باغ، وڻ، چشما ۽ واهه موجود هئا.[7] تاريخ معصومي موجب پڻ اروڙ هڪ وڏو ۽ آباد شهر هو، جتي بلند عمارتون، مضبوط محل ۽ ميويدار باغ موجود هئا.[9]

راجا ڏاهر جي دور ۾ اروڙ سنڌ جي اهم سياسي مرڪزن مان هو. محمد بن قاسم جي فوجي مهم دوران شهر عربن جي قبضي ۾ آيو. تاريخي روايت موجب محمد بن قاسم اروڙ جي انتظام لاءِ ابو عاف بن قيس اسدي کي مقرر ڪيو ۽ پوءِ ملتان ڏانهن روانو ٿيو. بعد ۾ کيس عراق ڏانهن واپس وڃڻ جو حڪم مليو. سنڌ جي لوڪ روايتن ۾ دلوراءِ نالي هڪ حڪمران کي اروڙ جي تباهيءَ سان منسوب ڪيو ويندو آهي، پر انهيءَ روايت جي تاريخي حيثيت غيريقيني آهي.

اروڙ جي زوال جو هڪ اهم سبب سنڌو درياهه جي وهڪري ۾ تبديليءَ کي سمجهيو وڃي ٿو. مختلف تاريخي بيانن ۾ انهيءَ تبديليءَ جو زمانو مختلف ڄاڻايو ويو آهي. درياهه کان پري ٿيڻ سبب شهر جي واپاري ۽ مواصلاتي اهميت گهٽجڻ جو امڪان ظاهر ڪيو ويو آهي. وقت گذرڻ سان قديم تختگاهه ۽ قلعو ويران ٿي ويا ۽ پراڻي شهر جي جاءِ تي هڪ ننڍڙي آبادي باقي رهي.[7]

سما دور جي هڪ روايت موجب، جڏهن مرزا پير محمد بکر جي رهواسين کي سزا ڏيڻ لاءِ آيو، تڏهن سيد ابوالغيث جي سفارش تي کين معافي ڏني وئي ۽ اروڙ جو پرڳڻو سيد ابوالغيث کي جاگير طور ڏنو ويو. بعد ۾ شاهه بيگ ارغون جي دور ۾ بکر جي قلعي جي تعمير لاءِ اروڙ جي پراڻي قلعي جون سرون استعمال ٿيڻ جو ذڪر ملي ٿو. 930هه (1523–1524ع) ۾ سلطان محمود بکري، مبارڪ خان کي اروڙ جو حاڪم مقرر ڪيو، جيڪو اڳ ماٿيلي جو حاڪم هو.[10]

نالو ۽ تاريخي سڃاڻپ

[سنواريو]

اروڙ جي نالي جون مختلف صورتون تاريخي ماخذن ۾ ملن ٿيون. عربي جاگرافي نويسن جي لکڻين ۾ شهر جو نالو الرور يا رور جي صورت ۾ آيو آهي، جڏهن ته سنڌي ۽ فارسي تاريخي روايتن ۾ اروڙ ۽ الور جا نالا عام آهن.[1][5]

ڪجهه مؤرخن اروڙ کي قديم رورُڪا (Roruka) سان لاڳاپيل سمجهيو آهي، جنهن جو ذڪر ٻڌ مت جي قديم روايتن ۾ ملي ٿو. اهڙي سڃاڻپ قديم سووير علائقي جي جاگرافي ۽ سنڌو ماٿريءَ جي واپاري مرڪزن جي مطالعي سان لاڳاپيل آهي. بهرحال، مختلف دورن جي نالن کي هڪ ئي ماڳ سان ڳنڍڻ وقت تاريخي ۽ آثارِ قديمه جي شاهديءَ ۾ فرق رکڻ ضروري آهي.[5][1]

اروڙا برادريءَ جي تاريخي نسبت پڻ اروڙ سان بيان ڪئي ويندي آهي. برادريءَ جي اصل بابت سماجي ۽ نسلي تاريخ جي مطالعي ۾ اروڙ کي سندن روايتي آبائي ماڳ ڄاڻايو ويو آهي.[11][12]

رحيمداد خان مولائي شيدائي پنهنجي ڪتاب تاريخ سکر ۾ اروڙ جي تاريخي نالن ۽ انهن جي مختلف صورتن جو ذڪر ڪيو آهي. سندس بيان موجب شهر جي نالي کي سنڌ جي قديم سياسي تاريخ ۽ سنڌو درياهه جي جاگرافيائي صورتحال جي پسمنظر ۾ سمجهڻ گهرجي. هن اروڙ بابت مختلف تاريخي روايتون گڏ ڪيون آهن، جن ۾ شهر جي قدامت، قديم تختگاهه واري حيثيت ۽ ان جي نالن بابت اختلاف شامل آهن.[13]

سکر ضلعي جي تاريخي گزيٽيئر ۾ پڻ الرور جي نالي بابت بحث ملي ٿو. ان ۾ اهو امڪان پيش ڪيو ويو آهي تہ جيڪڏهن لفظ جي شروعات ۾ موجود ال عربي حرفِ تعريف هجي تہ اصل نالو رور ٿي سگهي ٿو. انهيءَ تشريح جي بنياد تي روهڙيءَ جي نالي سان پڻ هڪ ممڪن تاريخي تعلق بيان ڪيو ويو آهي. بهرحال، هيءَ هڪ لساني تجويز آهي، نه ڪي قطعي طور ثابت ٿيل اشتقاق.[14]

جاگرافيائي بيهڪ

[سنواريو]

اروڙ جو قديم ماڳ روهڙيءَ جي اوڀر ۽ ڏکڻ-اوڀر ۾، سکر ضلعي جي ٽڪريائتي علائقي ۾ واقع آهي. اڻويهين صديءَ جي برطانوي گزيٽيئرن ۾ هن کي سنڌ جي اڳوڻي گادي ۽ روهڙيءَ جي ڀرسان هڪ تاريخي ماڳ طور بيان ڪيو ويو آهي.[2][15]

قديم اروڙ جي اهميت جو هڪ وڏو سبب سنڌو درياهه جي پراڻن وهڪرن سان ان جو لاڳاپو هو. پراڻن درياهي پيٽن ۽ ٽڪرين جي وچ ۾ شهر جي بيهڪ ان کي دفاعي ۽ واپاري فائدا فراهم ڪندي هئي. درياهه جي وهڪري ۾ تبديلين سان شهر جي معاشي ۽ مواصلاتي اهميت متاثر ٿيڻ بابت ڪيترن مؤرخن لکيو آهي.[5][2]

سکر ضلعي جي تاريخي گزيٽيئر ۾ اروڙ جي کنڊرن کي اوچي پٿريلي زمين تي پکڙيل ڄاڻايو ويو آهي. ان جي ڀرپاسي ۾ پراڻن درياهي وهڪرن جا نشان موجود آهن، جن کي سنڌو درياهه جي قديم وهڪري ۽ اوڀر ناري جي علائقي سان لاڳاپيل سمجهيو ويو آهي. هيءَ جاگرافيائي بيهڪ قديم زماني ۾ شهر جي آمدرفت، آبپاشي، واپار ۽ دفاعي اهميت کي سمجهڻ لاءِ خاص اهميت رکي ٿي.[14]

تاريخ

[سنواريو]

قديم دور ۽ سڪندر اعظم جي مهم

[سنواريو]

سڪندر اعظم جي سنڌو ماٿريءَ ۾ فوجي مهم دوران يوناني مؤرخن ميوسيڪئنس (Musicanus) نالي هڪ مقامي حڪمران يا سندس ملڪ جو ذڪر ڪيو آهي. يوناني تاريخي بيانن ۾ انهيءَ ملڪ کي آباد، زرخيز ۽ زرعي پيداوار جي لحاظ کان اهم علائقو ڄاڻايو ويو آهي. سڪندر اعظم جي سنڌو ماٿريءَ واري مهم عام طور 326–325 ق.م. سان لاڳاپيل آهي.

اليگزينڊر ڪننگهام پنهنجي ڪتاب The Ancient Geography of India ۾ ميوسيڪئنس جي گاديءَ جي سڃاڻپ اروڙ سان ڪئي آهي. سندس خيال موجب سنڌ جي قديم تختگاهه جي جاگرافيائي حيثيت ۽ يوناني بيانن ۾ ڄاڻايل زرخيز علائقي ۾ مناسبت موجود آهي. تنهن هوندي به ڪننگهام انهيءَ سڃاڻپ جي حمايت ۾ قطعي فاصلاتي ۽ جاگرافيائي ثبوتن جي کوٽ پڻ تسليم ڪئي آهي. ان ڪري اروڙ کي ميوسيڪئنس جي گادي قرار ڏيڻ هڪ تاريخي نظريو آهي، نه ڪي مڪمل طور ثابت ٿيل حقيقت.[5]

رحيمداد خان مولائي شيدائي پنهنجي ڪتاب جنت السنڌ ۾ اروڙ کي سنڌ جي قديم ۽ خوشحال تختگاهن مان شمار ڪيو آهي. سندس بيان موجب شهر جي ڀرپاسي وارين ٽڪرين ۾ سون ۽ چانديءَ جي کاڻين جو ذڪر ملي ٿو. هن چيني سياح هوئن ٽسانگ سان منسوب نالو «پيشان پوپولو» ۽ ڪننگهام جو ڄاڻايل نالو «رور پورا» يا «روڙانگر» پڻ نقل ڪيو آهي. اهي نالا ۽ انهن جي اروڙ سان سڃاڻپ تاريخي ۽ جاگرافيائي تحقيق جي موضوعن مان آهن.[16][5]

راءِ گهراڻي جو دور

[سنواريو]

سنڌ جي قديم تاريخي روايتن موجب اروڙ راءِ گهراڻي جي گاديءَ جو هنڌ هو. هن گهراڻي جي حڪمرانن بابت بنيادي معلومات چچ نامي ۽ ان تي ٻڌل بعد وارين تاريخي تصنيفن مان ملي ٿي.

انهن روايتن ۾ سنڌ جي حڪومت، شاهي درٻار، علائقائي انتظام، مذهبي برادرين ۽ مختلف شهرن جي سياسي حيثيت جو ذڪر آهي. ڊيرل اين. ميڪلين پنهنجي ڪتاب Religion and Society in Arab Sind ۾ سنڌ جي عرب فتح کان اڳ ۽ پوءِ جي سماجي ۽ مذهبي حالتن جو جائزو ورتو آهي. اهڙن مطالعي مان ظاهر ٿئي ٿو ته چچ نامي جا بيان تاريخي تحقيق لاءِ اهم آهن، پر انهن ۾ ڄاڻايل سمورن واقعن ۽ تاريخن کي آزاد ثبوت سان تصديق ٿيل نٿو سمجهي سگهجي.[1]

مولائي شيدائي جنت السنڌ ۾ اروڙ کي قديم هندستان جي مشهور شهرن سان ڀيٽي ٿو. سندس بيان موجب شهر جي چوڌاري مضبوط حفاظتي ڀت موجود هئي، جڏهن ته اندر شاهي محل، باغ ۽ مذهبي عمارتون هيون. هن شهر ۾ ٻڌ ڌرم جي هڪ اهم عبادتگاهه جو پڻ ذڪر ڪيو آهي.[16]

برهمڻ گهراڻي جو دور

[سنواريو]

چچ نامي موجب چچ، راءِ سهاسي ٻئي جي درٻار سان لاڳاپيل هو ۽ پنهنجي انتظامي صلاحيتن سبب اهم عهدي تائين پهتو. بعد ۾ هن سنڌ جي حڪومت حاصل ڪئي، جنهن سان برهمڻ گهراڻي جي حڪمرانيءَ جي شروعات ٿي.

مير علي شير قانع ٺٽوي جي تاريخي تصنيف تحفته الڪرام ۾ پڻ چچ جي اقتدار حاصل ڪرڻ جو احوال ملي ٿو. انهيءَ روايت موجب چچ جو تعلق اروڙ سان هو ۽ هو راءِ سهاسي ٻئي جي درٻار ۾ ملازم هو. درٻار ۾ اثر رسوخ حاصل ڪرڻ کان پوءِ سندس تعلق راڻي سونهن ديويءَ سان جڙيو ۽ آخرڪار هو سنڌ جي حڪومت تي قابض ٿيو. هي بيان روايتي تاريخ نگاريءَ جو حصو آهي؛ چچ جي اقتدار حاصل ڪرڻ جي واقعن، راجا جي موت ۽ انهن جي صحيح ترتيب بابت تاريخي ذريعن جو تنقيدي مقابلو ضروري آهي.[17][18]

تحفته الڪرام ۾ برهمڻ گهراڻي کان اڳ اروڙ ۾ هندو راجائن جي حڪومت جو عرصو 130 سال ڄاڻايو ويو آهي. ساڳئي تاريخي روايت ۾ چچ جي اقتدار حاصل ڪرڻ کي ستين صدي عيسويءَ جي شروعات سان لاڳاپيل ڪيو ويو آهي. انهن تاريخن کي روايتي بيانن جي حيثيت سان ڏسڻ گهرجي، ڇاڪاڻ ته مختلف تاريخي ڪتابن ۾ حڪمرانن جي دورن ۽ واقعن جي ترتيب ۾ اختلاف موجود آهن.[17]

برهمڻ گهراڻي جي آخري حڪمران راجا ڏاهر جي دور ۾ اروڙ سنڌ جو هڪ اهم سياسي مرڪز هو. اٺين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ عربن جي سنڌ تي فوجي مهم ۽ ڏاهر جي حڪومت جي خاتمي بابت تاريخي بيانن ۾ اروڙ جو ذڪر نمايان طور ملي ٿو.[1][18]

عربن جي سنڌ تي فتح

[سنواريو]

93هه/711–712ع جي دور ۾ محمد بن قاسم جي اڳواڻيءَ ۾ اموي فوجن سنڌ جي مختلف علائقن تي قبضو ڪيو. اروڙ جي فتح ۽ شهر جي انتظام بابت چچ نامي ۾ تفصيلي روايت موجود آهي.[18][1]

سنڌ جي تاريخي روايتن موجب محمد بن قاسم اروڙ جي فتح کان پوءِ ابو عاف بن قيس اسدي کي شهر جي انتظامي ذميواري سونپي ۽ پاڻ ملتان ڏانهن روانو ٿيو. انهيءَ شخص جي نالي جي پڙهڻي ۽ سندس مقرريءَ جي تفصيل لاءِ چچ نامي جي مختلف نسخن جو مقابلو ضروري آهي.

عربن جي دور ۾ سنڌ جي سياسي، انتظامي ۽ مذهبي مرڪزن ۾ تبديليون آيون. منصوره بعد ۾ هڪ اهم اسلامي سياسي مرڪز بڻيو، جڏهن ته اروڙ جي اڳوڻي گاديءَ واري حيثيت تاريخي روايتن ۽ جاگرافيائي تصنيفن ۾ برقرار رهي.[1]

عرب دور ۾ مذهبي ۽ سماجي زندگي

[سنواريو]

اروڙ جي قديم تاريخ ۾ هندو ۽ ٻڌ مذهبي روايتن جي موجودگيءَ جو ذڪر ملي ٿو. عرب فتح جي زماني ۾ سنڌ جي سماجي جوڙجڪ، ٻڌ برادرين، برهمڻ طبقي ۽ مقامي انتظام جي تعلق بابت ڊيرل اين. ميڪلين پنهنجي ڪتاب Religion and Society in Arab Sind ۾ بحث ڪيو آهي.[1]

اروڙ جي مذهبي تاريخ سان هڪ قديم مسجد پڻ لاڳاپيل آهي، جنهن کي مقامي روايتن ۾ محمد بن قاسم جي دور سان منسوب ڪيو ويندو آهي. ان مسجد جي تعمير بابت مختلف رايا موجود آهن. ڪن تاريخي ۽ آثارِ قديمه سان لاڳاپيل بيانن ۾ ان کي اورنگزيب عالمگير جي دور سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي. پراڻي شهر ۾ موجود مختلف مسجدن جي آثارن کي هڪ ئي عمارت سمجهڻ بدران سندن الڳ تعميراتي تاريخن جو جائزو وٺڻ ضروري آهي.[4] [19]

اروڙ جي تاريخي ۽ مذهبي ماڳن ۾ ڪالڪا ديويءَ جو مندر پڻ شامل آهي. ان کان سواءِ مقامي روايتن ۾ شاهه شڪر گنج جي مزار جو ذڪر ملي ٿو، جنهن کي لعل شهباز قلندر جو همعصر ڄاڻايو ويو آهي. هڪ ٻي مزار شيخ مخدوم قطب سان منسوب آهي، جنهن کي مخدوم جهانيان جو مريد چيو وڃي ٿو. شيخ مخدوم قطب جي مزار ڀرسان هڪ ننڍڙي مسجد جي موجودگيءَ جو پڻ ذڪر ملي ٿو، جنهن جي تعمير بابت مغل دور سان لاڳاپيل هڪ روايت موجود آهي. انهن نسبتُن جي تاريخي تصديق لاءِ الڳ تحقيقي شاهدين جي ضرورت آهي.[7]

عرب جاگرافي نويسن وٽ اروڙ جو ذڪر

[سنواريو]

عرب جاگرافي نويسن جي تصنيفن ۾ اروڙ جو نالو مختلف صورتن ۾ ملي ٿو. ابن خردازبه، مسعودي، ابن حوقل ۽ شريف ادريسي جي لکڻين ۽ نقشن ۾ هن شهر لاءِ «رور» ۽ «الرور» جهڙيون صورتون استعمال ٿيل آهن.

مولائي شيدائي جنت السنڌ ۾ ڄاڻايو آهي ته ابن خردازبه نائين صدي عيسويءَ ۾ هن شهر کي «رور» سڏيو، جڏهن ته مسعوديءَ ڏهين صديءَ ۾ «الرور» جو نالو استعمال ڪيو. ابن حوقل جي جاگرافيائي نقشن ۽ شريف ادريسيءَ جي بيانن ۾ پڻ انهيءَ نالي جون صورتون ملن ٿيون. مولائي شيدائي شهر جي هندي نالي «اروڙ» کي مقامي حڪمران خاندان سان منسوب ڪيو آهي، پر انهيءَ لساني نسبت کي قطعي طور ثابت ٿيل نٿو سمجهي سگهجي.[16]

ڪجهه مقامي تاريخي لکڻين ۾ «الرور» جي شروعاتي «ال» کي عربي حرف تعريف سمجهي باقي «رور» کي اصل نالو قرار ڏنو ويو آهي. انهيءَ بنياد تي اروڙ، رور ۽ روهڙي جي نالن ۾ تاريخي تعلق جو امڪان ظاهر ڪيو ويو آهي. عربن وٽ «لوهري» نالي جي استعمال جو ذڪر پڻ ملي ٿو. بهرحال، انهن نالن جي هڪٻئي مان نڪرڻ ۽ اروڙ جي رهواسين جي روهڙيءَ ڏانهن لڏپلاڻ بابت پيش ڪيل وضاحتون لساني ۽ تاريخي تحقيق جون محتاج آهن.[16]

درياهه جي وهڪري ۾ تبديلي ۽ شهر جو زوال

[سنواريو]

اروڙ جي زوال بابت مشهور تاريخي وضاحتن مان هڪ سنڌو درياهه جي وهڪري ۾ تبديلي آهي. ڪيترين روايتن ۾ ڏهين صدي عيسويءَ دوران درياهه جي رخ مٽائڻ کي شهر جي واپاري ۽ سياسي اهميت گهٽجڻ سان لاڳاپيل ڪيو ويو آهي.

اڻويهين صديءَ جي تاريخي ۽ جاگرافيائي ڪتابن ۾ 962ع جي لڳ ڀڳ هڪ زلزلي جو ذڪر ملي ٿو، جنهن کي درياهه جي وهڪري ۾ تبديلي ۽ اروڙ جي تباهيءَ سان ڳنڍيو ويو آهي. ڪن بيانن ۾ 341هه جو سال پڻ ڏنل آهي، جيڪو لڳ ڀڳ 952–953ع سان ٺهڪي اچي ٿو. انهن تاريخن ۾ اختلاف سبب زلزلي جي صحيح زماني، ان جي نوعيت ۽ درياهي تبديليءَ سان سڌي سببائتي تعلق کي قطعي طور طئي ٿيل نٿو سمجهي سگهجي.[15][4]

قديم تاريخي روايتن ۾ اروڙ جي تباهيءَ کي دلوراءِ نالي هڪ حڪمران جي ظلم سان پڻ منسوب ڪيو ويو آهي. انهيءَ روايت موجب سندس دور ۾ شهر تباهه ٿيو، پر اهڙي وضاحت تاريخي ۽ لوڪ روايتن سان لاڳاپيل آهي؛ ان کي شهر جي زوال جو ثابت ٿيل سبب قرار نٿو ڏئي سگهجي.

درياهه جي وهڪري ۾ تبديليءَ کان پوءِ به پراڻن وهڪرن ۽ ڍورن ۾ ڪجهه عرصي تائين پاڻي موجود رهڻ جو امڪان هو، جنهن سبب ڀرپاسي جون آباديون مڪمل طور ختم نه ٿيون. شهر جي زوال کي سمجهڻ لاءِ درياهي وهڪرن جي ڊگهي عرصي واري تبديلي، علائقائي واپار، زرعي وسيلن ۽ نون سياسي مرڪزن جي اڀار کي گڏ ڏسڻ مناسب آهي.

سکر ضلعي جي تاريخي گزيٽيئر ۾ اروڙ جي زوال بابت هڪ ٻيو زماني جو اندازو پڻ پيش ڪيو ويو آهي. ان موجب اٺين صدي عيسويءَ جي وچ ڌاري سنڌو درياهه جي وهڪري ۾ تبديلي اچڻ سبب شهر جي جاگرافيائي ۽ اقتصادي اهميت متاثر ٿيڻ شروع ٿي. ساڳئي تاريخي بيان مان ظاهر ٿئي ٿو تہ اروڙ هڪدم مڪمل طور ويران نه ٿيو، پر ڪجهه صدين تائين آباديءَ جا نشان برقرار رهيا. انهيءَ ڪري شهر جي زوال کي هڪ ئي قدرتي آفت جو نتيجو سمجهڻ بدران ڊگهي عرصي واري درياهي، معاشي ۽ سياسي تبديليءَ جي عمل طور ڏسڻ مناسب آهي.[14]

مولائي شيدائي پڻ اروڙ جي تاريخي زوال کي سنڌو درياهه جي پراڻن وهڪرن ۽ علائقي جي بدلجندڙ سياسي حالتن جي پسمنظر ۾ بيان ڪيو آهي. سندس بحث مان اروڙ جي تاريخي جاگرافيءَ ۽ قديم سنڌ جي حڪومتي مرڪزن جي تبديليءَ بابت معلومات ملي ٿي.[13]


اروڙ ۽ هاڪڙي جو قديم وهڪرو

[سنواريو]

اروڙ جي قديم جاگرافيءَ جو تعلق هاڪڙي، اوڀر ناري ۽ سنڌو درياهه جي پراڻن وهڪرن سان بيان ڪيو ويندو آهي. ڊاڪٽر ايڇ. ٽي. سورلي پنهنجي تاريخي ۽ جاگرافيائي مطالعي ۾ پراڻن نقشن جي مدد سان سنڌ جي درياهي نظام تي بحث ڪيو آهي.

سورلي 1798ع سان لاڳاپيل ٿامس پيننٽ جي قديم هندستان جي نقشي جو حوالو ڏنو آهي، جنهن ۾ هڪ قديم درياهي وهڪرو هماليه جي علائقي کان شروع ٿي، ستلج جي اوڀرندي پاسي کان گذري، عمرڪوٽ جي ڀرپاسي مان ٿيندو ڪڇ جي نار ڏانهن ويندي ڏيکاريو ويو آهي. انهيءَ وهڪري کي گهاگهر سان لاڳاپيل ڪيو ويو آهي ۽ سورلي ان نالي ۽ هاڪڙي جي وچ ۾ لساني نسبت جو امڪان ظاهر ڪيو آهي. اهڙن پراڻن نقشن کي جديد ارضياتي ۽ درياهي تحقيق سان مقابلي کان سواءِ ڪنهن هڪ مقرر تاريخي وهڪري جو قطعي ثبوت نٿو سمجهي سگهجي.

تاريخي بيانن موجب اروڙ جي ڀرسان موجود پراڻو درياهي پيٽ بعد ۾ ناري جي صورت ۾ برقرار رهيو. سنڌو درياهه جي چاڙهه دوران پاڻي انهيءَ پراڻي وهڪري ۾ داخل ٿيندو هو ۽ ڏکڻ طرف اڳتي وڌندو هو. ڪن بيانن ۾ ان کي ڪوري ڇوڙ سان ڳنڍيو ويو آهي. اروڙ جا آثار روهڙيءَ کان لڳ ڀڳ پنج ميل ڏکڻ-اوڀر طرف، اوڀر ناري يا هاڪڙي جي پراڻي پيٽ جي ڀرسان ڄاڻايا ويا آهن.[20]

مولائي شيدائي جنت السنڌ ۾ اروڙ جي ڀرسان پراڻي درياهي پيٽ ۾ موجود ٻن وڏن پٿرن جو ذڪر ڪيو آهي، جن کي هن قديم وهڪري جي ممڪن نشانين طور بيان ڪيو آهي. اهڙين زميني نشانين جي صحيح نوعيت جو تعين آثارِ قديمه ۽ ارضياتي جاچ سان ئي ڪري سگهجي ٿو.[16]

سما ۽ ارغون دور

[سنواريو]

سنڌ جي وچئين دور جي تاريخي بيانن ۾ اروڙ جي سياسي ۽ انتظامي اهميت جا ڪجهه نشان ملن ٿا. مرزا قليچ بيگ پنهنجي ڪتاب قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو ۾ سما دور جي هڪ واقعي جو ذڪر ڪيو آهي، جنهن موجب مرزا پير محمد بکر جي رهواسين کي سزا ڏيڻ لاءِ آيو، پر سيد ابوالغيث جي سفارش تي ماڻهن کي معافي ڏني وئي. انهيءَ روايت موجب اروڙ جو پرڳڻو سيد ابوالغيث کي جاگير طور ڏنو ويو.[21]

شاهه بيگ ارغون جي دور ۾ اروڙ جي پراڻي قلعي جون سرون بکر جي قلعي جي تعمير لاءِ استعمال ٿيڻ بابت پڻ تاريخي روايت موجود آهي. انهيءَ بيان موجب پراڻي قلعي کي ڊاهي ان جو تعميراتي مواد بکر منتقل ڪيو ويو. هي واقعو اروڙ جي قديم تعميراتي آثارن جي بعد واري استعمال بابت اهم روايتي شاهدي آهي.[21][22]

مرزا قليچ بيگ موجب 930هه (1523–1524ع) ۾ سلطان محمود بکري، مبارڪ خان کي اروڙ جو حاڪم مقرر ڪيو، جيڪو اڳ ماٿيلي سان لاڳاپيل انتظامي عهدي تي هو.[21]

مغل دور ۽ اروڙ پرڳڻو

[سنواريو]

سترھين صدي عيسويءَ ۾ اروڙ کي بکر جي انتظامي علائقي سان لاڳاپيل هڪ پرڳڻي طور بيان ڪيو ويو آهي. تاريخ مظهر شاهجهاني جي سنڌي ترجمي ۾ اروڙ يا الور بابت حاشيي موجب هي شهر اڳ سنڌ جي گادي رهيو هو ۽ پوءِ بکر صوبي جي پرڳڻن مان هڪ شمار ڪيو ويندو هو.[23]

ساڳئي حاشيي ۾ ڄاڻايو ويو آهي ته اروڙ جو قديم قلعو شاهه بيگ ارغون جي دور ۾ بکر جي قلعي لاءِ ڊاٺو ويو ۽ شهر ۾ مغل دور جي هڪ مسجد پڻ موجود هئي. انهيءَ وقت تائين پراڻو شهر وڏي حد تائين ويران ٿي چڪو هو ۽ هڪ ننڍڙي آباديءَ جي صورت ۾ باقي رهيو. ان جي باوجود اروڙ جو نالو انتظامي ۽ محصولي ورهاست ۾ برقرار رهيو.[23]

تاريخ مظهر شاهجهاني جي حاشيي ۾ اروڙ بابت وڌيڪ معلومات لاءِ تاريخ طاهري ۽ تاريخ معصومي جا حوالا پڻ ڏنل آهن. انهن ڪتابن ۾ اروڙ جي سياسي حيثيت، قديم قلعي ۽ سنڌ جي حڪمرانن سان لاڳاپيل واقعن جو ذڪر ملي ٿو.[24]

قديم آثار

[سنواريو]

سکر ضلعي جي تاريخي گزيٽيئر ۾ اروڙ جي قديم آباديءَ سان لاڳاپيل سرن، سڪن، پراڻن اڏاوتي ڍانچن ۽ مذهبي عمارتن جي باقيات جو ذڪر ملي ٿو. ان ۾ اورنگزيب عالمگير جي دور سان منسوب هڪ مسجد ۽ مقامي بزرگن جي مزارن جو پڻ بيان موجود آهي. اهي تاريخي بيان شهر جي مختلف آبادياتي ۽ تعميراتي دورن جي مطالعي لاءِ اهم آهن.[14]

آثارِ قديمه جي محقق مستور فاطمه بخاري پنهنجي ڪتاب The Archaeological Site of Aror ۾ اروڙ جي تاريخ، قديم آثارن ۽ اڳوڻن محققن جي مطالعي جو جائزو ورتو آهي. سندس تحقيق اروڙ جي تاريخي ماڳ کي آثارِ قديمه جي نقطه نظر کان سمجهڻ لاءِ هڪ اهم ماخذ آهي.[25]


شهر جا دڙا ۽ رهائشي آثار

[سنواريو]

اروڙ جي قديم آباديءَ جا باقي نشان ٽڪريائتي زمين، پراڻن دڙن ۽ ڀڳل عمارتن جي صورت ۾ ملن ٿا. اڻويهين ۽ ويهين صديءَ جي آثارِ قديمه بابت بيانن ۾ سرن، ٺڪرن ۽ قديم تعميراتي مواد جو ذڪر ملي ٿو.

قديم آثارن جي ماهرن لاءِ اهڙا نشان شهر جي آبادڪاريءَ جي مختلف مرحلن، عمارتن جي تعمير ۽ انساني سرگرمين جي تاريخ سمجهڻ ۾ اهم آهن. بهرحال، مختلف دڙن مان مليل مواد کي هڪ ئي تاريخي دور سان منسوب ڪرڻ بدران انهن جي الڳ الڳ پرت بندي ۽ تاريخبندي ڪرڻ ضروري آهي.[2][26]

قديم مسجد

[سنواريو]

اروڙ جي مشهور تاريخي عمارتن مان هڪ قديم مسجد جا کنڊر آهن. هن مسجد جون ڪجهه محرابي اڏاوتون اڄ به باقي آهن. مقامي تاريخي روايت ۾ ان کي محمد بن قاسم جي زماني سان منسوب ڪيو ويندو آهي، جڏهن ته ٻين بيانن ۾ مسجد جي مختلف تعميراتي مرحلن ۽ بعد جي مرمتن جو ذڪر ملي ٿو.[4][19]

مسجد جي تعمير بابت قطعي نتيجي لاءِ عمارت جي سرن، گاري، محرابن، ڪتبن ۽ ٻين آثارن جي علمي جانچ ضروري آهي. مسجد جي قدامت ۽ ان کي ڪنهن مخصوص حڪمران سان منسوب ڪرڻ ٻه الڳ تاريخي سوال آهن.

ڪالڪا ديويءَ جو مندر

[سنواريو]

ڪالڪا ديويءَ جو مندر اروڙ جي ڀرسان هڪ قدرتي غار ۾ واقع آهي. هي مندر هندو برادريءَ لاءِ مذهبي اهميت رکي ٿو ۽ ان سان ڪيتريون مقامي روايتون لاڳاپيل آهن.

مندر جي مذهبي روايت موجب ديوي ڪالڪا جو تعلق هنگلاج ماتا جي زيارت سان بيان ڪيو ويندو آهي. موجوده مندر جي ڀرسان زائرين لاءِ مختلف اڏاوتون پڻ موجود آهن. هن ماڳ جي مذهبي اهميت ۽ غار جي قدرتي بناوت اروڙ جي ثقافتي منظرنامي جا نمايان پهلو آهن.[4]

چٽن شاهه جي ٽڪري

[سنواريو]

اروڙ جي تاريخي علائقي ۾ چٽن شاهه جي ٽڪري پڻ مشهور آهي. هي قدرتي پٿريلو ماڳ مذهبي روايتن سان لاڳاپيل آهي. ٽڪريءَ جي ڀرسان قبر ۽ مٿان هڪ ننڍي مذهبي اڏاوت جو ذڪر ملي ٿو.

ٽڪريءَ بابت مقامي قصن ۾ غيرمعمولي واقعن جو بيان ڪيو ويندو آهي؛ اهي قصا علائقي جي لوڪ روايت جو حصو آهن ۽ انهن کي تاريخي يا ارضياتي حقيقتن سان نه ملائڻ گهرجي.[4]

آثارِ قديمه جي تحقيق

[سنواريو]

ابتدائي سروي ۽ گزيٽيئر

[سنواريو]

برطانوي دور ۾ سنڌ جي قديم شهرن بابت معلومات سرڪاري گزيٽيئرن ۽ تاريخي جاگرافيءَ جي ڪتابن ۾ گڏ ڪئي وئي. اي. ڊبليو. هيوز جي 1876ع واري A Gazetteer of the Province of Sind ۾ اروڙ جو ذڪر سنڌ جي تاريخي گاديءَ طور ڪيو ويو آهي.[2]

اليگزينڊر ڪننگهام قديم هندستان جي جاگرافيءَ بابت پنهنجي مطالعي ۾ اروڙ جي هنڌ، ميوسيڪئنس سان امڪاني سڃاڻپ ۽ سنڌو درياهه جي پراڻن وهڪرن تي بحث ڪيو. سندس ڪم اڻويهين صديءَ جي تاريخي جاگرافيءَ جي تحقيق جو هڪ اهم مثال آهي.[5]

ويهين صديءَ جي آثارِ قديمه جي جاچ

[سنواريو]

ويهين صديءَ ۾ سنڌ جي قديم آثارن بابت ڪيل سروي ۾ اروڙ ۽ ان جي ڀرپاسي جي ماڳن جو جائزو ورتو ويو. پراڻن رپورٽن ۾ ٺڪر، سرن ۽ رهائشي دڙن جي موجودگيءَ جو ذڪر ملي ٿو.

اين. جي. مجمدار جي سنڌ بابت آثارِ قديمه جي سروي کي علائقي جي قديم آباديءَ جي مطالعي ۾ اهميت حاصل آهي. سندس رپورٽن ۾ سنڌ جي مختلف قديم ماڳن جي سڃاڻپ ۽ مٿاڇري تي موجود آثارن جي رڪارڊنگ ڪئي وئي.

ريڊيو ڪاربان تاريخبندي

[سنواريو]

1997ع ۾ سي. اوٽومانو ۽ پائولو بياجي جو تحقيقي مقالو Palaeopedological Observations and Radiocarbon Dating of an Archaeological Section at Aror (Sindh, Pakistan) رسالي Ancient Sindh جي چوٿين جلد ۾ ڇپيو.

هن مطالعي ۾ اروڙ جي هڪ آثارِ قديمه واري حصي جي مٽيءَ ۽ ريڊيو ڪاربان تاريخبنديءَ بابت تحقيق پيش ڪئي وئي. اهڙي تحقيق قديم شهر جي تاريخ کي صرف لکيل روايتن بدران مادي ۽ سائنسي شاهديءَ سان سمجهڻ لاءِ اهم آهي.[26]


اروڙ بابت آثارِ قديمه جون سروي رپورٽون

[سنواريو]

اروڙ جي تاريخي ۽ آثارِ قديمه واري اهميت بابت اڻويهين ۽ ويهين صديءَ دوران مختلف محققن، سروي ڪندڙن ۽ سرڪاري ادارن رپورٽون مرتب ڪيون. انهن رپورٽن ۾ قديم شهر جي دڙن، عمارتن جي بنيادن، سرن، ٺڪر جي ٿانون، سڪن ۽ ٻين آثارن جو ذڪر ملي ٿو. انهن مشاهدن مان اروڙ جي قديم آبادڪاريءَ ۽ مختلف تاريخي دورن ۾ انساني سرگرمين بابت معلومات حاصل ٿئي ٿي.

ڪيپٽن ڪربي جي رپورٽ (1855ع)

[سنواريو]

1855ع ۾ ڪيپٽن ڪربي، اروڙ جي ڀرپاسي ۾ پراڻي درياهي وهڪري سان لاڳاپيل ناري جي کوٽائيءَ دوران، زمين هيٺان موجود قديم تعميراتي آثارن جو مشاهدو ڪيو. سندس بيان موجب کوٽائيءَ دوران سرن سان ٺهيل اڏاوتن جا نشان ۽ زمين جي سطح کان لڳ ڀڳ ڏهه فوٽ هيٺ گهرن جي بنيادن جا آثار ظاهر ٿيا.

انهيءَ کوٽائيءَ مان ٺڪر جا مختلف ٿانوَ، پاڻي پيئڻ جا پيالا، پاڻي رکڻ جون پاٽيون ۽ ٻارن جا رانديڪا پڻ مليا. ڪربي انهن دريافتن جي بنياد تي علائقي ۾ ڪنهن پراڻي انساني آباديءَ جي موجودگيءَ جو امڪان ظاهر ڪيو ۽ وڌيڪ کوٽائيءَ ذريعي قديم آباديءَ جي نوعيت معلوم ڪرڻ جي ضرورت تي زور ڏنو.

اين. جي. مجمدار جي سروي (1929–1930ع)

[سنواريو]

اين. جي. مجمدار پنهنجي آثارِ قديمه واري سروي Explorations in Sind (1929–1930ع) ۾ اروڙ ۽ ان جي ڀرپاسي جي قديم آثارن جو ذڪر ڪيو. سندس رپورٽ موجب اروڙ جي اتر-اوڀر طرف هڪ رستي جي ڀرسان ننڍن دڙن جو هڪ مجموعو موجود هو، جنهن کي مقامي طور ڳڙهي گور سڏيو ويندو هو. انهن دڙن جي اوچائي لڳ ڀڳ اٺ فوٽ يا ان کان گهٽ هئي.

مجمدار جي بيان موجب هڪ دڙي جي کوٽائيءَ دوران نقش و نگار واريون سرون مليون، جن کي ستين يا اٺين صدي عيسويءَ سان منسوب ڪيو ويو. اهي آثار اروڙ جي ابتدائي تاريخي آبادڪاريءَ ۽ عرب فتح جي آس پاس واري دور جي تعميراتي سرگرمين جي مطالعي لاءِ اهم سمجهيا وڃن ٿا.

مجمدار روهڙيءَ کان لڳ ڀڳ ساڍا ٽي ميل ڏکڻ طرف واقع هاڪڙي نالي ڳوٺ جو پڻ ذڪر ڪيو. سندس مشاهدي موجب انهيءَ ڳوٺ ۽ اروڙ جي وچ واري علائقي ۾ ناري جي پاڻيءَ جي فراهميءَ سان لاڳاپيل هڪ پراڻو آبي رستو موجود هو. اهو بيان اروڙ جي قديم آبپاشيءَ ۽ درياهي نظام جي مطالعي ۾ اهميت رکي ٿو.

ڊاڪٽر ايڇ. ٽي. سورلي جو مشاهدو (1956ع)

[سنواريو]

1956ع ۾ ڊاڪٽر ايڇ. ٽي. سورلي اروڙ جي تاريخي ماڳ جو دورو ڪيو. سندس مشاهدي موجب قديم شهر جي ايراضيءَ ۾ مختلف شڪلين جا دڙا ۽ پراڻين اڏاوتن جا نشان موجود هئا. انهن دڙن جي مٿاڇري تي ٺڪر جي ٿانون جا ڪيترائي ٽڪرا ۽ ٽامي جا ڪجهه سڪا پڻ ڏٺا ويا.

انهن آثارن مان قديم شهر ۾ انساني آبادڪاريءَ ۽ روزمرهه جي سرگرمين جا نشان ملن ٿا. تنهن هوندي به مٿاڇري تان مليل شين جي صحيح تاريخ ۽ انهن جي مختلف تاريخي دورن سان تعلق جي تعين لاءِ منظم آثارِ قديمه جي کوٽائي ۽ سائنسي تجزيي جي ضرورت آهي.

پاڪستان جي آثارِ قديمه واري کاتي جي رپورٽ (1964ع)

[سنواريو]

پاڪستان جي آثارِ قديمه واري کاتي پنهنجي 1964ع جي هڪ رپورٽ ۾ اروڙ جي قديم آثارن جو جائزو پيش ڪيو. رپورٽ موجب قديم منارو ۽ شهر جا باقي آثار روهڙي کان لڳ ڀڳ چار ميل ڏکڻ-اوڀر طرف، سنڌو درياهه جي تاريخي وهڪري سان لاڳاپيل علائقي ۾ موجود هئا.

رپورٽ ۾ اروڙ جي آثارن کي سنڌ جي ٻين ابتدائي اسلامي دور جي تاريخي ماڳن، جهڙوڪ ديبل، نيرون ڪوٽ، منصوره ۽ محفوظه سان ڀيٽيو ويو. انهن ماڳن جي آثارن مان سنڌ ۾ عرب فتح کان پوءِ پيدا ٿيل شهري ۽ تعميراتي تبديلين جي مطالعي لاءِ معلومات حاصل ٿئي ٿي.

کاتي جي مشاهدي موجب اروڙ جي قديم ايراضيءَ ۾ غيرمنظم کوٽائيءَ ۽ سرن جي ڪڍڻ سبب ڪيترن هنڌن تي کڏون پيدا ٿي چڪيون هيون، جن مان پراڻين پڪين ۽ ڪچين سرن جا نشان ظاهر ٿيندا هئا. رپورٽ ۾ ڪچين سرن سان ٺهيل تعميراتي بنيادن ۽ ٺڪر جي ٽڪرن سميت ٻين آثارن جو پڻ ذڪر ڪيو ويو.

رپورٽ ۾ ابتدائي اسلامي دور سان منسوب ڪجهه آثارن جي ڀيٽ ڀنڀور جي اوائلي اسلامي دور جي آثارِ قديمه واري مواد سان ڪئي وئي. اها ڀيٽ اروڙ جي آبادڪاريءَ جي مختلف مرحلن ۽ سنڌ جي ٻين قديم شهرن سان ان جي تاريخي تعلق کي سمجهڻ لاءِ اهم آهي.

سروي رپورٽن جي تاريخي اهميت

[سنواريو]

انهن سروي رپورٽن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اروڙ جي آثارن ۾ قديم رهائشي اڏاوتن، ٺڪر جي ٿانون، سڪن، سرن ۽ پراڻن آبي رستن جا نشان موجود رهيا آهن. مختلف دورن ۾ ڪيل مشاهدن جي ڀيٽ ذريعي شهر جي آبادڪاريءَ، تعميراتي تبديلين ۽ آثارن جي تحفظ واري صورتحال جو جائزو وٺي سگهجي ٿو.

جيتوڻيڪ ابتدائي سروي رپورٽون اروڙ جي تاريخ لاءِ اهم ماخذ آهن، پر انهن ۾ بيان ٿيل ڪيترن آثارن جي تاريخبندي ان دور جي مشاهدن ۽ اندازن تي ٻڌل هئي. شهر جي مختلف تاريخي مرحلن جي وڌيڪ صحيح سڃاڻپ لاءِ منظم کوٽائي، آثارن جي پرت بندي، تاريخبندي ۽ پراڻن درياهي وهڪرن جي ارضياتي مطالعي کي گڏ استعمال ڪرڻ ضروري آهي.

سنڌو درياهه ۽ اروڙ جي معاشي اهميت

[سنواريو]

قديم سنڌ ۾ درياهه واپار، آبپاشي، آمدرفت ۽ آبادڪاريءَ جو بنيادي ذريعو هو. اروڙ جهڙن شهرن جي اهميت سندن سياسي حيثيت سان گڏ پاڻيءَ جي رستن تائين پهچ تي به دارومدار رکندي هئي.

اروڙ جي ڀرسان پراڻن درياهي پيٽن جي موجودگي ٻڌائي ٿي ته هن علائقي جي جاگرافي وقت سان تبديل ٿيندي رهي آهي. قديم درياهي وهڪرن جي تبديليءَ سبب واپاري رستا ۽ آباديءَ جا مرڪز پڻ منتقل ٿي سگهيا ٿي.[5][26]

اروڙ بابت تاريخي روايتون

[سنواريو]

دلوراءِ جي روايت

[سنواريو]

سنڌ جي لوڪ تاريخ ۾ دلوراءِ جي ظلم ۽ شهرن جي تباهيءَ بابت روايتون مشهور آهن. اروڙ جي زوال کي پڻ ڪن روايتن ۾ دلوراءِ سان لاڳاپيل ڪيو ويو آهي.

اهي بيان سنڌ جي تاريخي داستانن ۽ اخلاقي روايتن جو حصو آهن. انهن کي شهر جي تباهيءَ جي سائنسي يا قطعي تاريخي وضاحت طور پيش ڪرڻ مناسب نه آهي.

زلزلي جي روايت

[سنواريو]

962ع جي زلزلي بابت بيان سنڌ جي پراڻن تاريخي ڪتابن ۽ بعد جي گزيٽيئرن ۾ ورجايو ويو آهي. هن روايت موجب زلزلي سان درياهه جو وهڪرو تبديل ٿيو ۽ اروڙ جي اهميت گهٽجي وئي.[15]

جديد تحقيق ۾ اهڙي روايت کي پرکڻ لاءِ ارضيات، درياهي رسوبن، آثارِ قديمه جي تاريخبندي ۽ قديم لکيل ماخذن کي گڏ ڏسڻ ضروري آهي.


اروڙ وٽان سنڌو درياهه تي بند

[سنواريو]

عبدالوهاب سهتو پنهنجي ڪتاب ماڳن مڪانن جي نالن تي مشتمل پهاڪا ۽ چوڻيون ۾ اروڙ وٽ سنڌو درياهه جي وهڪري ۾ تبديليءَ بابت هڪ مقامي روايت بيان ڪئي آهي. انهيءَ روايت موجب چوٿين صدي هجريءَ دوران سنڌو درياهه جو هڪ وهڪرو هاڪڙي واري پاسي کان گذرندو هو. اروڙ وٽ درياهه تي بند ٻڌجڻ کان پوءِ پاڻيءَ جو رخ تبديل ٿيو ۽ وهڪرو هاڪڙي بدران ڏکڻ طرف، ٺٽي واري علائقي ڏانهن منتقل ٿي ويو.[27]

سهتي جي بيان موجب درياهه جي رخ مٽائڻ سان پاڻيءَ سان لاڳاپيل معاشي سرگرميون ۽ قدرتي وسيلا پڻ متاثر ٿيا. خاص طور تي بهه، مڇي ۽ لوڙهه جهڙيون آبي پيداوارون ٺٽي واري پاسي وڌيڪ دستياب ٿيڻ لڳيون، جيڪي اڳ هاڪڙي ۽ اروڙ جي ڀرپاسي وارن علائقن مان حاصل ٿينديون هيون. انهيءَ تبديليءَ کي مقامي آبادين جي وچ ۾ سوکڙين، مهمان نوازيءَ ۽ معاشي لاڳاپن جي ڦيرڦار سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.[27]

انهيءَ پسمنظر ۾ سهتي ماموئين سان منسوب هڪ بيت جو حوالو ڏنو آهي، جنهن ۾ اروڙ جي بند ٽٽڻ ۽ درياهه جي ٻيهر هاڪڙي واري پاسي وهڻ جي خواهش يا اڳڪٿي بيان ٿيل آهي. بيت جي روايتي تشريح موجب جيڪڏهن درياهه پراڻي وهڪري ڏانهن موٽي اچي ته ٺٽي واري علائقي ۾ آبي پيداوار جي دستيابي گهٽجي سگهي ٿي ۽ اتان جي رهواسين کي انهن وسيلن لاءِ هاڪڙي جي علائقي ڏانهن رجوع ڪرڻو پوندو. اهڙيءَ طرح بيت ۾ درياهي وهڪري، قدرتي وسيلن ۽ علائقائي لاڳاپن جي وچ ۾ تعلق ظاهر ٿئي ٿو.[27]

بهرحال، اروڙ وٽ بند ٻڌجڻ سبب سنڌو درياهه جو رخ تبديل ٿيڻ وارو بيان هڪ تاريخي ۽ لوڪ روايت جي حيثيت رکي ٿو. درياهه جي وهڪري ۾ تبديلي ڪيترن قدرتي سببن، جهڙوڪ ٻوڏن، گاد جي گڏجڻ ۽ درياهي پيٽ جي جغرافيائي تبديلين سان پڻ لاڳاپيل ٿي سگهي ٿي. تنهنڪري ڪنهن مخصوص بند کي وهڪري جي تبديليءَ جو واحد ۽ ثابت ٿيل سبب قرار ڏيڻ لاءِ آزاد تاريخي ۽ ارضياتي شاهدي گهربل آهي. ماموئين سان منسوب بيت کي پڻ انهيءَ واقعي جي سڌي تاريخي تصديق بدران سنڌ جي لوڪ ادب ۾ درياهه ۽ علائقائي معاشرت بابت موجود روايت طور ڏسڻ مناسب آهي.


تاريخي اهميت

[سنواريو]

اروڙ سنڌ جي قديم ۽ وچئين دور جي سياسي تاريخ جو هڪ اهم ماڳ آهي. راءِ ۽ برهمڻ گهراڻن جي راڄڌاني هجڻ، سنڌو درياهه جي قديم وهڪري سان لاڳاپي ۽ عربن جي فتح وقت سياسي مرڪز جي حيثيت سبب هي شهر سنڌ جي تاريخ ۾ خاص اهميت رکي ٿو. اروڙ جي تاريخي ماخذن ۽ آثارن جو مطالعو قديم سنڌ جي حڪومتي نظام، شهري آبادڪاري، درياهي جاگرافي، مذهبي روايتن ۽ سياسي تبديلين کي سمجهڻ ۾ مدد ڏئي ٿو.[13][25]

رحيمداد خان مولائي شيدائي جي تاريخ سکر، سکر ضلعي جي تاريخي گزيٽيئر ۽ مستور فاطمه بخاري جي آثارِ قديمه بابت تحقيق کي گڏ پڙهڻ سان اروڙ جي تاريخ جا مختلف پهلو سامهون اچن ٿا. انهن ماخذن ۾ تاريخي روايتن، جاگرافيائي بيانن ۽ مادي آثارن جي شاهدين جي نوعيت الڳ الڳ آهي؛ تنهنڪري اروڙ جي قدامت ۽ زوال بابت تحقيق ۾ انهن جي تنقيدي ڀيٽ ضروري آهي.[13][14][25]

اروڙ بابت اهم تاريخي ماخذ

[سنواريو]
ماخذ مصنف اهميت
چچ نامو علي ڪوفي سان منسوب فارسي متن راءِ ۽ برهمڻ گهراڻن ۽ عرب فتح بابت روايتون
تاريخ معصومي مير محمد معصوم بکري سنڌ جي سياسي تاريخ، اروڙ ۽ بکر بابت احوال
تاريخ طاهري مير طاهر محمد نسياني سنڌ جي وچئين دور جي تاريخي معلومات
تاريخ مظهر شاهجهاني يوسف ميرڪ مغل دور جي انتظامي ۽ سياسي صورتحال
The Ancient Geography of India اليگزينڊر ڪننگهام اروڙ جي قديم جاگرافي ۽ ميوسيڪئنس بابت نظريو
A Gazetteer of the Province of Sind اي. ڊبليو. هيوز اڻويهين صديءَ جي تاريخي ۽ جاگرافيائي ڄاڻ
Religion and Society in Arab Sind ڊيرل اين. ميڪلين عرب دور جي سماجي ۽ مذهبي تاريخ
Ancient Sindh، جلد 4 اوٽومانو ۽ بياجي اروڙ جي آثارن جي سائنسي تاريخبندي

پڻ ڏسو

[سنواريو]

حوالا

[سنواريو]
  1. 1 2 3 4 5 6 7 8 MacLean, Derryl N. (1989). Religion and Society in Arab Sind (انگريزي ۾). Brill. ISBN 9789004085510.
  2. 1 2 3 4 5 Hughes, Albert William (1876). A Gazetteer of the Province of Sind (انگريزي ۾) (2 ڇاپو). London: G. Bell and Sons. ص. 677.
  3. ↑ "History of Sukkur". Aror University of Art, Architecture, Design and Heritage (انگريزي ۾). [مئل ڳنڍڻو]
  4. 1 2 3 4 5 6 Soomro, Farooq (23 December 2014). "Where the city of Aror once stood in glory". Dawn (انگريزي ۾).
  5. 1 2 3 4 5 6 7 8 Cunningham, Alexander (1871). The Ancient Geography of India (انگريزي ۾). London: Trübner and Co.
  6. ↑ ميرڪ, يوسف (1979). تاريخ مظهر شاهجهاني. نياز همايوني پاران ترجمو ڪيل. سنڌي ادبي بورڊ.
  7. 1 2 3 4 "اروڙ الور". انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا. سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو. اصل نسخو مان 2020-06-15 تي محفوظ ڪيل. 2020-06-15 تي حاصل ڪيل.
  8. ↑ "اروڙ تاريخ جي آئيني ۾". اصل نسخو مان 2021-04-15 تي محفوظ ڪيل. 2019-12-17 تي حاصل ڪيل.
  9. ↑ بکري, مير محمد معصوم (2006). تاريخ معصومي (3 ڇاپو). سنڌيڪا اڪيڊمي.
  10. ↑ مرزا قليچ بيگ (1999). قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو (4 ڇاپو). ڄامشورو: سنڌي ادبي بورڊ.
  11. ↑ Malhotra, Anshu (2002). Gender, Caste, and Religious Identities: Restructuring Class in Colonial Punjab (انگريزي ۾). Oxford University Press. ISBN 9780195656480.
  12. ↑ Thakur, U. T. (1959). Sindhi Culture (انگريزي ۾). University of Bombay. ص. 58.
  13. 1 2 3 4 شيدائي, رحيمداد خان مولائي (1992). تاريخ سکر. ڄامشورو: سنڌي ادبي بورڊ. ص. 29–34.
  14. 1 2 3 4 5 "Places of Interest". Gazetteer of the Province of Sind: B Volume III, Sukkur District (PDF) (انگريزي ۾). Government of Bombay. 1919. ص. 41.
  15. 1 2 3 Handbook of the Punjab, Western Rajputana, Kashmir, and Upper Sindh (انگريزي ۾). London: John Murray. 1883. ص. 293.
  16. 1 2 3 4 5 مولائي شيدائي, رحيمداد خان (2006) [2000]. "باب ٻيون". جنت السنڌ (2 ڇاپو). ڪراچي: سنڌيڪا اڪيڊمي.
  17. 1 2 قانع ٺٽوي, مير علي شير. تحفته الڪرام (فارسي ۾).
  18. 1 2 3 چچ نامو. سنڌي ادبي بورڊ.
  19. 1 2 "اروڑ: سندھ کی قدیم تخت گاہ". Dawn News Urdu (اردو ۾).
  20. ↑ "اروڙ". آن لائين سنڌي ڊڪشنريون. سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو. 2020-06-15 تي حاصل ڪيل.
  21. 1 2 3 مرزا قليچ بيگ (1999). قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو (4 ڇاپو). ڄامشورو: سنڌي ادبي بورڊ.
  22. ↑ بکري, مير محمد معصوم (2006). تاريخ معصومي (3 ڇاپو). سنڌيڪا اڪيڊمي.
  23. 1 2 ميرڪ, يوسف (1979). تاريخ مظهر شاهجهاني. نياز همايوني پاران ترجمو ڪيل. سنڌي ادبي بورڊ. حاشيو «ارور يا الور»، ص 25–26؛ اصل متن ص 5، 195.
  24. ↑ نيسياني, مير طاهر محمد. تاريخ طاهري (فارسي ۾). ص. 25–26, 84.؛ بکري, مير محمد معصوم. تاريخ معصومي. ص. 8–10, 15–18, 20–21, 23–24, 27, 29, 69, 124–132.؛ ميرڪ, يوسف (1979). تاريخ مظهر شاهجهاني. نياز همايوني پاران ترجمو ڪيل. سنڌي ادبي بورڊ. اصل متن ص 5، 195؛ حاشيو ص 25–26.
  25. 1 2 3 Bukhari, Mastoor Fatima (1991). The Archaeological Site of Aror (PDF) (انگريزي ۾). اصل نسخو (PDF) مان 2025-12-06 تي محفوظ ڪيل. 2026-10-12 تي حاصل ڪيل.
  26. 1 2 3 Ottomano, C.; Biagi, Paolo (1997). "Palaeopedological Observations and Radiocarbon Dating of an Archaeological Section at Aror (Sindh, Pakistan)" (en ۾). Ancient Sindh 4: 73–80. https://hdl.handle.net/10278/12676.
  27. 1 2 3 عبدالوهاب سهتو. "ماڳن مڪانن جي نالن تي مشتمل پهاڪا ۽ چوڻيون". سنڌ سلامت ڪتاب گهر. اصل نسخو مان 2017-09-12 تي محفوظ ڪيل. 2016-11-22 تي حاصل ڪيل.

وڌيڪ مطالعو

[سنواريو]
  • مرزا قليچ بيگ (1999). قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو (4 ڇاپو). سنڌي ادبي بورڊ.
  • مولائي شيدائي, رحيمداد خان (2006). جنت السنڌ. سنڌيڪا اڪيڊمي.
  • Cunningham, Alexander (1871). The Ancient Geography of India (انگريزي ۾). Trübner and Co.
  • MacLean, Derryl N. (1989). Religion and Society in Arab Sind (انگريزي ۾). Brill.
  • Ottomano, C.; Biagi, Paolo (1997). "Palaeopedological Observations and Radiocarbon Dating of an Archaeological Section at Aror (Sindh, Pakistan)" (en ۾). Ancient Sindh 4: 73–80. 

ٻاهريان ڳنڍڻا

[سنواريو]