مواد ڏانھن هلو

ڏکڻ ايشيا

ڳنڍڻن کي سنواريو
کليل ڄاڻ چيڪلي، وڪيپيڊيا مان
ڏکڻ ايشيا
پکيڙ5,222,321 چورس ڪلوميٽر (2,016,349 چورس ميل)
آبادي2.04 ارب (2024)
گھاٽائي362.3/km2 (938/sq mi)
جي ڊي پي (ناليوار)$5.04 کرب (2024)[1]
جي ڊي پي (مساوي قوت خريد)$18.05 کرب (2024)[2]
جي ڊي پي (في ماڻھو)$2,650 (نامياتي) (2024)
$9,470 (قوتِ خريد برابري) (2024)[3]
ايڇ ڊي آءIncrease 0.672 (2022) (درميانو)[4]
آبادي جي سڃاڻپ
ملڪ
ماتحت علائقا
ٻوليون
سرڪاري ٻوليون (قومي سطح)
ٻيون سرڪاري ٻوليون (صوبائي/علائقائي سطح)
ٽائيم زون
5 وقتي پٽا
انٽرنيٽ ڊومين.af، .bd، .bt، .in، .io، .lk، .mv، .np، .pk
وڏا شھر

ڏکڻ ايشيا ايشيا جو ڏاکڻو ذيلي علائقو آهي، جنهن جي وصف جاگرافيائي ۽ نسلي-ثقافتي ٻنهي بنيادن تي ڪئي ويندي آهي. ڏکڻ ايشيا، 2.04 ارب آبادي سان، دنيا جي آباديءَ جو چوٿون حصو، يعني 25 سيڪڙو، رکي ٿو. عام تصور موجب، جديد ڏکڻ ايشيائي رياستن ۾ بنگلاديش، ڀوٽان، ڀارت، مالديپ، نيپال، پاڪستان ۽ سري لنڪا شامل آهن؛ افغانستان پڻ اڪثر شامل ڪيو ويندو آهي، جڏهن ته ان کي وچ ايشيا جو حصو پڻ قرار ڏئي سگهجي ٿو.[5][6] ڏکڻ ايشيا جي اتر اوڀر ۾ اوڀر ايشيا، اتر اولهه ۾ وچ ايشيا، اولهه ۾ اولهه ايشيا ۽ اوڀر ۾ ڏکڻ اوڀر ايشيا واقع آهن. ڏکڻ اوڀر ايشيا ۽ سامونڊي ڏکڻ ايشيا ايشيا جا اهي ئي ذيلي علائقا آهن، جيڪي جزوي طور ڏکڻ اڌ گول ۾ واقع آهن. برطانوي هندي سمنڊ علائقو ۽ ڏکڻ ايشيا ۾ مالديپ جي 26 اٽولن مان ٻه مڪمل طور ڏکڻ اڌ گول ۾ واقع آهن. مٿاڇري جي بناوٽ جي لحاظ کان هن علائقي تي هندستاني ننڍو کنڊ غالب آهي؛ ڏکڻ ۾ هندي سمنڊ ۽ اتر ۾ هماليا، قراقرم ۽ پامير جبل ان جون حدون ٺاهين ٿا.[7]

نئين پٿر واري دور ۾ مستقل آباديءَ واري زندگي سنڌو درياهه جي سنڌو طاس جي اولهندي ڪنارن تي لڳ ڀڳ 9,000 سال اڳ ظاهر ٿي، جيڪا آهستي آهستي ٽئين هزاري قبل مسيح ۾ سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب ۾ ترقي ڪري وئي.[8]

1200 ق.م تائين سنسڪرت جي هڪ قديم صورت، جيڪا هند-يورپي ٻولي هئي، اتر اولهه کان ڀارت ۾ پکڙجي چڪي هئي.[9] ان سان گڏ اتر ۽ اولهه وارن علائقن ۾ دراوڙي ٻوليون آهستي آهستي پوئتي هٽي ويون.[10]

400 ق.م تائين هندو ڌرم اندر سماجي درجابندي ۽ سماجي خارجيت ذاتي نظام جي بنياد تي نمايان ٿي چڪي هئي،[11] جڏهن ته ٻڌ ڌرم ۽ جين ڌرم اڀريا، جن اهڙن سماجي نظامن جو اعلان ڪيو جيڪي وراثتي بنيادن سان ڳنڍيل نه هئا.[12]

وچئين دور جي شروعاتي صدين ۾ عيسائيت، اسلام، يهوديت ۽ زرتشتيت ڏکڻ ايشيا جي ڏاکڻين ۽ اولهندين سامونڊي ڪنارن تي قائم ٿي ويون.[13]

وچ ايشيا مان ايندڙ مسلمان فوجن وقت بوقت اتر ڀارت جي ميداني علائقن تي حملا ڪيا،[14] ۽ آخرڪار تيرهين صديءَ ۾ دلي سلطنت قائم ڪئي. ان سان گڏوگڏ هي علائقو اسلامي سنهري دور جي بين الاقوامي ثقافتي ۽ علمي نيٽ ورڪن سان ڳنڍجي ويو.[15]

1526ع ۾ اسلامي مغل سلطنت قائم ٿي، جنهن تقريباً ٻن صدين تائين لاڳاپيل امن جو دور پيدا ڪيو.[16] هن سلطنت شاندار ۽ روشن تعميراتي ورثو ڇڏيو، جنهن جو سڀ کان مشهور مثال تاج محل آهي.[17] ان کان پوءِ برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني جي حڪمراني آهستي آهستي وڌندي وئي، جنهن ڏکڻ ايشيا جي گهڻن حصن کي نوآبادياتي معيشت ۾ تبديل ڪري ڇڏيو، پر ساڳئي وقت علائقي جي سياسي وحدت ۽ اقتدار کي به منظم ڪيو.[18]

1858ع ۾ برطانوي راڄ شروع ٿيو. هندستانين سان واعدو ڪيل سياسي حق آهستي آهستي ڏنا ويا،[19] پر ان دوران صنعتي انقلاب مان نڪتل ٽيڪنالاجي، جديد تعليم ۽ عوامي زندگيءَ جا نوان تصور به متعارف ڪرايا ويا.[20]

1947ع ۾ برطانوي هندستاني سلطنت کي ورهائي ٻن آزاد ڊومينين رياستن ۾ تبديل ڪيو ويو: هڪ هندو اڪثريتي ڀارت ۽ ٻي مسلمان اڪثريتي پاڪستان.[21][22][23][24]

هي ورهاڱو وڏي پيماني تي انساني جانين جي نقصان ۽ تاريخ جي بي مثال لڏپلاڻ سان گڏ ٿيو.[25]

1971ع جي بنگلاديش آزاديءَ جي جنگ، جيڪا سرد جنگ جو هڪ اهم واقعو هئي، اوڀر پاڪستان جي الڳ ٿيڻ ۽ بنگلاديش جي قيام تي ختم ٿي.[26] اهو ڏکڻ ايشيا ۾ نئين رياست جي قيام جو سڀ کان تازو مثال آهي.

ڏکڻ ايشيا جو ڪل پکيڙ تقريباً 5.2 ملين چورس ڪلوميٽر (2 ملين چورس ميل) آهي، جيڪو ايشيا جي ڪل ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 10 سيڪڙو آهي.[27]

ڏکڻ ايشيا جي آباديءَ جو اندازو 2.04 ارب لڳايو ويو آهي،[7] جيڪا دنيا جي ڪل آباديءَ جو تقريباً چوٿون حصو آهي. انهيءَ ڪري هي علائقو دنيا جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ۽ سڀ کان وڌيڪ گنجان آباد جاگرافيائي خطو شمار ٿئي ٿو.[28]

2022ع ۾ ڏکڻ ايشيا دنيا ۾ هندن، مسلمانن، سکن، جينن ۽ زرتشتين جي سڀ کان وڏي آباديءَ جو گهر هو.[29]

سڄي دنيا جي هندو آباديءَ مان 90.47 سيڪڙو، سکن مان 95.5 سيڪڙو، ۽ مسلمانن مان 31 سيڪڙو ڏکڻ ايشيا ۾ رهن ٿا. ان کان علاوه هن علائقي ۾ لڳ ڀڳ 35 ملين عيسائي ۽ 25 ملين ٻڌ پڻ رهن ٿا.[30][31][32][33]

وصف

[سنواريو]

ابهام

[سنواريو]

ڏکڻ ايشيا جون مختلف وصفون، جن ۾ گڏيل قومن جي جاگرافيائي رٿا واري وصف به شامل آهي. اها رٿا “شمارياتي سهولت” لاءِ ٺاهي وئي آهي ۽ ان مان ملڪن يا علائقن جي سياسي يا ٻين لاڳاپن بابت ڪو مفروضو مراد نه آهي.[34]

ڏکڻ ايشيا جي جاگرافيائي حد صاف ۽ قطعي نه آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هن علائقي ۾ شامل ملڪن جون رياستي بناوٽون ۽ پرڏيهي پاليسيءَ جون رخ بنديون هڪ ٻئي کان ڪافي مختلف آهن.[35] هندستاني سلطنت جي بنيادي علائقن، يعني انهن علائقن کان ٻاهر جيڪي برطانوي راڄ جي نظام هيٺ برطانوي سلطنت جو حصو هئا، ڏکڻ ايشيا ۾ ٻين ملڪن جي شموليت بابت ڪافي اختلاف ملي ٿو.[36][37][38][39]

ڏکڻ ايشيا ۽ ايشيا جي ٻين حصن، خاص طور ڏکڻ اوڀر ايشيا ۽ اولهه ايشيا، جي وچ ۾ ڪا هڪ واضح جاگرافيائي، جاگير-سياسي، سماجي-ثقافتي، معاشي يا تاريخي حد موجود نه آهي.[40] هن علائقي جو وڏو حصو اپٻيٽ جهڙو آهي، جيڪو هندستاني پليٽ تي بيٺل آهي ۽ وڏين جبلائي رڪاوٽن جي ڪري باقي ايشيا کان گهڻو الڳ نظر اچي ٿو.[41][42]

مٿاڇري جي بناوٽ ۾ هي علائقو هڪ هيري جهڙي شڪل رکي ٿو، جنهن کي اتر ۾ هماليا، اولهه ۾ هندو ڪش ۽ اوڀر ۾ اراڪاني جبل حدبند ڪن ٿا.[43] هي علائقو ڏکڻ طرف هندي سمنڊ تائين پکڙيل آهي؛ ان جي ڏکڻ-اولهه ۾ عربي سمنڊ ۽ ڏکڻ-اوڀر ۾ بنگال جي نار واقع آهن.[44][45]

ڏکڻ ايشيا جي اتر-اولهندي حد بابت اختلاف آهي؛ افغانستان کي ڪڏهن ڏکڻ ايشيائي ۽ ڪڏهن وچ ايشيائي ملڪ طور بيان ڪيو ويندو آهي.

ڏکڻ ايشيا جي عام وصف وڏي حد تائين هندستاني سلطنت جي انتظامي حدن مان ورثي ۾ ملي آهي، پر ان ۾ ڪجهه اهم استثنا پڻ آهن.[46] موجوده بنگلاديش، ڀارت ۽ پاڪستان جا علائقا، جيڪي 1857ع کان 1947ع تائين برطانوي سلطنت جا بنيادي علائقا هئا، ڏکڻ ايشيا جا به بنيادي علائقا سمجهيا وڃن ٿا.[47][48]

نيپال ۽ ڀوٽان جبلائي ملڪ آهن. اهي ٻئي آزاد ملڪ برطانوي راڄ جي سڌي حڪمراني هيٺ نه هئا، پر برطانوي سلطنت جي تحفظ هيٺ رياستون هئا.[49] ٻيٽائي ڏکڻ ايشيا جا ملڪ، يعني سري لنڪا ۽ مالديپ، پڻ عام طور ڏکڻ ايشيا ۾ شامل ڪيا وڃن ٿا.[50]

مختلف سببن تي ٻڌل ڪجهه وصفن ۾ برطانوي هندي سمنڊ علائقو ۽ تبت خودمختيار علائقو به شامل ڪيا وڃن ٿا.[51][52][53][54][55][56] ميانمار، جيڪو اڳوڻي برطانوي نوآبادي هو ۽ هاڻي گهڻو ڪري ڏکڻ اوڀر ايشيا جو حصو سمجهيو وڃي ٿو، ڪڏهن ڪڏهن ڏکڻ ايشيا ۾ به شامل ڪيو ويندو آهي.[35][37][57] افغانستان کي به ڪجهه ذريعا ڏکڻ ايشيا ۾ شامل ڪن ٿا.[35][37][58][5]

تنظيمي وصفون

[سنواريو]
ڏکڻ ايشيا بابت گڏيل قومن جو نقشو.[59] بهرحال، گڏيل قومون پاڻ ڪنهن خاص جاگرافيائي تعريف يا سرحدن جي سرڪاري توثيق نٿيون ڪن.[note 2]

ڏکڻ ايشيائي علائقائي سهڪار تنظيم (SAARC) ڏکڻ ايشيا جي ملڪن جو هڪ لڳاتار علائقائي اتحاد آهي، جيڪو 1985ع ۾ قائم ٿيو. شروعات ۾ ان جا ست ميمبر ملڪ هئا: بنگلاديش، ڀوٽان، ڀارت، مالديپ، نيپال، پاڪستان ۽ سري لنڪا. 2007ع ۾ افغانستان کي اٺين ميمبر طور شامل ڪيو ويو.[60][61]

چين ۽ ميانمار پڻ سارڪ جي مڪمل رڪنيت لاءِ درخواستون ڏئي چڪا آهن.[62][63] ڏکڻ ايشيا آزاد واپاري معاهدو (SAFTA) 2011ع ۾ افغانستان کي پڻ شامل ڪيو.[64]

ورلڊ بينڪ ۽ گڏيل قومن جو ٻارن لاءِ فنڊ (UNICEF) ڏکڻ ايشيا جي تعريف لاءِ سارڪ جي سڀني اٺن ميمبر ملڪن کي تسليم ڪن ٿا.[65][66][67][68]

ٻئي طرف گڏيل قومن جي ايشيا ۽ پئسفڪ لاءِ اقتصادي ۽ سماجي ڪميشن (UNESCAP) پاران استعمال ٿيندڙ هرشمن–هر فِنڊال اشاري ۾ افغانستان کي ڏکڻ ايشيا مان خارج ڪيو ويو آهي.[69]

آبادي ڄاڻ نيٽ ورڪ (POPIN) مالديپ کي پنهنجي ڏکڻ ايشيائي فهرست ۾ شامل نٿو ڪري، ڇاڪاڻ⁠تہ ان کي پئسفڪ POPIN جي ذيلي علائقائي نيٽ ورڪ سان ڳنڍيو ويو آهي.[70]

گڏيل قومن جي شمارياتي شعبي جي گڏيل قومن جي جاگرافيائي رٿا، جيڪا شمارياتي مقصدن لاءِ استعمال ڪئي ويندي آهي، ايران سميت سارڪ جي سڀني اٺن ميمبر ملڪن کي ڏاکڻي ايشيا (گڏيل قومن جي جاگرافيائي رٿا) جو حصو قرار ڏئي ٿي.[71]

هندستاني برصغير

[سنواريو]
1992ع جي ايشيا جي جاگرافي بابت هڪ ڪتاب موجب: ”وڏو هندستان مٿاڇري جي بناوٽ جي لحاظ کان واضح نموني سڃاڻپ رکي ٿو؛ اهو هندستاني اپٻيٽ آهي، جيڪو اتر ۾ هماليا، اولهه ۾ هندو ڪش ۽ اوڀر ۾ اراڪاني جبلن سان گهيريل آهي.“[57][43]

اصطلاح ’’هندستاني برصغير‘‘ ۽ ’’ڏکڻ ايشيا‘‘ ڪيترن ئي موقعن تي هڪ ٻئي جي بدران استعمال ڪيا ويندا آهن.[50][44][72][73][74] هندستاني برصغير بنيادي طور هڪ ارضياتي اصطلاح آهي، جيڪو انهيءَ زميني پٽيءَ ڏانهن اشارو ڪري ٿو جيڪا قديم گونڊوانا براعظم کان ڌار ٿي اتر-اوڀر طرف سرڪندي لڳ ڀڳ 55 ملين سال اڳ، پاليوسين دور جي پڇاڙيءَ ۾، يوريشيائي پليٽ سان ٽڪرائي هئي. هن ارضياتي علائقي ۾ عام طور بنگلاديش، ڀوٽان، ڀارت، مالديپ، نيپال، پاڪستان ۽ سري لنڪا شامل سمجهيا وڃن ٿا.[75]

مورخ ڪيٿرين ايشر ۽ سنتھيا ٽالبوٽ جي راءِ موجب ’’هندستاني برصغير‘‘ جو اصطلاح ڏکڻ ايشيا جي اهڙي قدرتي زميني ڪاميٽيءَ لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جيڪا تاريخي طور يوريشيا جي ٻين حصن کان نسبتاً الڳ رهي آهي.[76]

’’هندستاني برصغير‘‘ وارو اصطلاح برطانوي سلطنت جي دور ۾ عام ٿيو ۽ خاص طور انهن ملڪن ۾ گهڻو استعمال ٿيندو رهيو جيڪي ان سلطنت جا جانشين بڻيا.[72] جڏهن ته ’’ڏکڻ ايشيا‘‘ وارو اصطلاح خاص طور تڏهن استعمال ڪيو ويندو آهي جڏهن عالمن يا سرڪاري ادارن کي هن علائقي کي اوڀر ايشيا کان الڳ نموني بيان ڪرڻو هوندو آهي.[77] مورخ سوگاتا بوس ۽ عايشه جلال لکن ٿا ته وڌيڪ جديد ۽ غيرجانبدار اصطلاح طور هندستاني برصغير کي هاڻي ’’ڏکڻ ايشيا‘‘ به چيو وڃي ٿو.[73]

هيءَ ’’غيرجانبدار‘‘ اصطلاح خاص طور پاڪستان ۽ بنگلاديش جي حساسيتن کي نظر ۾ رکندي استعمال ڪئي ويندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڀارت ۽ پاڪستان جي بار بار تڪرارن سبب ’’هندستاني برصغير‘‘ جهڙي اصطلاح ۾ ’’هندستان‘‘ جي نمايان موجودگي ڪڏهن ڪڏهن سياسي اعتراض جو سبب بڻجي سگهي ٿي.[57] پاڪستان ۾ ته هڪ وقت اهڙو به هو جو ’’ڏکڻ ايشيا‘‘ واري اصطلاح کي به حد کان وڌيڪ ڀارت-مرڪز تصور ڪيو ويندو هو. ضياءُ الحق جي وفات کان اڳ تائين ڪراچي يونيورسٽي جي بين الاقوامي لاڳاپن واري شعبي ۾ هن اصطلاح جي استعمال تي پابندي پڻ هئي.[78] تاريخي ۽ ثقافتي ادب ۾ هن علائقي کي ’’هندستان‘‘ (قديم ۽ وچئين دور جي مفهوم ۾) ۽ ’’وڏو هندستان‘‘ پڻ سڏيو ويو آهي.[57][43]

تاريخ

[سنواريو]

قبل تاريخ

[سنواريو]

مرڪزي ڏکڻ ايشيا جي تاريخ انساني سرگرميءَ جي ثبوتن سان شروع ٿئي ٿي، جن ۾ هومو سيپيئنس جا نشان لڳ ڀڳ 75,000 سال اڳ تائين ملن ٿا؛ ان کان به اڳ وارا انساني نسل، جن ۾ هومو ايريڪٽس شامل آهي، لڳ ڀڳ 500,000 سال اڳ تائين موجود هئا.[79] سڀ کان اوائلي قبل تاريخي ثقافت جون پاڙون ميسوليٿڪ ماڳن ۾ ملن ٿيون، جيئن ڀيمبيٽڪا جي پٿري پناهه گاهن جون غاري چٽساليون ظاهر ڪن ٿيون، جيڪي 30,000 قبل مسيح يا ان کان به اڳ جي دور سان لاڳاپيل آهن،[note 3] ۽ اهڙا نشان نئين پٿر واري دور تائين به پهچن ٿا.[note 4]

قديم دور

[سنواريو]
2600–1900 قبل مسيح دوران سنڌو ماٿري جي تهذيب جو پختو مرحلو

سنڌو ماٿري جي تهذيب، جيڪا ت. 3300 کان 1300 قبل مسيح تائين موجوده پاڪستان، اتر ڀارت ۽ افغانستان ۾ ڏکڻ ايشيا جي اتر-اولهندي حصي ۾ پکڙجي ۽ وڌي ويجهي، ڏکڻ ايشيا جي پهرين وڏي تهذيب هئي.[80] 2600 کان 1900 قبل مسيح تائين پختو هڙپا دور ۾ هڪ ترقي يافته، پيچيده ۽ ٽيڪنالاجي طور اڳتي وڌيل شهري ثقافت پيدا ٿي.[81] انسانيات جي ماهر پوسيل موجب، سنڌو ماٿري جي تهذيب ڏکڻ ايشيائي مذهبن لاءِ هڪ منطقي، جيتوڻيڪ ڪجهه حد تائين اختياري، شروعاتي نقطو مهيا ڪري ٿي؛ پر سنڌو مذهب کان پوءِ واري ڏکڻ ايشيائي روايتن تائين انهن لاڳاپن بابت عالمن ۾ اختلاف موجود آهي.[82]

265 قبل مسيح ۾ موريا سلطنت

هند-آريائن جي ويدي مذهب تان نالو ورتل ويدي دور،[note 5] لڳ ڀڳ ت. 1900 کان 500 قبل مسيح تائين هليو.[84][85] هند-آريائي هند-يورپي ٻوليون ڳالهائيندڙ چرواها ماڻهو هئا،[86] جيڪي سنڌو ماٿري جي تهذيب جي زوال کان پوءِ اتر-اولهه ڀارت ۾ لڏي آيا.[83][87] ٻوليائي ۽ آثار قديمه جا انگ اکر 1500 قبل مسيح کان پوءِ ثقافتي تبديلي ظاهر ڪن ٿا،[83] جڏهن ته ٻوليائي ۽ مذهبي شاهديون هند-يورپي ٻولين ۽ مذهب سان لاڳاپا ڏيکارين ٿيون.[88]

لڳ ڀڳ 1200 قبل مسيح تائين ڏکڻ ايشيا جي اتر-اولهه ۽ اتر واري گنگا ميداني علائقي ۾ ويدي ثقافت ۽ زرعي زندگيءَ جو انداز قائم ٿي چڪو هو.[86][89] رياست جي ابتدائي صورتون ظاهر ٿيون، جن مان ڪرو-پنچالا اتحاد سڀ کان وڌيڪ اثرائتو هو.[90][91] ڏکڻ ايشيا ۾ پهريون رڪارڊ ٿيل رياستي سطح وارو سماج لڳ ڀڳ 1000 قبل مسيح ۾ موجود هو.[86] برهمڻا، آرانياڪا ۽ انهن سان گڏ وڌندڙ اپنشدن رسمن جي معنيٰ بابت سوال اٿارڻ شروع ڪيا، ۽ فلسفي ۽ مابعدالطبيعي سوچ جا وڌندڙ درجا شامل ڪيا،[92] جنهن کي ”هندو سنگم“ پڻ چيو وڃي ٿو.[93]

800 کان 400 قبل مسيح جي وچ ۾ ڏکڻ ايشيا ۾ شهري آباديءَ جي واڌ، ۽ ممڪن طور شهري بيمارين جي پکڙجڻ، گوشه نشين تحريڪن ۽ اهڙن نون خيالن جي اڀار ۾ مدد ڪئي، جن روايتي برهمڻ مت کي چئلينج ڪيو.[94][حوالي ۾ موجود ناهي] انهن خيالن مان شرمڻ تحريڪون پيدا ٿيون، جن ۾ مهاوير (ت. 549–477 قبل مسيح)، جيڪو جين ڌرم جو حامي هو، ۽ ٻڌ (ت. 563 – c. 483)، جيڪو ٻڌ ڌرم جو باني هو، سڀ کان نمايان شخصيتون هيون.[95]

سڪندر اعظم جي اڳواڻيءَ هيٺ يوناني فوج ڪيترن سالن تائين ڏکڻ ايشيا جي هندو ڪش علائقي ۾ رهي ۽ پوءِ سنڌو ماٿري واري علائقي ۾ داخل ٿي. بعد ۾، ٽئين صدي قبل مسيح ۾ موريا سلطنت ڏکڻ ايشيا جي وڏي حصي تائين پکڙجي وئي. ٻڌ ڌرم هندستاني برصغير کان ٻاهر، اتر-اولهه طرف وچ ايشيا تائين پکڙيو. افغانستان جا باميان جا ٻڌا ۽ اشوڪ جا فرمان ظاهر ڪن ٿا ته ٻڌ ڀڪشو ٻڌ ڌرم، يعني ڌرم، کي سيليوسڊ سلطنت جي اوڀر وارن صوبن ۾، ۽ ممڪن آهي ته ان کان به اڳتي اولهه ايشيا تائين، پکيڙيندا رهيا.[96][97][98] ٿيرواد اسڪول ٽئين صدي قبل مسيح ۾ ڀارت کان ڏکڻ طرف سري لنڪا، ۽ پوءِ ڏکڻ اوڀر ايشيا تائين پکڙيو.[99] پهرين هزاري قبل مسيح جي آخري صدين تائين ٻڌ ڌرم هماليائي علائقي، گنڌارا، هندو ڪش علائقي ۽ باختر ۾ نمايان ٿي چڪو هو.[100][101][102]

لڳ ڀڳ 500 قبل مسيح کان 300ع تائين ويدي-برهمڻي سنگم، يا ”هندو سنگم“، جاري رهيو.[93] ڪلاسيڪي هندو ۽ شرمڻ، خاص طور ٻڌ ڌرمي، خيال ڏکڻ ايشيا اندر ۽ ڏکڻ ايشيا کان ٻاهر پکڙيا.[103][104][105] گپتا سلطنت چوٿين کان ستين صدي عيسويءَ تائين هن علائقي جي وڏي حصي تي حڪومت ڪئي. هن دور ۾ وڏا مندر، خانقاهون ۽ يونيورسٽيون، جهڙوڪ نالندا، ٺهيون.[106][107][108] هن دور ۾، ۽ ڏهين صديءَ تائين، ڏکڻ ايشيا ۾ ڪيترائي غاري خانقاهون ۽ مندر تعمير ٿيا، جهڙوڪ اجنتا غارون، بادامي غاري مندر ۽ ايلورا غارون.[109][110][111]

وچئين دور

[سنواريو]
ابتدائي وچئين دور جي چولا خاندان جي اثر رسوخ جي وسعت

اسلام اٺين صدي عيسويءَ ۾ ڏکڻ ايشيا جي سرحدي علائقن ۾ هڪ سياسي قوت طور ظاهر ٿيو، جڏهن عرب سپهه سالار محمد بن قاسم موجوده پاڪستان جي علائقي سنڌ ۽ ڏاکڻي پنجاب جي ملتان کي فتح ڪيو.[112] 962ع تائين ڏکڻ ايشيا جي هندو ۽ ٻڌ بادشاهتن تي وچ ايشيا مان ايندڙ مسلمان فوجن جي حملي جو سلسلو شروع ٿي چڪو هو.[113]

انهن حملي آورن مان محمود غزنوي به شامل هو، جنهن 997ع کان 1030ع جي وچ ۾ سترهن ڀيرا سنڌو درياهه جي اوڀر ۽ جمنا درياهه جي اولهه ۾ واقع اتر ڀارت جي بادشاهتن تي حملا ڪري سندن خزانا لٽيا.[114] محمود غزنوي خزانا ته ڦريا، پر هر ڀيري واپس هليو ويو ۽ صرف اولهندي پنجاب تائين اسلامي حڪمراني وڌائي سگهيو.[115][116]

مسلمان فوجي اڳواڻن طرفان اتر ۽ اولهندي ڀارت جي بادشاهتن تي حملا محمود غزنوي کان پوءِ به جاري رهيا، جن ۾ انهن بادشاهتن کي ڦريو ۽ ڪمزور ڪيو ويو.[117] بهرحال، اهي حملا مستقل اسلامي رياستن جون حدون قائم ڪرڻ يا انهن کي وسيع ڪرڻ ۾ ڪامياب نه ٿيا. معزالدين محمد غوري 1173ع ۾ اتر ڀارت ۾ باقاعده توسيعي جنگ شروع ڪئي.[118] هن اسلامي دنيا کي وڌائيندي پنهنجي لاءِ هڪ نئين سلطنت قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي،[114][119] جنهن سان ان مسلم سلطنت جو بنياد پيو جيڪا پوءِ دهلي سلطنت جي نالي سان مشهور ٿي.[114] ڪجهه مورخ دهلي سلطنت جي شروعات 1192ع کان شمار ڪن ٿا، ڇاڪاڻ ته ان وقت تائين معزالدين محمد غوري ڏکڻ ايشيا ۾ موجود ۽ اثرانداز ٿي چڪو هو.[120]

دهلي سلطنت ڏکڻ ايشيا جي مختلف حصن تي پکڙيل هئي ۽ ان تي مختلف خاندانن حڪومت ڪئي، جن ۾ مملوڪ، خلجي، تغلق، سيد ۽ لودي خاندان شامل هئا. محمد بن تغلق 1325ع ۾ اقتدار ۾ آيو ۽ وڏي پيماني تي توسيعي مهم هلائي. سندس 26 سالن جي حڪمراني دوران دهلي سلطنت ڏکڻ ايشيا ۾ پنهنجي سڀ کان وڏي جاگرافيائي وسعت تي پهتي.[121]

سني سلطان محمد بن تغلق نه رڳو هندو غير مسلم آباديءَ تي، پر شيعا ۽ مهدي جهڙن غير سني مسلمان فرقن تي پڻ ظلم ڪيو.[122][123][124]

چوڏهين صديءَ دوران دهلي سلطنت جي خلاف ڏکڻ ايشيا جي مختلف علائقن ۾ بغاوتون ٿيون.[حوالو گهربل] اتر-اوڀر ۾ بنگال سلطنت 1346ع ۾ آزاد ٿي وئي ۽ سورهين صديءَ جي شروعات تائين اقتدار ۾ رهي. ان سلطنت جو سرڪاري مذهب اسلام هو.[125][126]

ڏکڻ ڀارت ۾ هندو وجي نگر سلطنت 1336ع ۾ طاقتور ٿي ۽ سورهين صديءَ جي وچ تائين قائم رهي. آخرڪار تاليڪوٽا جي جنگ ۾ دکن جي مسلم سلطنتن جي گڏيل اتحاد هٿان شڪست کاڌائين ۽ تباهه ٿي وئي.[127][128]

1526ع جي لڳ ڀڳ پنجاب جي گورنر دولت خان لودي مغل حڪمران بابر سان رابطو ڪيو ۽ کيس دهلي سلطنت تي حملي جي دعوت ڏني. بابر 1526ع ۾ پاني پت جي پهرين جنگ ۾ ابراهيم لودي کي شڪست ڏئي قتل ڪري ڇڏيو. ابراهيم لودي جي موت سان دهلي سلطنت جو خاتمو ٿيو ۽ ان جي جاءِ تي مغليه سلطنت قائم ٿي.[129]

جديد دور

[سنواريو]
شهنشاهه شاهجهان ۽ سندس پٽ شهزادو اورنگزيب عالمگير مغل درٻار ۾، 1650ع

سترهين صديءَ جي وچ ڌاري مغليه سلطنت ڏکڻ ايشيا جي سڀ کان طاقتور سياسي قوت بڻجي چڪي هئي. شاهجهان جي دور ۾ سلطنت پنهنجي دولت، فنِ تعمير ۽ شاهي شان و شوڪت جي بلند ترين مرحلي تي پهتي. هن دور ۾ تاج محل، لال قلعو ۽ ڪيترائي شاندار مغل يادگار تعمير ٿيا، جيڪي اڄ به ڏکڻ ايشيا جي ثقافتي ورثي جو اهم حصو سمجهيا وڃن ٿا.

اورنگزيب عالمگير 1658ع ۾ اقتدار سنڀالڻ کان پوءِ مغليه سلطنت کي پنهنجي سڀ کان وڏي جاگرافيائي وسعت تائين پهچايو. سندس دور ۾ سلطنت تقريباً سڄي هندستاني برصغيرَ جي وڏي حصي تي پکڙجي وئي. بهرحال، ڊگهي فوجي مهمن، خاص طور دکن جي رياستن خلاف جنگين، سلطنت جي مالي وسيلن تي وڏو بار وڌو. اورنگزيب جي وفات 1707ع کان پوءِ مغليه سلطنت اندر سياسي عدم استحڪام، صوبائي خودمختياري ۽ جانشيني جي تڪرارن ۾ اضافو ٿيو، جنهن سلطنت جي زوال جي شروعات ڪئي.

ارڙهين صديءَ دوران مغل مرڪزي اقتدار ڪمزور ٿيڻ لڳو ۽ ڪيترن ئي علائقائي طاقتن اڀار ورتو. مرهٽا سلطنت اولهه ۽ وچ ڀارت ۾ هڪ وڏي فوجي ۽ سياسي قوت طور سامهون آئي. سک سلطنت پنجاب ۾ مضبوط ٿي، جڏهن ته حيدرآباد رياست، ميسور سلطنت، بنگال نوابي ۽ ٻين علائقائي حڪومتن پڻ عملي خودمختياري حاصل ڪئي. انهيءَ دور ۾ ڏکڻ ايشيا جو سياسي منظرنامو گهڻ مرڪزي بڻجي ويو. ساڳئي وقت يورپي واپاري قوتون ڏکڻ ايشيا ۾ وڌيڪ سرگرم ٿيڻ لڳيون. پورچوگال، نيدرلينڊ، فرانس ۽ برطانيا جي واپاري ڪمپنين سامونڊي واپار ذريعي علائقي ۾ پنهنجو اثر وڌايو. انهن مان برطانوي اوڀر هند ڪمپني آهستي آهستي واپاري اداري کان سياسي طاقت ۾ تبديل ٿي وئي.

1757ع ۾ پلاسي جي جنگ برطانوي اوڀر هند ڪمپني لاءِ هڪ اهم موڙ ثابت ٿي. هن جنگ ۾ ڪمپني بنگال جي نواب سراج الدوله کي شڪست ڏني، جنهن کان پوءِ ڪمپني بنگال جي مالي ۽ انتظامي وسيلن تي ڪنٽرول حاصل ڪيو. 1764ع ۾ بڪسر جي جنگ کان پوءِ ڪمپني جي طاقت وڌيڪ وڌي وئي ۽ هن اتر ڀارت جي وڏن حصن تي پنهنجو اثر قائم ڪيو.

ارڙهين ۽ اوڻيهين صديءَ دوران برطانوي اوڀر هند ڪمپني فوجي مهمن، سفارتي معاهدن ۽ انتظامي قدمن ذريعي ڏکڻ ايشيا جي اڪثر علائقن تي پنهنجو ڪنٽرول وڌايو. ڪيترين رياستن کي سڌو سنئون برطانوي راڄ هيٺ آندو ويو، جڏهن ته ٻيون رياستون ماتحت يا اتحادي رياستن جي صورت ۾ برقرار رهيون.

1857ع ۾ وڏي پيماني تي بغاوت برپا ٿي، جنهن کي مختلف نالن سان ياد ڪيو وڃي ٿو، جهڙوڪ 1857ع جي هندستاني بغاوت، سپاهين جي بغاوت يا هندستان جي پهرين آزاديءَ جي جنگ. هن بغاوت ۾ فوجي سپاهين، مقامي حڪمرانن ۽ عام ماڻهن جو وڏو حصو شامل ٿيو. جيتوڻيڪ بغاوت آخرڪار ناڪام ٿي، پر ان جا سياسي نتيجا تمام گهرا هئا. 1858ع ۾ برطانوي حڪومت اوڀر هند ڪمپني کان سڌو سنئون اقتدار پنهنجي هٿ ۾ ورتو ۽ برطانوي راڄ قائم ٿيو. ان کان پوءِ ڏکڻ ايشيا جو وڏو حصو برطانوي تاج جي انتظام هيٺ آيو. برطانوي دور ۾ جديد ريلويون، ٽيليگراف، بندرگاهون، يونيورسٽيون ۽ نوان انتظامي ادارا قائم ڪيا ويا. ساڳئي وقت نوآبادياتي معاشي پاليسين مقامي صنعتن، زراعت ۽ سماجي ڍانچي تي گهرو اثر ڇڏيو. اوڻيهين صديءَ جي آخر ۽ ويهين صديءَ جي شروعات ۾ قومي شعور ۽ سياسي تنظيمون تيزيءَ سان اڀريون. 1885ع ۾ انڊين نيشنل ڪانگريس جو قيام ٿيو، جڏهن ته مسلمان سياسي نمائندگيءَ لاءِ 1906ع ۾ آل انڊيا مسلم ليگ قائم ڪئي وئي. انهن تنظيمن بعد ۾ آزاديءَ جي سياسي جدوجهد ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.

ويهين صديءَ دوران آزاديءَ جي تحريڪ وڌيڪ منظم ٿي وئي. مهاتما گانڌي جي عدم تشدد واري تحريڪ، سول نافرماني، سياسي احتجاجن ۽ عوامي تحريڪن برطانوي راڄ تي دٻاءُ وڌايو. ٻي عالمي جنگ کان پوءِ برطانوي حڪومت لاءِ هندستاني سلطنت کي برقرار رکڻ وڌيڪ مشڪل ٿي پيو.

1947ع ۾ برطانوي هندستان کي ٻن آزاد ڊومينينن، ڀارت ۽ پاڪستان، ۾ ورهايو ويو.[21][22][23][24] هي ورهاڱو انساني تاريخ جي سڀ کان وڏي لڏپلاڻن مان هڪ هو. لکين ماڻهو نئين سرحدن جي ٻنهي پاسن ڏانهن لڏي ويا ۽ وڏي پيماني تي تشدد، جاني نقصان ۽ بي گهر ٿيڻ جا واقعا پيش آيا.[130]

پاڪستان شروعاتي طور ٻن جغرافيائي حصن، اولهه پاڪستان ۽ اوڀر پاڪستان، تي مشتمل هو. سياسي، لساني ۽ معاشي اختلافن سبب اوڀر پاڪستان ۾ خودمختياريءَ جون تحريڪون وڌنديون ويون. 1971ع ۾ بنگلاديش جي آزاديءَ جي جنگ کان پوءِ اوڀر پاڪستان هڪ آزاد رياست بنگلاديش جي صورت ۾ وجود ۾ آيو.[131] آزاديءَ کان پوءِ ڏکڻ ايشيا جي ملڪن مختلف سياسي ۽ معاشي رستا اختيار ڪيا. ڀارت دنيا جي وڏي جمهوري رياستن مان هڪ بڻيو، پاڪستان مختلف دورن ۾ جمهوري ۽ فوجي حڪمرانيءَ مان گذريو، بنگلاديش 1971ع کان پوءِ قومي تعمير جي مرحلي ۾ داخل ٿيو، جڏهن ته نيپال، ڀوٽان، سري لنڪا ۽ مالديپ پڻ پنهنجن سياسي ادارن ۽ معاشي نظامن کي ترقي ڏني. جديد دور ۾ ڏکڻ ايشيا دنيا جي سڀ کان وڌيڪ آباديءَ وارن علائقن مان هڪ آهي. هي علائقو معاشي واڌ، شهري آباديءَ جي تيزي سان وڌڻ، ٽيڪنالاجي ترقي، علائقائي تعاون، ماحولياتي چئلينجن ۽ سياسي تڪرارن جي ڪري عالمي سطح تي وڏي اهميت رکي ٿو.

همعصر دور

[سنواريو]
آزاديءَ وقت 15 آگسٽ 1947ع تي ڀارت (ناسي رنگ) ۽ پاڪستان (سائي رنگ) جا علائقا.
ڀارت ۽ پاڪستان ويهين صديءَ جي وچ ڌاري پنهنجا علائقا منظم ڪيا، پر ڪشمير بابت سندن تڪرار اڃا تائين جاري آهي.

1947ع ۾ آزادي حاصل ڪرڻ کان پوءِ نون قائم ٿيل ڀارت ۽ پاڪستان کي اهو فيصلو ڪرڻو پيو ته برصغيرَ جي انهن سوين نوابي رياستن سان ڪيئن ورتاءُ ڪيو وڃي جيڪي وڏي حصي تي حڪمراني ڪري رهيون هيون، ۽ انهن يورپي (غير برطانوي) نوآبادين جو مستقبل ڇا هجي جيڪي اڃا باقي هيون.[132] جلد ئي عوامي راءِ شماري، فوجي ڪارروائين ۽ سياسي الحاقن جو هڪ سلسلو شروع ٿيو، جنهن جي نتيجي ۾ ڪجهه سالن اندر ڀارت جي سياسي يڪجائي ۽ پاڪستان جي اڪثر نوابي رياستن کي نئين قومي رياستن ۾ ضم ڪيو ويو.[133][134]

1971ع جي هند-پاڪستان جنگ جي قانوني شروعات کان ٿورو اڳ ڏکڻ ايشيا جو نقشو، جيڪا اوڀر پاڪستان جي آزاد رياست بنگلاديش ۾ تبديل ٿيڻ سان ختم ٿي.

آزاديءَ کان پوءِ ايندڙ ڏهاڪن ۾ ڀارت ۽ پاڪستان ڪيترائي ڀيرا هڪ ٻئي سان جنگين ۽ فوجي تڪرارن ۾ ملوث ٿيا، جن ۾ ڪشمير تڪرار هڪ اهم عنصر رهيو.[135] 1971ع ۾ پاڪستان جو اوڀر وارو حصو، ڀارت جي مدد سان، بنگلاديش جي آزاديءَ جي جنگ کان پوءِ الڳ ٿي ويو ۽ عوامي جمهوريه بنگلاديش جي صورت ۾ هڪ نئين خودمختيار رياست طور وجود ۾ آيو.[136] ان واقعي سان گڏوگڏ ڀارت ۽ پاڪستان طرفان ٿوري ئي عرصي بعد ايٽمي هٿيار حاصل ڪرڻ ٻنهي ملڪن جي وچ ۾ ڇڪتاڻ کي وڌيڪ وڌايو.[137]

سرد جنگ جي دور ۾ به علائقي جي سياسي ورهاست تي اثر پيو. پاڪستان اولهه جي ملڪن سان ويجهو رهيو، جڏهن ته ڀارت سوويت يونين سان لاڳاپا مضبوط ڪيا.[138] 1962ع جي چين-ڀارت جنگ کان پوءِ ڀارت ۽ چين جا لاڳاپا وڌيڪ پيچيده ٿيا، جڏهن ته پاڪستان ۽ چين وچ ۾ ويجها سفارتي ۽ فوجي تعلقات قائم ٿيا.[139]

پاڪستان آزاديءَ کان پوءِ دهشتگردي، معاشي مسئلن ۽ فوجي اثر رسوخ جهڙن چئلينجن کي منهن ڏيندو رهيو آهي.[140] پاڪستان جي سياسي تاريخ ۾ اڃا تائين ڪو به وزيراعظم مڪمل پنجن سالن جي آئيني مدي تائين اقتدار ۾ برقرار نه رهي سگهيو آهي.[141]

ٻئي پاسي ڀارت معاشي ۽ صنعتي ترقيءَ ۾ نمايان واڌ حاصل ڪئي.[142] 1980ع واري ڏهاڪي کان پوءِ اقتصادي آزادڪاريءَ جي پاليسين سبب انتهائي غربت جي شرح ۾ نمايان گهٽتائي آئي ۽ 2010ع واري ڏهاڪي دوران في فرد قومي آمدنيءَ جي لحاظ کان ڀارت پاڪستان کان اڳتي نڪري ويو.

بنگلاديش، جيڪو 1971ع کان پوءِ ڪيترن ڏهاڪن تائين سياسي بحرانن ۽ معاشي مشڪلاتن سان وڙهندو رهيو، هاڻي علائقي جي تيز ترين ترقي ڪندڙ معيشتن مان هڪ شمار ٿئي ٿو.[143][144] ڪجهه سالن دوران في فرد مجموعي گهريلو پيداوار جي لحاظ کان بنگلاديش ڀارت کان به اڳتي رهيو آهي.[145][146]

افغانستان گذريل ڪيترن ئي ڏهاڪن دوران ڪيترن فوجي حملن، گهرو جنگين ۽ اسلام پسند حڪومتن مان گذريو آهي. ان جي نتيجي ۾ لکين افغان پناهگير پاڪستان ۽ ڏکڻ ايشيا جي ٻين ملڪن ڏانهن منتقل ٿيا، جتي ثقافتي اثرن جي ڏي وٺ پڻ ٿي، جنهن ۾ ڪرڪيٽ جي مقبوليت هڪ نمايان مثال آهي.[147][148]

ويهين ۽ ايڪويهه صديءَ ۾ مذهبي قومپرستي ڏکڻ ايشيا جي ڪيترن ئي ملڪن ۾ وڌيڪ طاقت حاصل ڪئي آهي.[149][150] ڪجهه ذريعن موجب پاڪستان ۽ بنگلاديش ۾ مذهبي اقليتن، خاص طور هندو ۽ عيسائي برادرين، خلاف امتيازي سلوڪ ۽ تشدد سبب لکين ماڻهن لڏپلاڻ ڪئي آهي.[151][152]

ساڳئي وقت هندوتوا سان لاڳاپيل هندو قومپرستي به ڀارت ۾ 2014ع کان پوءِ، ڀارتيه جنتا پارٽي جي اقتدار ۾ اچڻ کان پوءِ، وڌيڪ نمايان ٿي آهي. هاڻوڪي دور جو هڪ اهم جيوسياسي رجحان چين-ڀارت سرحدي تڪرار ۽ ڏکڻ ايشيا ۾ اثرورسوخ جي مقابلي سان لاڳاپيل آهي. چين پاڪستان سان ويجها لاڳاپا برقرار رکندي پنهنجي معاشي طاقت ذريعي علائقي جي ڪيترن ملڪن سان تعاون وڌايو آهي، جڏهن ته چوڪنڊي سلامتي ڳالهه ٻولهه (ڪواڊ) جي فريم ورڪ ۾ آمريڪا ۽ ٻين ملڪن ڀارت سان پنهنجا لاڳاپا مضبوط ڪيا آهن ته جيئن وسيع هند-پئسفڪ خطو ۾ چين جي وڌندڙ اثر جو توازن قائم ڪري سگهجي.[153][154]

ڏسو پڻ: 2025ع ڀارت-پاڪستان ڇڪتاڻ

جاگرافي

[سنواريو]

سائول ڪوهن موجب، شروعاتي نوآبادياتي دور جي حڪمت عملي ٺاهيندڙن ڏکڻ ايشيا کي اوڀر ايشيا سان گڏ ڏٺو، پر حقيقت ۾ افغانستان کان سواءِ ڏکڻ ايشيا جو علائقو هڪ الڳ جاگير-سياسي خطو آهي، جيڪو ويجهن ٻين جاگير-حڪمت عملي وارن علائقن کان جدا آهي ۽ جاگرافيائي طور تمام گهڻو متنوع آهي.[155] هن علائقي ۾ مختلف جاگرافيائي خاصيتون ملن ٿيون، جهڙوڪ گليشيئر، برساتي ٻيلو، واديون، ريگستان ۽ چرگاهه، جيڪي عام طور گهڻن وڏن کنڊن ۾ ملندڙ خاصيتون آهن. هي علائقو ٽن آبي جسمن، يعني بنگال جي نار، هندي سمنڊ ۽ عربي سمنڊ، سان گهيريل آهي ۽ ان ۾ آب و هوا جا تمام مختلف پٽا موجود آهن. هندستاني اپٻيٽ جي چوٽيءَ وٽ اعليٰ معيار جا موتي ملندا هئا.[156]

هندستاني پليٽ

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو هندستاني پليٽ

هن علائقي جو وڏو حصو هندستاني پليٽ تي واقع آهي، جيڪا هند-آسٽريلوي پليٽ جو اتر وارو حصو آهي ۽ باقي يوريشيائي پليٽ کان ڌار آهي. هندستاني پليٽ ڏکڻ ايشيا جو وڏو حصو شامل ڪري ٿي ۽ هڪ اهڙي زميني ڪاميٽي ٺاهي ٿي جيڪا هماليا کان هندي سمنڊ هيٺان طاس جي هڪ حصي تائين پکڙيل آهي. ان ۾ ڏکڻ چين ۽ اوڀر انڊونيشيا جا حصا پڻ شامل آهن، گڏوگڏ ڪنلون جبل ۽ قراقرم سلسلا پڻ شامل ٿين ٿا،[157][158] ۽ اها لداخ، ڪوھستان، هندو ڪش سلسلي ۽ بلوچستان تائين پهچي ٿي، پر انهن کي مڪمل طور شامل نٿي ڪري.[159][160][161] هتي اهو نوٽ ڪرڻ جهڙو آهي ته جاگير-طبعياتي لحاظ کان تبت جو يارلونگ تسانگپو درياهه علائقائي بناوٽ جي سرحد کان ٻاهر واقع آهي، جڏهن ته تاجڪستان جا پامير جبل ان سرحد جي اندر واقع آهن.[162]

هندستاني برصغير اڳ ۾ عظيم کنڊ گونڊوانا جو حصو هو. اهو ڪريٽيشيس دور ۾ ان کان الڳ ٿيو ۽ لڳ ڀڳ 50 کان 55 ملين سال اڳ يوريشيائي پليٽ سان ٽڪرائجي هماليائي سلسلو ۽ تبتي مٿانهون پٽ پيدا ڪيائين. هي اپٻيٽ وارو علائقو هماليا ۽ ڪنلون جبلن جي ڏکڻ ۾، ۽ سنڌو درياهه ۽ ايراني مٿانهون پٽ جي اوڀر ۾ واقع آهي. اهو ڏکڻ طرف هندي سمنڊ ۾ پکڙجي ٿو، جتي ڏکڻ-اولهه ۾ عربي سمنڊ ۽ ڏکڻ-اوڀر ۾ بنگال جي نار واقع آهن.

آب و هوا

[سنواريو]
ڏکڻ ايشيا جو ڪوپن آب و هوا درجابندي نقشو[163] ڏيهي نباتات، گرمي پد، برسات ۽ انهن جي موسمي ترتيب تي ٻڌل آهي.

هن وسيع علائقي جي آب و هوا هنڌ کان هنڌ تمام گهڻو بدلجي ٿي: ڏکڻ ۾ استوائي چوماسي آب و هوا کان وٺي اتر ۾ معتدل آب و هوا تائين. هي تنوع رڳو اوچائيءَ سبب نه، پر سامونڊي ڪناري جي ويجهڙائي ۽ چوماسي جي موسمي اثر جهڙن عنصرن سبب به پيدا ٿئي ٿو. ڏاکڻا حصا گهڻو ڪري اونهاري ۾ گرم هوندا آهن ۽ چوماسي دور ۾ برسات حاصل ڪندا آهن. هند-گنگا ميدانن جو اتر وارو پٽو پڻ اونهاري ۾ گرم، پر سياري ۾ نسبتاً ٿڌو هوندو آهي. اتر جا جبلائي علائقا وڌيڪ ٿڌا آهن ۽ هماليائي سلسلن جي مٿاهين اوچائين تي برفباري ٿيندي آهي.

هماليا اتر ايشيا مان ايندڙ سخت ٿڌين هوائن کي روڪي ٿو، تنهنڪري هيٺين ميداني علائقن ۾ گرمي پد نسبتاً معتدل رهي ٿو. وڏي حصي ۾ هن علائقي جي آب و هوا کي چوماسي آب و هوا چيو ويندو آهي، جيڪا اونهاري ۾ علائقي کي آلو ۽ سياري ۾ سڪو رکي ٿي. اها آب و هوا هن علائقي ۾ جوٽ، چانهه، چانور ۽ مختلف ڀاڄين جي پوک لاءِ سازگار آهي.

ڏکڻ ايشيا کي وڏي پيماني تي چار وسيع آب و هوا پٽن ۾ ورهايو ويندو آهي:[164]

کاسي ۽ جينتيا ٽڪرين ۽ سري لنڪا ۾ وڌ ۾ وڌ نسبتاً نمي 80 سيڪڙو کان وڌيڪ رڪارڊ ڪئي وئي آهي، جڏهن ته پاڪستان ۽ اولهه ڀارت جي ويجهن علائقن ۾ اها 20 کان 30 سيڪڙو کان گهٽ رڪارڊ ٿئي ٿي.[164] ڏکڻ ايشيا جي آب و هوا جو وڏو خاصو چوماسا آهن. ڏکڻ ايشيا چوماسي برسات تي انتهائي دارومدار رکي ٿو.[165] هن علائقي ۾ ٻه چوماسي نظام موجود آهن:[166]

  • اونهاري جو چوماسو: هوا ڏکڻ-اولهه کان علائقي جي گهڻن حصن ڏانهن وهندي آهي. اها سالياني برسات جو 70 کان 90 سيڪڙو فراهم ڪري ٿي.
  • سياري جو چوماسو: هوا اتر-اوڀر کان وهندي آهي. اهو سري لنڪا ۽ مالديپ ۾ وڌيڪ غالب آهي.

سال جو سڀ کان گرم دور چوماسي موسم کان اڳ، مارچ کان جون جي وچ تائين، هوندو آهي. اونهاري ۾ گهٽ دٻاءَ جا مرڪز سنڌو-گنگا ميدان تي ٺهن ٿا ۽ هندي سمنڊ مان تيز هوائون ان مرڪز ڏانهن وهنديون آهن. وڌيڪ نمي ۽ ڪڪرن جي ڍڪ سبب چوماسا سال جي ٻئي ٿڌي موسم سمجهيا وڃن ٿا. پر جون جي شروعات ۾ تبتي مٿانهون پٽ مٿان جيٽ وهڪرا ختم ٿي وڃن ٿا، سنڌو ماٿري مٿان گهٽ دٻاءُ وڌيڪ گهرو ٿئي ٿو ۽ بين-استوائي گڏجڻ وارو پٽو (ITCZ) اڳتي وڌي ٿو. اها تبديلي اوچتي ۽ تيز هوندي آهي. بنگال جي نار ۾ وچولي شدت وارا چوماسي گهٽ دٻاءَ ٺهن ٿا ۽ جون کان سيپٽمبر تائين خشڪيءَ تي پهچن ٿا.[164]

آب و هوا جي تبديلي

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ايشيا ۾ آب و هوا جي تبديلي
وڌيڪ گرمائش ايشيا مٿان فضا ۾ نمي جو مقدار وڌائي ٿي، جنهن سان انتهائي برسات سڌي طرح وڌي ٿي. ايشيا ۾ گرمائش سان گڏ 20 ساله، 50 ساله ۽ 100 ساله انتهائي واقعن جو امڪان لڳاتار وڌي ٿو. ڏکڻ ايشيا جي سڀ کان وڌيڪ متاثر حصن ۾ 3 °C (5.4 °F) گرمائش هيٺ 100 ساله انتهائي واقعن ۾ سراسري طور 15 ڀيرا تائين واڌ ممڪن آهي.[167]

چوماسي نموني جي وڌيڪ شدت سبب ڏکڻ ايشيائي ملڪن ۾ مستقبل ۾ ٻوڏن ۾ واڌ جو امڪان آهي.[168]:1459 سڄي ايشيا ۾، آبي ٻاڦ جي آمدرفت جا 100 ساله انتهائي واقعا، جيڪي انتهائي برسات سان سڌي طرح لاڳاپيل آهن، عالمي 1.5 °C (2.7 °F) گرمائش هيٺ 2.6 ڀيرا وڌيڪ ٿيندا؛ جڏهن ته 2 °C (3.6 °F) ۽ 3 °C (5.4 °F) گرمائش هيٺ اهي ترتيبوار 3.9 ۽ 7.5 ڀيرا وڌيڪ ٿيندا. ڏکڻ ايشيا جي ڪجهه حصن ۾ اهي 15 ڀيرا تائين وڌيڪ ٿي سگهن ٿا.[167]

ساڳئي وقت، وڌيڪ گرمائش هيٺ 2100ع تائين هندو ڪش علائقي جي گليشيئر برف جو ٻه-ٽيون حصو تائين ڳري سگهي ٿو، ۽ اهي گليشيئر 220 ملين کان وڌيڪ ماڻهن جي آبي طاسن کي پاڻي فراهم ڪن ٿا.[168]:1487 2050ع کان پوءِ جڏهن گليشيئر ڳرڻ واري پاڻيءَ جو وهڪرو گهٽجڻ لڳندو، تڏهن آبي بجلي جي پيداوار گهٽ اڳڪٿي جوڳي ۽ گهٽ ڀروسي جوڳي ٿيندي، جڏهن ته زراعت اڳ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ شدت اختيار ڪندڙ چوماسي تي دارومدار رکندي.[169][170][171]

2050ع جي لڳ ڀڳ گنگا ۽ سنڌو درياهن جي طاسن ۾ رهندڙ ماڻهو، جتي غير چوماسي آبپاشي جو 60 سيڪڙو تائين حصو گليشيئرن مان اچي ٿو،[172] آب و هوا ۽ سماجي-معاشي ٻنهي سببن ڪري شديد پاڻي کوٽ کي منهن ڏئي سگهن ٿا.[168]:1486

2030ع تائين ڀارت جا وڏا شهر، جهڙوڪ ممبئي، ڪولڪتا، ڪٽڪ ۽ ڪوچي، پنهنجي علائقي جي وڏي حصي کي لهر جي سطح کان هيٺ ڏسڻ جي امڪان ۾ آهن.[173] صرف ممبئي ۾، جيڪڏهن ان سان مطابقت پيدا نه ڪئي وئي ته 2050ع تائين 112 کان 162 ارب آمريڪي ڊالرن جو نقصان ٿي سگهي ٿو، جيڪو 2070ع تائين لڳ ڀڳ ٽيڻ ٿي ويندو.[168] بنگلاديش ۾ سمنڊ جي سطح ۾ واڌ 2050ع تائين 0.9 کان 2.1 ملين ماڻهن کي بي گهر ڪري سگهي ٿي ۽ 2030ع تائين بجلي گهرن جي هڪ-ٽئين حصي تائين منتقل ڪرڻ تي مجبور ڪري سگهي ٿي.[168] خوراڪي تحفظ وڌيڪ اڻبرابر ٿيندو، ۽ ڪجهه ڏکڻ ايشيائي ملڪ عالمي خوراڪ قيمتن جي اٿل پٿل سبب اهم سماجي اثرن کي منهن ڏئي سگهن ٿا.[168]:1494 ڏکڻ ايشيا ۾ وچڙندڙ دست سبب موت ۽ ڊينگي بخار جي واقعن ۾ واڌ جو پڻ امڪان آهي.[168]:1508 ڏکڻ ايشيا جا ڪجهه حصا، گهٽ ۾ گهٽ اخراج واري آب و هوا تبديلي منظرنامن کان سواءِ، سڀني منظرنامن هيٺ گرمي دٻاءُ لاءِ “نازڪ صحت حدن” تائين پهچي سگهن ٿا.[168]:1465 وڌيڪ اخراج واري منظرنامي هيٺ، 2050ع تائين آب و هوا جي تبديلي سبب 40 ملين ماڻهو، يعني ڏکڻ ايشيا جي آبادي جو لڳ ڀڳ 2 سيڪڙو، اندروني لڏپلاڻ تي مجبور ٿي سگهن ٿا.[168]:1469

ويهين صديءَ کان وٺي هندو ڪش هماليا علائقي ۾ مشاهدي هيٺ آيل گليشيئر ڪاميٽيءَ جو نقصان[170]

علائقا

[سنواريو]

اتر ڏکڻ ايشيا

[سنواريو]

نسلي-لساني لحاظ کان اتر ڏکڻ ايشيا ۾ گهڻو ڪري هند-آريائي آبادي غالب آهي،[174][175] جڏهن ته افغانستان ۽ بلوچستان ۾ ايراني آباديون، ۽ هماليا جي ويجهن علائقن ۾ مختلف لساني برادريون پڻ موجود آهن.[176][177]

هن علائقي جون حدون گهڻو تڪراري رهيون آهن، خاص طور ڀارت ۽ ان جي پاڙيسري ملڪن، يعني پاڪستان ۽ چين، جي وچ ۾؛ ان سان گڏ اتر اوڀر ڀارت جي عليحدگي پسند تحريڪن پڻ حدن ۽ انتظام بابت تڪرارن جو حصو رهيون آهن.[178][179][180]

علائقي جي هن ڇڪتاڻ سبب اتر ڏکڻ ايشيا جي ملڪن وچ ۾ درياهن جي پاڻيءَ جي ورڇ ڏکي ٿي وئي آهي؛[181] آب و هوا جي تبديلي هن مسئلي کي وڌيڪ سنگين بڻائڻ جو امڪان رکي ٿي.[182][183] هند-گنگا ميدان جي غلبي هيٺ هي علائقو لڳ ڀڳ اڌ ارب ماڻهن جو گهر آهي ۽ ڏکڻ ايشيا جو سڀ کان غريب ذيلي علائقو شمار ٿئي ٿو.[179]

اتر اولهه ڏکڻ ايشيا

[سنواريو]

اتر اولهه ڏکڻ ايشيا دنيا جي ڪيترين اوائلي تهذيبن جو ماڳ رهيو آهي، جن ۾ سنڌو ماٿري جي تهذيب پڻ شامل آهي.[184][185] تاريخي طور اهو ڏکڻ ايشيا جو سڀ کان وڌيڪ فتح ٿيل علائقو رهيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اولهه کان ايندڙ حملي آور فوجن کي هندستاني برصغير ۾ داخل ٿيڻ لاءِ سڀ کان پهريان هن علائقي مان گذرڻو پوندو هو.[186] انهن ڪيترين يلغارن سبب اتر اولهه ڏکڻ ايشيا تي ڏکڻ ايشيا کان ٻاهر جي مختلف ذريعن، خاص طور مسلم دنيا، جا نمايان اثر پيا.[187]

اوڀر ڏکڻ ايشيا

[سنواريو]

اوڀر ڏکڻ ايشيا ۾ بنگلاديش، يعني اوڀر بنگال، ڀوٽان، اوڀر ۽ اتر اوڀر ڀارت جا حصا، ۽ نيپال شامل آهن. هن علائقي جون اهم هندو ۽ ٻڌ بادشاهتون ۽ سلطنتون ڪيڪٽ، وديهه، وجي، مگڌا، نندا، گنگاريدائي، موريا، انگ، ڪلنگا، ڪامروپا، سمتتا، ڪنوا، گپتا، پالا، گوڙ، سينا، کڙگا، چندرا ۽ ديوا شامل آهن.

جاگرافيائي لحاظ کان اهو علائقو اوڀر هماليا ۽ بنگال جي نار جي وچ ۾ واقع آهي. دنيا جا ٻه وڏا درياهه، گنگا ۽ برهمپترا، هن علائقي مان گذري سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪن ٿا. هن علائقي ۾ دنيا جو سڀ کان وڏو ڊيلٽا، گنگا ڊيلٽا، شامل آهي. هتي آب و هوا الپائن ۽ ذيلي الپائن کان وٺي ذيلي استوائي ۽ استوائي تائين ڦهليل آهي.

ڇاڪاڻ⁠تہ نيپال، ڀوٽان، اتر اوڀر ڀارت ۽ اوڀر ڀارت جا ڪجهه حصا سامونڊي ڪناري کان محروم آهن، تنهنڪري بنگلاديش ۽ اوڀر ڀارت، خاص طور اولهه بنگال ۽ اوڊيشا جا سامونڊي ڪنارا، هن علائقي جا اهم داخلي دروازا آهن. 441 ملين کان وڌيڪ آبادي سان اوڀر ڏکڻ ايشيا دنيا جي آباديءَ جو 6 سيڪڙو ۽ ڏکڻ ايشيا جي آباديءَ جو 25 سيڪڙو رکي ٿو.

مرڪزي-اولهندي سامونڊي ڏکڻ ايشيا

[سنواريو]

مرڪزي ڏکڻ ايشيا

[سنواريو]

ڏکڻ ڏکڻ ايشيا

[سنواريو]

ڏکڻ ڏکڻ ايشيا ۾ ڏکڻ ڀارت، مالديپ ۽ سري لنڪا شامل آهن،[188][189] ۽ هي علائقو گهڻو ڪري دراوڙي آهي.[190][191] هندي سمنڊ جي اهم واپاري گذرگاهه ۾ واقع هجڻ سبب ڏکڻ ڏکڻ ايشيا قديم زماني ۾ عالمي واپار جو مرڪز هو.[192]

تاريخي طور ڏکڻ ڏکڻ ايشيا جي حڪومتن لڳ ڀڳ 300ع کان 1300ع تائين عوامي سياسي اظهار لاءِ سنسڪرت اختيار ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ هي علائقو وسيع ڏکڻ ايشيائي ثقافتي دائري سان وڌيڪ ڳنڍجي ويو.[193] هن عمل علائقي جي ٻولين تي گهرو اثر وڌو، جنهن سبب تامل کان سواءِ سڀ وڏيون دراوڙي ٻوليون گهڻي حد تائين سنسڪرتڪاري جو شڪار ٿيون.[194][195]

هن علائقي ۾ تامل اثر پڻ نهايت اهم رهيو آهي. چولا خاندان جهڙين نمايان سلطنتن تامل ثقافت کي سري لنڪا ۽ ڏکڻ ايشيا کان ٻاهر تائين پهچايو. سري لنڪا ۾ هڪ قديم سري لنڪائي تامل اقليت موجود آهي، ۽ ملڪ جي اڪثريتي ٻولي سنڌالا پڻ دراوڙي اثر رکي ٿي.[196][197][198]

علائقا

[سنواريو]

اتر ڏکڻ ايشيا

[سنواريو]

نسلي-لساني لحاظ کان اتر ڏکڻ ايشيا ۾ گهڻو ڪري هند-آريائي آبادي غالب آهي،[199][200] جڏهن ته افغانستان ۽ بلوچستان ۾ ايراني آباديون، ۽ هماليا جي ويجهن علائقن ۾ مختلف لساني برادريون پڻ موجود آهن.[201][202]

هن علائقي جون حدون گهڻو تڪراري رهيون آهن، خاص طور ڀارت ۽ ان جي پاڙيسري ملڪن، يعني پاڪستان ۽ چين، جي وچ ۾؛ ان سان گڏ اتر اوڀر ڀارت جي عليحدگي پسند تحريڪن پڻ حدن ۽ انتظام بابت تڪرارن جو حصو رهيون آهن.[203][179][204]

علائقي جي هن ڇڪتاڻ سبب اتر ڏکڻ ايشيا جي ملڪن وچ ۾ درياهن جي پاڻيءَ جي ورڇ ڏکي ٿي وئي آهي؛[205] آب و هوا جي تبديلي هن مسئلي کي وڌيڪ سنگين بڻائڻ جو امڪان رکي ٿي.[206][207] هند-گنگا ميدان جي غلبي هيٺ هي علائقو لڳ ڀڳ اڌ ارب ماڻهن جو گهر آهي ۽ ڏکڻ ايشيا جو سڀ کان غريب ذيلي علائقو شمار ٿئي ٿو.[179]

اتر اولهه ڏکڻ ايشيا

[سنواريو]

اتر اولهه ڏکڻ ايشيا دنيا جي ڪيترين اوائلي تهذيبن جو ماڳ رهيو آهي، جن ۾ سنڌو ماٿري جي تهذيب پڻ شامل آهي.[208][209] تاريخي طور اهو ڏکڻ ايشيا جو سڀ کان وڌيڪ فتح ٿيل علائقو رهيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اولهه کان ايندڙ حملي آور فوجن کي هندستاني برصغير ۾ داخل ٿيڻ لاءِ سڀ کان پهريان هن علائقي مان گذرڻو پوندو هو.[210] انهن ڪيترين يلغارن سبب اتر اولهه ڏکڻ ايشيا تي ڏکڻ ايشيا کان ٻاهر جي مختلف ذريعن، خاص طور مسلم دنيا، جا نمايان اثر پيا.[211]

اوڀر ڏکڻ ايشيا

[سنواريو]

اوڀر ڏکڻ ايشيا ۾ بنگلاديش، يعني اوڀر بنگال، ڀوٽان، اوڀر ۽ اتر اوڀر ڀارت جا حصا، ۽ نيپال شامل آهن. هن علائقي جون اهم هندو ۽ ٻڌ بادشاهتون ۽ سلطنتون ڪيڪٽ، وديهه، وجي، مگڌا، نندا، گنگاريدائي، موريا، انگ، ڪلنگا، ڪامروپا، سمتتا، ڪنوا، گپتا، پالا، گوڙ، سينا، کڙگا، چندرا ۽ ديوا شامل آهن.

جاگرافيائي لحاظ کان اهو علائقو اوڀر هماليا ۽ بنگال جي نار جي وچ ۾ واقع آهي. دنيا جا ٻه وڏا درياهه، گنگا ۽ برهمپترا، هن علائقي مان گذري سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪن ٿا. هن علائقي ۾ دنيا جو سڀ کان وڏو ڊيلٽا، گنگا ڊيلٽا، شامل آهي. هتي آب و هوا الپائن ۽ ذيلي الپائن کان وٺي ذيلي استوائي ۽ استوائي تائين ڦهليل آهي.

ڇاڪاڻ⁠تہ نيپال، ڀوٽان، اتر اوڀر ڀارت ۽ اوڀر ڀارت جا ڪجهه حصا سامونڊي ڪناري کان محروم آهن، تنهنڪري بنگلاديش ۽ اوڀر ڀارت، خاص طور اولهه بنگال ۽ اوڊيشا جا سامونڊي ڪنارا، هن علائقي جا اهم داخلي دروازا آهن. 441 ملين کان وڌيڪ آبادي سان اوڀر ڏکڻ ايشيا دنيا جي آباديءَ جو 6 سيڪڙو ۽ ڏکڻ ايشيا جي آباديءَ جو 25 سيڪڙو رکي ٿو.

مرڪزي-اولهندي سامونڊي ڏکڻ ايشيا

[سنواريو]

مرڪزي ڏکڻ ايشيا

[سنواريو]

ڏکڻ ڏکڻ ايشيا

[سنواريو]

ڏکڻ ڏکڻ ايشيا ۾ ڏکڻ ڀارت، مالديپ ۽ سري لنڪا شامل آهن،[212][189] ۽ هي علائقو گهڻو ڪري دراوڙي آهي.[213][214] هندي سمنڊ جي اهم واپاري گذرگاهه ۾ واقع هجڻ سبب ڏکڻ ڏکڻ ايشيا قديم زماني ۾ عالمي واپار جو مرڪز هو.[215]

تاريخي طور ڏکڻ ڏکڻ ايشيا جي حڪومتن لڳ ڀڳ 300ع کان 1300ع تائين عوامي سياسي اظهار لاءِ سنسڪرت اختيار ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ هي علائقو وسيع ڏکڻ ايشيائي ثقافتي دائري سان وڌيڪ ڳنڍجي ويو.[216] هن عمل علائقي جي ٻولين تي گهرو اثر وڌو، جنهن سبب تامل کان سواءِ سڀ وڏيون دراوڙي ٻوليون گهڻي حد تائين سنسڪرتڪاري جو شڪار ٿيون.[217][218]

هن علائقي ۾ تامل اثر پڻ نهايت اهم رهيو آهي. چولا خاندان جهڙين نمايان سلطنتن تامل ثقافت کي سري لنڪا ۽ ڏکڻ ايشيا کان ٻاهر تائين پهچايو. سري لنڪا ۾ هڪ قديم سري لنڪائي تامل اقليت موجود آهي، ۽ ملڪ جي اڪثريتي ٻولي سنڌالا پڻ دراوڙي اثر رکي ٿي.[219][220][221]


زميني ۽ سامونڊي پکيڙ

[سنواريو]

هن فهرست ۾ خودمختيار رياستن سان لاڳاپيل تابع علائقا (غير آباد علائقن سميت) شامل آهن، پر انٽارڪٽڪا بابت دعوائون شامل ناهن. EEZ+TIA مان مراد خصوصي معاشي علائقو (EEZ) ۽ ڪل اندروني پکيڙ (TIA) جو مجموعو آهي، جنهن ۾ زمين ۽ اندروني آبي ايراضيون شامل آهن.

ملڪ زميني پکيڙ
(چورس ڪلوميٽر)		 خصوصي معاشي علائقو براعظمي کنڊ ڪُل پکيڙ
(EEZ+TIA)
افغانستان 652,864 0 0 652,864
بنگلاديش 148,460 86,392 66,438 230,390
ڀوٽان 38,394 0 0 38,394
ڀارت 3,287,263 2,305,143 402,996 5,592,406
نيپال 147,181 0 0 147,181
مالديپ 298 923,322 34,538 923,622
پاڪستان 881,913 290,000 51,383 1,117,911
سري لنڪا 65,610 532,619 32,453 598,229
ڪُل 5,221,093 4,137,476 587,808 9,300,997

سماج

[سنواريو]

آبادي

[سنواريو]

ڏکڻ ايشيا جي آبادي لڳ ڀڳ 1.938 ارب آهي، جيڪا هن علائقي کي دنيا جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو علائقو بڻائي ٿي.[222]

هي علائقو سماجي لحاظ کان انتهائي گهڻ رخو آهي، جتي ڪيترائي لساني گروهه، مذهب ۽ ثقافتي روايتون موجود آهن. هڪ علائقي جون سماجي رسمون ۽ رهڻي ڪهڻي ٻئي علائقي کان ڪافي مختلف ٿي سگهن ٿيون.[223]

ملڪ آبادي (هزارن ۾)
(2023)		 ڏکڻ ايشيا ۾ حصو دنيا جي آبادي ۾ حصو آبادي جي گهڻائي
(في چورس ڪلوميٽر)		 آبادي واڌ جي شرح (%) آباديءَ جو اندازو (هزارن ۾)
2005–10 2010–15 2015–20 1950 1975 2000 2025 2050 2075 2100
افغانستان 42,240 2.17% 0.525% 61.8 2.78 3.16 2.41 7,752 12,689 20,779 44,516 74,075 98,732 110,855
بنگلاديش 172,954 8.92% 2.15% 1301 1.18 1.16 1.04 37,895 70,066 127,658 170,937 203,905 201,891 176,366
ڀوٽان 787 0.04% 0.00978% 20.3 2.05 1.58 1.18 177 348 591 797 874 803 654
ڀارت 1,428,628 73.7% 17.5% 473.4 1.46 1.23 1.10 376,325 623,103 1,056,576 1,454,607 1,670,491 1,676,035 1,529,850
مالديپ 521 0.03% 0.00647% 1738.2 2.68 2.76 1.85 74 136 279 515 570 543 469
نيپال 30,897 1.59% 0.384% 204.1 1.05 1.17 1.09 8,483 13,420 23,941 31,577 37,401 38,189 33,770
پاڪستان 240,486 12.4% 2.98% 300.2 2.05 2.09 1.91 37,542 66,817 142,344 249,949 367,808 453,262 487,017
سري لنڪا 21,894 1.13% 0.272% 347.2 0.68 0.50 0.35 7,971 13,755 18,778 22,000 21,815 19,000 14,695
ڏکڻ ايشيا 1,938,407 100٪ 24.094٪ 377.5 - - - 476,220 800,335 1,390,946 1,974,898 2,376,939 2,488,455 2,353,676

گڏيل قومن جي انگن اکرن موجب 1950ع، 1975ع، 2000ع، 2025ع، 2050ع، 2075ع ۽ 2100ع لاءِ ڏکڻ ايشيائي ملڪن جي آباديءَ جا اندازا جدول ۾ ڏيکاريا ويا آهن. اهي اندازا وچولي زرخيزي شرح (Medium Fertility Variant) جي بنياد تي تيار ڪيا ويا آهن. ڀارت ۽ بنگلاديش ۾ زرخيزي جي شرح تيزي سان متبادل سطح (Replacement Level) ڏانهن وڌڻ سبب ڏکڻ ايشيا ۾ آبادي واڌ جي رفتار نمايان گهٽجڻ جو امڪان آهي، ۽ 21هين صديءَ جي وچ ڌاري آبادي واڌ منفي به ٿي سگهي ٿي.

ٻوليون

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ڏکڻ ايشيا جون ٻوليون
ڏکڻ ايشيا جو نسلي-لساني ورڇ وارو نقشو
w:Provinces of Afghanistan#UN Regionsw:Pashtunistanw:Sindhw:Gujaratw:Balochistan, Pakistanw:Punjabw:Hindi beltw:Hindi beltw:Kashmirw:Bhutanw:Nepalw:Bengalw:Northeast Indiaw:Telugu statesw:Maharashtraw:Odishaw:Karnatakaw:Keralaw:Tamil Naduw:Sri Lankan Tamilsw:Sinhalese people
ڏکڻ ايشيا جي هر رياست يا صوبي ۾، مالديپ کان سواءِ، ڳالهائي ويندڙ سرڪاري ٻولي يا عام رابطي جي ٻولي جو ڪلڪ ڪرڻ لائق نقشو. هند-آريائي ٻوليون سائي رنگ ۾، ايراني ٻوليون ڳاڙهي سائي رنگ ۾، دراوڙي ٻوليون واڱڻائي رنگ ۾، تبتو-برمي ٻوليون ڳاڙهي رنگ ۾، ۽ ترڪ ٻوليون نارنگي رنگ ۾ ڏيکاريل آهن.

ڏکڻ ايشيا ۾ ڪيتريون ئي ٻوليون ڳالهايون وڃن ٿيون. علائقي جون ڳالهائجندڙ ٻوليون گهڻو ڪري جاگرافيءَ سان لاڳاپيل آهن ۽ مذهبي حدن کان مٿي گڏيل طور استعمال ٿين ٿيون، پر انهن جون لکڻيون مذهبي حدن موجب نمايان طور ورهايل آهن. خاص طور ڏکڻ ايشيا جا مسلمان، جهڙوڪ افغانستان ۽ پاڪستان ۾، عربي رسم الخط ۽ فارسي نستعليق استعمال ڪن ٿا. 1952ع تائين مسلمان اڪثريت وارو بنگلاديش، جيڪو تڏهن اوڀر پاڪستان سڏبو هو، پڻ صرف نستعليق رسم الخط کي لازمي قرار ڏيندو هو؛ پر ان کان پوءِ، ٻولي تحريڪ جي نتيجي ۾ بنگالي کي ان وقت جي اوڀر پاڪستان جي سرڪاري ٻولي طور قبول ڪرڻ بعد، علائقائي رسم الخط، خاص طور بنگالي، اختيار ڪيا ويا. ٻئي طرف ڏکڻ ايشيا جا غير مسلم، ۽ ڀارت جا ڪجهه مسلمان، هند-يورپي ٻولين لاءِ براهمي رسم الخط مان نڪتل رسم الخط، ۽ دراوڙي ٻولين ۽ ٻين لاءِ غير براهمي رسم الخط استعمال ڪن ٿا.[224][225]

ناگري رسم الخط روايتي ڏکڻ ايشيائي رسم الخط ۾ برابرن ۾ پهريون رهيو آهي.[226] ديوناگري رسم الخط 120 کان وڌيڪ ڏکڻ ايشيائي ٻولين لاءِ استعمال ٿئي ٿو،[227] جن ۾ هندي،[228] مراٺي، نيپالي، پالي، ڪونڪڻي، بوڊو، سنڌي ۽ ميٿلي سميت ڪيتريون ٻيون ٻوليون ۽ لهجا شامل آهن؛ ان ڪري اهو دنيا جي سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ ۽ اختيار ڪيل لکڻين جي نظامن مان هڪ آهي.[229] ديوناگري رسم الخط ڪلاسيڪي سنسڪرت متنن لاءِ پڻ استعمال ٿيندو آهي.[227]

هن علائقي ۾ سڀ کان وڏي ڳالهائجندڙ ٻولي هندستاني ٻولي آهي، جنهن کان پوءِ بنگالي، تيلگو، تامل، مراٺي، گجراتي، ڪناڊا ۽ پنجابي اچن ٿيون.[224][225] جديد دور ۾ هن علائقي ۾ نيون گڏيل ثقافتي ٻوليون پڻ پيدا ٿيون، جهڙوڪ اردو، جيڪا اتر ڏکڻ ايشيا، خاص طور پاڪستان ۽ ڀارت جي اترين رياستن، جي مسلمان برادري استعمال ڪري ٿي.[230]

پنجابي ٻولي ٽن مذهبن، يعني اسلام، هندو ڌرم ۽ سک ڌرم، سان لاڳاپيل برادرين ۾ پکڙيل آهي. ڳالهائجندڙ ٻولي گهڻي حد تائين ساڳي آهي، پر اها ٽن رسم الخطن ۾ لکي وڃي ٿي. سک گرمکي رسم الخط استعمال ڪن ٿا، پاڪستان جا مسلمان پنجابي نستعليق رسم الخط استعمال ڪن ٿا، جڏهن ته ڀارت جا هندو پنجابي گرمکي يا ناگري رسم الخط استعمال ڪن ٿا. گرمکي ۽ ناگري رسم الخط الڳ آهن، پر سندن بناوٽ ويجهي آهي؛ جڏهن ته فارسي نستعليق رسم الخط انهن کان بلڪل مختلف آهي.[231]

چين-تبتي ٻوليون علائقي جي اترين پٽن، خاص طور هماليائي علائقن، ۾ ڳالهايون وڃن ٿيون ۽ اڪثر تبتي رسم الخط استعمال ڪن ٿيون.[232] اهي ٻوليون گهڻو ڪري ڀوٽان ۽ نيپال، برما جي ڪجهه حصن، ۽ اتر ڀارت جي سڪم رياست ۽ لداخ علائقي ۾ ڳالهايون وڃن ٿيون.[233] ڀوٽان جي قومي ٻولي زونگکا آهي، جڏهن ته ليپچا، لمبو، گورنگ، مگر، رائي، نيواري، تمانگ، تسانگلا، ٿڪالي ۽ سڪيمي پڻ ڀوٽان، نيپال ۽ سڪم ۾ ڳالهايون وڃن ٿيون، ۽ لداخي لداخ ۾ ڳالهائي وڃي ٿي.[233]

ٻڌ ڌرم ۽ بون اڪثر انهن علائقن ۾ غالب هوندا آهن جتي اهي ٻوليون موجود آهن.[233][232] گلگت بلتستان جي ڪجهه علائقن ۾ بلتي ٻولي پڻ ڳالهائي وڃي ٿي، پر ڳالهائيندڙ اڪثر ان کي اردو رسم الخط ۾ لکندا آهن.[232] پاڪستاني بلتستان ۾ علائقي جي اسلام اختيار ڪرڻ کان پوءِ، سوين سال اڳ تبتي رسم الخط جو استعمال ختم ٿي ويو.[232]

برطانوي هِجي سان انگريزي شهري علائقن ۾ عام استعمال ٿئي ٿي ۽ ڏکڻ ايشيا جي هڪ اهم معاشي رابطي جي ٻولي آهي؛ ڏسو پڻ ڏکڻ ايشيائي انگريزي.[234]

مذهب

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ڏکڻ ايشيا ۾ مذهب
قومي ذيلي ورهاستن موجب ڏکڻ ايشيا ۾ مذهبي گوناگونيت


1871–1872ع جي آدمشماري موجب برطانوي هندستان ۾ مذهب؛ ان ۾ هاڻوڪو ڀارت، بنگلاديش، پاڪستان جو وڏو حصو ۽ سامونڊي ميانمار شامل آهن.[235]

  هندو ڌرم (73.07%)
  اسلام (21.45%)
  ٻڌ ڌرم ۽ جين ڌرم (1.49%)
  سک ڌرم (0.62%)
  عيسائيت (0.47%)
  ٻيا (2.68%)
  مذهب نامعلوم (0.22%)

2010ع ۾ ڏکڻ ايشيا دنيا جي سڀ کان وڏي هندو آباديءَ جو گهر هو،[32] ۽ هتي لڳ ڀڳ 510 ملين مسلمان،[32] 27 ملين کان وڌيڪ سک، 35 ملين عيسائي ۽ 25 ملين کان وڌيڪ ٻڌ رهندا هئا.[30] ڏکڻ ايشيا جي ڪل آباديءَ ۾ هندن جو حصو لڳ ڀڳ 68 سيڪڙو، يعني اٽڪل 900 ملين، ۽ مسلمانن جو حصو 31 سيڪڙو، يعني 510 ملين، هو،[236] جڏهن ته ٻڌ، جين، عيسائي ۽ سک باقي آباديءَ جو وڏو حصو ٺاهين ٿا. هندو، ٻڌ، جين، سک ۽ عيسائي گهڻو ڪري ڀارت، نيپال، سري لنڪا ۽ ڀوٽان ۾ مرڪوز آهن، جڏهن ته مسلمان افغانستان (99٪)، بنگلاديش (90٪)، پاڪستان (96٪) ۽ مالديپ (100٪) ۾ مرڪوز آهن.[32] برصغير ۾ سڀ وڏا مذهب رائج هجڻ ڪري ڏکڻ ايشيا مذهبي گوناگونيت لاءِ مشهور آهي ۽ دنيا جي سڀ کان وڌيڪ مذهبي طور متنوع علائقن مان هڪ آهي.

هندستاني مذهب اهي مذهب آهن جيڪي هندستاني برصغير ۾ پيدا ٿيا؛ يعني هندو ڌرم، جين ڌرم، ٻڌ ڌرم ۽ سک ڌرم.[237] هندستاني مذهب پاڻ ۾ الڳ آهن، پر انهن ۾ اصطلاح، تصور، مقصد ۽ خيال ڪيترن هنڌن تي گڏيل آهن، ۽ ڏکڻ ايشيا مان اهي اوڀر ايشيا ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا تائين پکڙيا.[237] اوائلي عيسائيت ۽ اسلام ڏکڻ ايشيا جي سامونڊي علائقن ۾ انهن واپارين ذريعي پهتا جيڪي مقامي آباديءَ ۾ اچي آباد ٿيا. بعد ۾ سنڌ، بلوچستان ۽ پنجاب علائقي جي ڪجهه حصن تي عرب خلافتن جون فتحون ٿيون، ۽ فارس ۽ وچ ايشيا مان مسلمان آباديءَ جي آمد پڻ ٿي، جنهن جي نتيجي ۾ ڏکڻ ايشيا جي اتر-اولهندي حصن ۾ شيعه ۽ سني اسلام ٻنهي جي پکڙجڻ ۾ واڌ آئي. پوءِ اسلامي سلطنتن ۽ مغل سلطنت جي مسلمان حڪمرانن جي اثر هيٺ اسلام ڏکڻ ايشيا ۾ وڌيڪ پکڙيو.[238][239] دنيا جي مسلمانن جو لڳ ڀڳ هڪ-ٽيون حصو ڏکڻ ايشيا مان آهي.[31][33][29]

ملڪ رياستي مذهب ڪل آباديءَ ۾ مذهبي آباديءَ جو سيڪڙو
ٻڌ ڌرم عيسائيت هندو ڌرم اسلام ڪرات ڌرم سک ڌرم ٻيا رپورٽ جو سال
 افغانستان اسلام – – – 99.7٪ – – 0.3٪ 2019[240]
 [[سانچو:Country data BGD|سانچو:Country data BGD]] اسلام 0.6٪ 0.4٪ 9.5٪ 90.4٪ – – – 2011[241]
 ڀوٽان وجريانا ٻڌ ڌرم 74.8٪ 0.5٪ 22.6٪ 0.1٪ – – 2٪ 2010[242][243]
 ڀارت N/A 0.7٪ 2.3٪ 79.8٪ 14.2٪ – 1.7٪ 1.3٪ 2011[244][245]
 مالديپ اسلام – – – 100٪ – – – [246][247][248]
 نيپال N/A 8.21٪ 1.76٪ 81.2٪ 5.09٪ 3.17٪ – 0.57٪ 2021[249]
 پاڪستان اسلام – 1.59٪ 1.85٪ 96.28٪ – – 0.07٪ 2010[250]
 سري لنڪا ٿيراوادا ٻڌ ڌرم 70.2٪ 6.2٪ 12.6٪ 9.7٪ – – 1.4٪ 2011[251]

سڀ کان وڏا شهري علائقا

[سنواريو]

سانچو:Update section

ڏکڻ ايشيا دنيا جي سڀ کان وڌيڪ آبادي وارن شهري علائقن مان ڪجهه جو گهر آهي. ڊيموگرافيا عالمي شهري علائقا جي 2023ع واري اشاعت موجب، هن خطي ۾ دنيا جي 35 وڏن ميگا شهرن (يعني 10 ملين کان وڌيڪ آبادي وارن شهري علائقن) مان 8 شامل آهن:[252]

درجو شهري علائقو رياست / صوبو ملڪ منظرنامو آبادي[252] ايراضي (ڪلوميٽر²)[252] گهاٽائي (في ڪلوميٽر²)[252]
1 دهلي قومي راڄڌاني علائقو  ڀارت
31,190,000 2,344 13,307
2 ممبئي مهاراشٽر  ڀارت
25,189,000 1,046 24,073
3 ڪولڪاتا اولهه بنگال  ڀارت 21,747,000 1,352 16,085
4 ڪراچي سنڌ  پاڪستان
20,249,000 1,124 18,014
5 ڍاڪا ڍاڪا ڊويزن  بنگلا ديش
19,134,000 619 30,911
6 بينگلورو ڪرناٽڪ  ڀارت
15,257,000 1,743 8,753
7 لاهور پنجاب  پاڪستان
13,504,000 945 14,285
8 چنائي تامل ناڊو  ڀارت
11,570,000 1,225 9,444
9 حيدرآباد تلنگانا  ڀارت
9,797,000 1,689 5,802
10 احمدآباد گجرات  ڀارت
8,006,000 505 15,852

ثقافت

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ڏکڻ ايشيا جي ثقافت

رانديون

[سنواريو]
اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو ڏکڻ ايشيا ۾ رانديون ۽ ڏکڻ ايشيائي جسماني ثقافت
هڪ افغان سپاهي ڪرڪيٽ کيڏي رهيو آهي. پاڪستان ۽ ڀارت ۾ رهندڙ افغان پناهگير هيءَ راند ٻيهر افغانستان ۾ کڻي آيا، ۽ هاڻي اها ملڪ جي سڀ کان مشهور راندين مان هڪ آهي.[148]

فيلڊ هاڪي ڪيترن ئي ڏکڻ ايشيائي ملڪن جي سرڪاري قومي راند رهي آهي، ۽ گڏيل طور تي انهن ملڪن اولمپڪ رانديون ۾ فيلڊ هاڪي ۾ گهڻن تمغن تي قبضو ڪيو آهي. بهرحال، ڪرڪيٽ ڏکڻ ايشيا جي سڀ کان مشهور راند آهي،[253] ۽ هن راند جي دنيا جي لڳ ڀڳ 90 سيڪڙو مداحن جو تعلق هندستاني برصغير سان آهي.[254]

هن علائقي ۾ روايتي رانديون پڻ مشهور آهن، جهڙوڪ ڪبڊي ۽ کو-کو، جيڪي سڄي خطي ۾ کيڏيون وڃن ٿيون ۽ سرڪاري طور ڏکڻ ايشيائي رانديون ۽ ايشيائي رانديون ۾ پڻ شامل آهن.[255][256][257]

انهن روايتي راندين لاءِ قائم ڪيل ليگن، جهڙوڪ پرو ڪبڊي ليگ ۽ الٽيميٽ کو-کو، هن خطي ۾ سڀ کان وڌيڪ ڏٺل راندين جي مقابلن مان شمار ٿين ٿيون.[258][259]

سئنيما

[سنواريو]
Page 'ڏکڻ ايشيائي سئنيما' not found

موسيقي

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ڏکڻ ايشيا جي موسيقي

طعام

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ڏکڻ ايشيائي طعام

معيشت

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ڏکڻ ايشيا جي معيشت
ممبئي ڀارت جو مالي گاديءَ وارو شهر آهي، جنهن جي مجموعي گهريلو پيداوار (GDP) لڳ ڀڳ 400 ارب آمريڪي ڊالر آهي.[260]
ڏکڻ ايشيا ۾ في فرد مجموعي گهريلو پيداوار (GDP) جي واڌ، 1950ع کان 2022ع تائين

ڀارت هن خطي جي سڀ کان وڏي معيشت رکي ٿو (4.18 ٽريلين آمريڪي ڊالر) ۽ ڏکڻ ايشيا جي مجموعي معيشت جو لڳ ڀڳ 82 سيڪڙو حصو ٺاهي ٿو. اها اسمي بنياد تي دنيا جي ڇهين وڏي معيشت ۽ خريداري قوت جي برابري (PPP) موجب دنيا جي ٽين وڏي معيشت آهي (17.64 ٽريلين آمريڪي ڊالر).[261]

ڀارت خطي مان جي-20 ۽ برڪس جو ميمبر آهي. اها دنيا جي تيز ترين وڌندڙ وڏين معيشتن مان هڪ آهي ۽ مالي سال 2022–23 دوران 7.2 سيڪڙو واڌ رڪارڊ ڪئي.[262]

ڀارت کان پوءِ بنگلاديش اچي ٿو، جنهن جي مجموعي گهريلو پيداوار 446 ارب آمريڪي ڊالر آهي. ان وٽ ايشيا ۾ GDP واڌ جي تيز ترين شرح آهي. بنگلاديش دنيا جي تيزي سان اڀرندڙ ۽ ترقي ڪندڙ معيشتن مان هڪ آهي ۽ نيڪسٽ اليون ملڪن ۾ پڻ شامل آهي. 2022ع دوران بنگلاديش جي معاشي واڌ 6.4 سيڪڙو رهي.[263]

ان کان پوءِ پاڪستان اچي ٿو، جنهن جي معيشت 340 ارب آمريڪي ڊالر آهي. ان کان پوءِ سري لنڪا آهي، جنهن وٽ خطي ۾ في فرد GDP جي لحاظ کان ٻيو نمبر ۽ مجموعي معيشت جي لحاظ کان چوٿون نمبر آهي.

عالمي بئنڪ جي 2015ع واري رپورٽ موجب، ڀارت جي مضبوط معاشي واڌ ۽ تيل جي سازگار قيمتن جي نتيجي ۾ 2014ع جي آخري چوٿين کان ڏکڻ ايشيا دنيا جو تيز ترين وڌندڙ علائقو بڻجي ويو.[264]

جڏهن ته اوڀر ايشيا ۾ علائقائي واپار مجموعي واپار جو لڳ ڀڳ 50 سيڪڙو آهي، ڏکڻ ايشيا ۾ اهو صرف 5 سيڪڙو کان ٿورو وڌيڪ آهي.[265]

ڏکڻ ايشيا جا ڪجهه علائقا ٻين جي ڀيٽ ۾ گهڻو امير آهن. ڀارت جون چار رياستون مهاراشٽر، تامل ناڊو، گجرات ۽ ڪرناٽڪ 2030ع تائين ڀارت جي GDP جو لڳ ڀڳ 50 سيڪڙو حصو پيدا ڪرڻ جي اميد رکن ٿيون، جڏهن ته ڏکڻ ڀارت جون پنج رياستون، جيڪي ڀارت جي آبادي جو فقط 20 سيڪڙو رکن ٿيون، 2030ع تائين ملڪ جي GDP جو 35 سيڪڙو حصو فراهم ڪنديون.[266]


ملڪ
[267][268][269]		 غربت جي حد کان هيٺ آبادي، روزانو 1.9 آمريڪي ڊالر عالمي بک اشاري (2021)[270] غذائي کوٽ واري آبادي (2015)[271] زندگي جي اميد (2023) عالمي درجو عالمي دولت رپورٽ (2019)[272][273][274]
عالمي بئنڪ[275] (سال) 2022ع گهڻ رخي غربت اشاري رپورٽ (MPI ذريعو سال)[276] انتهائي غربت ۾ آبادي (2022)[277] سي آءِ اي فيڪٽ بڪ (2015)[278] ڪل قومي دولت، ارب آمريڪي ڊالر (عالمي درجو) بالغ في فرد دولت، آمريڪي ڊالر بالغ في فرد وچين دولت، آمريڪي ڊالر (عالمي درجو)
 افغانستان 54.5% (2016) 55.91% (2015–16) 18% 36% 28.3 (103rd) 26.8% 66.03 (178th) 25 (116th) 1,463 640 (156th)
 بنگلا ديش 24.3% (2016) 24.64% (2019) 4% 31.5% 19.1 (76th) 16.4% 74.67 (105th) 697 (44th) 6,643 2,787 (117th)
 ڀوٽان 8.2% (2017) 37.34% (2010) 4% 12% No data No data 72.97 (120th) No Data No Data No Data
 ڀارت 21.9% (2011) 16.4% (2019–21) 3% 29.8% 27.5 (101st) 15.2% 72.00 (131st) 12,614 (7th) 14,569 3,042 (115th)
 مالديپ 8.2% (2016) 0.77% (2016–17) 4% 16% No data 5.2% 81.04 (43rd) 7 (142nd) 23,297 8,555 (74th)
 نيپال 25.2% (2010) 17.50% (2019) 8% 25.2% 19.1 (76th) 7.8% 70.35 (146th) 68 (94th) 3,870 1,510 (136th)
 پاڪستان 24.3% (2015) 38.33% (2017–18) 5% 12.4% 24.7 (94th) 22% 67.65 (164th) 465 (49th) 4,096 1,766 (128th)
 سري لنڪا 4.1% (2016) 2.92% (2016) 5% 8.9% 16 (65th) 22% 77.48 (73rd) 297 (60th) 20,628 8,283 (77th)

اسٽاڪ ايڪسچينج

[سنواريو]

هن خطي جا اهم اسٽاڪ ايڪسچينج نيشنل اسٽاڪ ايڪسچينج (NSE) ڀارت آهن، جنهن جي مارڪيٽ سرمائيداري 5.70 ٽريلين آمريڪي ڊالر آهي ۽ اهو دنيا جو پنجون وڏو اسٽاڪ ايڪسچينج آهي؛ بمبئي اسٽاڪ ايڪسچينج (BSE) ڀارت، جنهن جي مارڪيٽ سرمائيداري 5.30 ٽريلين آمريڪي ڊالر آهي ۽ اهو دنيا جو ستون وڏو اسٽاڪ ايڪسچينج آهي؛ ڍاڪا اسٽاڪ ايڪسچينج (DSE) بنگلاديش؛ ڪولمبو اسٽاڪ ايڪسچينج (CSE) سري لنڪا؛ ۽ پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج (PSX)، جنهن جي مارڪيٽ سرمائيداري 72 ارب آمريڪي ڊالر آهي.[279] معاشي انگ اکر بين الاقوامي مالياتي فنڊ مان ورتل آهن، اپريل 2017ع تائين موجوده آهن، ۽ آمريڪي ڊالرن ۾ ڏنل آهن.[280]


تعليم

[سنواريو]
دربار هاءِ اسڪول، نيپال جو سڀ کان پراڻو ثانوي اسڪول، جيڪو 1854ع ۾ قائم ٿيو
سري لنڪا ۾ هيٺين درجي جو اسڪول
قدرتي وسيلن جو ڪاليج، ڀوٽان جي رائل يونيورسٽي

ڏکڻ ايشيا ۾ تعليم جي معيار جو جائزو وٺڻ ۾ هڪ اهم چئلينج علائقي اندر حالتن جي وڏي گوناگونيت آهي، جنهن سبب ملڪن جي وچ ۾ سڌي ڀيٽ ڪرڻ ڏکيو ٿي پوي ٿو.[281] 2018ع ۾ ڏکڻ ايشيا ۾ پرائمري سطح جا 11.3 ملين ٻار ۽ هيٺين ثانوي سطح جا 20.6 ملين ٻار اسڪولن کان ٻاهر هئا، جڏهن ته لکين ٻارن پرائمري تعليم مڪمل ڪئي پر بنيادي ڳڻپ ۽ پڙهڻ-لکڻ جون بنيادي صلاحيتون حاصل نه ڪري سگهيا.[282]

يونيسڪو موجب، 2017ع ۾ ڏاکڻي ۽ وچ ايشيا ۾ 6 کان 14 سالن جي عمر جا 241 ملين ٻار، يعني ڪل جو 81 سيڪڙو، سکيا حاصل نه ڪري رهيا هئا. صرف ذيلي صحارا آفريڪا ۾ سکيا نه وٺندڙ ٻارن جي شرح ان کان وڌيڪ هئي. انهن ٻارن مان ٻه-ٽيون حصو اسڪول ۾ موجود هو ۽ ڪلاسن ۾ ويٺل هو. پرائمري ۽ هيٺين ثانوي اسڪولن ۾ پڙهندڙ ٻارن مان صرف 19 سيڪڙو ٻار پڙهڻ ۽ رياضي ۾ گھٽ ۾ گھٽ مهارت جي سطح حاصل ڪن ٿا.[283][284] شهري اڳواڻيءَ ۾ ڪيل جائزي موجب، ڀارت جي سرڪاري اسڪولن ۾ صرف 48 سيڪڙو ۽ پاڪستان جي سرڪاري اسڪولن ۾ 46 سيڪڙو ٻار پنجين ڪلاس تائين پهچڻ وقت ٻئي ڪلاس جي سطح جو متن پڙهي سگهندا هئا.[285][284] تعليم جي هن گهٽ معيار دنيا جي سڀ کان اوچين اسڪول ڇڏڻ وارين شرحن ۾ پڻ حصو وڌو آهي، جڏهن ته اڌ کان وڌيڪ شاگرد ثانوي اسڪول مڪمل ڪرڻ باوجود گهربل صلاحيتون حاصل نٿا ڪن.[284]

ڏکڻ ايشيا ۾ ڪلاس روم گهڻو ڪري استاد-مرڪز ۽ رٽا تي ٻڌل هوندا آهن، جڏهن ته ٻارن کي اڪثر جسماني سزا ۽ امتيازي سلوڪ کي منهن ڏيڻو پوي ٿو.[282] ڏکڻ ايشيا جي مختلف ملڪن ۾ تعليمي ڍانچا مختلف آهن. 2018ع تائين ڀارت ۽ پاڪستان وٽ نسبتاً وڌيڪ ترقي يافته ۽ وڌندڙ غير مرڪزي تعليمي نظام هئا، جڏهن ته بنگلاديش ۾ اڃا به انتهائي مرڪزي نظام موجود هو، ۽ نيپال مرڪزي نظام کان غير مرڪزي نظام ڏانهن منتقلي واري حالت ۾ هو.[281] گهڻن ڏکڻ ايشيائي ملڪن ۾ ٻارن جي تعليم نظرياتي طور مفت آهي؛ استثنا مالديپ آهي، جتي آئين موجب مفت تعليم جي ضمانت موجود ناهي، ۽ ڀوٽان ۽ نيپال آهن، جتي پرائمري اسڪول فيسون وٺن ٿا. پر والدين اڃا به ٻيون مالي گهرجون پوريون ڪرڻ ۾ ڏکيائين کي منهن ڏين ٿا، جن ۾ تعليمي نظام جي گهٽتائين کي پورو ڪرڻ لاءِ خانگي ٽيوشن به شامل آهي.[286]

علائقي جا وڏا ۽ غريب ملڪ، جهڙوڪ ڀارت ۽ بنگلاديش، پنهنجي وسيع آبادي لاءِ گهربل تعليمي نظام کي برقرار رکڻ لاءِ ڪافي وسيلا حاصل ڪرڻ ۾ مالي طور جدوجهد ڪن ٿا، ۽ ان سان گڏ اسڪولن کان ٻاهر ٻارن جي وڏي تعداد کي اسڪولن ۾ داخل ڪرائڻ جو چئلينج پڻ موجود آهي.[281] تعليم لاءِ سرڪاري مالي وسيلن جي گهٽ سطح سبب انهن ملڪن جي شموليت واري ۽ برابريءَ واري معياري تعليم مهيا ڪرڻ جي صلاحيت محدود رهي ٿي،[282] جڏهن ته سري لنڪا، مالديپ ۽ ڀوٽان جهڙا ننڍا اڀرندڙ وچولي آمدني وارا ملڪ عالمي پرائمري اسڪول مڪمل ڪرڻ جو هدف حاصل ڪرڻ ۾ ڪامياب رهيا آهن ۽ هاڻي تعليم جي معيار تي وڌيڪ ڌيان ڏيڻ جي بهتر حيثيت ۾ آهن.[281]

هن علائقي ۾ ٻارن جي تعليم قدرتي ۽ انساني پيدا ڪيل بحرانن، جن ۾ قدرتي خطرا، سياسي عدم استحڪام، وڌندڙ انتهاپسندي ۽ گهرو تڪرار شامل آهن، سبب پڻ متاثر ٿئي ٿي، جنهن سان تعليمي خدمتون مهيا ڪرڻ ڏکيو ٿي پوي ٿو.[282] افغانستان ۽ ڀارت انهن ڏهن ملڪن ۾ شامل آهن جتي قدرتي خطرن ۽ تڪرارن سبب رپورٽ ٿيل آفتن جو انگ سڀ کان وڌيڪ آهي. افغانستان جي غير مستحڪم سلامتي صورتحال قومي سطح تي تعليمي پروگرام لاڳو ڪرڻ ۾ وڏي رڪاوٽ آهي.[281]

يونيسف موجب، هن علائقي ۾ ڇوڪريون تعليم حاصل ڪرڻ لاءِ غير معمولي رڪاوٽن کي منهن ڏين ٿيون،[282] جڏهن ته يونيسڪو 2005ع ۾ اندازو لڳايو ته علائقي ۾ پرائمري اسڪول جي عمر جون 24 ملين ڇوڪريون ڪنهن به رسمي تعليم کان محروم هيون.[287][288] 1900ع کان 2005ع جي وچ ۾ علائقي جي گهڻن ملڪن ڇوڪرين جي تعليم ۾ ترقي ڏيکاري، جنهن ۾ سري لنڪا ۽ مالديپ ٻين کان گهڻو اڳتي هئا، جڏهن ته پاڪستان ۽ افغانستان ۾ تعليم بابت صنفي فرق وڌيو. هن عرصي ۾ بنگلاديش علائقي ۾ سڀ کان وڏي اڳڀرائي ڪئي، جتي ڏهن سالن ۾ ڇوڪرين جي ثانوي اسڪول داخلا 13 سيڪڙو کان وڌي 56 سيڪڙو ٿي وئي.[289][290]

2011ع ۾ لڳ ڀڳ 700 يونيورسٽين ۽ 40 هزار ڪاليجن ۾ 21 ملين شاگردن سان ڀارت وٽ دنيا جي سڀ کان وڏن اعليٰ تعليمي نظامن مان هڪ موجود هو، جيڪو ڏکڻ ايشيا جي اعليٰ تعليم جي شاگردن جو 86 سيڪڙو هو. بنگلاديش، 2 ملين شاگردن سان، ۽ پاڪستان، 1.8 ملين شاگردن سان، هن علائقي ۾ گهڻو پوئتي ٻئي ۽ ٽئين نمبر تي هئا. نيپال ۾ 390,000 ۽ سري لنڪا ۾ 230,000 شاگردن سان انگ ڪافي گهٽ هئا. ڀوٽان ۾ صرف هڪ يونيورسٽي هئي ۽ مالديپ ۾ ڪا به يونيورسٽي نه هئي؛ ٻنهي ملڪن ۾ گڏيل طور 2011ع ۾ اعليٰ تعليم جا شاگرد لڳ ڀڳ 7000 هئا. 2011ع ۾ مجموعي داخلا شرح پاڪستان ۽ افغانستان ۾ لڳ ڀڳ 10 سيڪڙو کان وٺي ڀارت ۾ 20 سيڪڙو کان مٿي تائين هئي، جيڪا عالمي سراسري 31 سيڪڙو کان ڪافي گهٽ هئي.[291]

انجنيئرنگ انسٽيٽيوٽ، پلچوڪ ڪيمپس، نيپال
معيار افغانستان بنگلاديش ڀوٽان ڀارت مالديپ نيپال پاڪستان سري لنڪا
پرائمري اسڪول داخلا[292] 29% 90% 85% 92% 94% 96% 73% 98%
ثانوي اسڪول داخلا[293] 49% 54% 78% 68% N/A 72% 45% 96%

صحت ۽ غذائيت

[سنواريو]
بنگلاديش ۾ توسيع يافته حفاظتي ٽيڪاڪاري پروگرام (EPI) تحت هڪ ٻار کي حفاظتي ٽيڪو لڳايو پيو وڃي

عالمي صحت تنظيم (WHO) موجب ڏکڻ ايشيا دنيا جي انهن ٽن ملڪن مان ٻن جو گهر آهي، جتي اڃا تائين پوليو موجود آهي، يعني پاڪستان ۽ افغانستان. 2014ع دوران پاڪستان ۾ پوليو جا 306 ۽ افغانستان ۾ 28 ڪيس رجسٽر ٿيا هئا.[294]

ٻنهي ملڪن ۾ پوليو جي خاتمي لاءِ هلندڙ مهمن کي شدت پسندن جي مخالفت سبب سخت نقصان پهتو آهي. انهن جو دعويٰ آهي ته هي پروگرام سندن سرگرمين بابت جاسوسي ڪرڻ لاءِ هڪ پردو آهي. ڊسمبر 2012ع کان وٺي حفاظتي ٽيڪاڪاري ٽيمن تي ٿيندڙ حملن ۾ 78 ماڻهو حياتي وڃائي چڪا آهن.[295]

عالمي بينڪ جي اندازي موجب هندستان انهن ملڪن مان هڪ آهي جتي غذائي کوٽ جو شڪار ٻارن جو تعداد دنيا ۾ تمام گهڻو آهي. هندستان ۾ گهٽ وزن وارن ٻارن جي شرح دنيا جي بلند ترين شرحن مان هڪ آهي ۽ اها صحارا کان ڏکڻ آفريڪا جي مقابلي ۾ لڳ ڀڳ ٻيڻي آهي، جنهن جا نقل و حرکت، موت جي شرح، پيداواري صلاحيت ۽ معاشي واڌ ويجهه تي سنگين اثر پون ٿا.[296]

افغانستان جي فراه شهر جي هڪ اسپتال ۾ ٻار جو هفتيوار طبي معائنو

عالمي بينڪ موجب 2022ع ۾ ڏکڻ ايشيا جي 64 سيڪڙو آبادي ڳوٺاڻن علائقن ۾ رهندي هئي.[297] 2008ع ۾ تقريباً 75 سيڪڙو غريب ماڻهو ڳوٺاڻن علائقن ۾ رهندا هئا ۽ سندن اڪثريت پنهنجي گذر سفر لاءِ زراعت تي ڀاڙيندي هئي.[298] گڏيل قومن جي خوراڪ ۽ زراعت واري اداري موجب انهن جي معيشت جو بنياد گهڻو ڪري زرعي سرگرمين تي هو.

2021ع ۾ اندازاً 330 ملين ماڻهو ڏکڻ ايشيا ۾ غذائي کوٽ جو شڪار هئا.[299] 2015ع جي هڪ رپورٽ موجب نيپال خوراڪ بابت عالمي سربراهه اجلاس (WFS) ۽ هزار سالا ترقياتي هدفن (MDG) ٻنهي جا هدف حاصل ڪري ورتا هئا ۽ غذائي کوٽ وارن ماڻهن جو تناسب آبادي جي 5 سيڪڙو کان به گهٽ ڪرڻ ڏانهن وڌي رهيو هو.[271]

بنگلاديش قومي خوراڪ پاليسي جي فريم ورڪ ذريعي هزار سالا ترقياتي هدف حاصل ڪري ورتا هئا ۽ اتي صرف 16.5 سيڪڙو آبادي غذائي کوٽ جو شڪار هئي. هندستان ۾ غذائي کوٽ وارن ماڻهن جو تناسب 15 سيڪڙو کان ٿورو وڌيڪ هو. جيتوڻيڪ گذريل 25 سالن دوران پاڙيسري ملڪن ۾ غذائي کوٽ وارن ماڻهن جو تعداد گهٽ ٿيو، پر پاڪستان ۾ غذائي کوٽ جو رجحان وڌندڙ رهيو. 1990ع واري ڏهاڪي ۾ پاڪستان ۾ 28.7 ملين ماڻهو بک ۽ غذائي کوٽ جو شڪار هئا، جيڪو وڌندي 2015ع ۾ 41.3 ملين تائين پهچي ويو، جڏهن ته ملڪ جي 22 سيڪڙو آبادي غذائي کوٽ جو شڪار هئي. ساڳئي وقت هندستان ۾ تقريباً 194.6 ملين ماڻهو غذائي کوٽ جو شڪار هئا، جيڪو ڪنهن به هڪ ملڪ ۾ بک ۽ غذائي کوٽ سان متاثر ماڻهن جو دنيا ۾ سڀ کان وڏو انگ هو.[271][300]

2006ع جي هڪ رپورٽ ۾ چيو ويو ته "ڏکڻ ايشيا جي ملڪن ۾ عورتن جي گهٽ سماجي حيثيت ۽ غذائيت بابت سندن محدود ڄاڻ، علائقي ۾ گهٽ وزن وارن ٻارن جي وڏي شرح جا اهم سبب آهن." رپورٽ موجب هندستان ۾ غذائيت سان لاڳاپيل مسئلن ۾ بدعنواني ۽ حڪومتي سطح تي مناسب قدمن جي کوٽ به اهم رڪاوٽون رهيون آهن. ڳوٺاڻن علائقن ۾ اڻپڙهيل هجڻ کي به هڪ اهم مسئلو قرار ڏنو ويو، جنهن تي وڌيڪ سرڪاري ڌيان جي ضرورت آهي.

رپورٽ ۾ اهو پڻ ذڪر ڪيو ويو ته جيتوڻيڪ سبز انقلاب جي نتيجي ۾ ڏکڻ ايشيا ۾ غذائي کوٽ ۾ گهٽتائي آئي، تنهن هوندي به اڃا تائين اهو خدشو موجود آهي ته ننڍن ٻارن لاءِ خوراڪ مهيا ڪرڻ ۽ سندن سنڀال جا طريقا مناسب معيار جا ناهن.[301]

حڪمراني ۽ سياست

[سنواريو]

حڪومتي نظام

[سنواريو]
ملڪ گاديءَ جو هنڌ حڪومت جو نمونو رياست جو سربراهه حڪومت جو سربراهه قانونساز ادارو سرڪاري ٻولي ڪرنسي قومي نشان / قومي علامتون
 افغانستان ڪابل وحداني ڪليتي ديني اسلامي امارت سپريم اڳواڻ وزيراعظم ڪوبه ناهي پشتو
دري		 ؋ افغاني
 بنگلاديش ڍاڪا وحداني پارلياماني جمهوريت صدر وزيراعظم جاتيا سنگسد بنگالي ৳ ٽڪا
 ڀوٽان ٿمفو وحداني پارلياماني نيم آئيني بادشاهت بادشاهه وزيراعظم قومي ڪائونسل
قومي اسيمبلي		 ڊزونگکا Nu. نگلترم
سانچو:Country data هندستان نئين دهلي وفاقي پارلياماني جمهوريت صدر وزيراعظم راجيا سڀا
لوڪ سڀا		 هندي
انگريزي		 ₹ روپيو
 مالديپ ماليه وحداني صدارتي جمهوريت صدر عوامي مجلس مالديپي ރ روفيا
 نيپال کٽمنڊو عبوري حڪومت هيٺ وفاقي پارلياماني جمهوريت صدر وزيراعظم قومي اسيمبلي
نمائندن جو ايوان		 نيپالي रु روپيو
 پاڪستان اسلام آباد وفاقي پارلياماني اسلامي جمهوريت صدر وزيراعظم سينيٽ
قومي اسيمبلي		 اردو
انگريزي		 ₨ روپيو
 سري لنڪا سري جياوردنيپورا ڪوٽي وحداني نيم صدارتي جمهوريت صدر وزيراعظم پارليامينٽ سنهالا
تامل
انگريزي		 රු/₨ روپيو

هندستان هڪ سيڪيولر وفاقي پارلياماني جمهوريت آهي، جنهن ۾ وزيراعظم حڪومت جو سربراهه هوندو آهي. دنيا جي سڀ کان وڏي آبادي واري فعال جمهوريت[302] ۽ دنيا جي سڀ کان ڊگهي لکيل آئين سان،[303][304] هندستان 1950ع ۾ اختيار ڪيل سياسي نظام کي مستحڪم نموني برقرار رکيو آهي، جتي اقتدار جي تبديلي صرف جمهوري چونڊن وسيلي ٿي آهي، ڪنهن به ٻي حڪومتي تبديلي وسيلي نه. هندستان جون لڳاتار جمهوري آزاديون دنيا جي نون قائم ٿيل ملڪن ۾ منفرد آهن. جمهوريت جي قيام ۽ برطانوي قانون جي خاتمي کان پوءِ هندستان شهري آزادين، سرگرم سپريم ڪورٽ ۽ وڏي حد تائين آزاد پريس سان هڪ جمهوريت طور برقرار رهيو آهي.[305] هندستان علائقي ۾ جمهوريت انڊيڪس ۾ اڳڀرو آهي. اندروني ۽ علائقائي سياست ۾ ان وٽ گهڻ جماعتي نظام آهي،[306] جڏهن ته قومي حڪومت ۾ هندستان جي کاٻي ڌر ۽ ساڄي ڌر جي سياسي اتحادن وچ ۾ اقتدار جي مٽاسٽا ان کي ٻه جماعتي رياست جهڙيون خاصيتون ڏئي ٿي.[307] هندستان کي نمايان اندروني مذهبي تڪرارن ۽ عليحدگي پسندي کي منهن ڏيڻو پيو آهي، پر وقت سان گڏ اهو مسلسل وڌيڪ مستحڪم ٿيندو رهيو آهي.

پاڪستان جو بنياد تحريڪ پاڪستان ۾ آهي، جيڪا نوآبادياتي هندستان ۾ اسلامي قوم پرستي جي بنياد تي شروع ٿي. پاڪستان هڪ وفاقي پارلياماني اسلامي جمهوريت آهي ۽ اهو دنيا جو پهريون ملڪ هو، جنهن 1956ع ۾ پنهنجي بظاهر سيڪيولر آئين هيٺ جمهوري حيثيت کي تبديل ڪري اسلامي جمهوري نظام اختيار ڪيو. پاڪستان جي حڪمراني دنيا جي سڀ کان وڌيڪ تڪراري حڪمرانيءَ وارن نظامن مان هڪ آهي. پاڪستان ۾ فوجي حڪمراني ۽ غير مستحڪم حڪومتون ڏکڻ ايشيائي خطي لاءِ ڳڻتي جو سبب رهيون آهن. مقرر ٿيل 22 پاڪستاني وزيراعظمن مان ڪوبه پنهنجي عهدي جو مڪمل مدو پورو نه ڪري سگهيو آهي.[308] پاڪستان جي سياست جي نوعيت کي گهڻ جماعتي نظام طور بيان ڪري سگهجي ٿو.

وحداني نيم صدارتي آئيني جمهوريت سري لنڪا ايشيا جي سڀ کان پراڻي لڳاتار جمهوريت آهي. سنهالين ۽ تاملن وچ ۾ ڇڪتاڻ سبب لبريشن ٽائيگرز آف تامل ايلم نالي هڪ عليحدگي پسند سري لنڪائي تامل ويڙهاڪ گروهه اڀريو ۽ سري لنڪائي گهرو جنگ شروع ٿي. اها جنگ، جيڪا 2009ع ۾ ختم ٿي، ملڪ جي استحڪام کي اڍائي ڏهاڪن کان وڌيڪ عرصي تائين ڪمزور ڪندي رهي.[309] تنهن هوندي به سري لنڪا انساني ترقياتي اشاريي ۾ علائقي ۾ اڳڀرو رهيو آهي، ۽ في ماڻهو قومي پيداوار ۾ هندستان، پاڪستان ۽ بنگلاديش کان گهڻو اڳتي آهي. سري لنڪا ۾ گهڻ جماعتي نظام آهي، ۽ ملڪ جي سياسي صورتحال تي سنهالي قوم پرستي جي وڌندڙ جارحاڻي نظريي جو اثر غالب رهيو آهي.

بنگلاديش هڪ وحداني پارلياماني جمهوريت آهي. بنگلاديش جو قانون ان کي اسلامي[310] ۽ گڏوگڏ سيڪيولر[311] قرار ڏئي ٿو. بنگلاديش جي سياست جي نوعيت کي گهڻ جماعتي نظام طور بيان ڪري سگهجي ٿو. بنگلاديش هڪ وحداني رياست ۽ پارلياماني جمهوريت آهي.[312] بنگلاديش مسلم اڪثريتي جمهوريتن مان به هڪ نمايان مثال آهي. بنگلاديش ۾ آمريڪي سفير ڊين موزينا چيو ته "هي دنيا جي هڪ تمام پريشان علائقي ۾ تشدد پسند انتهاپسندي جو هڪ معتدل، عام طور تي سيڪيولر ۽ روادار — جيتوڻيڪ ڪڏهن ڪڏهن هن وقت اها رواداري دٻاءَ هيٺ اچي رهي آهي — متبادل آهي." جيتوڻيڪ بنگلاديش جو قانوني ضابطو سيڪيولر آهي، پر وڌيڪ شهري اسلام جي قدامت پسند صورت اختيار ڪري رهيا آهن، ۽ ڪجهه ماڻهو شريعت قانون لاڳو ڪرڻ لاءِ زور ڏئي رهيا آهن، تجزئي نگار چون ٿا. ماهرن موجب قدامت پسندي ۾ واڌ پرڏيهي مالي مدد سان هلندڙ اسلامي خيراتي ادارن جي اثر ۽ فارسي نار جي ملڪن ۾ ڪم ڪندڙ مهاجر مزدورن طرفان واپس آندل اسلام جي وڌيڪ سخت صورت جي اثر کي ظاهر ڪري ٿي.[313]

ارڙهين صديءَ تائين هندو گورکا بادشاهت نيپال جي وحدت حاصل ڪئي. هندومت رياستي مذهب بڻيو ۽ هندو قانون قومي پاليسين طور ترتيب ڏنا ويا. گورکا علائقي سان لاڳاپيل هندو ٺڪوري ۽ ڇيتري سياسي خاندانن جو هڪ ننڍو اوليگارڪي گروهه، رانا خاندان جي حڪومت جي خاتمي ۽ 1951ع ۾ پارلياماني جمهوري نظام جي قيام تائين قومي سياست، فوج ۽ شهري معاملن تي غالب رهيو. اهو پارلياماني نظام نيپالي بادشاهن 1960ع ۽ 2005ع ۾ ٻه ڀيرا معطل ڪيو. نيپال دنيا جي آخري هندو رياست هئي، ان کان اڳ جو اهو 2008ع ۾ سيڪيولر جمهوري رياست بڻيو. ملڪ جي جديد ترقي مختلف اهم واقعن سبب متاثر ٿي، جهڙوڪ 1990ع نيپالي انقلاب، 1996ع کان 2006ع تائين نيپالي گهرو جنگ، اپريل 2015ع نيپال زلزلو، ۽ هندستان طرفان 2015ع نيپال ناڪابندي، جنهن جي نتيجي ۾ سنگين 2015ع–2017ع نيپال انساني بحران پيدا ٿيو. نيپال جي وزيراعظم جي عهدي ۾ به تمام گهڻي تبديلي ٿيندي رهي آهي، جنهن سبب سياسي عدم استحڪام بابت سنجيده خدشا پيدا ٿيا آهن. ملڪ کي في ماڻهو قومي پيداوار جي لحاظ کان غريب ملڪن مان هڪ شمار ڪيو ويو آهي، پر ڏکڻ ايشيا ۾ بک جي مسئلي جي سڀ کان گهٽ سطحن مان هڪ به اتي موجود آهي.[270] جڏهن ملڪ جو استحڪام نسبتاً تازو يقيني ٿيو، تڏهن ان ترقياتي اشارن ۾ به نمايان اڳڀرائي ڪئي ۽ ڪيترين ٻين ڏکڻ ايشيائي رياستن کان اڳتي نڪري ويو.

افغانستان 2021ع کان هڪ وحداني ديني اسلامي امارت آهي. ڪيترين پرڏيهي چڙهاين، گهرو جنگين، انقلابن ۽ دهشتگرد گروهن جي نتيجي ۾ افغانستان دنيا جي سڀ کان وڌيڪ غير مستحڪم حڪومتن مان هڪ جو شڪار رهيو آهي. ڏهاڪن کان جاري عدم استحڪام ملڪ جي معيشت کي بيٺل ۽ تباهه حال ڇڏي ويو آهي، ۽ اهو ڌرتيءَ جي سڀ کان غريب ۽ گهٽ ترقي يافته ملڪن مان هڪ آهي، جنهن سبب افغان پناهگير پاڙيسري ملڪن جهڙوڪ ايران ڏانهن ويا آهن.[240]

ڀوٽان هڪ ٻڌ ڌرم واري رياست آهي، جتي آئيني بادشاهت آهي. 2016ع ۾ ملڪ کي علائقي جو سڀ کان گهٽ بدعنوان، سڀ کان پرامن ۽ سڀ کان وڌيڪ معاشي آزادي وارو ملڪ قرار ڏنو ويو.

مالديپ هڪ وحداني صدارتي جمهوريت آهي، جتي سني اسلام سختيءَ سان رياستي مذهب آهي.

حڪمراني ۽ استحڪام
پيمانا افغانستان بنگلاديش ڀوٽان هندستان مالديپ نيپال پاڪستان سري لنڪا
نازڪ رياستن جو اشاريون[314] 102.9 85.7 69.5 75.3 66.2 82.6 92.1 81.8
بدعنواني بابت تاثر جو اشاريون (2019)[315]، عالمي درجو 179 ملڪن مان 16 (173هون)26 (146هون)68 (25هون)41 (80هون)29 (130هون)34 (113هون)32 (120هون)38 (93هون)
عالمي حڪمراني جا
اشارا (2015)[316]		 حڪومتي اثرائتيت 8%24%68%56%41%13%27%53%
سياسي استحڪام ۽ تشدد/دهشتگردي جي غير موجودگي 1%11%89%17%61%16%1%47%
قانون جي حڪمراني 2%27%70%56%35%27%24%60%
آواز ۽ جوابدهي 16%31%46%61%30%33%27%36%


علائقائي سياست

[سنواريو]
پاڪستان ۽ چين سان هندستان جي سرحدي تڪرارن ڏکڻ ايشيا ۾ پيچيده جيوسياسي حرڪتون پيدا ڪيون آهن.[317]

هندستان علائقي ۾ غالب جيوسياسي طاقت رهيو آهي[318][319][320] ۽ اڪيلو ئي علائقي جي زميني پکيڙ، آبادي، معيشت ۽ فوجي خرچن جي وڏي حصي تي مشتمل آهي.[321] هندستان هڪ وڏي معيشت، جي 4 جو ميمبر، دنيا جي ٽئين وڏي فوجي بجيٽ رکندڙ ملڪ آهي[322] ۽ علائقي تي مضبوط ثقافتي ۽ سياسي اثر وجهي ٿو.[323][324] ڪڏهن ڪڏهن پنهنجي وڏي ۽ وڌندڙ معاشي ۽ فوجي صلاحيتن سبب هندستان کي عظيم طاقت يا اڀرندڙ سپر طاقت به چيو ويندو آهي؛ هندستان ڏکڻ ايشيا جي مرڪزي ڪڙي طور ڪم ڪري ٿو.[325][326]

بنگلاديش، پاڪستان ۽ سري لنڪا وچوليون طاقتون آهن، جن وٽ وڏي آباديون ۽ معيشتون آهن ۽ اهي علائقائي سياست تي اهم اثر رکن ٿيون.[327][328]

1959ع جو نقشو، جنهن ۾ ڏيکاريل آهي ته ايشيا جو وڏو حصو ڪميونسٽ هو (ڳاڙهي رنگ ۾)، جڏهن ته پاڪستان (نيري رنگ ۾) هندستان جي ڀيٽ ۾ سرمائيدار طاقتن سان وڌيڪ لاڳاپيل هو.[329] ان جي نتيجي ۾ پيدا ٿيل سرد جنگي حرڪتن ويهين صديءَ جي آخر ۾ ڏکڻ ايشيا جي جيوسياسي صورتحال تي اثر وڌو.[330]

1947ع ۾ هندستان جي ورهاڱي دوران پوءِ ٿيندڙ تشدد ۽ علائقائي تڪرارن هندستان ۽ پاڪستان جا لاڳاپا خراب ۽ انتهائي دشمني وارا بڻائي ڇڏيا.[331] مختلف ٽڪراءَ ۽ جنگيون علائقي جي سياست کي وڏي حد تائين شڪل ڏينديون رهيون ۽ بنگلاديش جي هڪ آزاد ملڪ طور اڀار ۾ به حصو وڌائون.[332] يوگوسلاويا سان گڏ هندستان غير وابسته تحريڪ جو بنياد وڌو، پر پوءِ پاڪستان لاءِ اولهه جي حمايت کان پوءِ اڳوڻي سوويت يونين سان معاهدي ۾ داخل ٿيو.[333] 1971ع هندستان-پاڪستان جنگ دوران آمريڪا پنهنجي يو ايس ايس انٽرپرائز کي هندي سمنڊ ڏانهن موڪليو، جنهن کي هندستان طرفان ائٽمي خطرو سمجهيو ويو.[334] هندستان جي 1974ع واري ائٽمي آزمائش پاڪستان جي ائٽمي پروگرام کي اڳتي وڌايو،[335] جنهن 1998ع ۾ چاگائي-ون ۾ ائٽمي آزمائشون ڪيون، هندستان جي گرمي ائٽمي هٿيارن لاءِ ائٽمي آزمائشن جي سلسلي کان صرف 18 ڏينهن پوءِ.[336]

1979ع ۾ افغانستان تي سوويت حملي علائقائي سلامتي جي خراب ٿيندڙ صورتحال کي ٻيهر مضبوط ڪرڻ لاءِ هڪ اتحاد ٺاهڻ جون ڪوششون تيز ڪيون.[337] معاهدن کان پوءِ اهو اتحاد، جنهن کي ڏکڻ ايشيائي علائقائي سهڪار تنظيم (SAARC) سڏيو وڃي ٿو، آخرڪار ڊسمبر 1985ع ۾ ڍاڪا ۾ قائم ڪيو ويو.[338] تنهن هوندي به هندستان-پاڪستان لاڳاپن جي خرابيءَ سبب هندستان ذيلي علائقائي گروهن ساسيڪ، بمسٽيڪ ۽ بي بي آءِ اين تي وڌيڪ ڌيان ڏنو آهي.

عواميت هندستان جي اندروني سياست جي هڪ عام خاصيت آهي.[339]

ملڪن جا علائقائي گروهه

[سنواريو]
نالو ايراضي
(km2)		 آبادي آبادي جي گهاٽائي
(في km2)		 گاديءَ جو هنڌ يا سيڪريٽريٽ ڪرنسي ملڪ سرڪاري ٻولي
ڏکڻ ايشيا جي بنيادي وصف 5,220,460 1,726,907,000 330.79 N/A N/A بنگلاديش، ڀوٽان، هندستان، مالديپ، نيپال، پاڪستان، سري لنڪا N/A
ڏاکڻي ايشيا بابت يو اين ايس ڊي وصف 6,778,083 1,702,000,000 270.77 N/A N/A افغانستان، بنگلاديش، ڀوٽان، هندستان، ايران، مالديپ، نيپال، پاڪستان، سري لنڪا N/A
سارڪ 4,637,469 1,626,000,000 350.6 کٽمنڊو N/A افغانستان، بنگلاديش، ڀوٽان، هندستان، مالديپ، نيپال، پاڪستان، سري لنڪا انگريزي
ساسيڪ 3,565,467 1,485,909,931 416.75 N/A N/A بنگلاديش، ڀوٽان، هندستان، مالديپ، ميانمار، نيپال، سري لنڪا N/A
بي بي آءِ اين 3,499,559 1,465,236,000 418.69 N/A N/A بنگلاديش، ڀوٽان، هندستان، نيپال N/A


پڻ ڏسو

[سنواريو]

وسيع علائقا

[سنواريو]

حوالا

[سنواريو]

حوالا جات

[سنواريو]
  1. ↑ "GDP, Current Prices, Purchasing Power Parity; Billions of International Bollars, Billions of U.S. Dollars". عالمي مالياتي فنڊ.
  2. ↑ "GDP, current prices". عالمي مالياتي فنڊ.
  3. ↑ "GDP per capita, current prices". عالمي مالياتي فنڊ.
  4. ↑ "Human Development Report 2025" (PDF) (انگريزي ۾). گڏيل قومن جو ترقياتي پروگرام. 6 May 2025. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 6 May 2025 تي محفوظ ڪيل. 6 May 2025 تي حاصل ڪيل.
  5. 1 2 Saez 2012, p. 58: "Afghanistan is considered to be part of Central Asia. It regards itself as a link between Central Asia and South Asia."
  6. ↑ "South Asia". Encyclopædia Britannica (انگريزي ۾). 1 April 2023 تي حاصل ڪيل.
  7. 1 2 Baker, Kathleen M.; Chapman, Graham P. (11 March 2002). The Changing Geography of Asia. Routledge. ص. 10–. ISBN 978-1-134-93384-6. This greater India is well defined in terms of topography; it is the Indian sub-continent, hemmed in by the Himalayas on the north, the Hindu Khush in the west and the Arakanese in the east.
  8. ↑
  9. ↑ Lowe, John J. (2015). Participles in Rigvedic Sanskrit: The syntax and semantics of adjectival verb forms. آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس. ص. 1–2. ISBN 978-0-19-100505-3.
  10. ↑ Dyson 2018, pp. 16, 25.
  11. ↑ Dyson 2018, p. 16.
  12. ↑ Fisher 2018, p. 59.
  13. ↑
  14. ↑
  15. ↑
  16. ↑ Asher & Talbot 2006, p. 152.
  17. ↑ Fisher 2018, p. 106.
  18. ↑
  19. ↑ Taylor, Miles (2016), Crowns and Colonies: European Monarchies and Overseas Empires, ص. 38–39
  20. ↑ Embree, Ainslie Thomas (1988), Sources of Indian Tradition: Modern India and Pakistan, ص. 85
  21. 1 2 Fisher 2018, pp. 173–174
  22. 1 2 Chatterji, Joya (2013), "Introduction: Concepts and Questions", ۾ Chatterji, Joya (مرتب), Routledge Handbook of the South Asian Diaspora, London and New York: Routledge, ISBN 978-0-415-48010-9
  23. 1 2 Talbot, Ian (2009), The Partition of India, Cambridge University Press, ISBN 978-0-521-85661-4
  24. 1 2 Khan, Yasmin (2017), The Great Partition: The Making of India and Pakistan, Yale University Press, ISBN 978-0-300-23032-1
  25. ↑
  26. ↑ "How the Cold War Shaped Bangladesh's Liberation War". thediplomat.com (آمريڪي انگريزي ۾). 20 September 2024 تي حاصل ڪيل.
  27. ↑ "Indian Subcontinent آرڪائيو ڪيا ويا 21 January 2012 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين." Encyclopedia of Modern Asia Macmillan Reference USA (Gale Group), 2006.
  28. ↑ "South Asia Regional Overview". South Asian Regional Development Gateway. اصل نسخي مان 21 November 2008 تي محفوظ ڪيل.
  29. 1 2 Pillalamarri, Akhilesh (8 January 2016). "How South Asia Will Save Global Islam". The Diplomat (آمريڪي انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 8 February 2017 تي محفوظ ڪيل. 7 February 2017 تي حاصل ڪيل.
  30. 1 2 "Religion population totals in 2010 by Country". Pew Research Center. 2012. اصل نسخو مان 9 December 2016 تي محفوظ ڪيل.
  31. 1 2 Ruffle 2013, p. 193.
  32. 1 2 3 4 "Region: Asia-Pacific". Pew Research Center. 27 January 2011. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 10 October 2017 تي محفوظ ڪيل. 13 March 2016 تي حاصل ڪيل.
  33. 1 2 "10 Countries With the Largest Muslim Populations, 2010 and 2050". Pew Research Center's Religion & Public Life Project. 2 April 2015. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 7 February 2017 تي محفوظ ڪيل. 7 February 2017 تي حاصل ڪيل.
  34. ↑ "Standard Country or Area Codes for Statistical Use". گڏيل قومون. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 11 July 2017 تي محفوظ ڪيل. 25 August 2012 تي حاصل ڪيل. Quote: "The assignment of countries or areas to specific groupings is for statistical convenience and does not imply any assumption regarding political or other affiliation of countries or territories by the United Nations."
  35. 1 2 3 Ghosh, Partha Sarathy (1989). Cooperation and Conflict in South Asia. Technical Publications. ص. 4–5. ISBN 978-81-85054-68-1. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 16 May 2016 تي محفوظ ڪيل. 12 August 2015 تي حاصل ڪيل.
  36. ↑ Bertram Hughes Farmer, An Introduction to South Asia, pages 1, Routledge, 1993, ISBN 0-415-05695-0
  37. 1 2 3 Razzaque, Jona (2004). Public Interest Environmental Litigation in India, Pakistan, and Bangladesh. Kluwer Law International. ص. 3 with footnotes 1 and 2. ISBN 978-90-411-2214-8. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 7 October 2017 تي محفوظ ڪيل. 11 December 2016 تي حاصل ڪيل.
  38. ↑ Mann, Michael (2014). South Asia's Modern History: Thematic Perspectives. Taylor & Francis. ص. 13–15. ISBN 978-1-317-62445-5.
  39. ↑ Anderson, Ewan W.; Anderson, Liam D. (2013). An Atlas of Middle Eastern Affairs. Routledge. ص. 5. ISBN 978-1-136-64862-5., Quote: "To the east, Iran, as a Gulf state, offers a generally accepted limit to the Middle East. However, Afghanistan, also a Muslim state, is then left in isolation. It is not accepted as a part of Central Asia and it is clearly not part of the Indian subcontinent".
  40. ↑ Dallen J. Timothy and Gyan P. Nyaupane, Cultural Heritage and Tourism in the Developing World: A Regional Perspective, page 127, Routledge, 2009, ISBN 978-1-134-00228-3
  41. ↑ "Asia" > Geology and Geography آرڪائيو ڪيا ويا 23 February 2012 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.. The Columbia Electronic Encyclopedia, 6th ed. Columbia University Press, 2003.
  42. ↑ "Asia" > Geologic history – Tectonic framework آرڪائيو ڪيا ويا 1 May 2011 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.. Encyclopædia Britannica. Encyclopædia Britannica Online, 2009.
  43. 1 2 3 Baker, Kathleen M.; Chapman, Graham P. (2002) [First published 1992]. The Changing Geography of Asia. Taylor & Francis. ص. 10. ISBN 978-1-134-93384-6.: "This greater India is well defined in terms of topography; it is the Indian peninsula, hemmed in by the Himalayas on the north, the Hindu Khush in the west and the Arakanese in the east."
  44. 1 2 "Indian subcontinent". New Oxford Dictionary of English (ISBN 0-19-860441-6) New York: Oxford University Press, 2001; p. 929.
  45. ↑ McLeod, John (2002). The History of India. Greenwood Press. ص. 2. ISBN 978-0-313-31459-9.
  46. ↑ Navnita Chadha Behera, International Relations in South Asia: Search for an Alternative Paradigm, page 129, SAGE Publications India, 2008, ISBN 978-81-7829-870-2.
  47. ↑ "The World Bank". محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 10 November 2015 تي محفوظ ڪيل. 5 November 2015 تي حاصل ڪيل.
  48. ↑ "Institute of Development Studies: Afghanistan". محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 1 June 2017 تي محفوظ ڪيل. 28 February 2019 تي حاصل ڪيل.
  49. ↑ Saul Bernard Cohen (2008). Geopolitics: The Geography of International Relations (2 ڇاپو). Rowman & Littlefield Publishers. ص. 329. ISBN 978-0-7425-8154-8.
  50. 1 2 McLeod, John (2002). The History of India. Greenwood Press. ص. 1. ISBN 978-0-313-31459-9.
  51. ↑ Keith, Arthur Berriedale (1936). A Constitutional History of India: 1600–1935. Methuen & Co. ص. 440–444. OCLC 18526.
  52. ↑ N. D. Arora, Political Science for Civil Services Main Examination, page 42:1, Tata McGraw-Hill Education, 2010, 9780070090941.
  53. ↑ Stephen Adolphe Wurm, Peter Mühlhäusler & Darrell T. Tryon, Atlas of languages of intercultural communication in the Pacific, Asia, and the Americas, pages 787, International Council for Philosophy and Humanistic Studies, Published by Walter de Gruyter, 1996, ISBN 3-11-013417-9.
  54. ↑ "Indian subcontinent" > Geology and Geography آرڪائيو ڪيا ويا 20 February 2012 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين..
  55. ↑ Haggett, Peter (2001). Encyclopedia of World Geography (Vol. 1). Marshall Cavendish. ص. 2710. ISBN 978-0-7614-7289-6.
  56. ↑ Territories (British Indian Ocean Territory), Jane's Information Group.
  57. 1 2 3 4 Sushil Mittal and Gene Thursby, Religions of South Asia: An Introduction, page 3, Routledge, 2006, ISBN 978-1-134-59322-4.
  58. ↑ Robbins, Keith (2012). Transforming the World: Global Political History since World War II. Palgrave Macmillan. ص. 386. ISBN 978-1-137-29656-6., Quote: "Some thought that Afghanistan was part of the Middle East and not South Asian at all".
  59. 1 2 United Nations Cartographic Centre آرڪائيو ڪيا ويا 30 June 2017 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين. Retrieved 18 June 2015.
  60. ↑ Sarkar, Sudeshna (16 May 2007). "SAARC: Afghanistan comes in from the cold". Current Affairs – Security Watch. Swiss Federal Institute of Technology, Zürich. اصل نسخو مان 14 June 2011 تي محفوظ ڪيل. 6 April 2011 تي حاصل ڪيل.
  61. ↑ "South Asian Organisation for Regional Cooperation (official website)". SAARC Secretariat, Kathmandu, Nepal. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 16 December 2013 تي محفوظ ڪيل. 6 April 2011 تي حاصل ڪيل.
  62. ↑ Chatterjee Aneek, International Relations Today: Concepts and Applications, page 166, Pearson Education India, ISBN 978-81-317-3375-2.
  63. ↑ "SAARC Membership: India blocks China's entry for the time being". The Economic Times. 2 December 2014. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 18 December 2018 تي محفوظ ڪيل. 17 March 2015 تي حاصل ڪيل.
  64. ↑ Global Summitry Project آرڪائيو ڪيا ويا 12 July 2020 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين., SAARC.
  65. ↑ South Asia: Data, Projects and Research آرڪائيو ڪيا ويا 14 April 2008 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين., The World Bank.
  66. ↑ "SAFTA Protocol". محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 15 March 2015 تي محفوظ ڪيل. 20 March 2015 تي حاصل ڪيل.
  67. ↑ "South Asia". Unicef.org. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 20 December 2016 تي محفوظ ڪيل. 16 December 2016 تي حاصل ڪيل.
  68. ↑ "UNICEF ROSA". Unicef.org. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 20 December 2016 تي محفوظ ڪيل. 16 December 2016 تي حاصل ڪيل.
  69. ↑ Mapping and Analysis of Agricultural Trade Liberalization in South Asia آرڪائيو ڪيا ويا 19 March 2009 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين., Trade and Investment Division (TID), United Nations Economic and Social Commission for Asia and the Pacific
  70. ↑ Asia-Pacific POPIN Consultative Workshop Report آرڪائيو ڪيا ويا 25 October 2012 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين., Asia-Pacific POPIN Bulletin, Vol. 7, No. 2 (1995), pages 7–11.
  71. ↑ Geographical region and composition آرڪائيو ڪيا ويا 13 July 2011 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين., Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings, United Nations.
  72. 1 2 Milton Walter Meyer, South Asia: A Short History of the Subcontinent, pages 1, Adams Littlefield, 1976, ISBN 0-8226-0034-X.
  73. 1 2 Bose, Sugata; Jalal, Ayesha (2004) [First published 1998]. Modern South Asia (2nd ڇاپو). Routledge. ص. 3. ISBN 0-415-30787-2.
  74. ↑ The Columbia Electronic Encyclopedia, 6th ed. Columbia University Press, 2003.
  75. ↑ Robert Wynn Jones (2011). Applications of Palaeontology: Techniques and Case Studies. Cambridge University Press. ص. 267–271. ISBN 978-1-139-49920-0.
  76. ↑ Asher, Catherine B.; Talbot, Cynthia (16 March 2006), India Before Europe, Cambridge University Press, ص. 5–8, 12–14, 51, 78–80, ISBN 978-0-521-80904-7, محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 24 April 2016 تي محفوظ ڪيل, 9 December 2016 تي حاصل ڪيل.
  77. ↑ Ronald B. Inden, Imagining India, page 51, C. Hurst & Co. Publishers, 2000, ISBN 1-85065-520-0.
  78. ↑ Zaidi, S. Akbar (2011). "A Conspicuous Absence: Social Science Teaching and Research on India in Pakistan". ۾ Sridharan, E. (مرتب). International Relations Theory and South Asia: Security, Political Economy, Domestic Politics, Identities, and Images. جلد II (2nd ڇاپو). Oxford University Press. ص. 379. ISBN 978-0-19-807080-1.
  79. ↑ Bongard-Levin, G. M. (1979). 'A History of India. Moscow: Progress Publishers. ص. 11. ISBN 0-7147-1336-8.
  80. ↑ Thapar 1966, p. 23.
  81. ↑ Thapar 1966, p. 24.
  82. ↑ Possehl 2002, p. 141–156.
  83. 1 2 3 Michaels 2004, p. 33.
  84. ↑ Michaels 2004, p. 32.
  85. ↑ Witzel 1995, p. 3-4.
  86. 1 2 3 Witzel 1995.
  87. ↑ Flood 1996, p. 30–35.
  88. ↑ Flood 1996, p. 33.
  89. ↑ Samuel 2008, p. 43–45, 48.
  90. ↑ Witzel 1995, p. 6.
  91. ↑ Samuel 2008, p. 52–53.
  92. ↑ Samuel 2008, p. 25.
  93. 1 2 Hiltebeitel 2007, p. 12.
  94. ↑ Flood 1996, pp. 81–82.
  95. ↑ Neusner, Jacob (2009). World Religions in America: An Introduction. Westminster John Knox Press. ISBN 978-0-664-23320-4. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 18 April 2017 تي محفوظ ڪيل. 26 December 2016 تي حاصل ڪيل.
  96. ↑ Gombrich 2006, p. 135.
  97. ↑ Trainor 2004, pp. 103, 119.
  98. ↑ Neelis 2011, pp. 102–106.
  99. ↑ Guy 2014, pp. 9–11, 14–15, 19–20.
  100. ↑ Neelis 2011, pp. 114–115, 144, 160–163, 170–176, 249–250.
  101. ↑ Klimburg-Salter, Deborah (1989). The Kingdom of Bamiyan: Buddhist art and culture of the Hindu Kush. Istituto Universitario Orientale & Istituto Italiano per il Medio ed Estremo Oriente. ISBN 978-0-87773-765-0. OCLC 25902336. (Reprinted by Shambala)
  102. ↑ Crossette, Barbara (1996). So Close to Heaven: The Vanishing Buddhist Kingdoms of the Himalayas. Vintage. ص. 84–85. ISBN 978-0-679-74363-7.
  103. ↑ Klimkeit, H.-J. (2000). "Manichaeism and Nestorian Christianity". ۾ Boxworth, C. E.; Asimov, M. S. (مرتب). History of Civilizations of Central Asia. جلد IV.2. UNESCO. ص. 79–80. ISBN 978-92-3-103654-5.
  104. ↑ Samuel 2008, pp. 76–78, 194–201.
  105. ↑ Guy 2014, pp. 10–11.
  106. ↑ Michell 1977, p. 18, 40.
  107. ↑ Scharfe, Hartmut (2002). Handbook of Oriental Studies. BRILL Academic. ص. 144–153. ISBN 978-90-04-12556-8. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 26 November 2016 تي محفوظ ڪيل. 26 December 2016 تي حاصل ڪيل.
  108. ↑ Lockard, Craig (2007). Societies, Networks, and Transitions: Volume I: A Global History. Houghton Mifflin. ص. 188. ISBN 978-0-618-38612-3. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 26 November 2016 تي محفوظ ڪيل. 26 December 2016 تي حاصل ڪيل.
  109. ↑ Spink, Walter M. (2005). Ajanta: History and Development, Volume 5: Cave by Cave. BRILL Academic. ص. 1–9, 15–16. ISBN 978-90-04-15644-9. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 29 June 2016 تي محفوظ ڪيل. 26 December 2016 تي حاصل ڪيل.
  110. ↑ "Ellora Caves – UNESCO World Heritage Centre". UNESCO. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 9 December 2016 تي محفوظ ڪيل. 26 December 2016 تي حاصل ڪيل.
  111. ↑ Owen, Lisa (2012). Carving Devotion in the Jain Caves at Ellora. BRILL Academic. ص. 1–10. ISBN 978-90-04-20629-8. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 5 February 2017 تي محفوظ ڪيل. 26 December 2016 تي حاصل ڪيل.
  112. ↑ "History in Chronological Order". Government of Pakistan. اصل نسخو مان 23 July 2010 تي محفوظ ڪيل. 9 January 2008 تي حاصل ڪيل.
  113. ↑ See:
    • Pirbhai, M. Reza (2009). Reconsidering Islam in a South Asian Context. Brill. ISBN 978-90-04-17758-1.
    • Richards, J. F. (October 1974). "The Islamic frontier in the east: Expansion into South Asia". South Asia: Journal of South Asian Studies 4 (1): 91–109. doi:10.1080/00856407408730690. ISSN 0085-6401.
    • Shokoohy, Mehrdad (1988). Bhadreśvar: The Oldest Islamic Monuments in India. Brill. ISBN 978-90-04-08341-7.; see discussion of earliest raids in Gujarat
  114. 1 2 3 Jackson, Peter (2003). The Delhi Sultanate: A Political and Military History. Cambridge University Press. ص. 3–30. ISBN 978-0-521-54329-3.
  115. ↑ Heathcote, T. A. (1995). The Military in British India: The Development of British Forces in South Asia, 1600–1947. Manchester University Press. ص. 6. ISBN 978-1-78383-064-0.
  116. ↑ Barnett, Lionel D. (1999) [First published 1913]. Antiquities of India: An Account of the History and Culture of Ancient Hindustan. Atlantic Publishers and Distributors. ص. 73–79. ISBN 9788171564422.
  117. ↑ Richard Davis (1994), Three styles in looting India, History and Anthropology, 6(4), pp 293–317, سانچو:Doi
  118. ↑ Muhammad B. Sam Mu'izz Al-Din, T. W. Haig, Encyclopaedia of Islam, Vol. VII, ed. C. E. Bosworth, E. van Donzel, W. P. Heinrichs and C. Pellat, (Brill, 1993)
  119. ↑ Bosworth, C. E. (1968). "The Political and Dynastic History of the Iranian World (A.D. 1000–1217)". ۾ Boyle, J. A. (مرتب). The Cambridge History of Iran. جلد 5. Cambridge University Press. ص. 161–170. ISBN 978-0-521-06936-6.
  120. ↑ History of South Asia: A Chronological Outline آرڪائيو ڪيا ويا 11 December 2013 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين. Columbia University (2010).
  121. ↑ Muḥammad ibn Tughluq آرڪائيو ڪيا ويا 27 April 2015 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين. Encyclopædia Britannica
  122. ↑ Firoz Shah Tughlak, Futuhat-i Firoz Shahi – Autobiographical memoirs آرڪائيو ڪيا ويا 19 October 2016 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين., Translated in 1871 by Elliot and Dawson, Volume 3 – The History of India, Cornell University Archives, pp. 377–381.
  123. ↑ Smith, Vincent A. (1919). The Oxford History of India. Oxford University Press. ص. 249–251. OCLC 839048936.
  124. ↑ Schimmel, Annemarie (1980). Islam in the Indian Subcontinent. Leiden: E.J. Brill. ص. 20–23. ISBN 978-90-04-06117-0.
  125. ↑ Lewis, David (2011). Bangladesh: Politics, Economy and Civil Society. Cambridge University Press. ص. 44. ISBN 978-1-139-50257-3. In 1346 ... what became known as the Bengal Sultanate began and continued for almost two centuries.
  126. ↑ Hussain, Syed Ejaz (2003). The Bengal Sultanate: Politics, Economy and Coins (A.D. 1205–1576). Manohar. ص. 325. ISBN 978-81-7304-482-3. The rulers of the Sultanate Bengal are often blamed for promoting Islam as state sponsored religion.
  127. ↑ Kulke, Hermann; Rothermund, Dietmar (2004) [First published 1986]. A History of India (4th ڇاپو). Routledge. ص. 187, 191–192. ISBN 978-0-415-32919-4.
  128. ↑ Nilakanta Sastri, K. A. (2002) [First published 1955]. A history of South India from prehistoric times to the fall of Vijayanagar (4th ڇاپو). New Delhi: Oxford University Press. ص. 216, 239–250. ISBN 978-0-19-560686-7.
  129. ↑ Lodi Dynasty آرڪائيو ڪيا ويا 27 April 2015 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين. Encyclopædia Britannica (2009).
  130. ↑
  131. ↑ "How the Cold War Shaped Bangladesh's Liberation War". thediplomat.com (آمريڪي انگريزي ۾). 20 September 2024 تي حاصل ڪيل.
  132. ↑ "Goa Remained a Portuguese Colony when India Became Independent". The Wire (انگريزي ۾). 9 May 2024 تي حاصل ڪيل.
  133. ↑ Asrar, Shakeeb. "How British India was divided" (انگريزي ۾). Al Jazeera. 9 May 2024 تي حاصل ڪيل.
  134. ↑ "Why Pakistan ended up with so few princely states". The Indian Express (انگريزي ۾). 14 August 2021. 9 May 2024 تي حاصل ڪيل.
  135. ↑ "India and Pakistan came close to nuclear war: Pompeo". BBC News (برطانوي انگريزي ۾). 25 January 2023. 1 September 2023 تي حاصل ڪيل.
  136. ↑ "What has been the Impact of the Creation of Bangladesh?". History Today. 1 September 2023 تي حاصل ڪيل.
  137. ↑ "The nuclear arsenals of China, India and Pakistan are growing". The Economist. 1 September 2023 تي حاصل ڪيل.
  138. ↑ Sen, Somdeep. "Why is India standing with Putin's Russia?" (انگريزي ۾). Al Jazeera. 1 September 2023 تي حاصل ڪيل.
  139. ↑ "How India Sees China's Ties with Pakistan and Bhutan". Brookings (آمريڪي انگريزي ۾). 9 May 2024 تي حاصل ڪيل.
  140. ↑ Mir, Asfandyar (28 February 2023). "Pakistan's Twin Crises". Foreign Affairs (آمريڪي انگريزي ۾). 1 September 2023 تي حاصل ڪيل.
  141. ↑ "No Pakistani prime minister has completed a full term in office" (انگريزي ۾). Al Jazeera. 1 September 2023 تي حاصل ڪيل.
  142. ↑ "India's rise is beyond doubt". Nikkei Asia (برطانوي انگريزي ۾). 1 September 2023 تي حاصل ڪيل.
  143. ↑ "There are lessons for Pakistan in the 1971 secession of Bangladesh". Arab News PK (انگريزي ۾). 10 November 2022. 1 September 2023 تي حاصل ڪيل.
  144. ↑ Bangal. "Bangladesh Liberation War: Economic Exploitation". Virtual Bangladesh (آمريڪي انگريزي ۾). 1 September 2023 تي حاصل ڪيل.
  145. ↑ "Bangladesh's economic miracle is in jeopardy". The Economist. 1 September 2023 تي حاصل ڪيل.
  146. ↑ Sinha, Shishir (7 May 2023). "Per capita GDP for Bangladesh higher than India till 2022". BusinessLine (انگريزي ۾). 1 September 2023 تي حاصل ڪيل.
  147. ↑ "A historical timeline of Afghanistan". PBS NewsHour (آمريڪي انگريزي ۾). 4 May 2011. 1 September 2023 تي حاصل ڪيل.
  148. 1 2 "From refugee camps to Kabul: The story of Afghan cricket". BBC News (برطانوي انگريزي ۾). 1 February 2014. 1 September 2023 تي حاصل ڪيل.
  149. ↑ Malji, Andrea (2022). Religious Nationalism in Contemporary South Asia. Elements in Religion and Violence. doi:10.1017/9781108919050. ISBN 978-1-108-91905-0.
  150. ↑ Ramachandran, Sudha (21 August 2023). "Muqtedar Khan on Why Religious Nationalism Is Poisoning South Asia". The Diplomat (آمريڪي انگريزي ۾). 11 May 2024 تي حاصل ڪيل.
  151. ↑ Kumar, Navtan (30 November 2019). "Hindus under attack in Bangladesh, Pakistan, face annihilation". The Sunday Guardian Live (آمريڪي انگريزي ۾). 1 September 2023 تي حاصل ڪيل.
  152. ↑ Kundu, Kimtee (1 February 2023). "The Past has yet to Leave the Present: Genocide in Bangladesh". Harvard International Review (انگريزي ۾). 1 September 2023 تي حاصل ڪيل.
  153. ↑ Tanveer Ahmad Khan (24 April 2023). "Limited Hard Balancing: Explaining India's Counter Response to Chinese Encirclement". Journal of Indo-Pacific Affairs (آمريڪي انگريزي ۾). Air University. اصل نسخو مان 26 April 2023 تي محفوظ ڪيل. 1 September 2023 تي حاصل ڪيل.
  154. ↑ Schuman, Michael (1 March 2023). "What Limits Any U.S. Alliance With India Over China". The Atlantic (انگريزي ۾). 9 May 2024 تي حاصل ڪيل.
  155. ↑ Saul Bernard Cohen, Geopolitics of the world system, pages 304–305, Rowman & Littlefield, 2003, ISBN 0-8476-9907-2.
  156. ↑ Xinru, Liu (2010). The Silk Road in World History. Oxford University Press. ص. 40.
  157. ↑ Sinvhal, Understanding Earthquake Disasters, page 52, Tata McGraw-Hill Education, 2010, ISBN 978-0-07-014456-9
  158. ↑ Kumar, M. Ravi; Bhatia, S. C. (August 1999). "A new seismic hazard map for the Indian plate region under the global seismic hazard assessment programme". Current Science 77 (3): 447.
  159. ↑ M. Asif Khan, Tectonics of the Nanga Parbat syntaxis and the Western Himalaya, page 375, Geological Society of London, 2000, ISBN 978-1-86239-061-4.
  160. ↑ Srikrishna Prapnnachari, Concepts in Frame Design, page 152, Srikrishna Prapnnachari, ISBN 978-99929-52-21-4
  161. ↑ A. M. Celâl Şengör, Tectonic evolution of the Tethyan Region, Springer, 1989, ISBN 978-0-7923-0067-0.
  162. ↑ Valentin Semenovich Burtman & Peter Hale Molnar, Geological and Geophysical Evidence for Deep Subduction of Continental Crust Beneath the Pamir, page 10, Geological Society of America, 1993, ISBN 0-8137-2281-0.
  163. ↑ Peel, M. C.; Finlayson, B. L.; McMahon, T. A. (2007). "Updated world map of the Köppen–Geiger climate classification". Hydrol. Earth Syst. Sci. 11 (5): 1633–1644. doi:10.5194/hess-11-1633-2007. ISSN 1027-5606. Bibcode: 2007HESS...11.1633P. http://www.hydrol-earth-syst-sci.net/11/1633/2007/hess-11-1633-2007.html. Retrieved 18 November 2015.
  164. 1 2 3 John E. Olive, The Encyclopedia of World Climatology, page 115-117, Springer, 2005, ISBN 978-1-4020-3264-6.
  165. ↑ Mitra et al. 2002, p. 83.
  166. ↑ Mitra et al. 2002, p. 76.
  167. 1 2 Guo, Lianyi; Shi, Yi; Zhao, Yang (1 August 2023). "Future Projections of Extreme Integrated Water Vapor Transport and Population Exposure Over the Asian Monsoon Region". Earth's Future 11 (8): 1, 8. doi:10.1029/2023EF003583. Bibcode: 2023EaFut..1103583G.
  168. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Shaw, R., Y. Luo, T. S. Cheong, S. Abdul Halim, S. Chaturvedi, M. Hashizume, G. E. Insarov, Y. Ishikawa, M. Jafari, A. Kitoh, J. Pulhin, C. Singh, K. Vasant, and Z. Zhang, 2022: Chapter 10: Asia. In Climate Change 2022: Impacts, Adaptation and Vulnerability [H.-O. Pörtner, D. C. Roberts, M. Tignor, E. S. Poloczanska, K. Mintenbeck, A. Alegría, M. Craig, S. Langsdorf, S. Löschke, V. Möller, A. Okem, B. Rama (eds.)]. Cambridge University Press, Cambridge, United Kingdom and New York, New York, US, pp. 1457–1579 |doi=10.1017/9781009325844.012.
  169. ↑ Krishnan, Raghavan; Shrestha, Arun Bhakta; Ren, Guoyu; Rajbhandari, Rupak; Saeed, Sajjad; Sanjay, Jayanarayanan; Syed, Md. Abu.; Vellore, Ramesh; Xu, Ying; You, Qinglong; Ren, Yuyu (5 January 2019). "Unravelling Climate Change in the Hindu Kush Himalaya: Rapid Warming in the Mountains and Increasing Extremes". The Hindu Kush Himalaya Assessment. ص. 57–97. doi:10.1007/978-3-319-92288-1_3. ISBN 978-3-319-92287-4. S2CID 134572569.
  170. 1 2 Bolch, Tobias; Shea, Joseph M.; Liu, Shiyin; Azam, Farooq M.; Gao, Yang; Gruber, Stephan; Immerzeel, Walter W.; Kulkarni, Anil; Li, Huilin; Tahir, Adnan A.; Zhang, Guoqing; Zhang, Yinsheng (5 January 2019). "Status and Change of the Cryosphere in the Extended Hindu Kush Himalaya Region". The Hindu Kush Himalaya Assessment. ص. 209–255. doi:10.1007/978-3-319-92288-1_7. ISBN 978-3-319-92287-4. S2CID 134814572.
  171. ↑ Scott, Christopher A.; Zhang, Fan; Mukherji, Aditi; Immerzeel, Walter; Mustafa, Daanish; Bharati, Luna (5 January 2019). "Water in the Hindu Kush Himalaya". The Hindu Kush Himalaya Assessment. ص. 257–299. doi:10.1007/978-3-319-92288-1_8. ISBN 978-3-319-92287-4. S2CID 133800578.
  172. ↑ "Importance of snow and glacier meltwater for agriculture on the Indo-Gangetic Plain" (en ۾). Nature Sustainability 2 (7): 594–601. July 2019. doi:10.1038/s41893-019-0305-3. ISSN 2398-9629. Bibcode: 2019NatSu...2..594B. https://researchonline.lse.ac.uk/id/eprint/102562/.
  173. ↑ "These Indian Cities Could Be Underwater in Less Than 9 Years Due to Climate Change". News18. 5 November 2021. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 12 November 2021 تي محفوظ ڪيل. 12 November 2021 تي حاصل ڪيل.
  174. ↑ Ivani, Jessica K.; Paudyal, Netra; Peterson, John (30 August 2021). "Indo-Aryan – a house divided? Evidence for the east–west Indo-Aryan divide and its significance for the study of northern South Asia". Journal of South Asian Languages and Linguistics 7 (2): 287–326. doi:10.1515/jsall-2021-2029. ISSN 2196-078X. https://www.zora.uzh.ch/id/eprint/216529/. آرڪائيو ڪيا ويا 18 June 2026 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.
  175. ↑ Ishii, Hiroshi; Gellner, David N.; Nawa, Katsuo (2007). Social Dynamics in Northern South Asia (انگريزي ۾). Manohar.
  176. ↑ Daurio, Maya; Turin, Mark (2020). ""Langscapes" and language borders: Linguistic boundary-making in northern South Asia" (en ۾). Eurasia Border Review 10 (1): 21. doi:10.14943/ebr.10.1.21. https://shs.hal.science/halshs-03083475.
  177. ↑ Bradley, David; Mohanty, Panchanan (2023), "Sociolinguistics of South Asia: Tibeto-Burman, Austroasiatic and other languages", The Routledge Handbook of Sociolinguistics Around the World (2 ڇاپو), Routledge, ص. 184–196, doi:10.4324/9781003198345-17, ISBN 978-1-003-19834-5, 4 October 2023 تي حاصل ڪيل.
  178. ↑ Gellner, David, مرتب (3 March 2014). Borderland Lives in Northern South Asia (English ۾). Duke University Press. doi:10.26530/oapen_625238. hdl:20.500.12657/31797. ISBN 9780822355427.{{cite book}}: CS1 maint: unrecognized language (ڳنڍڻو)
  179. 1 2 3 4 "In the North of South Asia, an arc of peace". Hindustan Times (Opinion) (انگريزي ۾). 25 October 2022. 4 October 2023 تي حاصل ڪيل.
  180. ↑ Chowdhory, Nasreen; Mohanty, Biswajit (4 July 2023). "Dispossession, Border and Exception in South Asia: An Introduction" (en ۾). Journal of Borderlands Studies 38 (4): 537–547. doi:10.1080/08865655.2023.2226404. ISSN 0886-5655.
  181. ↑ Hill, Doug. "Alternative Institutional Arrangements: Managing Transboundary Water Resources in South Asia". Academia. https://www.academia.edu/3096107.
  182. ↑ Crow, B.; Singh, Nirvikar (March 2008). "The management of inter-state rivers as demands grow and supplies tighten: India, China, Nepal, Pakistan, Bangladesh" (PDF). Munich Personal RePEc Archive. S2CID 129209899.
  183. ↑ "Putting policy into practice to clean up South Asia's dirty air (commentary)". Mongabay Environmental News (آمريڪي انگريزي ۾). 26 March 2019. 4 October 2023 تي حاصل ڪيل.
  184. ↑ "Decline of the Indus River Valley Civilization (c. 3300-1300 BCE)". Climate in Arts and History (آمريڪي انگريزي ۾). 5 October 2023 تي حاصل ڪيل.
  185. ↑ Thornton, Christopher P.; Cable, Charlotte (2016), Introduction: Between Two Civilizations (انگريزي ۾), University of Pennsylvania, Museum of Archaeology and Anthropology, ISBN 978-1-934536-06-3, 5 October 2023 تي حاصل ڪيل
  186. ↑ South Asia's Geography of Conflict https://www.files.ethz.ch/ Robert D. Kaplan
  187. ↑ Neelis, Jason (2010). Early Buddhist Transmission and Trade Networks: Mobility and Exchange within and beyond the Northwestern Borderlands of South Asia (English ۾). Brill. hdl:20.500.12657/38155. ISBN 978-90-04-19458-8.{{cite book}}: CS1 maint: unrecognized language (ڳنڍڻو)
  188. ↑ Cardoso, Hugo. "The synchrony and diachrony of an Asian-Portuguese causal morpheme". Academia. https://www.academia.edu/76842442.
  189. 1 2 Balances and benefits in Southern South Asia: The Maldives and Sri Lanka in 2021 https://www.orfonline.org/ Aditya Gowdara Shivamurthy
  190. ↑ Future potential and the invisible diaspora: New Zealand and South Asia diasporas https://www.asianz.org.nz/ Robert Didham
  191. ↑ Cohen, Walter (2017). "Eurasian Literature through the Eighteenth Century". academic.oup.com. doi:10.1093/acprof:oso/9780198732679.001.0001. ISBN 978-0-19-873267-9. 5 October 2023 تي حاصل ڪيل.
  192. ↑ "Patrick Roberts Made National Geographic 'Explorer'". shh.mpg.de (انگريزي ۾). 5 October 2023 تي حاصل ڪيل.
  193. ↑ Comparing East Asian and Southeast Asian Buddhism: Looking at Traditional China from the Margins http://buddhism.lib.ntu.edu.tw/ John R. McRae
  194. ↑ "Setting the record straight". The Economist. ISSN 0013-0613. 5 October 2023 تي حاصل ڪيل.
  195. ↑ "Sanskrit is the mother of all Indian languages: Bhyrappa". The Hindu (Indian English ۾). 7 January 2023. ISSN 0971-751X. 5 October 2023 تي حاصل ڪيل.
  196. ↑ "The Sri Lankan Civil War and Its History, Revisited in 2020". Harvard International Review (انگريزي ۾). 31 August 2020. 5 October 2023 تي حاصل ڪيل.
  197. ↑ Perera, Sasanka; Pathak, Dev Nath; Kumar, Ravi (30 December 2021). Against the Nation: Thinking Like South Asians (انگريزي ۾). Bloomsbury Publishing. ISBN 978-93-89812-33-6.
  198. ↑ Kamalakaran, Ajay (23 March 2022). "How a unique Tamil dialect survived among a fishing community in Sri Lanka". Scroll.in (آمريڪي انگريزي ۾). 5 October 2023 تي حاصل ڪيل.
  199. ↑ Ivani, Jessica K.; Paudyal, Netra; Peterson, John (30 August 2021). "Indo-Aryan – a house divided? Evidence for the east–west Indo-Aryan divide and its significance for the study of northern South Asia". Journal of South Asian Languages and Linguistics 7 (2): 287–326. doi:10.1515/jsall-2021-2029. ISSN 2196-078X. https://www.zora.uzh.ch/id/eprint/216529/. آرڪائيو ڪيا ويا 18 June 2026 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.
  200. ↑ Ishii, Hiroshi; Gellner, David N.; Nawa, Katsuo (2007). Social Dynamics in Northern South Asia (انگريزي ۾). Manohar.
  201. ↑ Daurio, Maya; Turin, Mark (2020). ""Langscapes" and language borders: Linguistic boundary-making in northern South Asia" (en ۾). Eurasia Border Review 10 (1): 21. doi:10.14943/ebr.10.1.21. https://shs.hal.science/halshs-03083475.
  202. ↑ Bradley, David; Mohanty, Panchanan (2023), "Sociolinguistics of South Asia: Tibeto-Burman, Austroasiatic and other languages", The Routledge Handbook of Sociolinguistics Around the World (2 ڇاپو), Routledge, ص. 184–196, doi:10.4324/9781003198345-17, ISBN 978-1-003-19834-5, 4 October 2023 تي حاصل ڪيل.
  203. ↑ Gellner, David, مرتب (3 March 2014). Borderland Lives in Northern South Asia (English ۾). Duke University Press. doi:10.26530/oapen_625238. hdl:20.500.12657/31797. ISBN 9780822355427.{{cite book}}: CS1 maint: unrecognized language (ڳنڍڻو)
  204. ↑ Chowdhory, Nasreen; Mohanty, Biswajit (4 July 2023). "Dispossession, Border and Exception in South Asia: An Introduction" (en ۾). Journal of Borderlands Studies 38 (4): 537–547. doi:10.1080/08865655.2023.2226404. ISSN 0886-5655.
  205. ↑ Hill, Doug. "Alternative Institutional Arrangements: Managing Transboundary Water Resources in South Asia". Academia. https://www.academia.edu/3096107.
  206. ↑ Crow, B.; Singh, Nirvikar (March 2008). "The management of inter-state rivers as demands grow and supplies tighten: India, China, Nepal, Pakistan, Bangladesh" (PDF). Munich Personal RePEc Archive. S2CID 129209899.
  207. ↑ "Putting policy into practice to clean up South Asia's dirty air (commentary)". Mongabay Environmental News (آمريڪي انگريزي ۾). 26 March 2019. 4 October 2023 تي حاصل ڪيل.
  208. ↑ "Decline of the Indus River Valley Civilization (c. 3300-1300 BCE)". Climate in Arts and History (آمريڪي انگريزي ۾). 5 October 2023 تي حاصل ڪيل.
  209. ↑ Thornton, Christopher P.; Cable, Charlotte (2016), Introduction: Between Two Civilizations (انگريزي ۾), University of Pennsylvania, Museum of Archaeology and Anthropology, ISBN 978-1-934536-06-3, 5 October 2023 تي حاصل ڪيل
  210. ↑ South Asia's Geography of Conflict https://www.files.ethz.ch/ Robert D. Kaplan
  211. ↑ Neelis, Jason (2010). Early Buddhist Transmission and Trade Networks: Mobility and Exchange within and beyond the Northwestern Borderlands of South Asia (English ۾). Brill. hdl:20.500.12657/38155. ISBN 978-90-04-19458-8.{{cite book}}: CS1 maint: unrecognized language (ڳنڍڻو)
  212. ↑ Cardoso, Hugo. "The synchrony and diachrony of an Asian-Portuguese causal morpheme". Academia. https://www.academia.edu/76842442.
  213. ↑ Future potential and the invisible diaspora: New Zealand and South Asia diasporas https://www.asianz.org.nz/ Robert Didham
  214. ↑ Cohen, Walter (2017). "Eurasian Literature through the Eighteenth Century". academic.oup.com. doi:10.1093/acprof:oso/9780198732679.001.0001. ISBN 978-0-19-873267-9. 5 October 2023 تي حاصل ڪيل.
  215. ↑ "Patrick Roberts Made National Geographic 'Explorer'". shh.mpg.de (انگريزي ۾). 5 October 2023 تي حاصل ڪيل.
  216. ↑ Comparing East Asian and Southeast Asian Buddhism: Looking at Traditional China from the Margins http://buddhism.lib.ntu.edu.tw/ John R. McRae
  217. ↑ "Setting the record straight". The Economist. ISSN 0013-0613. 5 October 2023 تي حاصل ڪيل.
  218. ↑ "Sanskrit is the mother of all Indian languages: Bhyrappa". The Hindu (Indian English ۾). 7 January 2023. ISSN 0971-751X. 5 October 2023 تي حاصل ڪيل.
  219. ↑ "The Sri Lankan Civil War and Its History, Revisited in 2020". Harvard International Review (انگريزي ۾). 31 August 2020. 5 October 2023 تي حاصل ڪيل.
  220. ↑ Perera, Sasanka; Pathak, Dev Nath; Kumar, Ravi (30 December 2021). Against the Nation: Thinking Like South Asians (انگريزي ۾). Bloomsbury Publishing. ISBN 978-93-89812-33-6.
  221. ↑ Kamalakaran, Ajay (23 March 2022). "How a unique Tamil dialect survived among a fishing community in Sri Lanka". Scroll.in (آمريڪي انگريزي ۾). 5 October 2023 تي حاصل ڪيل.
  222. ↑ United Nations, Department of Economic and Social Affairs, Population Division (2014). World Urbanization Prospects: The 2014 Revision, custom data acquired via website. http://esa.un.org/unpd/wpp/Excel-Data/population.htm
  223. ↑ Baten, Jörg (2016). A History of the Global Economy. From 1500 to the Present. Cambridge University Press. ص. 249. ISBN 978-1-107-50718-0.
  224. 1 2 Bhatia 2008, pp. 122–127.
  225. 1 2 Pandharipande 2008, pp. 419–423.
  226. ↑ Cardona, George; Jain, Dhanesh (2003). The Indo-Aryan Languages. Routledge. ص. 75–77. ISBN 978-0-415-77294-5.
  227. 1 2 Devanagari (Nagari) آرڪائيو ڪيا ويا 2 July 2017 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين., Script Features and Description, SIL International (2013), United States.
  228. ↑ Hindi آرڪائيو ڪيا ويا 28 May 2012 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين., Omniglot Encyclopedia of Writing Systems and Languages
  229. ↑ Templin, David. "Devanagari script". Omniglot. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 1 April 2015 تي محفوظ ڪيل. 5 April 2015 تي حاصل ڪيل.
  230. ↑ Shamsur Rahman Faruqi (2008), Urdu Literary Culture: The Syncretic Tradition آرڪائيو ڪيا ويا 26 October 2012 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين., Shibli Academy, Azamgarh.
  231. ↑ Daniels, Peter T.; Bright, William (1996). The World's Writing Systems. Oxford University Press. ص. 395. ISBN 978-0-19-507993-7.
  232. 1 2 3 4 Zielser, B; Turin, M (21 April 2011). Himalayan Languages and Linguistics: Studies in Phonology, Semantics, Morphology and Syntax. BRILL. ISBN 978-90-04-19448-9. 19 February 2023 تي حاصل ڪيل.
  233. 1 2 3 Saxena, A (2004). Himalayan Languages: Past and Present. Walter de Gruyter. ISBN 978-3-11-017841-8. 12 January 2022 تي حاصل ڪيل.
  234. ↑ Bhatia & Baumgardner 2008, pp. 391–394.
  235. ↑ "The Census of British India of 1871–72". Journal of the Statistical Society of London (Journal of the Statistical Society of London Vol. 39, No. 2) 39 (2): 413. June 1876. https://www.jstor.org/stable/2339124.
  236. ↑ "Region: South Asia". 27 January 2011. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 29 December 2016 تي محفوظ ڪيل. 1 January 2017 تي حاصل ڪيل.
  237. 1 2 Adams, C. J., Classification of religions: Geographical آرڪائيو ڪيا ويا 14 December 2007 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين., انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا, 2007. Retrieved 15 July 2010; Quote: "Indian religions, including early Buddhism, Hinduism, Jainism, and Sikhism, and sometimes also Theravāda Buddhism and the Hindu- and Buddhist-inspired religions of South and Southeast Asia".
  238. ↑ Alberts, Tara; Irving, D. R. M., مرتب (2013). Intercultural Exchange in Southeast Asia: History and Society in the Early Modern World. I.B. Tauris. ISBN 978-0-85772-283-6.
  239. ↑ Balabanlilar, Lisa (2012). Imperial Identity in Mughal Empire: Memory and Dynastic Politics in Early Modern Central Asia. I.B. Tauris. ص. 1–2, 7–10. ISBN 978-1-84885-726-1. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 10 June 2016 تي محفوظ ڪيل. 27 December 2016 تي حاصل ڪيل.
  240. 1 2 "CIA The World Factbook – Afghanistan". Central Intelligence Agency. اصل نسخو مان 4 January 2021 تي محفوظ ڪيل. 27 March 2012 تي حاصل ڪيل.
  241. ↑ জানুন [Bangladesh] (PDF) (Bengali ۾). US department of States. 16 October 2019 تي حاصل ڪيل.
  242. ↑ "CIA The World Factbook". Central Intelligence Agency. اصل نسخو مان 11 January 2021 تي محفوظ ڪيل. 27 March 2012 تي حاصل ڪيل.
  243. ↑ Pew Research Center – Global Religious Landscape 2010 – religious composition by country آرڪائيو ڪيا ويا 13 December 2016 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين..
  244. ↑ "C −1 Population by religious community – 2011". Office of the Registrar General & Census Commissioner. اصل نسخو مان 25 August 2015 تي محفوظ ڪيل. 25 August 2015 تي حاصل ڪيل.
  245. ↑ ڀارت ۾ احمدين کي اسلام جو هڪ فرقو سمجهيو وڃي ٿو. ٻين اقليتن ۾ 0.4٪ جين ۽ 0.23٪ لامذهبي آبادي شامل آهي.
  246. ↑ "religion". Maldives. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 28 September 2007 تي محفوظ ڪيل. 23 August 2010 تي حاصل ڪيل.
  247. ↑ "Maldives". Law.emory.edu. 21 February 1920. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 11 February 2013 تي محفوظ ڪيل. 23 August 2010 تي حاصل ڪيل.
  248. ↑ Maldives – Religion آرڪائيو ڪيا ويا 7 December 2010 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين., countrystudies.us
  249. ↑ National Population and Housing Census 2021 (PDF). Kathmandu: National Statistics Office. 2021. ص. 29. 23 August 2025 تي حاصل ڪيل.
  250. ↑ "Population by Religion". Pakistan Burau of Statistics, Government of Pakistan: 1. http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//tables/POPULATION%20BY%20RELIGION.pdf. Retrieved 3 October 2022.
  251. ↑ "Census of Population and Housing 2011". Department of Census and Statistic. اصل نسخو مان 6 January 2020 تي محفوظ ڪيل. 16 October 2019 تي حاصل ڪيل.
  252. 1 2 3 4 Cox, Wendell (June 2020). "Demographia World Urban Areas" (PDF). ڊيموگرافيا. 28 March 2021 تي حاصل ڪيل.
  253. ↑ "South Asia's cricket obsession". BBC News (برطانوي انگريزي ۾). 21 December 2006. 1 December 2020 تي حاصل ڪيل.
  254. ↑ "India constitutes 90 percent of one billion cricket fans: ICC research". The Economic Times. 1 December 2020 تي حاصل ڪيل.
  255. ↑ "Indian Traditional Games for Children, Traditional Games of Tamilnadu for Kids, Old Ancient Tamil Games of Tamil Nadu". ParentCircle (برطانوي انگريزي ۾). 25 October 2016. 4 November 2022 تي حاصل ڪيل.
  256. ↑ "OCA » Ancient tag game of kho kho catching on fast". ocasia.org. اصل نسخو مان 4 November 2022 تي محفوظ ڪيل. 4 November 2022 تي حاصل ڪيل.
  257. ↑ Kabaddi at Asian Games: Indian men and women rule the roost https://olympics.com/ Rahul Venkat
  258. ↑ Khosla, Varuni (17 January 2023). "Ultimate Kho Kho S1 claims total reach of 41 million viewers from India". mint (انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 19 January 2023 تي محفوظ ڪيل. 18 January 2023 تي حاصل ڪيل.
  259. ↑ Taneja, Nidhima (27 January 2023). "Pro kabaddi, kho-kho leagues chase IPL viewership. India rediscovering regional sports". ThePrint (آمريڪي انگريزي ۾). 8 August 2023 تي حاصل ڪيل.
  260. ↑ "India needs its own $1 trillion states; Is Mumbai the answer?". Financial Express (انگريزي ۾). 24 January 2022 تي حاصل ڪيل.
  261. ↑ "Report for Selected Countries and Subjects". International Monetary Fund.
  262. ↑ Dhoot, Vikas (31 May 2023). "India's GDP expanded 6.1% in 2022-23's last quarter". The Hindu (Indian English ۾). ISSN 0971-751X. 1 September 2023 تي حاصل ڪيل.
  263. ↑ Ventura, Luca (18 July 2023). "Global Finance Magazine – Countries with Highest GDP Growth 2022". Global Finance Magazine (انگريزي ۾). 1 September 2023 تي حاصل ڪيل.
  264. ↑ "South Asia, now the fastest-growing region in the world, could take greater advantage of cheap oil to reform energy pricing". محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 17 April 2015 تي محفوظ ڪيل. 16 April 2015 تي حاصل ڪيل.
  265. ↑ "Realizing the Promise of Regional Trade in South Asia". عالمي بئنڪ. 9 October 2018. 23 October 2019 تي حاصل ڪيل.
  266. ↑ "Southern states to contribute 35% of India's $7 trillion economy by 2030". The Times of India. 9 June 2023. ISSN 0971-8257. 6 September 2023 تي حاصل ڪيل.
  267. ↑ "Field Listing :: Names". Central Intelligence Agency. اصل نسخو مان 1 July 2017 تي محفوظ ڪيل. 28 July 2011 تي حاصل ڪيل.
  268. ↑ "UNGEGN List of Country Names" (PDF). United Nations Group of Experts on Geographical Names. 2007. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 28 July 2011 تي محفوظ ڪيل. 28 July 2011 تي حاصل ڪيل.
  269. ↑ "List of countries, territories and currencies". Europa. 9 August 2011. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 7 August 2011 تي محفوظ ڪيل. 10 August 2011 تي حاصل ڪيل.
  270. 1 2 "Global Hunger Index Scores by 2021 GHI Rank". Global Hunger Index. اصل نسخو مان 25 February 2022 تي محفوظ ڪيل. 2 March 2022 تي حاصل ڪيل.
  271. 1 2 3 "Regional Overview of Food Insecurity Asia and the Pacific - Towards a Food Secure Asia and the Pacific" (PDF). Food and Agriculture Organization of the United Nations. 2015. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 24 September 2015 تي محفوظ ڪيل. 3 June 2015 تي حاصل ڪيل.
  272. ↑ "Global wealth report". Credit Suisse. October 2019. 25 October 2019 تي حاصل ڪيل.
  273. ↑ "Global wealth report 2019" (PDF). Credit Suisse. 25 October 2019 تي حاصل ڪيل.
  274. ↑ "Global wealth databook 2019" (PDF). Credit Suisse. October 2019. اصل نسخو (PDF) مان 23 October 2019 تي محفوظ ڪيل. 25 October 2019 تي حاصل ڪيل.
  275. ↑ "Poverty headcount ratio at national poverty lines (% of population) | Data". World Bank. 26 August 2017 تي حاصل ڪيل.
  276. ↑ United Nations (17 October 2022). 2022 Global Multidimensional Poverty Index (MPI) (Report) (انگريزي ۾). United Nations.
  277. ↑ "World Poverty Clock". worldpoverty.io (انگريزي ۾). 27 February 2022 تي حاصل ڪيل.
  278. ↑ "The World Factbook — Central Intelligence Agency". Central Intelligence Agency. اصل نسخو مان 9 November 2015 تي محفوظ ڪيل. 23 August 2016 تي حاصل ڪيل.
  279. ↑ "Company Profile". Pakistan Stock Exchange. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 30 June 2018 تي محفوظ ڪيل. 30 June 2018 تي حاصل ڪيل.
  280. ↑ "Report for Selected Countries and Subjects". International Monetary Fund. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 10 October 2017 تي محفوظ ڪيل. 7 November 2017 تي حاصل ڪيل.
  281. 1 2 3 4 5 Brinkmann, Suzana (2018). "Improving Education Quality in South Asia (I)" (PDF). Kathmandu: UNICEF Regional Office for South Asia. ص. 13.
  282. 1 2 3 4 5 Education: South Asia, UNICEF
  283. ↑ More than One-Half of Children and Adolescents are not learning worldwide آرڪائيو ڪيا ويا 2020-09-06 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين., Fact Sheet No. 46, UNESCO Institute for Statistics September 2017.
  284. 1 2 3 Brinkmann, Suzana (2018). "Improving Education Quality in South Asia (I)" (PDF). Kathmandu: UNICEF Regional Office for South Asia. ص. 3.
  285. ↑ ASER Pakistan[مئل ڳنڍڻو] (2015). Annual Status of Education Report (Facilitated by SAFED). ASER Centre.
    ASER India آرڪائيو ڪيا ويا 3 September 2020 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين. (2016). Annual Status of Education Report (Facilitated by Pratham). ASER Centre.
  286. ↑ Girls' Education in South Asia آرڪائيو ڪيا ويا 2020-11-17 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين., page 4, Education and Gender Equality Series, Programme Insights, Oxfam GB. February 2006.
  287. ↑ Global Monitoring Report 2006: Literacy for Life, UNESCO, Paris.
  288. ↑ "Girls' Education in South Asia" (PDF). Education and Gender Equality Series, Programme Insights. Oxfam GB. February 2006. ص. 1.
  289. ↑ Unterhalter, Elaine; Rajagopalan, Rajee; Challender, Chloe (2005). A Scorecard on gender equality and girls' education in Asia 1990–2000. Bangkok: UNESCO. ISBN 92-9223-041-7.
  290. ↑ "Girls' Education in South Asia" (PDF). Education and Gender Equality Series, Programme Insights. Oxfam GB. February 2006. ص. 2.
  291. ↑ Jandhyala B.G. Tilak, Higher Education in South Asia: Crisis and Challenges, page 5, Social Scientist, Vol. 43, No. 1/2 (January–February 2015)
  292. ↑ "School enrollment, primary (% net) | Data". World Bank. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 1 July 2015 تي محفوظ ڪيل. 26 August 2017 تي حاصل ڪيل.
  293. ↑ "Gross enrolment ratio, secondary, both sexes (%) – Data". World Bank. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 16 May 2015 تي محفوظ ڪيل. 3 June 2015 تي حاصل ڪيل.
  294. ↑ "GPEI". اصل نسخو مان 6 July 2015 تي محفوظ ڪيل.
  295. ↑ Haider, Sajjad; Khan, Shameen (31 December 2014). "Lost — The battle against polio". Dawn. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 5 June 2015 تي محفوظ ڪيل. 4 June 2015 تي حاصل ڪيل.
  296. ↑ "World Bank Report". The World Bank. 2009. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 18 December 2008 تي محفوظ ڪيل. 13 March 2009 تي حاصل ڪيل. World Bank Report on Malnutrition in India.
  297. ↑ "World Bank Open Data". World Bank Open Data. 1 September 2023 تي حاصل ڪيل.
  298. ↑ "Agriculture in South Asia". World Bank. اصل نسخو مان 6 July 2008 تي محفوظ ڪيل. 21 February 2009 تي حاصل ڪيل.
  299. ↑ "Hunger in Asia". Compassion International (انگريزي ۾). 1 September 2023 تي حاصل ڪيل.
  300. ↑ "India home to world's largest number of hungry people: report". Dawn. 29 May 2015. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 4 June 2015 تي محفوظ ڪيل. 4 June 2015 تي حاصل ڪيل.
  301. ↑ Pandey, Geeta (13 October 2006). "'Hunger critical' in South Asia". BBC News. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 12 January 2009 تي محفوظ ڪيل. 4 January 2010 تي حاصل ڪيل.
  302. ↑ "India: world's largest democracy". BBC Learning Zone Class Clips. اصل نسخو مان 14 January 2011 تي محفوظ ڪيل.
  303. ↑ Krithika, R. (21 January 2016). "Celebrate the supreme law". The Hindu. N. Ram. ISSN 0971-751X. OCLC 13119119. 24 July 2018 تي حاصل ڪيل.
  304. ↑ Pylee, Moolamattom Varkey (1994). India's Constitution (5th rev. and enl. ڇاپو). New Delhi: R. Chand & Company. ص. 3. ISBN 978-81-219-0403-2. OCLC 35022507.
  305. ↑ Metcalf & Metcalf 2006, p. 304.
  306. ↑ Burnell & Calvert 1999, p. 125.
  307. ↑ "Political Parties in India". electionaffairs.com. اصل نسخو مان 7 July 2015 تي محفوظ ڪيل. 7 August 2012 تي حاصل ڪيل.
  308. ↑ "No One Has Ever Completed a Term as Pakistan's PM". Foreign Policy. 25 July 2018. 18 October 2019 تي حاصل ڪيل.
  309. ↑ "LTTE defeated; Sri Lanka liberated from terror". Ministry of Defence. 18 May 2009. اصل نسخو مان 21 May 2009 تي محفوظ ڪيل. 19 October 2019 تي حاصل ڪيل.
  310. ↑ "2A. The state religion". 18 March 2015 تي حاصل ڪيل.
  311. ↑ "12".
  312. ↑ "The world factbook-Bangladesh". Central Intelligence Agency. اصل نسخو مان 10 January 2021 تي محفوظ ڪيل. 6 June 2014 تي حاصل ڪيل.
  313. ↑ Gowen, Annie. "Bangladesh's political unrest threatens economic gains, democracy". The Washington Post. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2 July 2014 تي محفوظ ڪيل. 6 June 2014 تي حاصل ڪيل.
  314. ↑ "Fragile States Index 2020". The Fund for Peace. 11 May 2020. 25 September 2020 تي حاصل ڪيل.
  315. ↑ "Corruption Perceptions Index 2019". Transparency International. 24 January 2020. اصل نسخو مان 12 May 2020 تي محفوظ ڪيل. 4 March 2020 تي حاصل ڪيل.
  316. ↑ "Worldwide Governance Indicators". World Bank. 2015. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 5 July 2014 تي محفوظ ڪيل. 25 August 2017 تي حاصل ڪيل.
  317. ↑ Lou, Chunhao (3 July 2022). "Geopolitical "Entanglements" and the China-India-Pakistan Nuclear Trilemma" (en ۾). Journal for Peace and Nuclear Disarmament 5 (2): 281–295. doi:10.1080/25751654.2022.2156252. ISSN 2575-1654. https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/25751654.2022.2156252.
  318. ↑ Buzan 2004, p. 71.
  319. ↑ Perkovich, George. "Is India a Major Power?". The Washington Quarterly (27.1 Winter 2003–04). http://www.twq.com/04winter/docs/04winter_perkovich.pdf. Retrieved 12 August 2020.
  320. ↑ Buzan & Wæver 2003, p. 55
  321. ↑ Ali & Aitchison 2005.
  322. ↑ Shaurya Karanbir Gurung (27 April 2020). "India third largest military spender in world, after US and China". The Economic Times. 12 August 2020 تي حاصل ڪيل.
  323. ↑ Fussman, Gérard (2008–2009). "History of India and Greater India". La Lettre du Collège de France (4): 24–25. doi:10.4000/lettre-cdf.756. https://journals.openedition.org/lettre-cdf/756. Retrieved 12 August 2020.
  324. ↑ Deepa M. Ollapally (July–August 2020). "India's Evolving National Identity Contestation: What Reactions to the "Pivot" Tell Us" (en ۾). The Asan Forum 8 (4). ISSN 2288-5757. http://www.theasanforum.org/indias-evolving-national-identity-contestation-what-reactions-to-the-pivot-tell-us/. Retrieved 12 August 2020. آرڪائيو ڪيا ويا 29 September 2020 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.
  325. ↑ Wallerstein, Immanuel (1 June 2017). "India: The In-Between Great Power". 12 August 2020 تي حاصل ڪيل.
  326. ↑ Bhasin, Madhavi. "India's Role in South Asia Perceived Hegemony or Reluctant Leadership?" (PDF). 12 August 2020 تي حاصل ڪيل.
  327. ↑ Oosterveld, Willem; Torossian, Bianca. "A Balancing Act: The Role of Middle Powers in Contemporary Diplomacy". Strategic Monitor 2018–2019. Clingendael Institute. 18 May 2019 تي حاصل ڪيل.
  328. ↑ Buzan 2004, pp. 71, 99.
  329. ↑ "India and Pakistan: A tale of two economies". Livemint.
  330. ↑ Rotter, Andrew J. (2013). "South Asia". ۾ Immerman, Richard H.; Goedde, Petra (مرتب). The Oxford Handbook of the Cold War. Oxford University Press. ص. 211–229. doi:10.1093/oxfordhb/9780199236961.013.0013. ISBN 978-0-19-923696-1. 11 September 2024 تي حاصل ڪيل.
  331. ↑ Cohen, Stephen P. (2004). The Idea of Pakistan. Brookings Institution Press. ص. 59. ISBN 978-0-8157-9761-6. American scholar Allen Mcgrath.
  332. ↑ V.K. Nayar (2005). Crossing the Frontiers of Conflict in the North East and Jammu and Kashmir: From Real Politik to Ideal Politik. Shipra Publications. ص. 198. ISBN 978-81-7541-218-7. Though Indian victory in the India- Pakistan War 1971 and the liberation of Bangladesh refurbished India's image.
  333. ↑ Hanhimaki 2004, p. 165
  334. ↑ Burne, Lester H. (2003). Chronological History of U.S. Foreign Relations: 1932–1988. Routledge. ISBN 0-415-93916-X.
  335. ↑ Bhutto, Zulfikar Ali (18 مَئي 1974), Prime minister Secretariat Press Release, Associated Press of Pakistan (APP) and Pakistan Television (PTV), اصل نسخو مان 18 سيپٽمبر 2011 تي محفوظ ڪيل, India's so-called Peaceful Nuclear Explosion (PNE) is tested and designed to intimidate and establish "Indian hegemony in the subcontinent", most particularly Pakistan...
  336. ↑ "Official press release by India". meadev.gov.in/. Ministry of External Affairs, 1998. 12 August 2020 تي حاصل ڪيل.
  337. ↑ Muhammad, Jamshed Iqbal. "SAARC: Origin, Growth, Potential and Achievements" (PDF). National Institute of Historical and Cultural Research in Islamabad. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 11 November 2013 تي محفوظ ڪيل. 11 November 2013 تي حاصل ڪيل.
  338. ↑ "About SAARC". SAARC Secretariat. اصل نسخو مان 11 November 2013 تي محفوظ ڪيل. 11 November 2013 تي حاصل ڪيل.
  339. ↑ "The Global Populist Surge Is More than Just a Western Story—Just Look at Asia". The Diplomat. 10 December 2016. 23 October 2019 تي حاصل ڪيل.


  1. ↑ برطانيا جي انتظام هيٺ؛ ماريشس ان کي چاگوس ٻيٽ-سمونڊ طور دعويٰ ڪري ٿو.
  2. ↑ گڏيل قومن جي نقشه سازي واري شعبي جي وضاحتي نوٽ موجب، ويب سائيٽ تي ڏيکاريل سرحدون، جاگرافيائي نالا، فهرستون، جدولون، دستاويز ۽ ڊيٽابيس غلطي کان پاڪ هجڻ جي ضمانت نٿا ڏين، ۽ نه ئي انهن مان گڏيل قومن جي سرڪاري منظوري يا قبوليت جو مطلب ورتو وڃي.[59]
  3. ↑ Doniger 2010, p. 66: "Much of what we now call Hinduism may have had roots in cultures that thrived in South Asia long before the creation of textual evidence that we can decipher with any confidence. Remarkable cave paintings have been preserved from Mesolithic sites dating from ت. 30,000 BCE in Bhimbetka, near present-day Bhopal, in the Vindhya Mountains in the province of Madhya Pradesh."
  4. ↑ Jones & Ryan 2006, p. xvii: "Some practices of Hinduism must have originated in Neolithic times (c. 4000 BCE). The worship of certain plants and animals as sacred, for instance, could very likely have very great antiquity. The worship of goddesses, too, a part of Hinduism today, maybe a feature that originated in the Neolithic."
  5. ↑ Michaels: "They called themselves arya ("Aryans," literally "the hospitable," from the Vedic arya, "homey, the hospitable") but even in the Rgveda, arya denotes a cultural and linguistic boundary and not only a racial one."[83]

ماخذ

[سنواريو]

وڌيڪ پڙهڻ لاءِ

[سنواريو]
  • Anthony, David W. (2007), The Horse, the Wheel, and Language: How Bronze-Age Riders from the Eurasian Steppes Shaped the Modern World, Princeton University Press.
  • Beckwith, Christopher I. (2009), Empires of the Silk Road, Princeton University Press.

ٻاهريان ڳنڍڻا

[سنواريو]

سانچو:South Asian topicsسانچو:Regions of Asia سانچو:GeoSouthAsia سانچو:Languages of South Asia

"https://sd.wikipedia.org/w/index.php?title=ڏکڻ_ايشيا&oldid=392628" تان ورتل