اگھم ڪوٽ
|
اگهم ڪوٽ |
|
|---|---|
|
اگهاماڻو |
|
|
اگهم، اگھاماڻو، اگهم ڪوٽ |
|
|
تاريخي سڃاڻپ |
|
| قسم | تاريخي شهر جا کنڊر ۽ آثارِ قديمه |
| تاريخي دور | قبل از اسلام، عرب، سما، ارغون، ترخان، مغل ۽ ڪلهوڙا دور |
|
جاگرافيائي ڄاڻ |
|
| هنڌ | ديهه اگهاماڻو، ماتلي تعلقو، بدين ضلعو، سنڌ، پاڪستان |
| جاگرافيائي بيهڪ | 25°13′59″N 68°46′31″E / 25.232917°N 68.775361°E |
|
تعمير ۽ آثار |
|
| تعمير ٿيو | عربن جي فتح کان اڳ موجود |
| موجوده حالت | کنڊر |
|
آثارِ قديمه جي تحقيق |
|
| کوٽائي | منظم آثارِ قديمه واري کوٽائيءَ جا تفصيل اڻپورا |
|
تحفظ ۽ انتظام |
|
| تحفظ جي حيثيت | سنڌ ڪلچرل هيريٽيج (پريزرويشن) ايڪٽ، 1994ع |
اگهم ڪوٽ، جنهن کي اگهاماڻو، اگھاماڻو ۽ تاريخي طور اگهم پڻ چيو وڃي ٿو، سنڌ جو هڪ قديم شهر ۽ آثار قديمه وارو ماڳ آهي، جيڪو موجوده بدين ضلعي جي ماتلي تعلقي ۾، گلاب خان لغاريءَ جي ويجهو واقع آهي. هيءُ شهر سنڌ جي قبل از اسلام دور، عربن جي فتح، سمن، ارغونن، ترخانن، مغلن ۽ ڪلهوڙن جي دورن سان تاريخي تعلق رکي ٿو. ان جا باقي بچيل آثار دڙن، قبرستانن، مسجدن، مقبرن ۽ قلعي جي ڀڳل حصن تي مشتمل آهن.[1][2]
اگهم ڪوٽ جي قديم تاريخ جو ذڪر چچ نامو ۽ تحفة الڪرام جهڙن ماخذن ۾ ملي ٿو. روايتي تاريخ موجب هن شهر جو نالو لوهاڻي علائقي جي حڪمران راجا اگهم سان لاڳاپيل آهي، جنهن جي حڪمرانيءَ جو تعلق سنڌ جي راءِ گهراڻي جي آخري دور سان هو. شهر جي اوج جو هڪ سبب سنڌو درياهه جي پراڻي وهڪري جي ڀرسان ان جي بيهڪ هئي، جنهن وسيلي واپار، آمدرفت ۽ آبادڪاريءَ کي سهارو ملندو هو.[1][3]
اگهم ڪوٽ جو آثارِ قديمه وارو علائقو لڳ ڀڳ 200 ايڪڙن تي پکڙيل ڄاڻايو ويو آهي. هتي مخدوم محمد اسماعيل سومري، بيبي مهم، بيبي عائشه ۽ ٻين بزرگن سان منسوب مقبرا، پراڻيون مسجدون ۽ شهر جي قلعي جا باقيات موجود آهن.[2][4]
نالو ۽ وجهه تسميه
[سنواريو]اگهم ڪوٽ جي نالي جون مختلف صورتون تاريخي ڪتابن ۽ مقامي استعمال ۾ ملن ٿيون، جن ۾ اگهم، اگهم ڪوٽ، اگهاماڻو ۽ اگھاماڻو شامل آهن. انگريزي ماخذن ۾ انهن کي Agham، Agham Kot، Aghamani ۽ Aghamano لکيو ويو آهي.
روايتي تاريخ موجب شهر جو نالو راجا اگهم لوهاڻي سان لاڳاپيل آهي. هو سنڌ جي راءِ گهراڻي جي دور ۾ لوهاڻي علائقي جو حڪمران هو. چچ نامي سان لاڳاپيل بيانن موجب راجا اگهم، چچ جي اقتدار کي قبول ڪرڻ کان انڪار ڪيو، جنهن کان پوءِ ٻنهي ڌرين وچ ۾ جنگ ٿي.[2][3]
هن نالي جي نسبت کي تاريخي روايت طور سمجهڻ گهرجي، ڇاڪاڻ تہ شهر جي ابتدائي قيام جو صحيح سال آثارِ قديمه جي قطعي شاهديءَ سان اڃا متعين نہ ٿيو آهي.
جاگرافيائي بيهڪ
[سنواريو]اگهم ڪوٽ سنڌ جي ڏکڻ اوڀر واري حصي ۾، ماتلي تعلقي جي ديهه اگهاماڻي ۾ واقع آهي. پاڪستان جي آثارِ قديمه ۽ عجائب گهرن واري اداري موجب ماڳ ماتلي شهر کان لڳ ڀڳ 33.88 ڪلوميٽر اتر اوڀر ۽ گلاب خان لغاريءَ کان لڳ ڀڳ 1.88 ڪلوميٽر اتر طرف آهي.[1]
انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب ماڳ حيدرآباد کان لڳ ڀڳ 25 ميل ڏکڻ اوڀر طرف، چمبڙ کان چار ميل ڏکڻ ۽ غلام علي روڊ کان ٽي فرلانگ اولهه طرف واقع آهي.[2]
سنڌو درياهه جو پراڻو وهڪرو
[سنواريو]اگهم ڪوٽ جي تاريخي جاگرافيءَ ۾ سنڌو درياهه جي پراڻي شاخ، جنهن کي ڍورو سڏيو ويو آهي، وڏي اهميت رکي ٿي. شهر انهيءَ وهڪري جي ساڄي ڪناري تي آباد هو.
درياهي رستي ذريعي سامان ۽ مسافرن جي آمدرفت ٿيندي هئي. ان ڪري اگهم ڪوٽ علائقي جي واپاري ۽ معاشي سرگرمين سان لاڳاپيل رهيو. شهر جي پتڻ ڀرسان مسجد جي موجودگي پڻ ان جي درياهي آمدرفت واري ماضيءَ سان لاڳاپيل آهي.[4][5]
تاريخ
[سنواريو]راءِ گهراڻو ۽ راجا اگهم
[سنواريو]اگهم ڪوٽ جي شروعاتي تاريخ سنڌ جي راءِ گهراڻي ۽ لوهاڻي علائقي جي حڪمرانيءَ سان لاڳاپيل آهي.
چچ نامي جي روايت موجب راجا اگهم، راءِ گهراڻي جي دور ۾ لوهاڻي علائقي جو حاڪم هو. جڏهن چچ پنهنجي اقتدار کي وڌائڻ لاءِ مختلف علائقن ڏانهن فوجي مهمون شروع ڪيون، تڏهن اگهم سندس تابعداري قبول نہ ڪئي.
تاريخي روايتن موجب چچ جي لشڪر ۽ راجا اگهم وچ ۾ مقابلو ٿيو. اگهم جي وفات کان پوءِ سندس جانشينن چچ جي اقتدار کي قبول ڪيو.[2][3]
انهيءَ روايت جي تفصيلن کي چچ نامي جي متن جي روشنيءَ ۾ ڏسڻ گهرجي. چچ نامو بعد واري دور ۾ مرتب ٿيل تاريخي بيان آهي، تنهنڪري ان ۾ بيان ڪيل ستين صديءَ جي واقعن بابت ماخذياتي احتياط ضروري آهي.
عربن جي فتح کان پوءِ
[سنواريو]سن 93هه/711–712ع ۾ محمد بن قاسم جي سنڌ واري فوجي مهم سان سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ نئون دور شروع ٿيو.
انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب عربن جي دور ۾ اگهم ڪوٽ هڪ اهم شهر هو ۽ محمد بن قاسم جي فوجي مهم جو تعلق پڻ هن شهر سان بيان ڪيو ويو آهي.[2]
مقامي روايتن ۾ محمد بن قاسم جي شهر ۾ آمد ۽ مسجدن جي تعمير جو ذڪر ملي ٿو. انهن روايتن جي هر تفصيل جي آزاد آثارِ قديمه واري تصديق موجود نہ آهي؛ تنهنڪري انهن کي قطعي ثابت ٿيل واقعا قرار نٿو ڏئي سگهجي.[5]
سومرن ۽ سمن جو دور
[سنواريو]سومرن ۽ سمن جي دور ۾ اگهم ڪوٽ علمي ۽ مذهبي سرگرمين جو مرڪز رهيو.
انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا جي سنڌ جو تعليمي نظام اوائلي دور کان اڄ تائين واري داخلا موجب سومرن جي دور ۾ اگهم ڪوٽ ۾ هڪ وڏو مدرسو موجود هو، جنهن ۾ اٽڪل پنج سئو شاگرد ديني تعليم حاصل ڪندا هئا. ان مدرسي جي شاگردن جي رهائش ۽ ٻين ضرورتن جو خرچ ميان دائود، ميان حمل ۽ ميان اسماعيل جهڙا مقامي بزرگ برداشت ڪندا هئا.[6]
بعد وارن تاريخي بيانن ۾ اگهم ڪوٽ کي ٺٽي کان پوءِ سنڌ جي اهم علمي مرڪزن مان هڪ ڄاڻايو ويو آهي. هن شهر ۾ مدرسن، عالمن ۽ صوفي بزرگن جي موجودگيءَ سبب مذهبي تعليم ۽ تصوف کي هٿي ملي.[5]
ارغون دور ۽ شاهه بيگ ارغون جي وفات
[سنواريو]سورهين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ شاهه بيگ ارغون سنڌ تي قبضو ڪيو ۽ سمن جي حڪمرانيءَ جو خاتمو آندو.
اگهم ڪوٽ جي تاريخ ۾ شاهه بيگ ارغون جي وفات جو واقعو خاص اهميت رکي ٿو. تاريخي ماخذن ۾ سندس وفات جي سال ۽ هنڌ بابت مختلف روايتون ملن ٿيون.
تحفة الڪرام جي هڪ روايت موجب شاهه بيگ ارغون اگهم ۾ 23 شعبان 928هه، مطابق 18 جولاءِ 1522ع، تي وفات ڪئي. فرشتي جي تاريخ ۾ سندس وفات جو سال 930هه ڄاڻايو ويو آهي. تاريخ معصومي ۾ پڻ اگهم سان سندس وفات جي نسبت ملي ٿي.[7]
انهيءَ اختلاف سبب شاهه بيگ ارغون جي وفات جي هڪڙي تاريخ کي سڀني تاريخي ماخذن جي گڏيل راءِ طور پيش ڪرڻ درست نہ آهي.
مغل دور
[سنواريو]سورهين صدي عيسويءَ جي پڇاڙيءَ ۾ سنڌ جا اهم علائقا مغل سلطنت جي ماتحت آيا.
تاريخ طاهري جي حوالي سان اگهم ڪوٽ کي مغل دور ۾ نصرپور سرڪار جي ساماواڻي پرڳڻي سان لاڳاپيل ڄاڻايو ويو آهي. انهيءَ انتظامي نسبت کي سيوهڻ سرڪار يا چاچڪان پرڳڻي سان بنا تصديق جي هڪجهڙو نہ سمجهڻ گهرجي.[8]
يوسف ميرڪ جي تاريخ مظهر شاهجهاني ۾ سنڌ جي مغل دور جي انتظامي، سماجي ۽ معاشي حالتن بابت تفصيلي معلومات موجود آهي. محمد سليم اختر جي تحقيقي ترجمي ۽ تشريح ۾ پڻ اگهم جي تاريخي سڃاڻپ تي بحث ملي ٿو.[9]
ڪلهوڙا دور
[سنواريو]ارڙهين صدي عيسويءَ ۾ اگهم ڪوٽ ۾ مذهبي عمارتن جي تعمير ۽ مرمت جو سلسلو جاري رهيو.
شهر جي جامع مسجد بابت تاريخي بيانن موجب ان جي تعمير يا تعميراتي ڪتبي جو تعلق مرادياب خان ڪلهوڙو جي حڪمرانيءَ سان آهي. هڪ بيان ۾ 1755ع جو سال ڄاڻايل آهي.
جامع مسجد جي تعمير ۾ ٺٽي جي سنگتراش ابو طالب مڪڙپائيءَ جي ڪم جو ذڪر پڻ ملي ٿو.[10]
شهر جو زوال ۽ تباهي
[سنواريو]اگهم ڪوٽ جي زوال جا سبب مڪمل طور متعين نہ آهن. تاريخي ۽ آثارِ قديمه واري تحقيق ۾ ٻه اهم وضاحتون ملن ٿيون.
پهرين وضاحت موجب ارڙهين صديءَ جي آخر ۾ افغان فوجي اڳواڻ مدد خان پٺاڻ جي حملي شهر کي سخت نقصان پهچايو. مختلف بيانن ۾ حملي جا سال ۽ تباهيءَ جا تفصيل هڪجهڙا نہ آهن.[11]
ٻي وضاحت موجب سنڌو درياهه جي پراڻي وهڪري ۾ تبديلي اچڻ سان اگهم ڪوٽ جي واپاري اهميت گهٽجي وئي. آثارِ قديمه جي ماهر ڪليم الله لاشاريءَ جي راءِ موجب شهر جي زوال جو بنيادي سبب درياهي رستي جي تبديلي ۽ معاشي سرگرمين جي ٻين مرڪزن ڏانهن منتقلي هئي.[3]
انهيءَ ڪري شهر جي تباهيءَ کي ڪنهن هڪ واقعي يا حملي سان قطعي طور منسوب ڪرڻ بدران فوجي، معاشي ۽ جاگرافيائي سببن جي گڏيل پسمنظر ۾ ڏسڻ مناسب آهي.
آثارِ قديمه
[سنواريو]اگهم ڪوٽ جو تاريخي ماڳ دڙن، قبرستانن، مسجدن، مقبرن ۽ قلعي جي باقيات تي مشتمل آهي.
آثارِ قديمه بابت هڪ تحقيقي مطالعي موجب ماڳ لڳ ڀڳ 200 ايڪڙن تي پکڙيل آهي ۽ ڪجهه دڙا ڀرپاسي جي زرعي زمينن کان ٽي کان پنج ميٽر اوچا آهن. انهن مان ٺڪر جي ٿانون جا ٽڪرا، ٽيراڪوٽا جون شيون، سينگاريل ڪاشيءَ جون سرون ۽ ٽامي جا سڪا ملڻ جا احوال موجود آهن.[4]
انهن مان ڪجهه آثارن کي اٺين کان تيرهين صدي عيسويءَ سان منسوب ڪيو ويو آهي، جڏهن تہ ماڳ تي موجود ڪجهه عمارتون سترهين ۽ ارڙهين صديءَ جون آهن.[4]
اگهم ڪوٽ جو قلعو
[سنواريو]اگهم ڪوٽ جي قلعي جي تعمير روايتي طور راجا اگهم لوهاڻي سان منسوب ڪئي وڃي ٿي.
تاريخي بيانن موجب قلعي جون ڀتيون سرن، چوني ۽ ٻين تعميراتي مواد سان ٺاهيون ويون هيون. هڪ صحافتي رپورٽ ۾ قلعي جي ڀتين جي ٿولهه لڳ ڀڳ ويهه فوٽ ڄاڻائي وئي آهي.
قلعي کي وقت بوقت نقصان پهتو ۽ 1999ع جي طوفان کان پوءِ ان جا وڌيڪ حصا ڊهي پيا. 2019ع جي رپورٽ موجب قلعي جي ٻاهرين ڀت جا فقط محدود آثار باقي هئا.[11]
جامع مسجد
[سنواريو]اگهم ڪوٽ جي جامع مسجد شهر جي اهم مذهبي عمارتن مان هڪ هئي.
تاريخي بيان موجب ڪلهوڙا دور ۾ مسجد جي تعمير يا مرمت ٿي ۽ ان سان لاڳاپيل ڪتبي تي 1755ع جو سال ڄاڻايل آهي. مسجد جي پٿر جي ڪم سان ٺٽي جي سنگتراش ابو طالب مڪڙپائيءَ جو نالو پڻ منسوب آهي.[10]
پتڻ واري مسجد
[سنواريو]اگهم ڪوٽ ۾ هڪ پراڻي مسجد پتڻ واري مسجد جي نالي سان مشهور آهي.
هيءَ مسجد سنڌو درياهه جي پراڻي شاخ جي ڪناري، ان هنڌ جي ويجهو هئي جتي ٻيڙيون ۽ مسافر پهچندا هئا. درياهه جي ويجهو هجڻ سبب مسجد جي بنياد کي نسبتاً اوچو ۽ ڀتين کي مضبوط رکيو ويو هو.[4][3]
وقت سان گڏ مسجد جا گهڻا حصا ڊهي پيا ۽ ان جا محدود آثار باقي رهيا.
پراڻي ٽن قبن واري مسجد
[سنواريو]انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب مخدوم محمد اسماعيل سومري جي مقبري جي ڏکڻ طرف ٽن قبن واري مسجد جا کنڊر موجود آهن.
انهيءَ بيان ۾ مسجد جي ماپ 40 × 15 فوٽ ۽ ورانڊي جي ويڪر لڳ ڀڳ 12 فوٽ ڄاڻايل آهي. مسجد سان لاڳاپيل هڪ فارسي ڪتبي جو ذڪر پڻ ڪيو ويو آهي.
ساڳئي ماخذ ۾ مسجد جي تعمير جو سال 647هه/1249–1250ع ڄاڻايو ويو آهي. انهيءَ تاريخ کي ڪتبي جي اصل پڙهڻي ۽ آثارِ قديمه واري جاچ سان وڌيڪ تصديق ڪرڻ ضروري آهي.[2]
مقبرا ۽ درگاهون
[سنواريو]مخدوم محمد اسماعيل سومري جو مقبرو
[سنواريو]مخدوم محمد اسماعيل سومرو اگهم ڪوٽ سان لاڳاپيل هڪ مشهور عالم ۽ صوفي بزرگ هو.
سندس مقبرو اگهم ڪوٽ جي تاريخي قبرستان ۾ واقع آهي. مقبري جي تعمير ۾ ڪاشيءَ جي سرن ۽ اندروني گلڪاريءَ جو استعمال ٿيو آهي.
آثارِ قديمه واري مطالعي موجب مقبري جي عمارت لڳ ڀڳ اٺ ميٽر ڊگهي ۽ اٺ ميٽر ويڪري آهي. مقبري ۾ مخدوم محمد اسماعيل سان گڏ سندس خاندان جي ٻين ماڻهن جون قبرون پڻ موجود آهن.[4][10]
مخدوم محمد اسماعيل جي وفات بابت تاريخي ماخذن ۾ اختلاف ملي ٿو. هڪ بيان ۾ 996هه/1587–1588ع، جڏهن تہ انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا جي اگهم ڪوٽ واري داخلا ۾ 998هه/1589–1590ع ڄاڻايل آهي.[2][12]
بيبي مهم جي درگاهه
[سنواريو]اگهم ڪوٽ ۾ بيبي مهم جي نالي سان هڪ درگاهه موجود آهي.
مقامي روايتن موجب بيبي مهم جو تعلق عربستان سان هو، پر سندس اصل سڃاڻپ، نسب ۽ وفات جي تاريخ بابت مختلف روايتون ملن ٿيون.
2015ع ۾ ڊان جي رپورٽ موجب هڪ قبر جي ڪتبي مان 170هه جو سال پڙهيو ويو، جڏهن تہ ڪجهه ماهرن ان پڙهڻيءَ تي اعتراض ڪيو ۽ مقبري کي گهڻو پوءِ واري دور سان لاڳاپيل قرار ڏنو.[3]
ياسمين ۽ سهيل لاري آرڪائيو جي 2013ع واري دستاويز موجب درگاهه جي عمارت پڪين سرن ۽ چوني جي پلستر سان ٺهيل آهي. ان جي ماپ لڳ ڀڳ 10 × 5.5 ميٽر آهي، جڏهن تہ مقبري جي ماپ 4 × 5.5 ميٽر آهي. احاطي ۾ چار ۽ اندر ٽن قبرن جو ذڪر ملي ٿو.[13]
بيبي مهم کي امام موسى ڪاظم جي ڌيءَ قرار ڏيڻ واري روايت جي آزاد تاريخي تصديق نہ ٿي آهي؛ تنهنڪري ان نسبت کي ثابت ٿيل نسب طور پيش نٿو ڪري سگهجي.
بيبي عائشه جو مقبرو
[سنواريو]بيبي عائشه سان منسوب مقبرو اگهم ڪوٽ جي تاريخي قبرستان ۾ موجود آهي.
ياسمين ۽ سهيل لاري آرڪائيو موجب هيءُ مقبرو پڪين سرن، گاري ۽ واريءَ سان ٺهيل آهي ۽ لڳ ڀڳ چار ميٽر اوچي ٿلهي تي واقع آهي. مقبري جي ماپ لڳ ڀڳ چار ميٽر × چار ميٽر آهي، جڏهن تہ ڀتين جي ٿولهه هڪ ميٽر ڄاڻائي وئي آهي.
مقبري جو دروازو ڏکڻ طرف آهي ۽ ڏکڻ اوڀر واري ڪنڊ کان مٿي وڃڻ لاءِ ڏاڪڻيون ٺهيل آهن.[14]
شاهه عبدالمجيد جو مقبرو
[سنواريو]اگهم ڪوٽ ۾ شاهه عبدالمجيد سان منسوب مقبرو پڻ موجود آهي.
مقامي روايتن موجب شاهه عبدالمجيد کي هندو لوهاڻا برادريءَ ۾ عقيدت جي نگاهه سان ڏٺو ويندو آهي. سندس پراڻي مقبري جي ڊهڻ کان پوءِ عقيدتمندن ان جي ٻيهر تعمير ڪرائي.[10][3]
ٻيون تاريخي قبرون
[سنواريو]انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب اگهم ڪوٽ جي قبرستان ۾ شاهه محمد سهروردي، اسلم شاهه، اشرف شاهه قادري ۽ شيخ اسحاق بن سلطان بن بهلول قادري سان منسوب قبرون پڻ موجود آهن.
شيخ اسحاق بن سلطان بن بهلول جو ذڪر تحفة الڪرام ۾ پڻ ملي ٿو. ساڳئي ماخذ موجب مخدوم محمد اسماعيل جي مقبري جي اتر طرف پير حسين شاهه جي چوکنڊي پڻ واقع آهي.[2]
اگهم ڪوٽ هڪ علمي مرڪز
[سنواريو]اگهم ڪوٽ جي تاريخي اهميت صرف سياسي ۽ واپاري مرڪز هجڻ تائين محدود نہ هئي. هيءُ شهر مذهبي تعليم، تصوف ۽ عالمن جي رهائش لاءِ پڻ مشهور رهيو.
انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب سومرن جي دور ۾ اگهم ڪوٽ ۾ هڪ وڏو مدرسو موجود هو، جنهن ۾ اٽڪل پنج سئو شاگرد تعليم حاصل ڪندا هئا.[6]
سنڌي تاريخي روايتن ۾ مخدوم محمد اسماعيل سومري، شاهه لطف الله قادري ۽ ٻين عالمن جو تعلق اگهم ڪوٽ جي علمي ماحول سان بيان ڪيو ويو آهي.
شاهه لطف الله قادري بابت انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا جي داخلا ۾ اگهم ڪوٽ جي مدرسن سان سندس تعليم ۽ تربيت جو امڪاني تعلق بيان ڪيو ويو آهي.[12]
آثارن جي موجوده حالت ۽ تحفظ
[سنواريو]اگهم ڪوٽ جي تاريخي آثارن کي موسمي اثرن، انساني مداخلت، غيرقانوني قبضي ۽ سارسنڀال جي کوٽ سبب نقصان پهتو آهي.
2015ع ۾ ڊان جي رپورٽ موجب 2011ع جي برساتن ۽ ٻوڏن کان پوءِ ڪجهه قديم قبرون ۽ ٻيا آثار ظاهر ٿيا، جن مان ڪيترن کي انساني سرگرمين سبب نقصان پهتو.[3]
2019ع جي دي ايڪسپريس ٽربيون جي رپورٽ موجب ماڳ جي لڳ ڀڳ 200 ايڪڙن مان 130 ايڪڙن تي قبضي جون شڪايتون سامهون آيون. اها انگن اکرن واري صورتحال 2019ع جي رپورٽ سان لاڳاپيل آهي ۽ ان کي موجوده سال جي تصديق ٿيل حالت نہ سمجهڻ گهرجي.[11]
پاڪستان جي آثارِ قديمه ۽ عجائب گهرن واري اداري جي فهرست موجب اگهم ڪوٽ کي سنڌ ڪلچرل هيريٽيج (پريزرويشن) ايڪٽ، 1994ع تحت محفوظ ماڳ طور درج ڪيو ويو آهي. ساڳئي داخلا ۾ زرعي سرگرمين سبب قديم آثارن کي ٿيندڙ نقصان جو ذڪر پڻ موجود آهي.[1]
تاريخي اهميت
[سنواريو]اگهم ڪوٽ سنڌ جي سياسي، سماجي، مذهبي ۽ معاشي تاريخ جو اهم ماڳ آهي.
هن شهر جي تاريخ مان سنڌ جي قبل از اسلام حڪمراني، عربن جي فتح، سومرن ۽ سمن جي دور جي علمي سرگرمين، ارغون دور جي سياسي واقعن، ڪلهوڙا دور جي تعميرات ۽ سنڌو درياهه جي وهڪري ۾ تبديليءَ جي اثرن بابت معلومات ملي ٿي.
شهر جا باقي بچيل دڙا، مسجدون، مقبرا ۽ قلعي جا آثار سنڌ جي تاريخي ورثي جو اهم حصو آهن. انهن جي سائنسي کوٽائي، دستاويزي تحقيق ۽ تحفظ سان سنڌ جي مختلف تاريخي دورن بابت وڌيڪ معلومات حاصل ٿي سگهي ٿي.
پڻ ڏسو
[سنواريو]حوالا
[سنواريو]- 1 2 3 4 "Agham Kot". Department of Archaeology and Museums (انگريزي ۾). Government of Pakistan. 2026-10-09 تي حاصل ڪيل.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 "اگهاماڻو-اگهم ڪوٽ". انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا. سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو. 2026-10-09 تي حاصل ڪيل. [مئل ڳنڍڻو]
- 1 2 3 4 5 6 7 8 Mansoor, Hasan (2015-08-15). "Footprints: Mysterious Agham Kot". Dawn (انگريزي ۾). 2026-10-09 تي حاصل ڪيل.
- 1 2 3 4 5 6 Laghari, Muhammad Hanif; Veesar, G. Mohiuddin (2000). "History and Archaeology of Aghamano Site" (en ۾). Ancient Sindh 6: 75–85. http://ancientsindh.salu.edu.pk/index.php/ancientSindh/article/view/6.
- 1 2 3 Dars, Muhammad Sultan (2018-10-12). "Agham Kot — a forgotten archaeological site of Sindh". Daily Times (انگريزي ۾). 2026-10-09 تي حاصل ڪيل.
- 1 2 "سنڌ جو تعليمي نظام اوائلي دور کان اڄ تائين". انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا. سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو. اصل نسخو مان 2026-10-11 تي محفوظ ڪيل. 2026-10-09 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Elliot, Henry Miers (1867). Dowson, John (مرتب). The History of India, as Told by Its Own Historians: The Muhammadan Period (انگريزي ۾). جلد 1. Trübner.
- ↑ Hodivala, Shahpurshah Hormasji (1939). Studies in Indo-Muslim History: A Critical Commentary on Elliot and Dowson's History of India (انگريزي ۾). Bombay. ص. 644.
{{cite book}}: CS1 maint: location missing publisher (ڳنڍڻو) - ↑ Akhtar, Muhammad Saleem (1983). Shāhjahānī of Yūsuf Mīrak (1044/1634): Sind under the Mughuls (Thesis) (انگريزي ۾). Australian National University. ص. 106–107. doi:10.25911/5d74e2bda15ab.
- 1 2 3 4 "Splendour of Agham Kot". The Friday Times (انگريزي ۾). 2019-02-08. [مئل ڳنڍڻو]
- 1 2 3 Sheikh, Nasir Anjam (2019-03-16). "The Agham Kot dilemma - is Sindh's apathy erasing its history?". The Express Tribune (انگريزي ۾). 2026-10-09 تي حاصل ڪيل.
- 1 2 "شاهه لطف الله قادري". انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا. سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو. 2026-10-09 تي حاصل ڪيل. [مئل ڳنڍڻو]
- ↑ "Dargah Bibi Maham at Agham Kot". Yasmeen & Suhail Lari Archive (انگريزي ۾). 2013. 2026-10-09 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Dargah of Bibi Aas (Aisha) at Agham Kot". Yasmeen & Suhail Lari Archive (انگريزي ۾). 2013. 2026-10-09 تي حاصل ڪيل.
وڌيڪ پڙهڻ
[سنواريو]- Laghari, Muhammad Hanif and G. Mohiuddin Veesar. "History and Archaeology of Aghamano Site." Ancient Sindh, vol. 6, 2000, pp. 75–85.
- Akhtar, Muhammad Saleem. Shāhjahānī of Yūsuf Mīrak (1044/1634): Sind under the Mughuls. Australian National University, 1983.
- Elliot, Henry Miers and John Dowson. The History of India, as Told by Its Own Historians. Vol. 1. London: Trübner, 1867.
- Hodivala, Shahpurshah Hormasji. Studies in Indo-Muslim History. Bombay, 1939.
- يوسف ميرڪ، تاريخ مظهر شاهجهاني، سنڌي ترجمو: نياز همايوني، سنڌي ادبي بورڊ، 1979ع.
- مير علي شير قانع، تحفة الڪرام.
- مير محمد معصوم بکري، تاريخ معصومي.
- مضمون with short description
- Short description is different from Wikidata
- Pages using gadget WikiMiniAtlas
- Coordinates on Wikidata
- CS1 انگريزي-language sources (en)
- حوالن وارا ڳنڍڻا نه لڌا سمورن مضمونن ۾
- Articles with dead external links from November 2026
- Articles with invalid date parameter in template
- مستقل نه لڌل حوالن وارا مضمون
- CS1 maint: location missing publisher
- Articles with dead external links from October 2026
- بدين ضلعو
- سنڌ جا آثار قديمه
- سنڌ جا تاريخي شهر
- سنڌ جي تاريخ
- پاڪستان جا کنڊر
- لوهاڻا