راء ساھسي ٻيون
| راءِ ساهسي ٻيون | |||||
|---|---|---|---|---|---|
 ستين صدي عيسويءَ جي سنڌ سان منسوب راءِ گهراڻي جي سلطنت جو نقشو | |||||
| سنڌ جو راجا | |||||
| تقريباً 626ع–632ع[lower-alpha 1][1][2] | |||||
| پيشرو | راءِ سُهيرس - ٻيون | ||||
| جانشين | راجا چچ | ||||
| وفات | اروڙ | ||||
| زال/مڙس | راڻي سھاندي | ||||
| اولاد | ڄاتل اولاد ڪونه | ||||
| |||||
| گهر | راءِ گهراڻو | ||||
| گهراڻو | راءِ گهراڻو | ||||
| پيءُ | راء سھيرس ٻيون | ||||
| مذهب | غالباً ٻڌ ڌرم[lower-alpha 2] | ||||
راءِ ساهسي ٻيون (انگريزي: Rai Sahasi II) ستين صدي عيسويءَ ۾ سنڌ تي حڪومت ڪندڙ راءِ گهراڻي جو آخري ڄاتل راجا هو. هن پنهنجي پيءُ راءِ سُهيرس - ٻيون کان پوءِ اروڙ جي تخت تي حڪومت ڪئي. سندس وفات کان پوءِ درٻار جي برهمڻ عملدار چچ، راڻي سھاندي جي حمايت سان اقتدار سنڀاليو ۽ ان سان راءِ گهراڻي جي پڄاڻي ۽ چچ يا برهمڻ گهراڻي جي شروعات ٿي.[2][3]
راءِ ساهسي ٻئي بابت تقريباً سموري تفصيلي روايت چچ نامي مان ملي ٿي، جيڪو 13هين صديءَ ۾ علي ڪوفيءَ طرفان فارسيءَ ۾ مرتب ڪيل متن آهي. ان ڪري سندس زندگي، حڪومت، راڻي سُهندي ۽ چچ سان لاڳاپيل واقعن بابت جديد تاريخ نويسي احتياط اختيار ڪري ٿي. منان احمد آصف موجب چچ نامي کي صرف 8هين صديءَ جي واقعن جو سادو ترجمو يا حرف بحرف تاريخي احوال سمجهڻ بدران، ان کي 13هين صديءَ جي سياسي ۽ ادبي متن طور پڻ پڙهڻ گهرجي.[3]
ماخذ ۽ تاريخ نويسي
[سنواريو]راءِ ساهسي ٻئي جي باري ۾ بنيادي مسئلو اهو آهي تہ سندس دور جا آزاد همعصر تاريخي ماخذ تمام گهٽ آهن. راءِ گهراڻي جي آخري مرحلي، چچ جي درٻار ۾ اچڻ، راڻي سُهنديءَ سان سندس تعلق ۽ تخت جي منتقليءَ جو بنيادي تفصيلي بيان چچ نامي مان ملي ٿو.[2]
ايڇ. ٽي. لئمبرڪ لکيو آهي تہ راءِ گهراڻي کان برهمڻ حڪمرانن ڏانهن اقتدار جي منتقليءَ بابت اسان وٽ بنيادي طور هڪ ئي روايت موجود آهي؛ تنهنڪري ان ۾ بيان ڪيل محل جي سازشن ۽ شخصي تعلقن کي مڪمل طور تصديق ٿيل سياسي تاريخ سمجهڻ مشڪل آهي.[2]
جديد مورخ منان احمد آصف پڻ چچ نامي جي روايتي پڙهڻ تي سوال اٿاري ٿو. سندس مطالعي موجب هي متن رڳو عربن جي سنڌ فتح بابت پراڻي عربي ڪتاب جو ترجمو نه، پر 13هين صديءَ جي سنڌ جي سياسي دنيا ۾ لکيل هڪ پيچيده ادبي ۽ سياسي تصنيف آهي.[3]
انڪري راءِ ساهسي ٻئي بابت مضمون ۾ هي فرق رکڻ ضروري آهي:
- سندس راڄ ۽ راءِ گهراڻي جو وجود تاريخي روايت جو حصو آهن؛
- چچ جو درٻار ۾ اڀار پڻ روايتن ۾ مستقل عنصر آهي؛
- پر راڻي سُهندي، مخفي محبت، محل جي سازش ۽ ساهسيءَ جي وفات کان پوءِ وارثن کي قتل ڪرائڻ جا تفصيلي واقعا بنيادي طور چچ نامي جي داستاني روايت مان اچن ٿا.
تخت نشيني ۽ دور
[سنواريو]راءِ ساهسي ٻيو پنهنجي پيءُ راءِ سهيرس ٻيون کان پوءِ سنڌ جي تخت تي ويٺو. سنڌي تاريخ نويسيءَ جي هڪ روايت موجب سهيرس ٻيون 626ع ڌاري نيمروز سان لاڳاپيل حملي خلاف جنگ ۾ مارجي ويو ۽ ساهسي پوءِ تخت سنڀاليو.[1]
سنڌي محقق نبي بخش خان بلوچ سان لاڳاپيل تاريخي ترتيب ساهسيءَ جي حڪومت 4 هجري، يعني 626ع، کان شروع ڪري 28 سالن تائين ڄاڻائي ٿي. ٻئي طرف جديد تاريخي خلاصا راءِ گهراڻي جي پڄاڻي لڳ ڀڳ 632ع ۽ چچ جي حڪومت جي شروعات به ساڳئي وقت رکن ٿا.[1][2]
انهيءَ سبب سندس راڄ جي صحيح آخري تاريخ تاريخ نويسيءَ ۾ اختلاف جو موضوع آهي.
تاريخن بابت اختلاف
[سنواريو]| ماخذ / روايت | حڪومت | وضاحت |
|---|---|---|
| سنڌي تاريخي سنبت واري روايت | 626ع–652ع | 28 سالن جي حڪومت ڄاڻائي وڃي ٿي؛ ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ سان منسوب ترتيب ۾ ملي ٿي. |
| جديد عام تاريخي ترتيب | تقريباً 626ع–632ع | راءِ گهراڻي جو خاتمو ۽ چچ جي حڪومت جي شروعات لڳ ڀڳ 632ع رکيا وڃن ٿا. |
| ايڇ. ٽي. لئمبرڪ | صحيح مدت غير يقيني | لئمبرڪ واضح ڪري ٿو تہ مدت جو تعين مجموعي سياسي زمان بنديءَ مان اندازي سان ڪرڻو پوي ٿو.[2] |
راءِ گهراڻي جي سنڌ
[سنواريو]چچ نامي جي روايت موجب راءِ گهراڻي جي گادي اروڙ هئي ۽ سنڌ کي ڪيترن وڏن انتظامي حصن ۾ ورهايو ويو هو. پوئين روايتن ۾ برهمڻ آباد، سيوستان، ملتان ۽ اُچ يا اسڪند جهڙا مرڪز ذڪر ٿين ٿا.[2]
ساهسيءَ جي پيءُ راءِ سهيرس ٻئي جي دور بابت چچ نامو سنڌ جي سرحدن کي تمام وسيع ڏيکاري ٿو. ان ۾ اتر ۾ ڪشمير ۽ قنوج، اولهه ۾ مڪران، ڪرمان ۽ ڪيڪانان، ۽ ڏکڻ ۾ سمنڊ تائين اثر جو ذڪر آهي. جديد مورخ اهڙين حدن کي احتياط سان پڙهن ٿا، ڇاڪاڻتہ اهي لازمي طور مسلسل سڌي حڪمرانيءَ بدران سياسي اثر، ماتحتي يا خراجي لاڳاپا به ٿي سگهن ٿا.[2]
راءِ گهراڻي جي راڄ کي ڪجهه سنڌي تاريخي ماخذ پرامن ۽ خوشحال دور طور بيان ڪن ٿا. چچ نامي ۾ ساهسيءَ کي اهڙو حڪمران ڏيکاريو ويو آهي جنهن پنهنجي ماتحت صوبائي حاڪمن کان وفاداري حاصل ڪئي ۽ جنهن جي حڪومت هيٺ ملڪ ۾ امن ۽ استحڪام برقرار رهيو.[2]
انتظام ۽ درٻار
[سنواريو]راءِ ساهسي ٻئي جي حڪومت بابت چچ نامي ۾ هڪ اهم شخص رام نالي برهمڻ وزير هو. روايت موجب رام درٻار جي اعليٰ انتظامي اختيارن جو مالڪ هو ۽ سندس ماتحت ئي نوجوان برهمڻ چچ سرڪاري نوڪريءَ ۾ داخل ٿيو.[2]
چچ کي هڪ پڙهيل لکيل، خوشخط ۽ انتظامي صلاحيت رکندڙ نوجوان طور پيش ڪيو ويو آهي. هڪ موقعي تي رام جي غير موجودگيءَ ۾ هن شاهي خط و ڪتابت جو ڪم سنڀاليو ۽ راجا ساهسي سندس قابليت کان متاثر ٿيو. ان کان پوءِ چچ کي آهستي آهستي اهم سرڪاري ذميواريون مليون ۽ هو بادشاهه جي ويجهن عملدارن مان بڻجي ويو.[2][3]
پوئين سنڌي تاريخ نويسيءَ ۾ ساهسيءَ سان ڪيترائي انتظامي اصول پڻ منسوب ڪيا ويا آهن، جهڙوڪ:
- فوجين کي وقت سر پگهار ڏيڻ؛
- زميني ڍل کي قسطن ۾ وصول ڪرڻ؛
- نقد رقم ڏيڻ کان لاچار رعيت کان سرڪاري تعميراتي ڪم يا محنت وٺڻ؛
- واپارين کان مقرر محصول وقت تي وصول ڪرڻ؛
- سرڪاري هنرمندن کي قلعن ۽ شهرن جي مرمت ۾ استعمال ڪرڻ.
اهي تفصيل تحفة الڪرام ۽ بعد جي سنڌي مؤرخن وٽ وڌيڪ تفصيل سان اچن ٿا، پر انهن کي 7هين صديءَ جي آزاد همعصر دستاويزن مان تصديق نٿي ملي.[2]
مذهب ۽ سماج
[سنواريو]راءِ گهراڻي کي گهڻا سنڌي ۽ جديد ماخذ ٻڌ گهراڻو قرار ڏين ٿا، ۽ سنڌ ۾ ستين صديءَ دوران ٻڌ ڌرم جي وڏي موجودگي ٻين تاريخي شاهديُن مان به معلوم ٿئي ٿي. ساڳئي وقت برهمڻ عملدارن ۽ هندو مذهبي ادارن جي سياسي ۽ سماجي موجودگي پڻ مضبوط هئي.[1]
ان دور ۾ سنڌ مذهبي طور هڪجهڙي رياست نه هئي. ٻڌ ڌرم، برهمڻ روايتون ۽ مختلف مقامي مذهبي طريقا گڏ موجود هئا. چيني ياتري شوان زانگ جي ستين صديءَ واري سفر جا بيان پڻ سنڌ ۽ ڀرپاسي ۾ ٻڌ مذهبي مرڪزن جي موجودگيءَ جي شاهدي ڏين ٿا.
ان ڪري “حڪومت جو سرڪاري مذهب ٻڌ ڌرم هو” جهڙي قطعي دعويٰ کي احتياط سان لکڻ گهرجي؛ بهتر اهو آهي تہ راءِ گهراڻي کي ٻڌ ڌرم سان مضبوط وابستگي رکندڙ حڪمران گهراڻو چيو وڃي.
چچ جو اڀار
[سنواريو]راجا چچ جي اڀار جي ڪهاڻي راءِ ساهسي ٻئي جي تاريخ جو سڀ کان مشهور حصو آهي. چچ نامي موجب چچ هڪ برهمڻ خاندان سان تعلق رکندڙ نوجوان هو. سندس پيءُ سيلائج مذهبي پڙهائيءَ سان وابسته هو، جڏهن تہ چچ پاڻ سرڪاري خدمت اختيار ڪئي.[2]
هو پهرين وزير رام وٽ منشي ٿيو، پوءِ پنهنجي خط نويسي، ذهانت ۽ انتظامي صلاحيت سبب ساهسيءَ جي نظر ۾ آيو. وقت سان گڏ کيس شاهي درٻار ۽ رياستي معاملن تائين غير معمولي رسائي ملي ۽ هو عملي طور حڪومت جي اهم عملدارن مان بڻيو.[3]
چچ نامي جو بيان چچ جي اخلاقي وصفن کي به اهميت ڏئي ٿو: کيس هوشيار، نرم گفتار، رعيت سان ڀلائي ڪندڙ ۽ انتظامي طور قابل شخص طور پيش ڪيو وڃي ٿو. جديد پڙهڻ ۾ اهي صفتون چچ جي بعد واري بادشاهيءَ کي جائز ثابت ڪرڻ لاءِ ادبي اوزار به سمجهيون ويون آهن.[3]
راڻي سُهاندي ۽ چچ
[سنواريو]ساهسيءَ جي زال جو نالو مختلف متنن ۾ سُهندي، سوهاندي، سوهان ديوي يا ساڳين صورتن ۾ ملي ٿو.
چچ نامي موجب راڻي سُهندي نوجوان چچ ڏانهن مائل ٿي ۽ کيس شادي يا تعلق جي آڇ ڪئي. روايت ۾ چچ شروعات ۾ پنهنجي برهمڻ مذهبي اصولن ۽ بادشاهه سان وفاداريءَ جي بنياد تي اهڙي تعلق کان انڪار ڪري ٿو، پر بعد ۾ راڻيءَ سان ويجهڙائپ برقرار رهي.[3]
هي حصو چچ نامي جي سڀ کان داستاني حصن مان آهي. جديد مورخ ان کي محل جي تصديق ٿيل واقعي بدران سياسي انتقال جي ادبي تشريح طور پڻ ڏسن ٿا. منان احمد آصف جي پڙهڻ ۾ راڻي ۽ چچ جي ڪهاڻي اخلاق، حڪمراني، صلاحيت ۽ سياسي مشروعيت جي سوالن کي متن اندر ڳنڍي ٿي.[3]
وفات ۽ جانشيني
[سنواريو]راءِ ساهسي ٻيو بي اولاد مري ويو. چچ نامي جي روايت موجب سندس وفات قدرتي بيماريءَ کان پوءِ ٿي.[2]
روايت ۾ راڻي سُهنديءَ کي خدشو هو تہ ساهسيءَ جي وفات کان پوءِ سندس ويجها مرد مائٽ تخت سنڀاليندا ۽ سندس حيثيت خطري ۾ پوندي. انڪري هن چچ سان گڏ سياسي انتظام ڪيو جنهن سان چچ کي شاهي اختيار هٿ ڪرڻ ۾ مدد ملي.[2]
چچ نامو دعويٰ ڪري ٿو تہ بادشاهه جي موت کي ڪجهه وقت لڪايو ويو، طاقتور مائٽن کي دوکي سان محل ۾ گهرائي ختم ڪيو ويو، ۽ پوءِ چچ کي بادشاهه جو نائب ظاهر ڪيو ويو. ان کان پوءِ وڏن جاگيردارن ۽ مقامي اشرافيه کان سندس اطاعت ورتي وئي.[2]
لئمبرڪ هن تفصيلي سازشي ڪهاڻيءَ بابت واضح احتياط اختيار ڪري ٿو. سندس خيال ۾ ان جا ڪجهه سياسي عنصر ممڪن ٿي سگهن ٿا، پر مڪمل روايت کي آزاد شاهديءَ سان ثابت نٿو ڪري سگهجي.[2]
ساهسيءَ جي وفات کان پوءِ چچ راڻيءَ سان شادي ڪئي ۽ سنڌ جو حڪمران ٿيو. ان سان راءِ گهراڻو ختم ۽ برهمڻ يا چچ گهراڻي جو دور شروع ٿيو.[3]
راءِ گهراڻي جي خاتمي جي مزاحمت
[سنواريو]چچ جو اقتدار مڪمل طور بي مخالفت نه هو. چچ نامي ۽ پوئين روايتن موجب ساهسيءَ جا ڪجهه مائٽ ۽ ماتحت حڪمران چچ جي اقتدار کي جائز نه سمجهندا هئا.
انهن مان هڪ مهرٿ يا مهرت نالي ساهسيءَ جو مائٽ هو، جنهن کي چتور سان ڳنڍيو وڃي ٿو. ٻيو ملتان واري علائقي سان لاڳاپيل هڪ گورنر يا شاهي مائٽ هو. چچ کي پنهنجي نئين حڪومت مضبوط ڪرڻ لاءِ اهڙين مزاحمتن کي فوجي يا سياسي طور ختم ڪرڻو پيو.[3]
هيءَ مزاحمت ڏيکاري ٿي تہ راءِ گهراڻي کان چچ گهراڻي ڏانهن منتقلي رڳو محل اندر شاديءَ يا نامزدگيءَ جو سادو عمل نه هئي؛ نئين حڪمران کي پراڻي گهراڻي سان وفادار مقامي طاقتور خاندانن کان پنهنجي اقتدار جي قبوليت حاصل ڪرڻي پئي.
تاريخي اهميت
[سنواريو]راءِ ساهسي ٻئي جي اهميت بنيادي طور هن ڳالهه ۾ آهي تہ هو سنڌ جي راءِ گهراڻي جو آخري حڪمران هو ۽ سندس وفات سان ستين صديءَ جي سنڌ ۾ هڪ اهم گهراڻوي تبديلي آئي.
سندس دور کي تاريخي طور ٽن سببن ڪري اهم سمجهيو وڃي ٿو:
- راءِ گهراڻي جي آخري سياسي مرحلي جي نمائندگي؛
- برهمڻ عملدار چچ جي درٻاري اڀار؛
- راءِ گهراڻي کان چچ گهراڻي ڏانهن اقتدار جي منتقلي.
چچ جي قائم ڪيل گهراڻي ۾ پوءِ راجا ڏاهر حڪمران ٿيو، جنهن جي دور ۾ 711–712ع ۾ محمد بن قاسم جي اڳواڻيءَ هيٺ اموي فوج سنڌ تي حملو ڪيو. انڪري راءِ ساهسي ٻئي جي دور جي ڪهاڻي سنڌ جي عرب فتح کان اڳ واري سياسي تاريخ کي سمجهڻ ۾ اهم ڪڙي بڻجي ٿي.
تاريخي تصوير ۽ چچ نامي جي روايت
[سنواريو]راءِ ساهسي ٻئي جو چچ نامي ۾ مجموعي نقشو هڪ نسبتاً پرامن، معتبر ۽ پنهنجي عملدارن تي اعتماد ڪندڙ حڪمران جو آهي. سندس وڏي ڪمزوري طور متن ۾ چچ ۽ راڻيءَ کي غير معمولي اعتماد ڏيڻ ڏيکاريو ويو آهي.
ان قسم جي پيشڪش کي جديد تاريخي تحقيق ۾ صرف شخصي ڪردار نگاري نه، پر اقتدار جي منتقلي بابت ادبي منطق طور پڻ پڙهيو وڃي ٿو. پراڻي بادشاهه کي نيڪ پر عمر رسيده، نئين حڪمران چچ کي ذهين ۽ انتظامي طور قابل، ۽ راڻيءَ کي سياسي تبديليءَ جي متحرڪ قوت بڻائڻ سان متن نئين گهراڻي جي اڀار لاءِ داستاني فريم ٺاهي ٿو.[3]
حڪومت سان منسوب انتظامي اصول
[سنواريو]پوئين سنڌي تاريخي روايتن ۾ ساهسي ٻئي کي ڪيترن انتظامي ۽ مالي اصولن سان منسوب ڪيو ويو آهي.
| شعبو | روايت ۾ بيان | تاريخي حيثيت |
|---|---|---|
| فوج | سپاهين کي وقت سر پگهار ڏيڻ | پوئين سنڌي تاريخي روايتن ۾ بيان ٿيل |
| زميني ڍل | ڍل ٽن قسطن ۾ وصول ڪرڻ | آزاد همعصر شاهدي محدود |
| سرڪاري محنت | نقد ڍل نه ڏئي سگهندڙن کان قلعن ۽ شهرن جي مرمت ۾ محنت وٺڻ | تحفة الڪرام ۽ پوئين مؤرخن سان منسوب |
| واپار | واپارين کان مقرر ٽيڪس وقت سر وٺڻ | انتظامي روايت جو حصو |
| تعمير | اروڙ، اُچ، سيوستان ۽ ٻين مرڪزن جي مرمت | هنڌن ۽ تفصيلن بابت متنن ۾ اختلاف |
انهن پاليسين کي سڌي طرح 7هين صديءَ جي سرڪاري دستاويزن مان ثابت نه ڪيو ويو آهي، تنهنڪري انهن کي “ساهسيءَ جا ثابت ٿيل قانون” بدران “پوئين تاريخي روايتن ۾ ساهسيءَ سان منسوب انتظامي اصول” لکڻ وڌيڪ درست آهي.
راءِ گهراڻي جا حڪمران
[سنواريو]- اصل مضمون جي لاءِ ڏسو راءِ گهراڻو
| # | حڪمران | حيثيت |
|---|---|---|
| 1 | راء ديواجي | گهراڻي جي شروعاتي حڪمرانن مان |
| 2 | راء سھيرس پھريون | — |
| 3 | راء ساھسي - پھريون | — |
| 4 | راءِ سُهيرس - ٻيون | ساهسي ٻئي جو پيءُ |
| 5 | راء ساھسي ٻيون | آخري راءِ حڪمران |
پڻ ڏسو
[سنواريو]نوٽ
[سنواريو]- 1 2 3 4 Shaikh, Muhammad Ali (6 February 2022). "Sindh before the Arabs arrived". ڊان. 9 September 2026 تي حاصل ڪيل.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 Lambrick, H. T. (1996). Sindh: Before the Muslim Conquest (PDF). Sindhi Adabi Board. ص. 155–166. 9 September 2026 تي حاصل ڪيل.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 Asif, Manan Ahmed (2016). A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia. Harvard University Press. ISBN 9780674660113.
حوالا
[سنواريو]وڌيڪ پڙهڻ
[سنواريو]- Lambrick, H. T. (1996). Sindh: Before the Muslim Conquest. Sindhi Adabi Board.
- Asif, Manan Ahmed (2016). A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia. Harvard University Press. ISBN 9780674660113.
- The Chachnamah: An Ancient History of Sind. Mirza Kalichbeg Fredunbeg پاران ترجمو ڪيل. 1900.
- رحيمداد خان مولائي شيدائي، جنت السنڌ.
- اعجاز الحق قدوسي، سنڌ جي تاريخ.
- ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ، تاريخي سنڌو سنبت، سنڌ صدين کان.
- ↑ سنڌي تاريخ نويسيءَ جي هڪ روايت، خاص ڪري ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ جي ترتيب، راءِ ساهسي ٻئي جي حڪومت 626ع کان 652ع تائين ڄاڻائي ٿي؛ جڏهن تہ جديد تاريخي خلاصن ۾ راءِ گهراڻي جو خاتمو لڳ ڀڳ 632ع رکيو وڃي ٿو.
- ↑ راءِ گهراڻي جي مذهبي سڃاڻپ بابت ماخذن ۾ اختلاف آهي؛ ڪيترائي جديد ۽ سنڌي ماخذ ان کي ٻڌ گهراڻو سڏين ٿا، جڏهن تہ ڪجهه خلاصا ٻڌ ڌرم ۽ هندو ڌرم ٻنهي جي موجودگي ڄاڻائين ٿا.
<ref> آهن، پر لاڳاپيل ٽيگ <references group="lower-alpha"/> نہ مليو