مواد ڏانھن هلو

ابن حوقل

کليل ڄاڻ چيڪلي، وڪيپيڊيا مان


 ابن حوقل


پيدائشنامعلوم
نصيبين، الجزيره، عباسي خلافت
وفات368هه/978ع کان پوءِ
اڪيڊمڪ پسمنظر
اثراتابو زيد البلخي، اصطخري
علمي خدمتون
دوراسلامي سونهري دور
اسڪول يا رواجبلخي جاگرافيائي مڪتب
مُکيه دلچسپيونجاگرافي، نقشا سازي، سفر، اقتصادي جاگرافي
مُکيه ڪمصورة الأرض



ابن حوقل سان منسوب ڏهين صدي عيسويءَ جو دنيا جو نقشو، صورة الأرض جي هڪ نقل مان.

ابن حوقل: Ibn e Ḥawqal (عربي: أبو القاسم محمد بن علي بن حوقل النصيبي) چوٿين صدي هجري/ڏهين صدي عيسويءَ جو عرب مسلمان سياح، جاگرافيدان، ليکڪ ۽ نقشا ٺاهيندڙ هو. سندس نسبت النصيبي مان معلوم ٿئي ٿو تہ سندس اصل واسطو نصيبين سان هو، جيڪو اترين ميسوپوٽيميا ۾ واقع هو. سندس ڄمڻ ۽ وفات جون صحيح تاريخون معلوم ناهن؛ سندس پنهنجي ڪتاب مان معلوم ٿيندڙ تاريخي اشارن موجب هو 320هه/932ع کان اڳ ڄائو هو ۽ گهٽ ۾ گهٽ 368هه/978ع کان پوءِ تائين سندس علمي سرگرميءَ جا نشان ملن ٿا.[1][2]

ابن حوقل پنهنجي دور جي انهن اهم اسلامي جاگرافيدانن مان هو، جن جا ڪم رڳو اڳين ڪتابن مان ورتل معلومات تي ٻڌل نہ هئا، پر پنهنجي ڊگهن سفرن، واپارين ۽ مسافرن کان حاصل ڪيل خبرن ۽ ذاتي مشاهدي تي پڻ ٻڌل هئا. سندس مشهور تصنيف صورة الأرض، جنهن کي المسالك والممالك جي نالي سان بہ سڃاتو ويو آهي، ڏهين صديءَ جي اسلامي دنيا جي سياسي، معاشي ۽ انساني جاگرافيءَ جو اهم ماخذ آهي.[3]

شروعاتي زندگي

[سنواريو]

ابن حوقل جي ذاتي زندگيءَ بابت گهڻي معلومات محفوظ نہ رهي آهي. جيڪا معلومات ملي ٿي، سا گهڻو ڪري سندس پنهنجي ڪتاب صورة الأرض مان اخذ ڪئي وئي آهي. سندس نالي سان لڳل نسبت النصيبي کيس نصيبين سان ڳنڍي ٿي. سندس تحرير مان اهو پڻ معلوم ٿئي ٿو تہ هو 320هه/932ع ڌاري تڪريت ۽ 325هه/936–937ع ڌاري بغداد ۾ موجود هو. نوجوانيءَ ۾ هو واپار سان لاڳاپيل هو ۽ مختلف ملڪن، رستن ۽ قومن بابت جاگرافيائي ڪتاب پڙهندو ۽ واپارين ۽ مسافرن کان معلومات گڏ ڪندو هو.[1][2]

مختلف ڪتابن ۽ مسافرن کان مليل معلومات ۾ اختلاف ڏسي هن ملڪن کي پاڻ ڏسڻ جو ارادو ڪيو. انهيءَ مقصد سان واپاري قافلن سان گڏ سفر شروع ڪيائين. سندس جاگرافيءَ ۾ واپار، پيداوار، بازارن، آبادين، رستن ۽ ماڻهن جي رهڻي ڪهڻي بابت غيرمعمولي دلچسپي شايد سندس واپاري پسمنظر سان پڻ لاڳاپيل هئي.[2][3]

سفر

[سنواريو]

ابن حوقل پنهنجي بيان موجب 7 رمضان 331هه/15 مئي 943ع تي بغداد مان روانو ٿيو.[2][1] سندس سفر لڳ ڀڳ ٽن ڏهاڪن تائين جاري رهيا. هن عربستان، اتر آفريڪا، اندلس، صحارا جي ڏاکڻي ڪناري، مصر، آذربائيجان، آرمينيا، عراق، خوزستان، فارس، خراسان، ماوراء النهر، سنڌ ۽ ٻين علائقن بابت معلومات گڏ ڪئي. 362هه/973ع ڌاري هن سسلي جو پڻ سفر ڪيو.[2][3]

هجري تاريخ گريگورين تاريخ هنڌ يا واقعو
320هه کان پوءِ 932ع کان پوءِ تڪريت بابت ذاتي مشاهدي جو ذڪر
325هه 936–937ع بغداد ۾ موجودگي
7 رمضان 331هه 15 مئي 943ع بغداد مان ڊگهي سفر جي شروعات
336–340هه 947–951ع اتر آفريڪا، اندلس ۽ صحارا جي ڏاکڻي حصن جو سفر
لڳ ڀڳ 340هه لڳ ڀڳ 951ع اصطخري سان ملاقات
344هه 955ع مصر، اوڀر اناطوليا ۽ آذربائيجان
350–358هه 961–969ع ايران، خراسان ۽ اولهندي ترڪستان جا سفر
لڳ ڀڳ 358هه 969ع خوارزم ۽ ماوراء النهر
362هه 973ع سسلي جو سفر
367هه 977ع صورة الأرض جي اهم نسخي/ترتيب جي مڪمل ٿيڻ جو زمانو

اصطخري سان ملاقات ۽ جاگرافيائي مڪتب

[سنواريو]

لڳ ڀڳ 340هه/951ع ۾ ابن حوقل جي ملاقات مشهور جاگرافيدان اصطخري سان ٿي. اصطخري، ابو زيد البلخي جي قائم ڪيل جاگرافيائي روايت سان لاڳاپيل هو. ابن حوقل موجب اصطخري کيس پنهنجا نقشا ڏيکاريا ۽ انهن مان ڪن کي درست ڪرڻ لاءِ چيو. ابن حوقل پوءِ اصطخريءَ جي مواد کي بنياد بڻائي ان ۾ پنهنجي سفرن ۽ مشاهدي مان وڏي مقدار ۾ نئون مواد شامل ڪيو.[2]

انهيءَ ڪري صورة الأرض کي اصطخريءَ جي المسالك والممالك جو رڳو نقل يا معمولي ترميم نہ سمجهيو وڃي ٿو. جديد محققن موجب ابن حوقل اڳين بلخي-اصطخري روايت کي هڪ وڌيڪ آزاد جاگرافيائي تصنيف ۾ تبديل ڪيو، جنهن ۾ پنهنجي زماني جي سياسي ۽ معاشي حالتن کي نمايان جاءِ ڏني وئي.[3]

صورة الأرض

[سنواريو]
1873ع ۾ ليڊن مان ڇپيل ابن حوقل جي ڪتاب جو ايڊيشن؛ مائيڪل يان ڊي خويه پاران مرتب ڪيل.

ابن حوقل جو بنيادي ۽ محفوظ رهندڙ ڪتاب صورة الأرض آهي، جنهن کي بعض نسخن ۽ ڇاپن ۾ كتاب المسالك والممالك بہ چيو ويو آهي. ڪتاب اسلامي دنيا جي علائقن کي الڳ الڳ جاگرافيائي وحدتن ۾ بيان ڪري ٿو ۽ ڪيترن حصن سان نقشا پڻ ڏئي ٿو. ان ۾ عربستان، فارسي نار، مغرب، اندلس، سسلي، مصر، شام، عراق، ايران، آذربائيجان، سنڌ، خراسان، سجستان، ڪئسپين سمنڊ ۽ ماوراء النهر سميت ڪيترن علائقن جو احوال آهي.[2]

سندس جاگرافيءَ جي هڪ اهم خصوصيت معاشي معلومات آهي. ابن حوقل شهرن ۽ رستن سان گڏ زراعت، مقامي پيداوار، واپار، قيمتن، محصولن، بازارن ۽ مختلف علائقن مان برآمد ٿيندڙ شين جو پڻ ذڪر ڪري ٿو. Brill جي Bibliotheca Geographorum Arabicorum موجب هو پنهنجي دور جي عرب جاگرافيدانن مان معاشي پيداوار جي تصوير پيش ڪرڻ ۾ خاص اهميت رکي ٿو.[3]

سنڌ جو سفر ۽ بيان

[سنواريو]
ابن حوقل جي عالمي نقشي جو انگريزي نشانين وارو جديد نسخو؛ اصل نقشي جي ترتيب ۾ ڏکڻ مٿان رکيل آهي.

ابن حوقل جي صورة الأرض ۾ سنڌ لاءِ جدا جاگرافيائي بيان ۽ نقشو موجود آهي. سندس احوال ڏهين صدي عيسويءَ جي سنڌ جي شهرن، سنڌو درياهه، سياسي مرڪزن، واپار، زراعت، ٻولين ۽ ماڻهن جي رهڻي ڪهڻي بابت اهم تاريخي ماخذن مان شمار ٿئي ٿو.[4]

سنڌ بابت سندس معلومات ۾ منصوره، ملتان، اروڙ، ديبل، نيرون، مڪران ۽ ٻين شهرن ۽ علائقن جا نالا اچن ٿا. سندس نقشو جديد سائنسي نقشي وانگر ماپ ۽ رخن جي عين تناسب تي ٻڌل نہ هو، بلڪه بلخي جاگرافيائي مڪتب جي schematic cartography جو حصو هو، جنهن جو مقصد شهرن، دريائن، سمنڊن ۽ علائقن جي باهمي جڳهه ۽ رستن کي سمجهائڻ هو.[3]

ٻوليون

[سنواريو]

ابن حوقل جو سنڌ جي لساني تاريخ بابت بيان خاص اهميت رکي ٿو. سندس احوال موجب منصوره، ملتان ۽ انهن جي ڀرپاسي ۾ عربي ۽ سنڌي ٻوليون ڳالهائبيون هيون، جڏهن تہ مڪران ۾ فارسي ۽ مڪران جي مقامي ٻولي رائج هئي.[4]

هي بيان ڏهين صدي عيسويءَ ۾ سنڌي ٻوليءَ جي جاگرافيائي موجودگيءَ بابت قديم تحرير ٿيل شاهدين مان هڪ آهي. ان مان ساڳئي وقت عرب حڪمرانيءَ هيٺ وڏن شهري مرڪزن ۾ عربيءَ جي موجودگي ۽ مقامي آباديءَ ۾ سنڌيءَ جي تسلسل جو پتو پوي ٿو.[5]

سنڌو درياهه

[سنواريو]

ابن حوقل جي جاگرافيائي بيان ۾ سنڌو درياهه کي مِهران جي نالي سان بيان ڪيو ويو آهي. سندس روايت موجب مهران اروڙ جي ڀرسان گذري، منصوره واري علائقي ڏانهن وهندو ۽ آخرڪار ديبل جي اوڀر طرف سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪندو هو. هن سنڌو جي موسمي چاڙهه کي نيل درياهه جي ٻوڏ سان ڀيٽيو ۽ لکيو تہ پاڻي لهڻ کان پوءِ ٻوڏ واري زمين تي پوک ڪئي ويندي هئي.[4]

منصوره

[سنواريو]

ابن حوقل جي دور ۾ منصوره سنڌ جي وڏن سياسي ۽ معاشي مرڪزن مان هو. سندس بيان موجب منصوره جو علائقو زرخيز، آباد ۽ زرعي پيداوار وارو هو. ڏهين صديءَ ۾ اصطخري، ابن حوقل ۽ پوءِ المقدسي جي بيانن مان منصوره جي اهميت جي تصديق ٿئي ٿي.[6]

ابن حوقل منصوره ۽ ملتان جي ڀيٽ ڪندي منصوره کي وڌيڪ زرخيز ۽ وڌيڪ آباد علائقو ڄاڻايو. سنڌ جي واپار، ڪپڙن ۽ ماڻهن جي لباس بابت بہ سندس ڪتاب ۾ معلومات ملي ٿي.[4]

ملتان

[سنواريو]

ابن حوقل ملتان کي منصوره کان ننڍو، پر قلعي وارو ۽ اهم شهر بيان ڪري ٿو. سندس بيان موجب ملتان جي چوڌاري زرخيز زمين هئي، جيتوڻيڪ منصوره جو علائقو وڌيڪ آباد ۽ بهتر پوکيل هو. ملتان جو حڪمران شهر کان ٻاهر رهندو هو ۽ جمعي جي نماز لاءِ هاٿيءَ تي سوار ٿي شهر ۾ ايندو هو.[4]

ملتان بابت سندس بيان سياسي لحاظ کان پڻ اهم آهي، ڇاڪاڻ تہ ان وقت ملتان ۽ منصوره جدا سياسي مرڪز هئا. ملتان جو حڪمران منصوره جي امير جي تابع نہ هو، جيتوڻيڪ خطبي ۾ خليفي جو نالو ورتو ويندو هو.[4]

سنڌ جو نقشو

[سنواريو]

ابن حوقل جي ڪتاب ۾ سنڌ جو هڪ جدا نقشو شامل آهي، جنهن ۾ سنڌو درياهه ۽ ان سان لاڳاپيل شهرن ۽ علائقن کي schematic صورت ۾ ڏيکاريو ويو آهي. سنڌ بابت سندس cartographic مواد اسلامي دور جي برصغير جي قديم محفوظ نقشن مان آهي. تنهن هوندي بہ ان کي قطعي طور ”دنيا جو سنڌ جو پهريون نقشو“ چوڻ احتياط طلب آهي، ڇاڪاڻ تہ ابن حوقل جو نقشو اڳوڻي اصطخري ۽ بلخي جاگرافيائي روايت سان لاڳاپيل آهي ۽ ابن حوقل پاڻ اصطخريءَ جي نقشن کي ڏسي ۽ درست ڪري چڪو هو.[2][3]

سنڌي محقق ڊاڪٽر ميمڻ عبدالمجيد سنڌي ابن حوقل کي سنڌ ۽ هند جي ڊيگهه ۽ ويڪر بيان ڪرڻ ۽ سنڌ جو نقشو پيش ڪرڻ وارن اهم اوائلي مسلمان سياحن ۽ جاگرافيدانن ۾ شمار ڪيو آهي.[7]

سياسي ۽ مذهبي لاڙا

[سنواريو]

ڪجهه جديد ۽ پراڻن محققن ابن حوقل جي لکڻين ۾ فاطمين ڏانهن همدردي ڏسي کيس فاطمي يا اسماعيلي حلقن سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي آهي. پر اهڙي تعلق بابت قطعي ثبوت موجود ناهي. Ramazan Şeşen نشاندهي ڪري ٿو تہ ابن حوقل جتي فاطمين بابت سٺا رايا ڏئي ٿو، اتي سخت سني سامانين جي پڻ واکاڻ ڪري ٿو؛ تنهنڪري کيس يقيني طور ”اسماعيلي جاسوس“ قرار ڏيڻ تاريخي ثبوت کان وڌيڪ قياس ٿيندو.[2]

انهيءَ سبب سنڌيانا ۾ ملتان ڏانهن سندس سفر کي جلم بن شيبان جي اسماعيلي سرگرمين جي فوجي جائزي سان ڳنڍيندڙ بيان کي ثابت ٿيل حقيقت بدران هڪ نظريي يا تعبير طور پيش ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي.

جاگرافيائي طريقيڪار

[سنواريو]

ابن حوقل جا نقشا جديد ڪارٽوگرافي جي ماپ، ليٽيٽيوڊ ۽ لانگيٽيوڊ واري درست نظام مطابق نہ هئا. اهي بلخي جاگرافيائي مڪتب جي روايت موجب علائقن جي خاڪي واري نمائش هئا. سمنڊ، درياهه، شهر، ٻيٽ ۽ سرحدون سادي هندسي صورتن سان ڏيکاريون وينديون هيون ۽ ڪيترن نقشن ۾ ڏکڻ کي مٿي رکيو ويندو هو.[3]

هن جي اهميت رڳو نقشا ٺاهڻ ۾ نہ، پر نقشن سان گڏ انساني ۽ معاشي جاگرافيءَ جو تفصيلي متن ڏيڻ ۾ آهي. هو ڪنهن علائقي جي پنهنجي وقت واري حالت سان گڏ ان ۾ آيل سياسي تبديلين جو بہ ذڪر ڪري ٿو؛ انهيءَ ڪري سندس ڪتاب ڏهين صديءَ جي اسلامي دنيا جي تاريخ لاءِ بہ بنيادي ماخذ آهي.[2]

ڪتاب جا نسخا ۽ ڇاپا

[سنواريو]

صورة الأرض مختلف مرحلن مان گذريو. موجود مخطوطن جي مطالعي مان معلوم ٿئي ٿو تہ ڪتاب جا گهٽ ۾ گهٽ ٽي متني درجا هئا. هڪ نسخو سيف الدوله حمداني (وفات 356هه/967ع) سان لاڳاپيل هو، ٻيو اهم متن 367هه/977ع ڌاري مڪمل ٿيو، جڏهن تہ ٽئين متني نسخي۾ 378هه/988ع تائين جون ڪجهه خبرون شامل آهن، جيڪي شايد ابن حوقل کان پوءِ شامل ڪيون ويون.[2]

مائيڪل يان ڊي خويه 1873ع ۾ ابن حوقل جو عربي متن ليڊن مان Bibliotheca Geographorum Arabicorum جي ٻئي جلد طور شايع ڪيو. پوءِ J. H. Kramers مختلف مخطوطن جي مقابلي سان 1938–1939ع ۾ وڌيڪ تنقيدي ايڊيشن شايع ڪيو.[3][2]

ڪتاب جو انگريزي ترجمو وليم اوزلي 1800ع ۾ دي اورينٽل جاگرافي آف ابن حوقل (The Oriental Geography of Ebn Haukal) جي نالي سان شايع ڪيو. بعد ۾ ڪرمرس جي ترجمي کي گاستون ويئت جي نظرثانيءَ سان 1964ع ۾ فرانسيسي ٻوليءَ ۾ ڪونفيگوراسيون دُ لا تير (Configuration de la Terre؛ يعني ”ڌرتيءَ جي جوڙجڪ“) جي نالي سان شايع ڪيو ويو.[2]

وفات

[سنواريو]

ابن حوقل جي وفات جي تاريخ ۽ هنڌ يقيني طور معلوم ناهن. پراڻن يا ثانوي ماخذن ۾ 367هه/977ع کي ڪڏهن سندس وفات جي تاريخ لکيو ويو آهي، پر اها تاريخ سندس ڪتاب جي هڪ اهم تحرير/نسخي جي مڪمل ٿيڻ سان وڌيڪ مضبوطيءَ سان لاڳاپيل آهي. جديد علمي حوالا سندس وفات کي 368هه/978ع کان پوءِ رکن ٿا يا تاريخ کي نامعلوم ڄاڻائين ٿا.[1][2]

اهميت

[سنواريو]

ابن حوقل جو ڪم ڏهين صديءَ جي اسلامي جاگرافيءَ ۾ ان ڪري نمايان آهي جو هن جاگرافي، سفرنامي، نقشا سازي ۽ اقتصادي مشاهدي کي گڏ ڪيو. سنڌ جي تاريخ لاءِ سندس اهميت خاص طور منصوره، ملتان، مڪران، سنڌو درياهه، سنڌي ۽ عربي ٻولين، زرعي حالتن، لباس، واپار ۽ سياسي مرڪزن بابت ڏنل معلومات سبب آهي.[4]

سندس ڪتاب کي المقدسي جهڙن بعد وارن مسلمان جاگرافيدانن سان گڏ پڙهڻ سان ڏهين صديءَ جي سنڌ جي شهري ۽ معاشي زندگيءَ جي نسبتاً جامع تصوير ملي ٿي. ساڳئي وقت سندس مواد کي تنقيدي نموني استعمال ڪرڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ تہ ڪتاب ۾ ذاتي مشاهدي سان گڏ اصطخري ۽ ٻين اڳين ليکڪن کان ورتل مواد بہ شامل آهي.[3]

تصويرون

[سنواريو]

پڻ ڏسو

[سنواريو]

حوالا

[سنواريو]
  1. 1 2 3 4 Khalidov, Anas B. (1997). "Ebn Ḥawqal, Abu'l-Qāsem Moḥammad". Encyclopaedia Iranica. جلد VIII. ص. 27–28. 6 October 2026 تي حاصل ڪيل.
  2. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 Şeşen, Ramazan (1999). "İbn Havkal". TDV İslâm Ansiklopedisi. جلد 20. Türkiye Diyanet Vakfı. ص. 34–35. 6 October 2026 تي حاصل ڪيل.
  3. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 "Bibliotheca Geographorum Arabicorum: Abū l-Qāsim Ibn Ḥawqal" (انگريزي ۾). Brill. 6 October 2026 تي حاصل ڪيل.
  4. 1 2 3 4 5 6 7 Elliot, H. M.; John Dowson (1867). The History of India, as Told by Its Own Historians. جلد 1. London: Trübner and Co. ص. 31–42.
  5. ↑ "Footprints of Iranian Heritage in Baltistan" (en ۾). International Journal of Contemporary Issues in Social Sciences.
  6. ↑ (en ۾) Hadith Literature in Sind under the Arabs. pp. 37–38.
  7. ↑ سنڌي, ميمڻ عبدالمجيد (1991). "سنڌ–سياحن جي نظر ۾" (sd ۾). مهراڻ (ڄامشورو: سنڌي ادبي بورڊ) 1.

وڌيڪ پڙهڻ

[سنواريو]
  • Ibn Haukal (1873). de Goeje, M. J. (مرتب). Viae et Regna: Descriptio Ditionis Moslemicae. Bibliotheca Geographorum Arabicorum. جلد 2. Leiden: Brill.
  • Ibn Ḥawqal (1964). Configuration de la Terre. جلد 1–2. Kramers, J. H.; Wiet, Gaston پاران ترجمو ڪيل. Paris–Beirut.{{cite book}}: CS1 maint: location missing publisher (ڳنڍڻو)
  • Ouseley, William (1800). The Oriental Geography of Ebn Haukal. London.
  • Soucek, Svat (2000). A History of Inner Asia. Cambridge University Press. ص. 73. ISBN 9780521657044.
  • Gabrieli, Francesco (1961). "Ibn Ḥawqal e gli Arabi di Sicilia". Rivista degli Studi Orientali 36: 245–253. 
  • Levtzion, Nehemia (1968). "Ibn-Hawqal, the Cheque and Awdaghost". Journal of African History 9 (2): 223–233. 
  • Miquel, André (1967). La géographie humaine du monde musulman jusqu'au milieu du 11e siècle. Paris–The Hague. ص. 299–309.{{cite book}}: CS1 maint: location missing publisher (ڳنڍڻو)
  • Kračkovskij, I. J. (1963). Tārīkh al-adab al-jughrāfī al-ʿArabī. جلد 1. Cairo. ص. 200–205.{{cite book}}: CS1 maint: location missing publisher (ڳنڍڻو)
  • Khalidov, Anas B. "Ebn Ḥawqal". Encyclopaedia Iranica. جلد VIII. ص. 27–28.
  • Şeşen, Ramazan (1999). "İbn Havkal". TDV İslâm Ansiklopedisi. جلد 20. ص. 34–35.

ٻاهريان ڳنڍڻا

[سنواريو]
"https://sd.wikipedia.org/w/index.php?title=ابن_حوقل&oldid=417344" تان ورتل