مواد ڏانھن هلو

سڪندر اعظم

ڳنڍڻن کي سنواريو
کليل ڄاڻ چيڪلي، وڪيپيڊيا مان
سڪندر اعظم
باسيليئس
سڪندر موزائيڪ مان تفصيل (تقريباً 120–100 قبل مسيح)
مقدونيا جو بادشاهه
آڪٽوبر 336 – جون 323 قبل مسيح
پيشروفلپ ٻيون
جانشينفلپ ٽيون
هيجمون، ڪورنتھين اتحاد جو اڳواڻ، اسٽريٽيگوس آٽوڪريٽر يونان جو
336–323 قبل مسيح
پيشروفلپ ٻيون
جانشينڊيميٽريئس پهريون
مصر جو فرعون
332–323 قبل مسيح
پيشرودارا ٽيون
جانشينفلپ ٽيون
جيون ساٿي
نسل3، جن ۾
قديم يونانيἈλέξανδρος
گهراڻوارگيڊ
پيءُفلپ ٻيون مقدوني
ماءُاولمپياس ايپيرس
جنم20 يا 21 جولاءِ 356 قبل مسيح
پيلا، مقدونيا
لاڏاڻو10 يا 11 جون 323 قبل مسيح (عمر 32 سال)
بابل، مقدوني سلطنت
مذھبقديم يوناني مذهب

سڪندر ٽيون مقدوني (Ἀλέξανδρος؛ 20/21 جولاءِ 356 قبل مسيح – 10/11 جون 323 قبل مسيح)، جنهن کي عام طور سڪندر اعظم چيو ويندو آهي، قديم يونان جي بادشاهت مقدونيا جو بادشاهه هو۔ هن 336 قبل مسيح ۾ پنهنجي پيءُ فلپ ٻيون کان 20 ورهين جي عمر ۾ تخت سنڀاليو ۽ پنهنجي راڄ جو گهڻو حصو فوجي مهمن ۾ گذاريو، جيڪي ايشيا ۽ قديم مصر تائين پکڙيل هيون۔ 30 ورهين جي عمر تائين هن تاريخ جي سڀ کان وڏين سلطنتن مان هڪ قائم ڪئي، جيڪا يونان کان وٺي اتر-اولھ هندستان تائين پکڙيل هئي۔ هو جنگ ۾ ڪڏهن به شڪست نه کاڌي ۽ کيس تاريخ جي سڀ کان عظيم فوجي اڳواڻن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو۔ سڪندر جو جنم پيلا ۾ ٿيو، جتي هن کي فلسفي ارسطو 16 ورهين جي عمر تائين تعليم ڏني۔ 335 قبل مسيح ۾، تخت سنڀالڻ کان ٿوري ئي وقت پوءِ، هن بالڪان مهم شروع ڪئي ۽ ٿريس ۽ ايليريا تي ڪنٽرول بحال ڪيو، پوءِ ٿيبيس شهر تي حملو ڪيو، جيڪو بعد ۾ تباهه ڪيو ويو۔ ان کان پوءِ سڪندر ڪورنتھين اتحاد جي اڳواڻي سنڀالي۔ سڀني يونانين جي اڳواڻي حاصل ڪرڻ کان پوءِ هن 334 قبل مسيح ۾ فارس جي اخميني سلطنت تي حملو ڪيو ۽ ڏهه ورهين تائين مهمون جاري رکيون۔ ايشيا صغير تي قبضي ۽ اهم جنگين، جهڙوڪ ايسس جي جنگ ۽ گاگاميلا جي جنگ کان پوءِ، اخميني سلطنت جي طاقت ٽٽي وئي۔ هن دارا ٽيون کي شڪست ڏئي سڄي فارس تي قبضو ڪيو۔ فارس جي زوال کان پوءِ، مقدوني سلطنت ايڊرياٽڪ سمنڊ کان وٺي سنڌو درياهه تائين پکڙجي وئي۔ سڪندر دنيا جي آخري حدن تائين پهچڻ چاهيو ۽ 326 قبل مسيح ۾ هندستان تي حملو ڪيو، جتي هن پورس کي هائيڊاسپس جي جنگ ۾ شڪست ڏني۔ پر فوجي بغاوت سبب کيس بياس درياهه وٽ واپس موٽڻو پيو۔ هو 323 قبل مسيح ۾ بابل ۾ وفات ڪري ويو، جتي هو پنهنجي سلطنت جي راڄڌاني ٺاهڻ جو ارادو رکندو هو۔ سندس وفات کان پوءِ ڊيادوخي جون جنگيون شروع ٿيون، جنهن سان مقدوني سلطنت ٽٽي وئي۔ سڪندر جي وفات کي هلينستي دور جي شروعات سمجهيو وڃي ٿو۔ سندس فتحن ذريعي ثقافتي ميل جول پيدا ٿيو، جنهن مان يوناني-بدھ مت ۽ هلينستي يهوديت جهڙا رجحان پيدا ٿيا۔ سڪندر ويهن کان وڌيڪ شهر قائم ڪيا، جن مان سڀ کان مشهور اليگزينڊريا (مصر ۾) آهي۔ سندس اثر سبب يوناني ثقافت پوري دنيا ۾ پکڙجي وئي ۽ هلينستي تهذيب هڪ وڏي طاقت بڻجي وئي، جيڪا هندستاني برصغير تائين اثرانداز ٿي۔ بعد ۾ هي اثر رومي سلطنت ذريعي جديد مغربي ثقافت تائين پهتو۔ يوناني ٻولي ان دور ۾ هڪ عام رابطي جي ٻولي بڻجي وئي ۽ بازنطيني سلطنت تائين غالب رهي۔ سڪندر هڪ افسانوي هيرو بڻجي ويو، جيڪو اڪيليس وانگر يوناني ۽ ٻين ثقافتن جي روايتن ۾ اهم حيثيت رکي ٿو۔ سندس فوجي حڪمت عمليون اڄ به دنيا جي فوجي ادارن ۾ پڙهايون وڃن ٿيون۔ سندس ڪارنامن تي ٻڌل قصا ٽين صدي ۾ سڪندر رومانس جي صورت ۾ گڏ ڪيا ويا، جيڪي دنيا جي ڪيترين ٻولين ۾ ترجمو ٿيا ۽ انتهائي مقبول ٿيا۔


سڪندر اعظم يونان جو عظيم ۽ نوجوان بادشاهه، دنيا جي گهڻي ڀاڱي تي فتح حاصل ڪندڙ جنهنکي اسين سڪندر اعظم جي نالي سان سڃاڻيندا آهيون، اڄ کان لڳ ڀڳ اڍائي هزار سال اڳ جي هن اڳواڻ کي ڪي تاريخدان عظيم ۽ انصاف پسند حڪمران چوندا آهن تي ڪي وري کيس دنيا جو وڏي ۾ وڏو ڌاڙيل به چوندا آهن. سندس لشڪر جنهن پاسي به منهن ڪندو هو ته کين فتح نصيب ٿيندي هئي، پر جڏهن هماليا جي ٽڪر تان سنڌو درياھ جو ڪپر وٺي هيٺ لٿو ته سندس مقابلو ٿيو هند سنڌ جي راجا پورس سان، جنهن ۾ کيس تمام گهڻو نقصان ٿيو، سندس ڪيترائي ساٿي جنرل مري ويا ۽ هو پاڻ به زخمي ٿيو، جنهن کانپوءِ سندس لشڪر فيصلو ڪيو ته هاڻ کين واپس گهرن ڏانهن ورڻ گهرجي.[1]

شروعاتي زندگي

[سنواريو]

نسل ۽ ٻالڪپڻ

[سنواريو]
پيلا، يونان جو آثار قديمه وارو هنڌ، جتي سڪندر پيدا ٿيو

سڪندر ٽيون مقدوني جو جنم پيلا، جيڪو مقدونيا جي بادشاهت جي راڄڌاني هو،[2] قديم يوناني مهيني هيڪاٽومبائيون جي ڇهين ڏينهن ٿيو، جيڪو تقريباً 20 جولاءِ 356 قبل مسيح سان مطابقت رکي ٿو (جيتوڻيڪ صحيح تاريخ غير يقيني آهي)۔[3] هو فلپ ٻيون مقدوني جو پٽ هو، جيڪو ارگيڊ گهراڻي مان هو، ۽ سندس چوٿين زال اولمپياس (جيڪا ايپيرس جي بادشاهه نيئوپٽوليمس پهريون جي ڌيءُ هئي)۔[4] فلپ جي ڪيترين زالن مان اولمپياس ڪجهه عرصي لاءِ سڀ کان اهم زال هئي، خاص طور ان ڪري جو هن سڪندر کي جنم ڏنو۔ سڪندر جي جنم ۽ ٻالڪپڻ بابت ڪيترائي افسانا پڻ موجود آهن۔ قديم يوناني سوانح نگار پلوٽارخ مطابق، سندس ماءُ اولمپياس خواب ڏٺو ته سندس رحم تي بجلي ڪري پئي، جنهن مان باهه پکڙجي وئي۔ ڪجهه بيانن مطابق فلپ پڻ خواب ۾ ڏٺو ته هن پنهنجي زال جي رحم کي هڪ شينهن جي نشان سان مهر ڪيو۔ انهن خوابن جي مختلف تشريحون ڪيون ويون، جن مان ڪي ٻڌائن ٿيون ته سڪندر کي خدائي نسبت ڏني وئي هئي۔ سڪندر جي ڄمڻ واري ڏينهن، فلپ پوٽيديا شهر تي گهيرو ڪرڻ جي تياري ڪري رهيو هو، ۽ ساڳئي وقت کيس خبر ملي ته سندس جنرل پارمينيون دشمن فوجن کي شڪست ڏني ۽ سندس گهوڙا اولمپڪ راندين ۾ ڪامياب ٿيا۔ اهو پڻ چيو وڃي ٿو ته ان ڏينهن ايفيسس ۾ آرٽيمس جو مندر، جيڪو دنيا جي ست عجوبن مان هڪ هو، ساڙي ويو، جنهن بابت چيو ويو ته ديوي آرٽيمس سڪندر جي جنم ۾ مصروف هئي۔ ننڍپڻ ۾ سڪندر جي پرورش هڪ دايي لانيڪي ڪئي، جيڪا سندس مستقبل جي جنرل ڪليٽس ڪارو جي ڀيڻ هئي۔ بعد ۾ هن کي سندس مائٽ ليونيداس ايپيرس ۽ ليسيميڪس اڪارنانيا تعليم ڏني۔ هن مقدوني اميرن جي طريقي مطابق تعليم حاصل ڪئي، جنهن ۾ پڙهڻ، موسيقي، گھوڙي سواري، جنگي هنر ۽ شڪار شامل هئا۔

جڏهن سڪندر ڏهن ورهين جو هو، ته ٿيسالي مان هڪ واپاري فلپ وٽ هڪ گهوڙو آندو، جيڪو ڪنهن کان به سنڀاليو نه پئي ويو۔ سڪندر اهو محسوس ڪيو ته گهوڙو پنهنجي پاڇي کان ڊڄي ٿو، ۽ هن ان کي قابو ڪيو۔ فلپ پنهنجي پٽ جي بهادري تي خوش ٿي چيو: "پٽ، تنهنجي لاءِ مقدونيا ننڍي آهي، توکي وڏي بادشاهت گهرجي۔" سڪندر ان گهوڙي جو نالو بوسيفالس رکيو، جنهن بعد ۾ هن سان گڏ هندستان تائين سفر ڪيو۔

تعليم

[سنواريو]

جڏهن سڪندر 13 ورهين جو ٿيو، ته فلپ هن لاءِ استاد ڳولڻ شروع ڪيو ۽ آخرڪار فلسفي ارسطو کي چونڊيو۔ هن لاءِ ميزا ۾ هڪ تعليمي مرڪز قائم ڪيو ويو۔ ارسطو کيس طب، فلسفو، اخلاق، مذهب، منطق ۽ فنون سيکاريا۔ سڪندر کي خاص طور هومر جي ڪتاب ايلياد سان گهڻو شوق ٿيو، جنهن جي هڪ نقل هو پنهنجي مهمن ۾ ساڻ کڻندو هو۔ هو يوريپيڊس جا اشعار به ياد کان ٻڌائي سگهندو هو۔ سندس ساٿي شاگردن ۾ پٽولمي پهريون سوتر، هيفيسٽين ۽ ڪاسنڊر شامل هئا، جيڪي بعد ۾ سندس ويجها ساٿي ۽ جنرل بڻيا۔ انهن کي گڏجي "ساٿي" چيو ويندو هو۔ سڪندر پنهنجي نوجواني ۾ فارسي جلاوطن ماڻهن سان به مليو، جن ۾ ارٽابازوس ٻيون، سندس ڌيءُ بارسين، ۽ امميناپيس شامل هئا، جيڪي بعد ۾ سندس انتظاميه جو حصو بڻيا۔ انهن لاڳاپن سبب مقدوني درٻار کي فارسي معاملن بابت گهڻي ڄاڻ ملي۔ سوڊا مطابق انڪسيمينس لامپساڪس پڻ سڪندر جو استاد هو ۽ هن سندس مهمن ۾ به ساڻس گڏ رهيو۔

فلپ ٻئي جو وارث

[سنواريو]

مقدونيا ۾ نائبي حڪومت ۽ عروج

[سنواريو]
اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو فلپ ٻيون مقدوني ۽ مقدونيا جو عروج
فلپ ٻيون مقدوني، سڪندر جو پيءُ

16 ورهين جي عمر ۾ سڪندر جي تعليم ارسطو وٽ مڪمل ٿي۔ ان دوران فلپ ٻيون مقدوني اتر ۾ ٿريس جي خلاف جنگ ۾ مصروف هو، جنهن سبب سڪندر کي نائب حڪمران ۽ وارث طور حڪومت سنڀالڻي پئي۔[5] فلپ جي غيرحاضري ۾ ميدي قبيلي بغاوت ڪئي، جنهن کي سڪندر جلد ئي شڪست ڏئي علائقي مان ڪڍي ڇڏيو۔ ان علائقي ۾ هڪ نئون شهر قائم ڪيو ويو، جنهن جو نالو اليگزينڊروپولس ميڊيڪا رکيو ويو۔ فلپ جي واپسي کان پوءِ، سڪندر کي هڪ ننڍڙي فوج سان ڏکڻ ٿريس ۾ بغاوتون ختم ڪرڻ لاءِ موڪليو ويو۔ پيرنٿس شهر خلاف مهم دوران، سڪندر مبينا طور پنهنجي پيءُ جي جان بچائي۔ ان دوران امفيسا شهر اپولو جي مقدس زمين تي قبضي ڪرڻ لڳو، جنهن فلپ کي يوناني معاملن ۾ مداخلت جو موقعو ڏنو۔ جڏهن فلپ ٿريس ۾ مصروف هو، سڪندر کي ڏکڻ يونان لاءِ فوج گڏ ڪرڻ جو حڪم ڏنو ويو۔ ٻين يوناني رياستن جي مداخلت کان بچڻ لاءِ، سڪندر ظاهر ڪيو ته هو ايليريا تي حملو ڪرڻ جي تياري ڪري رهيو آهي۔ انهيءَ افراتفري ۾ ايليريائين مقدونيا تي حملو ڪيو، پر سڪندر کين شڪست ڏئي موٽائي ڇڏيو۔[6]

338 قبل مسيح ۾ فلپ ۽ سندس فوج سڪندر سان گڏجي ڏکڻ طرف وڌيا ۽ ٿرموپائلي تي قبضو ڪيو۔ پوءِ هو اليٽيا تائين پهتا، جيڪا اٿينس ۽ ٿيبيس کان ٿوري مفاصلي تي هئي۔ ڊيموسٿينيس جي اڳواڻي ۾ اٿينين ٿيبيس سان اتحاد ڪيو۔ فلپ ۽ اٿينس ٻنهي ٿيبيس کي پنهنجي طرف آڻڻ جي ڪوشش ڪئي، پر اٿينس ڪامياب ٿيو۔Renault 2001, pp. 50–51 فلپ پوءِ امفيسا تي حملو ڪيو ۽ شهر کي شڪست ڏئي پنهنجي قبضي ۾ آندو، پوءِ هن آخري ڀيرو اٿينس ۽ ٿيبيس کي صلح جي آڇ ڪئي، جيڪا ٻنهي رد ڪئي۔Renault 2001, p. 51

چيرونيا جي جنگ (338 ق.م.) جو نقشو

جڏهن فلپ ڏکڻ طرف وڌيو، ته سندس مخالفن کيس چيرونيا وٽ روڪيو۔ چيرونيا جي جنگ (338 ق.م.) ۾ فلپ ساڄي پاسو سنڀاليو ۽ سڪندر کاٻي پاسو۔ ٻنهي ڌرين وچ ۾ سخت جنگ ٿي۔ فلپ حڪمت عملي سان پوئتي هٽڻ جو حڪم ڏنو، جنهن سبب اٿينين فوج سندن پويان وڌي آئي ۽ سندن قطار ٽٽي وئي۔ سڪندر پهريون هو جنهن ٿيبيس جي قطار ٽوڙي، جنهن کان پوءِ فلپ جي فوج حملو ڪيو ۽ دشمن کي مڪمل طور شڪست ڏني۔ هن فتح کان پوءِ فلپ ۽ سڪندر بغير مزاحمت پيلوپونيز تائين وڌيا ۽ اسپارٽا کي ڪمزور ڪري ڇڏيو۔ پوءِ قديم ڪورنتھ ۾ فلپ هڪ "هلينستي اتحاد" قائم ڪيو، جنهن ۾ گهڻا يوناني شهر شامل هئا (سواءِ اسپارٽا جي)۔ فلپ کي هن اتحاد جو اڳواڻ (هيجمون) مقرر ڪيو ويو ۽ هن فارس جي سلطنت تي حملو ڪرڻ جو اعلان ڪيو۔[7]

جلاوطني ۽ واپسي

[سنواريو]

338 قبل مسيح ۾ فلپ ڪليوپيٽرا يوريڊائيس سان شادي ڪئي، جيڪا سندس جنرل اٽالس جي ڀاڻيجي هئي۔[8] هن شادي سبب سڪندر جي وارثي حيثيت خطري ۾ پئجي وئي، ڇو⁠تہ ڪليوپيٽرا جو ڪو پٽ مڪمل مقدوني وارث ٿي سگهي ٿو۔ شادي جي دعوت دوران، نشي ۾ ڌت اٽالس دعا ڪئي ته هن شادي مان هڪ جائز وارث پيدا ٿئي، جنهن تي سڪندر سخت ناراض ٿيو۔

"فلپ جي شادي ۾، جڏهن اٽالس نشي ۾ هو، هن مقدونين کي چيو ته هو ديوتائن کان دعا ڪن ته هن شادي مان هڪ جائز وارث پيدا ٿئي۔ سڪندر ڪاوڙ ۾ اچي پيالو هن ڏانهن اڇلايو ۽ چيو: 'ڇا مان ناجائز آهيان؟' فلپ تلوار کڻي سڪندر تي حملو ڪرڻ چاهيو، پر هو پاڻ ڪري پيو۔ سڪندر طنزيه چيو: 'هي اهو ماڻهو آهي جيڪو يورپ کان ايشيا تائين وڃڻ ٿو چاهي، پر هڪ ڪرسي کان ٻي ڪرسي تائين به نٿو وڃي سگهي'۔"

337 قبل مسيح ۾، سڪندر پنهنجي ماءُ سان گڏ مقدونيا ڇڏي ويو ۽ کيس ايپيرس جي بادشاهه سڪندر پهريون ايپيرس وٽ ڇڏيو، پوءِ پاڻ ايليريا هليو ويو، جتي هن هڪ ايليريائي بادشاهه وٽ پناهه ورتي۔[9] ڇهه مهينا پوءِ، ڊيمارٽس جي ڪوششن سان پيءُ ۽ پٽ ۾ صلح ٿي ۽ سڪندر واپس مقدونيا آيو۔ اڳئين سال، ڪاريا جي ستراپ پڪسودارس پنهنجي ڌيءُ جي شادي سڪندر جي ويڳي ڀاءُ فلپ ارهاڊائيوس سان ڪرڻ چاهي۔ سڪندر جي ماءُ ۽ دوستن کي شڪ ٿيو ته فلپ کيس وارث بڻائڻ چاهي ٿو، جنهن تي سڪندر پاڻ شادي جي پيشڪش ڪئي۔ فلپ ان ڳالهه تي ناراض ٿيو ۽ سڪندر کي ڇنڊو ڏنو۔ هن سڪندر جي ڪجهه دوستن، جهڙوڪ هارپالس، نئارڪس، پٽولمي ۽ ايريجيوس کي جلاوطن ڪيو ۽ پيغام رساں کي گرفتار ڪرايو۔[10]

مقدونيا جو بادشاهه

[سنواريو]

تخت نشيني

[سنواريو]
پوسانياس طرفان فلپ ٻيون مقدوني جو قتل

قديم مقدوني مهيني ديوس جي 24هين ڏينهن (جيڪو غالباً 25 آڪٽوبر 336 قبل مسيح سان لاڳاپيل آهي)،[11] جڏهن ايگائي (اڄ جي ويرگينا) ۾ پنهنجي ڌيءَ ڪليوپيٽرا مقدوني جي شادي سڪندر پهريون ايپيرس سان ٿي رهي هئي، تڏهن فلپ کي سندس محافظن جي ڪپتان پوسانياس اوريستس قتل ڪري ڇڏيو۔ چيو وڃي ٿو ته پوسانياس فلپ جو محبوب پڻ هو۔ پوسانياس ڀڄڻ جي ڪوشش ڪئي پر پير ڦسلڻ سبب مارجي ويو، ۽ سڪندر جي ساٿين پرديڪاس ۽ ليونناٽس پڻ هن جي پويان هئا۔ سڪندر کي 20 ورهين جي عمر ۾ فوراً اميرن ۽ فوج طرفان بادشاهه قرار ڏنو ويو۔

اقتدار جي مضبوطي

[سنواريو]

سڪندر پنهنجي حڪومت جي شروعات ۾ تخت لاءِ امڪاني حريفن کي ختم ڪرڻ شروع ڪيو۔ هن پنهنجي سؤٽ اميٽاس چوٿون کي قتل ڪرايو۔ هن لينڪيسٽس علائقي جا ٻه شهزاده به قتل ڪرايا، جڏهن ته ٽئين سڪندر لينڪيسٽس کي بچايو۔ سندس ماءُ اولمپياس، ڪليوپيٽرا يوريڊائيس ۽ سندس ڌيءَ کي جيئرو ساڙي ڇڏيو، جنهن تي سڪندر ناراض ٿيو۔ سڪندر اٽالس کي به قتل ڪرائڻ جو حڪم ڏنو، جيڪو ايشيا صغير ۾ فوج جو اڳواڻ هو ۽ ڪليوپيٽرا جو چاچو پڻ هو۔ اٽالس ڊيموسٿينيس سان رابطو ڪري رهيو هو، جنهن ڪري سڪندر کيس خطرو سمجهيو۔ سڪندر پنهنجي اڌ ڀاءُ فلپ ارهاڊائيوس کي زنده ڇڏيو، جيڪو ذهني طور ڪمزور هو، شايد زهر ڏيڻ سبب۔[12] فلپ جي موت جي خبر تي ڪيترين رياستن بغاوت ڪئي، جن ۾ ٿيبيس، اٿينس، ٿيسالي ۽ اتر جا ٿريسي قبائل شامل هئا۔ سڪندر فوراً ڪارروائي ڪئي ۽ 3000 گھوڙيسوارن سان ڏکڻ طرف وڌيو۔ ٿيسالي ۾ هن دشمن فوج کي اولمپس جبل ۽ اوسا جبل جي وچ ۾ روڪيو، پوءِ جبل پار ڪري دشمن کي پٺتي کان گهيرو ڪيو، جنهن سبب ٿيسالي وارن هٿيار ڦٽا ڪيا ۽ سندس فوج ۾ شامل ٿي ويا۔ سڪندر پوءِ ٿرموپائلي پهتو، جتي کيس امفڪٽيونيڪ اتحاد جو اڳواڻ تسليم ڪيو ويو، ۽ پوءِ ڪورنتھ ويو۔ اٿينس صلح گهري ۽ سڪندر بغاوت ڪندڙن کي معاف ڪيو۔ اتي سندس ملاقات فلسفي ڊيوجينيس ڪينڪ سان ٿي، جنهن سڪندر کي چيو ته "ٿورو پري ٿيو، تون سج کي روڪي رهيو آهين"، جنهن تي سڪندر چيو: "جيڪڏهن مان سڪندر نه هجان ها، ته مان ڊيوجينيس ٿيڻ چاهيان ها۔" ڪورنتھ ۾ سڪندر کي هيجمون جو لقب ڏنو ويو ۽ فارس خلاف جنگ جي اڳواڻي سونپي وئي۔ ان دوران هن کي ٿريسي بغاوت جي خبر پڻ ملي۔

بالڪان مهم

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو سڪندر اعظم جي بالڪان مهم
مقدوني فالنڪس جي ٿريسين خلاف جنگ

335 قبل مسيح ۾، ايشيا وڃڻ کان اڳ، سڪندر پنهنجي اترين سرحدن کي محفوظ ڪرڻ چاهيو۔ هن امفيپولس کان شروع ڪري اوڀر طرف وڌيو ۽ هيمس جبل وٽ ٿريسي فوج کي شڪست ڏني۔ پوءِ هن ٽريبالي قبيلي کي ليگينس درياهه وٽ شڪست ڏني۔ سڪندر پوءِ ڊينوب درياهه تائين پهتو ۽ گيتائي قبيلي تي رات جو حملو ڪري کين شڪست ڏني۔ ان کان پوءِ هن ايليريا ۾ بغاوت ڪندڙ اڳواڻن ڪليٽس ۽ گلاوڪيس کي به شڪست ڏئي ڀڄڻ تي مجبور ڪيو، ۽ اهڙي طرح پنهنجي سرحدن کي محفوظ ڪيو۔

ٿيبيس جي تباهي

[سنواريو]

جڏهن سڪندر اتر ۾ مصروف هو، ٿيبيس ۽ اٿينس ٻيهر بغاوت ڪئي۔ سڪندر فوراً ڏکڻ طرف موٽيو۔ ٻين شهرن جي برعڪس، ٿيبيس مزاحمت ڪئي، پر سڪندر ٿيبيس جي جنگ ۾ شهر کي مڪمل تباهه ڪري ڇڏيو ۽ ان جي زمين ٻين بوئٽين شهرن ۾ ورهائي ڇڏي۔ ٿيبيس جي تباهي کان پوءِ اٿينس خوفزده ٿي ويو ۽ سڄو يونان عارضي طور پرامن ٿي ويو۔ ان کان پوءِ سڪندر ايشيا جي مهم لاءِ روانو ٿيو ۽ انٽيپيٽر کي نائب حڪمران مقرر ڪيو۔

فارس جي سلطنت جي فتح

[سنواريو]

حڪمت عملي

[سنواريو]

فارس تي سڪندر جي حملي کي مجموعي طور جنگ هلائڻ جي "حڪمت عملي واري لڪير" جو هڪ اعليٰ مثال قرار ڏنو ويو آهي، يعني اهڙي لڪير جيڪا ڪارروائين کي هڪ منطقي زنجير ذريعي هڪ مڪمل مجموعي ۾ ڳنڍي ٿي۔ پنهنجي ڪتاب: اسٽريٽجي (حڪمت عملي) Strategy ۾ سوويت فوجي آفيسر ۽ نظريه دان اليگزينڊر سويچن، سڪندر جي حڪمت عمليءَ وارن مرحلن کي بيان ڪيو آهي۔ يوناني بنياد ۽ بالڪان کي پنهنجن سياسي مخالفن کي زير ڪرڻ کان پوءِ محفوظ ڪرڻ ۽ فارسي ٻيڙيءَ جي اڏن ۽ رسد وارن سڀني آفرو-ايشيائي سامونڊي ڪنارن تي قبضو ڪري پنهنجي فوج جي پٺڀرائي کي محفوظ بڻائڻ کان پوءِ، سڪندر سڌو سنئون فارسين سان مهاڏو اٽڪايو۔ سويچن لکي ٿو ته اهڙي طرح هن دشمن جي علائقي جي گهراين ۾ ڪارروائي ڪندڙ فوج لاءِ دائمي مسئلو هڪ "مثالي نموني" سان حل ڪيو۔[13]

ايشيا صغير

[سنواريو]
سڪندر جي سلطنت ۽ سندس رستي جو نقشو

{{#if:| See Wikidata query.
maplink: Couldn't parse JSON: Syntax error
سڪندر گورڊيائي ڳنڍ ڪٽي رهيو آهي، جان-سائمن برٿيليمي (1767)

چيرونيا جي جنگ (338 ق.م.) ۾ پنهنجي فتح کان پوءِ، فلپ ٻيون پاڻ کي هڪ اتحاد جو هيجمون بڻائڻ جو ڪم شروع ڪيو، جنهن بابت ڊيوڊورس موجب ارادو اهو هو ته 480 ق.م. ۾ يونان تي ٻي فارسي ڪاهه سبب يونانين کي پهتل تڪليفن جو بدلو ورتو وڃي ۽ اولهه ڪناري ۽ ٻيٽن جي يوناني شهرن کي اخميني حڪومت کان آزاد ڪرايو وڃي۔ 336 ق.م. ۾ هن پارمينيون، اميٽاس، اينڊرومينس، اٽالس ۽ 10,000 سپاهين تي ٻڌل هڪ فوج اناطوليا ڏانهن موڪلي ته جيئن حملي جي تياري ڪئي وڃي۔[14][15] اناتوليا جي اولهه ڪناري جا يوناني شهر بغاوت ڪري بيٺا، پر پوءِ فلپ جي قتل ۽ سندس نوجوان پٽ سڪندر جي تخت نشيني جي خبر اچي ويئي۔ فلپ جي موت سبب مقدوني فوج جو حوصلو هيٺ ٿي ويو ۽ پوءِ ميئنڊر تي ميگنيشيا ڀرسان اخميني فوجن هٿان، جيڪي ميمنون آف روڊس جي اڳواڻي ۾ هيون، شڪست کاڌائون۔[14][15] فلپ ٻئي جي حملي واري منصوبي کي سنڀاليندي، سڪندر جي فوج 334 ق.م. ۾ هيلسپونٽ پار ڪيو۔ هن وٽ لڳ ڀڳ 48,100 پيادا، 6,100 گهوڙيسوار ۽ 120 جهازن جو ٻيڙو هو، جنهن جي عملن جو انگ 38,000 هو، ۽ اهي مقدونيا، مختلف يوناني شهري رياستن، ڀاڙيتن، ۽ ٿريس، پايونيا ۽ ايليريا مان گڏ ڪيل جاگيرداري سپاهين تي مشتمل هئا۔[16]سانچو:Cref2 هن ايشيا جي مٽيءَ ۾ ڀالو اڇلائي اهو ظاهر ڪيو ته هو سڄي فارسي سلطنت فتح ڪرڻ جو ارادو رکي ٿو، ۽ چيو ته هو ايشيا کي ديوتائن جي ڏنل تحفي طور قبول ڪري ٿو۔ اهو پڻ سندس جنگي جوش جو اظهار هو، جيڪو سندس پيءُ جي سفارتڪاريءَ واري پسند کان مختلف هو۔[17]

گرينيڪس جي جنگ ۾ ابتدائي فتح کان پوءِ، سڪندر فارسي صوبائي راڄڌاني ۽ خزاني سارڊس جي هٿيار ڦٽا ڪرڻ کي قبول ڪيو؛ پوءِ هو آيونيا جي ڪناري سان اڳتي وڌيو ۽ شهرن کي خودمختياري ۽ جمهوريت ڏني۔ ميليتس، جيڪو اخميني فوجن جي قبضي ۾ هو، هڪ نازڪ گهيري واري ڪارروائي گهريو، ڇو ته ويجهي ۾ فارسي بحري فوج موجود هئي۔ ان کان وڌيڪ ڏکڻ ۾، ڪاريا جي هاليڪارناسس ۾، سڪندر پنهنجو پهريون وڏي پيماني وارو گهيرو ڪاميابيءَ سان ڪيو ۽ آخرڪار پنهنجن مخالفن، يعني ڀاڙيتي فوج جي اڳواڻ ميمنون آف روڊس ۽ ڪاريا جي فارسي ستراپ اورونٽوباٽس کي سمنڊ وسيلي پوئتي هٽڻ تي مجبور ڪيو۔[18] سڪندر ڪاريا جي حڪومت هيڪاٽومنيڊ گهراڻي جي هڪ فرد ايڊا حوالي ڪئي، جنهن سڪندر کي پنهنجو ورتل پٽ بڻايو۔[19]

هاليڪارناسس مان نڪري سڪندر جبلائي ليڪيا ۽ پمفليا جي ميدان ۾ ويو ۽ سڀني سامونڊي شهرن تي قبضو ڪري فارسين کي بحري اڏن کان محروم ڪيو۔ پمفليا کان پوءِ ڪناري تي ڪي وڏا بندر نه هئا، تنهنڪري سڪندر اندروني علائقن ڏانهن مڙيو۔ ٽرميسوس وٽ سڪندر پسيديه جي شهر کي جهڪايو، پر ان تي سڌو حملو نه ڪيو۔[20] قديم فرگيه جي راڄڌاني گورڊيئم ۾ سڪندر هن وقت تائين نه کُلندڙ گورڊيائي ڳنڍ کي "کولي" ڇڏيو، اهو ڪارنامو جنهن لاءِ چيو ويندو هو ته اهو مستقبل جي ايشيا جي بادشاهه جي انتظار ۾ آهي۔[21] روايت موجب سڪندر چيو ته ڳنڍ ڪيئن کلي ٿي، اهو اهم نه آهي، ۽ پنهنجي تلوار سان ان کي ڪپي ڇڏيو۔[22]

شام ۽ ليوانت

[سنواريو]

333 ق.م. جي بهار ۾ سڪندر طورس جبلن کي پار ڪري سليسيا ۾ داخل ٿيو۔ هڪ بيماري سبب ڊگهي وقفي کان پوءِ هو شام ڏانهن وڌيو۔ جيتوڻيڪ دارا جي تمام وڏي فوج هن کي حڪمت عمليءَ سان پوئتي ڇڏيو، پر هو واپس سليسيا ڏانهن موٽيو، جتي هن ايسس وٽ دارا کي شڪست ڏني۔ دارا جنگ جي ميدان مان ڀڄي ويو، جنهن سان سندس فوج ٽٽي پئي، ۽ هو پنهنجي زال، ٻن ڌيئرن، پنهنجي ماءُ سيسيگامبس ۽ هڪ وڏو خزانو ڇڏي ويو۔[23] هن هڪ امن جو معاهدو پيش ڪيو جنهن ۾ اڳ ئي وڃايل زمينون ۽ پنهنجي خاندان جي آزاديءَ لاءِ 10,000 ٽيلنٽ بطور ڏنڊ شامل هئا۔ سڪندر جواب ڏنو ته هاڻي جڏهن هو ايشيا جو بادشاهه آهي، ته حد بنديون صرف هو پاڻ طئي ڪندو۔[24] ان کان پوءِ سڪندر قديم شام ۽ ليوانت جي گهڻي سامونڊي پٽي تي قبضو ڪرڻ لاءِ اڳتي وڌيو۔[19] ايندڙ سال، يعني 332 ق.م. ۾، کيس صور تي حملو ڪرڻو پيو، جنهن کي هن هڪ ڊگهي ۽ ڏکي گهيري کان پوءِ فتح ڪيو۔[25][26] فوجي عمر وارن مردن کي قتل ڪيو ويو ۽ عورتن ۽ ٻارن کي غلام بڻائي وڪرو ڪيو ويو۔[27]

مصر

[سنواريو]
سڪندر جو نالو مصري هيروگليف لکت ۾ (ساڄي کان کاٻي طرف لکيل)، لڳ ڀڳ 332 ق.م.، مصر۔ لوور عجائب گهر

جڏهن سڪندر صور کي تباهه ڪيو ته مصر ڏانهن ويندڙ رستي جا گهڻا شهر جلدي سندس آڏو جهڪي پيا۔ البت غزا ۾ کيس مزاحمت کي منهن ڏيڻو پيو۔ اهو قلعو تمام مضبوط هو ۽ هڪ ٽڪريءَ تي ٺهيل هو، تنهنڪري گهيرو ضروري ٿيو۔ جڏهن "سندس انجنيئرن کيس ٻڌايو ته دڙي جي اوچائيءَ سبب اهو ناممڪن هوندو... ته ان ڳالهه سڪندر کي وڌيڪ همٿايو ته ڪوشش ڪري"۔[28] ٽن ناڪام حملن کان پوءِ قلعو ڪري پيو، پر ان کان اڳ سڪندر جي ڪلهي ۾ سخت زخم لڳو۔ صور وانگر هتي به فوجي عمر وارن مردن کي قتل ڪيو ويو ۽ عورتن ۽ ٻارن کي غلام بڻايو ويو۔[29]

332 ق.م. جي آخري حصي ۾ سڪندر مصر ۾ داخل ٿيو جتي کيس هڪ نجات ڏيندڙ طور ڏٺو ويو۔[30] اقتدار کي جائز بڻائڻ ۽ فرعونن جي ڊگهي قطار جو وارث تسليم ٿيڻ لاءِ، سڪندر ميمفس ۾ ديوتائن لاءِ قربانيون ڏنيون ۽ ليبيا جي ريگستان ۾ سيوه نخلستان تي واقع آمون-را جي مشهور غيبي مرڪز تي ويو،[31] جتي کيس ديوتا آمون جو پٽ قرار ڏنو ويو۔[32] ان کان پوءِ سڪندر اڪثر زيوس-آمون کي پنهنجو اصل پيءُ سڏڻ لڳو، ۽ سندس وفات کان پوءِ سڪن تي کيس سڱن سان ڏيکاريو ويو، جتي آمون جا سڱ سندس الوهيت جي علامت بڻيا۔[33] يونانين هن پيغام کي، جيڪو سڀني فرعونن لاءِ هو، هڪ پيشنگوئي طور سمجهيو۔[31]

مصر انهن ڪيترن ئي علائقن مان فقط هڪ هو، جيڪي سڪندر فارسين کان کسي ورتا۔ سيوه جي سفر کان پوءِ سڪندر کي ميمفس ۾ پتاح جي مندر ۾ تاج پارايو ويو۔ ڏسڻ ۾ ائين اچي ٿو ته مصري ماڻهن کي ان ڳالهه ۾ ڪا پريشاني نه هئي ته هو هڪ غيرملڪي هو—۽ نه ئي ان ڳالهه ۾ ته هو تقريباً سڄي حڪومت دوران ملڪ کان ٻاهر رهيو۔[31] سڪندر فارسين طرفان نظرانداز ڪيل مندرن جي مرمت ڪرائي ۽ مصري ديوتائن لاءِ نوان يادگار وقف ڪيا۔ ڪرنڪ ڀرسان لڪسر جي مندر ۾ هن مقدس ٻيڙيءَ لاءِ هڪ مزار تعمير ڪرائي۔ مصر ۾ پنهنجي مختصر رهائش دوران هن يوناني نموني تي مالياتي نظام ۾ سڌارا آندا ۽ ملڪ جي فوجي قبضي کي منظم ڪيو، پر 331 ق.م. جي شروعات ۾ هو فارسين جي پويان ايشيا ڏانهن روانو ٿي ويو۔[31]

مصر ۾ رهائش دوران هن اسڪنڊريا جو بنياد رکيو، جيڪو سندس وفات کان پوءِ بطليموسي بادشاهت جي خوشحال راڄڌاني بڻيو۔[34] سڪندر جي مرڻ کان پوءِ مصر جو ڪنٽرول پٽولمي پهريون (لاگوس جو پٽ)، بطليموسي گهراڻي جي باني (305–30 ق.م.) کي مليو۔[35]

اسيريا ۽ بابل

[سنواريو]
سڪندر جو بابل ۾ داخلا، شارل لو برون (1665)

331 ق.م. ۾ مصر ڇڏڻ کان پوءِ سڪندر اوڀر طرف اپر ميسوپوٽيميا ۾ اخميني اسيريا ڏانهن وڌيو (هاڻوڪو اتر عراق) ۽ گاگاميلا جي جنگ ۾ دارا کي ٻيهر شڪست ڏني۔[36] دارا هڪ ڀيرو ٻيهر ميدان مان ڀڄي ويو ۽ سڪندر هن جو تعاقب اربيلا تائين ڪيو۔ گاگاميلا ٻنهي جي وچ ۾ آخري ۽ فيصلاڪن مقابلو ثابت ٿيو۔[37] دارا جبلن ڏانهن ڀڄي ايڪباتانا (اڄ جو همدان) هليو ويو، جڏهن ته سڪندر بابل تي قبضو ڪري ورتو۔[38]

بابلي فلڪياتي ڊائريون ٻڌائن ٿيون ته "دنيا جي بادشاهه، سڪندر" شهر ۾ داخل ٿيڻ کان اڳ بابل جي ماڻهن ڏانهن پنهنجا نمائندا هن پيغام سان موڪليا: "مان اوهان جي گهرن ۾ داخل نه ٿيندس"۔[39]

فارس

[سنواريو]
هاڻوڪي ايران ۾ فارسي در جو هنڌ؛ هيءَ رستو 1990ع واري ڏهاڪي ۾ تعمير ڪيو ويو۔

بابل مان سڪندر سوسا ويو، جيڪا اخميني راڄڌانين مان هڪ هئي، ۽ اتان جو خزانو پنهنجي قبضي ۾ ورتو۔[38] هن پنهنجي فوج جو وڏو حصو فارسي شاهي شاهراهه وسيلي فارس جي رسمي راڄڌاني پرسپولس ڏانهن موڪليو۔ سڪندر پاڻ چونڊيل فوج سان شهر ڏانهن سڌي رستي تي ويو۔ پوءِ هن فارسي در جي لنگهه تي حملو ڪيو (هاڻوڪن زاگروس جبلن ۾)، جنهن کي آريوبارزانيس جي اڳواڻيءَ ۾ هڪ فارسي فوج بند ڪري ويٺي هئي، ۽ پوءِ پرسپولس ڏانهن جلدي وڌيو ته جيئن اتان جو لشڪر خزانو لٽي نه سگهي۔[40]

پرسپولس ۾ داخل ٿيڻ کان پوءِ سڪندر پنهنجن سپاهين کي ڪيترن ڏينهن تائين شهر لٽڻ جي اجازت ڏني۔[41] سڪندر پنج مهينا پرسپولس ۾ رهيو۔[42] سندس قيام دوران زيرڪسيس پهريون جي اوڀرئين محل ۾ باهه لڳي ۽ پوءِ اها سڄي شهر ۾ پکڙجي ويئي۔ ممڪن سببن ۾ نشي جي حالت ۾ پيش آيل حادثو يا ٻي فارسي جنگ دوران زيرڪسيس طرفان اٿينس جو اڪروپولس ساڙڻ جو سوچي سمجهي ورتل بدلو شامل آهن؛[43] پلوتارخ ۽ ڊيوڊورس دعويٰ ڪن ٿا ته سڪندر جي ساٿي، هتيئرا ٿائيس، باهه کي هوا ڏني ۽ ان کي شروع ڪرايو۔ شهر کي سڙندي ڏسندي ئي سڪندر پنهنجي فيصلي تي پڇتائڻ لڳو۔[44][45][46] پلوٽارخ لکي ٿو ته هن پنهنجن ماڻهن کي باهيون وسائڻ جو حڪم ڏنو،[44] پر اُن وقت تائين شعلن شهر جي گهڻي حصي ۾ پکڙجي چڪا هئا۔[44] ڪرٽيس جو چوڻ آهي ته سڪندر ايندڙ صبح کان اڳ پنهنجي فيصلي تي پڇتايو ئي نه هو۔[44] پلوتارخ هڪ روايت بيان ڪري ٿو جنهن ۾ سڪندر ڪجهه دير لاءِ بيهي زيرڪسيس جي ڪريل مجسمي سان اهڙي طرح ڳالهائي ٿو ڄڻ اهو زندهه ماڻهو هجي:

ڇا مان توکي اتي پيل ڇڏي اڳتي نڪري وڃان، ڇاڪاڻ⁠تہ تون يونان خلاف مهمون کڻي آيو هئين، يا مان توکي ٻيهر بيهارڻ جو حڪم ڏيان، ڇاڪاڻ⁠تہ تون ٻين پاسن کان وڏي همت ۽ سٺن وصفن وارو هئين؟[47]

پڻ ڏسو

[سنواريو]

حوالا

[سنواريو]
  1. ↑ "سڪندر اعظم". سنڌسلامت. 11-04-2011. Retrieved 15-04-2018. {{cite web}}: Check date values in: |accessdate= and |date= (help)
  2. ↑ Green, Peter (1970). Alexander of Macedon, 356–323 B.C.: a historical biography. University of California Press. p. xxxiii. ISBN 978-0-520-07165-0. https://books.google.com/books?id=g6Wl4AKGQkIC&pg=PA559.
  3. ↑ Plutarch, Life of Alexander 3.5
  4. ↑ McCarty 2004, p. 10
  5. ↑ Roisman & Worthington 2010, p. 188.
  6. ↑ Renault 2001, pp. 47–49.
  7. ↑ Renault 2001, p. 54.
  8. ↑ Roisman & Worthington 2010, p. 179.
  9. ↑ Roisman & Worthington 2010, p. 180.
  10. ↑ McCarty 2004, p. 27
  11. ↑ Hammond, N. G. L. (1992). "The Regnal Years of Philip and Alexander". Greek, Roman, and Byzantine Studies 33: 355–373.
  12. ↑ McCarty 2004, pp. 30–31.
  13. ↑ Svechin, Alexander (1991). "Combining Operations for Achieving the ultimate Goal of the War". in Lee, Kent D.. Strategy. East View Information Services. p. 263. ISBN 1-879944-33-2.
  14. 1 2 Briant, Pierre (2002). From Cyrus to Alexander: A History of the Persian Empire. Eisenbrauns. p. 817. ISBN 978-1-57506-120-7. https://books.google.com/books?id=lxQ9W6F1oSYC&pg=PA817. Retrieved 21 February 2019.
  15. 1 2 Heckel, Waldemar (2008). Who's Who in the Age of Alexander the Great: Prosopography of Alexander's Empire. John Wiley & Sons. p. 205. ISBN 978-1-4051-5469-7. https://books.google.com/books?id=NR4Wn9VU8vkC&pg=PT205. Retrieved 21 February 2019.
  16. ↑ Arrian 1976, I, 11
  17. ↑ Roisman & Worthington 2010, p. 192.
  18. ↑ Arrian 1976, I, 20–23
  19. 1 2 Arrian 1976, I, 23
  20. ↑ Arrian 1976, I, 27–28
  21. ↑ Arrian 1976, I, 3
  22. ↑ Green 2007, p. 351
  23. ↑ Arrian 1976, I, 11–12
  24. ↑ "The Project Gutenberg eBook of Anabasis of Alexander, by Arrian". Archived from the original on 26 March 2018. Retrieved 11 January 2018 – via Project Gutenberg.
  25. ↑ Arrian 1976, II, 16–24
  26. ↑ Gunther 2007, p. 84
  27. ↑ Sabin, van Wees & Whitby 2007, p. 396
  28. ↑ Arrian 1976, II, 26
  29. ↑ Arrian 1976, II, 26–27
  30. ↑ Ring et al. 1994, pp. 49, 320
  31. 1 2 3 4 Strudwick, Helen (2006). The Encyclopedia of Ancient Egypt. New York: Sterling Publishing Co., Inc.. pp. 96–97. ISBN 978-1-4351-4654-9.
  32. ↑ Bosworth 1988, pp. 71–74.
  33. ↑ Dahmen 2007, pp. 10–11
  34. ↑ Arrian 1976, III, 1
  35. ↑ Chisholm 1911, p. 616.
  36. ↑ Arrian 1976, III 7–15; also in a The archaeology of Alexander the Great: 3. Babylonian Diary آرڪائيو ڪيا ويا 15 September 2025 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.
  37. ↑ Hanson, Victor Davis (2007). Carnage and Culture: Landmark Battles in the Rise to Western Power. Knopf Doubleday Publishing Group. ISBN 978-0-307-42518-8. https://books.google.com/books?id=XGr16-CxpH8C. Retrieved 5 September 2020.
  38. 1 2 حوالي جي چڪ: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named AIII16
  39. ↑ "A contemporary account of the battle of Gaugamela". Livius.org. Archived from the original on 12 August 2021. Retrieved 16 July 2021.
  40. ↑ Arrian 1976, III, 18
  41. ↑ Foreman 2004, p. 152
  42. ↑ Morkot 1996, p. 121.
  43. ↑ Hammond 1983, pp. 72–73.
  44. 1 2 3 4 Yenne 2010, p. 99.
  45. ↑ Freeman, Philip (2011). Alexander the Great. New York: Simon & Schuster Paperbacks. p. 213. ISBN 978-1-4391-9328-0. https://books.google.com/books?id=v550aeZcGowC&pg=PA213. Retrieved 21 November 2017.
  46. ↑ Briant, Pierre (2010). Alexander the Great and His Empire: A Short Introduction. Princeton, NJ: Princeton University Press. p. 109. ISBN 978-0-691-15445-9. https://books.google.com/books?id=6wl0xMQCW40C&pg=PA109. Retrieved 21 November 2017.
  47. ↑ O'Brien, John Maxwell (1994). Alexander the Great: The Invisible Enemy: A Biography. Psychology Press. p. 104. ISBN 978-0-415-10617-7. https://archive.org/details/alexandergreatin00obri_0/page/104.
"https://sd.wikipedia.org/w/index.php?title=سڪندر_اعظم&oldid=371287" تان ورتل