مواد ڏانھن هلو

جيڪب آباد

کليل ڄاڻ چيڪلي، وڪيپيڊيا مان
جيڪب آباد

جيڪب آباد

خانڳڙھ
شهر ۽ ميونسپل ڪاميٽي
مٿان: جيڪب آباد جنڪشن ريلوي اسٽيشن؛ هيٺ ساڄي: جان جيڪب جو مقبرو؛ هيٺ کاٻي: جيڪب آباد جو هڪ منظر
جيڪب آباد is located in سنڌ
جيڪب آباد
جيڪب آباد
سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام
جيڪب آباد is located in پاڪستان
جيڪب آباد
جيڪب آباد
جيڪب آباد (پاڪستان)
Coordinates: 28°16′53″N 68°26′11″E / 28.28139°N 68.43639°E / 28.28139; 68.43639
ملڪ پاڪستان
صوبوسنڌ
ڊويزنلاڙڪاڻو ڊويزن
ضلعوجيڪب آباد ضلعو
تعلقوجيڪب آباد تعلقو
نئين شهر جي قيام1847ع
بنياد رکندڙجان جيڪب
حڪومت
• طرزميونسپل ڪاميٽي
آبادي
• ڪل219315
• ڪثافتauto في چورس ڪلوميٽر
وقتي علائقوUTC+5 (پاڪستان جو معياري وقت)

جيڪب آباد (انگريزي ٻولي: Jacobabad) پاڪستان جي صوبي سنڌ جي لاڙڪاڻو ڊويزن ۾ واقع هڪ اهم شهر، جيڪب آباد ضلعي جو صدر مقام ۽ جيڪب آباد تعلقي جو انتظامي مرڪز آهي. شهر سنڌ جي اترئين حصي ۾ بلوچستان جي سرحد جي ويجهو واقع آهي. 2023ع جي پاڪستان جي آدمشماري موجب جيڪب آباد ميونسپل ڪاميٽي جي آبادي 219,315 هئي، جڏهن تہ 2017ع ۾ ساڳئي شهري آبادي 191,098 هئي؛ ٻنهي آدمشمارين جي وچ ۾ سراسري سالياني واڌ جي شرح 2.33 سيڪڙو رهي.[1]

شهر موجوده نالي سان 1847ع ۾ برطانوي عملدار ۽ فوجي آفيسر جان جيڪب جي دور ۾ ترقي ڪئي. ان کان اڳ هتي خانڳڙھ نالي آبادي موجود هئي. 1911ع جي انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا ۾ پڻ ڄاڻايل آهي تہ شهر خانڳڙھ جي ڳوٺ واري ماڳ تي 1847ع ۾ جان جيڪب قائم ڪيو.[2]

ٽائونٽن جي شاير هال ۾ رکيل جان جيڪب جو سنگ مرمر جو مجسمو.

نالو

[سنواريو]

شهر جو هاڻوڪو نالو جان جيڪب جي نالي تي رکيل آهي، جيڪو ايسٽ انڊيا ڪمپني جي فوج ۾ آفيسر ۽ سنڌ جي اتر-اولهه سرحدي علائقي جو سياسي ۽ فوجي منتظم هو. جان جيڪب 1847ع ۾ خانڳڙھ کي پنهنجو مرڪز بڻايو ۽ هتي نئين شهري آبادڪاري، فوجي ڇانوڻي، روڊ، واهه ۽ انتظامي عمارتون قائم ڪرايون.[3]

مقامي سنڌي تاريخي مواد ۾ خانڳڙھ کي ڪلهوڙن جي دور سان لاڳاپيل پراڻي وسندي طور پڻ بيان ڪيو ويو آهي. تاريخدان ايم ايڇ پنهور 1701ع کان 1758ع جي وچ واري دور ۾ سنڌ ۾ وڌندڙ زرعي آباديءَ سان گڏ خانڳڙھ سميت ڪيترن نون شهرن جي اُسرڻ جو ذڪر ڪري ٿو.[4]

تاريخ

[سنواريو]

خانڳڙھ ۽ برطانوي دور جي شروعات

[سنواريو]

1843ع ۾ سنڌ تي برطانوي قبضي کان پوءِ موجوده جيڪب آباد وارو علائقو برطانوي حڪومت لاءِ فوجي ۽ سرحدي لحاظ کان اهم بڻجي ويو، ڇاڪاڻ تہ هي علائقو سنڌ، بلوچستان ۽ اتر اولهه طرف ويندڙ رستن جي سنگم تي هو.

1847ع ۾ جان جيڪب کي اتر سنڌ جي سرحدي علائقي جي سياسي ذميواري ڏني وئي ۽ هن خانڳڙھ کي پنهنجو مرڪز بڻايو.[2][3] ان کان پوءِ هن نئين شهر جي رٿابندي، روڊن، پاڻيءَ جي بندوبست ۽ فوجي انتظام تي ڪم ڪيو.

1876ع جي A Gazetteer of the Province of Sindh ۾ به جيڪب آباد ۽ ان وقت جي اپر سنڌ فرنٽيئر جي انتظامي ۽ فوجي اهميت تفصيل سان بيان ٿيل آهي.[5]

اپر سنڌ فرنٽيئر

[سنواريو]

برطانوي دور ۾ جيڪب آباد اپر سنڌ فرنٽيئر ضلعي جو صدر مقام هو. 1911ع جي برٽانيڪا موجب ان ضلعي ۾ بيگاري ۽ ڊيزرٽ ڪئنال اهم آبپاشي وسيلا هئا، جڏهن تہ روهڙي–چمن ريلوي لائين وسيلي علائقو سنڌ، بلوچستان ۽ اڳتي افغانستان ڏانهن ڳنڍيل هو.[6]

جيڪب آباد ۾ جان جيڪب جو مقبرو.

جان جيڪب 1858ع ۾ جيڪب آباد ۾ وفات ڪئي ۽ کيس شهر ۾ ئي دفنايو ويو. سندس قبر ۽ مقبرو هاڻي سنڌ جي تاريخي ورثي جي ماڳن مان شمار ٿئي ٿو.[7]

شهر جي تاريخي رٿابندي

[سنواريو]

جان جيڪب جي دور ۾ شهر کي فوجي ڇانوڻي ۽ انتظامي مرڪز طور منظم ڪيو ويو. تاريخي ماخذن موجب شهر ۾ پيئڻ جي پاڻيءَ، رستن ۽ زرعي آبپاشي لاءِ نوان منصوبا شروع ڪيا ويا.[3]

برطانوي لائبريري جي رڪارڊ ۾ 1896ع جي جيڪب آباد تعلقي جي آبپاشي ۽ زميني بندوبست بابت هڪ سرڪاري رپورٽ پڻ محفوظ آهي، جيڪا ان دور جي زرعي ۽ آبپاشي انتظام جو اهم تاريخي ماخذ آهي.[8]

تاريخي ورثو

[سنواريو]

وڪٽوريا ٽاور

[سنواريو]

وڪٽوريا ٽاور جيڪب آباد جي مشهور تاريخي عمارتن مان هڪ آهي. سنڌ جي Endowment Fund Trust جي ورثي واري رڪارڊ موجب هي لڳ ڀڳ 60 فوٽ اوچو ٽاور 1887ع ۾ راڻي وڪٽوريا جي جوبلي تقريبن جي ياد ۾ تعمير ٿيو هو.[9]

ڊان ۾ شايع ٿيل تاريخي ورثي جي مضمون موجب هن يادگار لاءِ خرچ مقامي زميندارن، هندو پنچائت، جيڪب آباد ميونسپالٽي ۽ ضلعي فنڊ بورڊ گڏجي ڏنو هو.[10]

جان جيڪب جي رهائش ۽ ٻين عمارتن

[سنواريو]

شهر ۾ جان جيڪب سان لاڳاپيل پراڻي رهائش، سندس مقبرو، فوجي دور جون عمارتون ۽ نوآبادياتي دور جون ٻيون اڏاوتون موجود رهيون آهن. ڊان جي تاريخي جائزي موجب جان جيڪب جي پراڻي رهائش بعد ۾ ضلعي انتظاميا جي رهائش طور استعمال ٿيندي رهي.[11]

جاگرافي

[سنواريو]

جيڪب آباد سنڌ جي اترئين ميداني حصي ۾، بلوچستان جي سرحد جي ويجهو واقع آهي. شهر جا هم آهنگ لڳ ڀڳ 28°16′ اتر ۽ 68°26′ اوڀر آهن. شهر جي ڀرپاسي جو علائقو سنڌوءَ جي ساڄي ڪپ واري آبپاشي ميدان جو حصو آهي.

شهر ۽ ضلعي جي جاگرافي تي ٻن انتهائن جو گهرو اثر آهي: هڪ طرف انتهائي گرم ۽ سڪل اونهاري، جڏهن تہ ٻئي طرف مون سون دوران برسات ۽ هيٺاهين زمينن ۾ پاڻي بيهڻ يا ٻوڏ جو خطرو.

آبپاشي ۽ زراعت

[سنواريو]

جيڪب آباد واري علائقي جي زرعي ترقي ۾ آبپاشيءَ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. سنڌ آبپاشي کاتي موجب موجوده گڊو بئراج نظام مان نڪرندڙ بيگاري سنڌ فيڊر علائقي جو اهم آبپاشي نظام آهي. ان نظام ۾ مکيه واهن، شاخن ۽ ڊسٽريبيوٽرين جو وسيع نيٽ ورڪ شامل آهي.[12]

جيڪب آباد ڀرسان زرعي ۽ ڳوٺاڻو منظر.

ضلعي جي زرعي علائقن ۾ خاص طور چانور، ڪڻڪ، چارن ۽ ٻين موسمي فصلن جي پوک ٿئي ٿي. پاڻي جي گهڻي استعمال، سارين جي پوک ۽ نيڪال جي مسئلن سبب ڪيترن علائقن ۾ زميني پاڻيءَ جي سطح وڌڻ ۽ سم ۽ ڪلر جا مسئلا به رپورٽ ٿيندا رهيا آهن.[11]

موسم

[سنواريو]

جيڪب آباد جو موسم انتهائي گرم ۽ سڪل آهي، جنهن کي ڪوپن موسمي درجابندي موجب گرم ريگستاني موسم BWh ۾ رکيو وڃي ٿو. شهر ڏکڻ ايشيا جي انتهائي گرم شهرن مان مشهور آهي.

NOAA/NCEI جي 1991ع–2020ع موسمي نارملز ۾ جيڪب آباد اسٽيشن 41715 شامل آهي.[13]

عام طور مئي ۽ جون سال جا سڀ کان گرم مهينا آهن. 2022ع جي ڏکڻ ايشيائي گرميءَ جي لهر دوران جيڪب آباد ۾ 51 °C گرمي پد رڪارڊ ڪيو ويو.[14]

شهر ۾ گرميءَ جو اثر وڌيڪ شديد محسوس ٿيڻ جا سبب بلند گرمي، ڪڏهن ڪڏهن نمي، وڻن جي کوٽ، بجليءَ جي بندش ۽ صاف پاڻي تائين محدود رسائي آهن.[14]

جيڪب آباد جي موسم جون اهم خاصيتون
خاصيت ڄاڻ
موسم جو قسم گرم ريگستاني BWh
گرم ترين عرصو مئي–جون
2022ع جي نمايان گرمي 51 °C[14]
برسات جو مکيه عرصو جولاءِ–سيپٽمبر
معياري موسمي دور 1991ع–2020ع[13]

2022ع جون ٻوڏون

[سنواريو]

2022ع ۾ سنڌ جي وڏي برساتي ۽ ٻوڏ واري آفت دوران جيڪب آباد به شديد متاثر ٿيو. گرميءَ جي لهر کان ڪجهه مهينن اندر شهر ۽ ڀرپاسي ۾ وڏي برسات ۽ پاڻي بيهڻ سبب صحت، رهائش ۽ آمدرفت جا مسئلا پيدا ٿيا.[15]

يونيسيف نومبر 2022ع ۾ جيڪب آباد جي ٻوڏ متاثر علائقن ۾ آلوده پاڻي، مليريا، چمڙيءَ جي بيمارين ۽ ٻارن جي صحت بابت شديد خدشن جو ذڪر ڪيو.[16]

آبادي

[سنواريو]

آباديءَ ۾ واڌ

[سنواريو]

پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي آدمشماري رڪارڊن موجب جيڪب آباد جي آبادي گذريل ڏهاڪن دوران نمايان طور وڌي آهي.

جيڪب آباد شهر جي آبادي
آدمشماري آبادي
1951ع 22,827
1961ع 35,278
1972ع 57,596
1981ع 79,365
1998ع 138,780
2017ع 191,098
2023ع 219,315

[1]

2023ع ۾ شهر ۾ 111,228 مرد، 108,040 عورتون ۽ 47 ٽرانسجينڊر ماڻهو درج ڪيا ويا. سراسري گهريلو سائيز 6.50 ماڻهو هئي.[1]

ٻوليون

[سنواريو]

2023ع جي آدمشماري ۾ جيڪب آباد تعلقي جي شهري آبادي شهر جي ميونسپل آباديءَ سان برابر 219,315 درج ٿي، تنهنڪري اها ٻوليءَ جي شهري انگن لاءِ استعمال ڪري سگهجي ٿي. سنڌي سڀ کان وڏي مادري ٻولي هئي، جنهن جا 197,693 ڳالهائيندڙ، يعني لڳ ڀڳ 90.14٪ هئا. ان کان پوءِ بلوچي، سرائڪي، اردو ۽ براهوي اهم ٻوليون هيون.[17]

جيڪب آباد شهر جون مادري ٻوليون، 2023ع
ٻولي ڳالهائيندڙ سيڪڙو
سنڌي 197,693 90.14٪
بلوچي 11,175 5.09٪
سرائڪي 4,246 1.94٪
اردو 2,781 1.27٪
براهوي 2,187 1.00٪
ٻيون 1,233 0.56٪

[17]

مذهب

[سنواريو]

2023ع ۾ جيڪب آباد جي شهري آباديءَ مان 203,933 ماڻهو مسلمان هئا، جيڪي لڳ ڀڳ 92.99 سيڪڙو آبادي هئا. 13,700 ماڻهو هندو جاتي، 1,008 عيسائي، 229 شيڊيولڊ ڪاسٽ، 198 سک، 7 احمدي ۽ 240 ٻين مذهبن سان لاڳاپيل درج ٿيا.[18]

جيڪب آباد شهر ۾ مذهبي آبادي، 2023ع
مذهب آبادي لڳ ڀڳ سيڪڙو
اسلام 203,933 92.99٪
هندو جاتي 13,700 6.25٪
عيسائيت 1,008 0.46٪
شيڊيولڊ ڪاسٽ 229 0.10٪
سک ڌرم 198 0.09٪
ٻيا 247 0.11٪

[18]

آمدرفت

[سنواريو]

ريلوي

[سنواريو]
جيڪب آباد جنڪشن ريلوي اسٽيشن.

جيڪب آباد جنڪشن ريلوي اسٽيشن شهر جو اهم ريلوي مرڪز آهي. اسٽيشن روهڙي–چمن ريلوي لائين تي واقع آهي ۽ تاريخي طور سکر ۽ روهڙي کان سبي، ڪوئيٽا ۽ چمن ڏانهن ويندڙ ريلوي رستي جو اهم جنڪشن رهيو آهي.[19]

برطانوي دور ۾ به جيڪب آباد کي North-Western Railway جي ڪوئيٽا شاخ تي اهم اسٽيشن طور بيان ڪيو ويو هو.[2]

روڊ

[سنواريو]

جيڪب آباد سنڌ ۽ بلوچستان جي وچ واري اهم زميني گذرگاهه تي واقع هجڻ ڪري شڪارپور، سکر، لاڙڪاڻو، ٺل، ڳڙهي خيرو، ڊيرا الله يار، سبي ۽ ڪوئيٽا سان روڊن ذريعي ڳنڍيل آهي.

هوائي اڏو ۽ شاهباز ايئر بيس

[سنواريو]

جيڪب آباد ۾ شاهباز ايئر بيس ۽ ان سان لاڳاپيل هوائي اڏي جون سهولتون موجود آهن. هوائي اڏي جي فوجي استعمال سبب شهر کي پاڪستان جي هوائي دفاعي ڍانچي ۾ پڻ اهميت حاصل آهي.

افغانستان واري جنگ دوران شاهباز بيس جي استعمال بابت بين الاقوامي ميڊيا ۾ پڻ رپورٽون شايع ٿيون، پر اهڙيون تاريخي رپورٽون هاڻوڪي عملي حيثيت جو ثبوت ناهن؛ تنهنڪري موجوده استعمال بابت صرف سرڪاري معلومات کي ترجيح ڏيڻ گهرجي.

معيشت

[سنواريو]

جيڪب آباد شهر ڀرپاسي جي زرعي علائقن لاءِ مارڪيٽ ۽ واپاري مرڪز آهي. چانور، ڪڻڪ، اناج، مال مويشي ۽ زرعي سامان جي خريد ۽ وڪري سان لاڳاپيل ڪاروبار مقامي معيشت جو اهم حصو آهي.

زرعي معيشت جو وڏو دارومدار گڊو بئراج جي آبپاشي نظام ۽ بيگاري سنڌ فيڊر تي آهي.[12]

صحت

[سنواريو]

جيڪب آباد ضلعي ۾ جيڪب آباد انسٽيٽيوٽ آف ميڊيڪل سائنسز، سول اسپتال ۽ ٻين سرڪاري ۽ خانگي طبي ادارن ذريعي صحت جون خدمتون ڏنيون وڃن ٿيون.

ضلعي جي Priority Health Services واري سرڪاري پيڪيج موجب جيڪب آباد ۾ سول اسپتال، تعلقا اسپتالن، رورل هيلٿ سينٽرن، بنيادي صحت مرڪزن ۽ ٻين صحت سهولتن جو نيٽ ورڪ موجود آهي.[20]

ماحولياتي مسئلا

[سنواريو]

جيڪب آباد کي انتهائي گرمي، صاف پاڻيءَ جي کوٽ، پاڻي بيهڻ، سم ۽ ڪلر ۽ ٻوڏ جهڙن ماحولياتي مسئلن کي منهن ڏيڻو پوي ٿو. 2021ع ۾ ڊان جي رپورٽ ۾ گرمي سان گڏ پاڻي بيهڻ ۽ زرعي زمين جي لوڻياٺ جا مسئلا بيان ڪيا ويا.[11]

2022ع جي گرميءَ ۽ ساڳئي سال جي ٻوڏ شهر جي آبهوا سان لاڳاپيل خطري کي وڌيڪ نمايان ڪيو.[14]

ثقافت

[سنواريو]

سنڌي ٻوليءَ ۾ جيڪب آباد بابت مشهور چوڻي آهي:

جيڪب آباد، دل آباد.

هي چوڻي شهر سان لاڳاپيل مقامي ثقافتي ۽ جذباتي نسبت جي عڪاسي ڪري ٿي.[21]

تصويرون

[سنواريو]

پڻ ڏسو

[سنواريو]

حوالا

[سنواريو]
  1. 1 2 3 4 "Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size: Census-2023" (PDF) (انگريزي ۾). پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس. 13 September 2026 تي حاصل ڪيل.
  2. 1 2 3 "Jacobabad". Encyclopædia Britannica (انگريزي ۾) (11th ڇاپو). 1911. 13 September 2026 تي حاصل ڪيل.
  3. 1 2 3 "Remembering General John Jacob – an able administrator and a master planner". ڊان (انگريزي ۾). 22 May 2012. 13 September 2026 تي حاصل ڪيل.
  4. ↑ پنهور, ايم. ايڇ. (1996). "سنڌ جي تاريخ ۽ آباديءَ بابت اڀياس". مھراڻ (ڄامشورو: سنڌي ادبي بورڊ) (1): 35.
  5. ↑ Hughes, A. W. (1876). A Gazetteer of the Province of Sindh (انگريزي ۾). G. Bell and Sons. 13 September 2026 تي حاصل ڪيل.
  6. ↑ "Upper Sind Frontier". Encyclopædia Britannica (انگريزي ۾) (11th ڇاپو). 1911. 13 September 2026 تي حاصل ڪيل.
  7. ↑ "Mausoleum of John Jacob". وڪيميڊيا ڪامنز (انگريزي ۾). 13 September 2026 تي حاصل ڪيل.
  8. ↑ "Upper Sind Frontier: Report on the revision of the irrigation settlement of Jacobabad Taluka" (انگريزي ۾). برطانوي لائبريري. 1896. 13 September 2026 تي حاصل ڪيل.
  9. ↑ "Victoria Tower, Jacobabad" (انگريزي ۾). Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh. 13 September 2026 تي حاصل ڪيل.
  10. ↑ "The treasures of Upper Sindh". ڊان (انگريزي ۾). 20 May 2012. 13 September 2026 تي حاصل ڪيل.
  11. 1 2 3 "Sizzling heat and water-logging of Jacobabad". ڊان (انگريزي ۾). 22 February 2021. 13 September 2026 تي حاصل ڪيل.
  12. 1 2 "Guddu Barrage Region" (انگريزي ۾). سنڌ آبپاشي کاتو. 13 September 2026 تي حاصل ڪيل.
  13. 1 2 "Pakistan, 1991–2020 Climatological Normals" (PDF) (انگريزي ۾). نيشنل اوشينڪ اينڊ ائٽماسفيرڪ ايڊمنسٽريشن. 13 September 2026 تي حاصل ڪيل.
  14. 1 2 3 4 Tunio, Rahmat (25 May 2022). "'It seems this heat will take our lives': Pakistan city fearful after hitting 51C". دي گارڊين (انگريزي ۾). 13 September 2026 تي حاصل ڪيل.
  15. ↑ "Jacobabad: World's hottest city in Pakistan now under water". الجزيره (انگريزي ۾). 31 August 2022. 13 September 2026 تي حاصل ڪيل.
  16. ↑ "Over 27 million children at risk as devastating floods set records across the world" (انگريزي ۾). يونيسيف. 8 November 2022. 13 September 2026 تي حاصل ڪيل.
  17. 1 2 "Table 11: Population by Mother Tongue, Sex and Rural/Urban, Census-2023" (PDF) (انگريزي ۾). پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس. 13 September 2026 تي حاصل ڪيل.
  18. 1 2 "Table 9: Population by Sex, Religion and Rural/Urban, Census-2023" (PDF) (انگريزي ۾). پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس. 13 September 2026 تي حاصل ڪيل.
  19. ↑ "Jacobabad Junction railway station". وڪيميڊيا ڪامنز (انگريزي ۾). 13 September 2026 تي حاصل ڪيل.
  20. ↑ "Comprehensive District Package for Priority Health Services: Jacobabad" (PDF) (انگريزي ۾). Government of Pakistan. 13 September 2026 تي حاصل ڪيل.
  21. ↑ سهتو, عبدالوهاب. ماڳن مڪانن جي نالن تي مشتمل پهاڪا ۽ چوڻيون. اصل نسخو مان 2017-09-12 تي محفوظ ڪيل. 2016-11-22 تي حاصل ڪيل.

وڌيڪ پڙهڻ لاءِ

[سنواريو]
  • Hughes, A. W. (1876). A Gazetteer of the Province of Sindh (انگريزي ۾). G. Bell and Sons.
  • Shand, Alexander Innes (1900). General John Jacob: Commandant of the Sind Irregular Horse and Founder of Jacobabad (PDF) (انگريزي ۾). London: Seeley and Co.
  • H. T. Lambrick, John Jacob of Jacobabad، 1959ع.
  • Momin Bullo, From Upper Scinde Frontier to Jacobabad، Pakistan Heritage Preservation and Promotion Society.

ٻاهريان ڳنڍڻا

[سنواريو]
"https://sd.wikipedia.org/w/index.php?title=جيڪب_آباد&oldid=412036" تان ورتل