ڄام انڙ فيروزالدين

	سنڌ جا ڄام; سما راڄ; "سلطنت دهلي جي تاريخ" ليکڪ ايم. ايڇ. سيد
	ڄام انڙ (1336-1339); ڄام جوڻو (1339-1352); ڄام بابينو (1352-1367); ڄام تماچي (1367-1379); ڄام صلاح الدين (1379-1389); ڄام نظام الدين پھريون (1389-1391); ڄام علي شير (1391-1398); ڄام ڪرن (1398); ڄام فتح خان (1398-1414); ڄام جوڻو ٻيون (1414-1442); ڄام مبارڪ (1442); ڄام سڪندرشاھ ٻيو (1442-1444); ڄام راءَ ڏنو (1444-1453); ڄام سنجر (1453-1461); ڄام نظام الدين سمو (1461-1508); ڄام فيروز (1508-1527);

ڄام انڙ
ڄام انڙ
فيروزالدين
سنڌ جو حڪمران
	14هين صديءَ جو وچ وارو دور
پيشرو	سومرا گهراڻو
جانشين	ڄام جوڻو ۽ ڄام ٻانڀڻيو
وفات	14هين صدي
اولاد	ڄام ٻانڀڻيو; ڄام تماچي
گهر	انڙ
گهراڻو	سما گهراڻو
پيءُ	ڄام ٻانڀڻيو
مذهب	اسلام

ڄام انڙ، جنهن کي تاريخي ماخذن ۾ فيروزالدين ڄام انڙ پڻ سڏيو ويو آهي، چوڏهين صديءَ جو سنڌي حڪمران ۽ سما گهراڻي جي اقتدار جو باني هو. هو ڄام ٻانڀڻي جو پٽ هو. سومرن جي سياسي طاقت جي زوال کان پوءِ سمن جي سردارن ۽ ٻين مقامي قوتن جي حمايت سان سنڌ ۾ سما اقتدار قائم ڪرڻ ۾ هن بنيادي ڪردار ادا ڪيو.^[1]^[2]

ڄام انڙ جي سياسي زندگيءَ جو سڀ کان اوائلي اهم واقعو سيوهڻ ۾ دهلي سلطنت خلاف ٿيل بغاوت سان لاڳاپيل آهي. ابن بطوطه جي معاصر بيان موجب انڙ ۽ قيصر رومي سلطان جي خدمت ۾ فوجي عملدار هئا ۽ سندن هٿ هيٺ لڳ ڀڳ 1,800 گهوڙي سوار هئا. هنن سيوهڻ جي حاڪم ملڪ رتن خلاف بغاوت ڪئي، جنهن کان پوءِ سيوهڻ جي خزاني تي قبضو ڪيو ويو.^[3]

نالو ۽ لقب

سنڌيءَ ۾ سندس نالو انڙ يا اُنڙ لکيو وڃي ٿو. جامع سنڌي لغات ۾ انڙ کي هڪ ذات جي نالي سان گڏ سما گهراڻي جي مشهور حاڪم ڄام انڙ جي نالي طور پڻ درج ڪيو ويو آهي.^[4]

ڄام سنڌ ۽ ڪڇ جي سما حڪمرانن ۽ سردارن جو روايتي لقب هو. بعد جي سنڌي ۽ فارسي تاريخي روايت ۾ ڄام انڙ کي فيروزالدين يا فيروز شاهه سان پڻ ياد ڪيو ويو آهي.^[1]^[5]

تاريخي پسمنظر

اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو سومرا گهراڻو ۽ سمن جي بادشاھي

چوڏهين صديءَ جي شروعات تائين سنڌ جي مختلف حصن تي سومرن جو اثر موجود هو، جڏهن ته اتر سنڌ جا اهم مرڪز دهلي سلطنت جي سياسي ۽ فوجي اثر هيٺ به رهيا. هن دور ۾ مقامي سما قبيلن جي سياسي طاقت وڌڻ شروع ٿي.^[2]

سنڌ جي جديد تاريخ نگاريءَ موجب سومرا اقتدار جي اندروني ڪمزوري، دهليءَ جي مرڪزي حڪومت سان سنڌ جي پيچيده لاڳاپن ۽ مقامي سما سردارن جي وڌندڙ طاقت اهڙو ماحول پيدا ڪيو جنهن ۾ سما هڪ نئين حڪمران قوت طور سامهون آيا.^[6]

سيوهڻ واري بغاوت

ڄام انڙ بابت نسبتاً اوائلي ۽ اهم شاهدي ابن بطوطه جي سفرنامي مان ملي ٿي. ابن بطوطه چوڏهين صديءَ ۾ سنڌ آيو ۽ سيوهڻ ۾ پڻ رهيو. سندس بيان موجب انڙ ۽ قيصر رومي سلطان جي خدمت ۾ هئا ۽ گڏيل طور سندن هٿ هيٺ لڳ ڀڳ 1,800 گهوڙي سوار هئا.^[3]

ان وقت ملڪ رتن کي سيوهڻ ۽ ان جي ماتحت علائقن تي اهم انتظامي اختيار حاصل هئا. ابن بطوطه موجب انڙ ۽ قيصر رومي ملڪ رتن جي اعليٰ حيثيت کان ناراض ٿيا ۽ سازش ڪري کيس قتل ڪرايو. ان کان پوءِ هنن سيوهڻ ۾ داخل ٿي سرڪاري خزاني تي قبضو ڪيو، جنهن بابت ابن بطوطه ٻارهن لک دينارن جو انگ ڏئي ٿو.^[3]

ملڪ رتن جي قتل ۽ سيوهڻ تي قبضي جي خبر ملڻ کان پوءِ ملتان جي حاڪم عمادالملڪ سرتيز فوج موڪلي. انڙ علائقي مان هٽي ويو، جڏهن ته قيصر رومي سيوهڻ ۾ رهيو. قلعي جو گهيرو لڳ ڀڳ چاليهه ڏينهن جاري رهيو، جنهن کان پوءِ قيصر رومي هٿيار ڦٽا ڪيا. ابن بطوطه انهن باغين خلاف ڪيل سخت انتقامي ڪارروائين جو اکين ڏٺو احوال ڏنو آهي.^[3]

سما اقتدار جو قيام

سيوهڻ واري بغاوت کان پوءِ ڄام انڙ جي سياسي طاقت جو مڪمل خاتمو نه ٿيو. هو سما قبيلن جي سياسي تنظيم سان لاڳاپيل رهيو ۽ ايندڙ سالن ۾ سومرا اقتدار جي زوال سان سندس حيثيت وڌيڪ مضبوط ٿي.

سنڌي تاريخي روايت موجب سومرن جي سياسي طاقت ختم ٿيڻ کان پوءِ سما سردارن ڄام انڙ کي پنهنجو اڳواڻ چونڊيو ۽ ڄام جو لقب ڏنو. بعد واري فارسي تاريخ نگاري 752هه/1351ع کي سندس تخت نشينيءَ سان ڳنڍي ٿي.^[5]

تاريخ معصومي جي روايت موجب ملڪ رتن خلاف هڪ پهرين مقابلي ۾ ڄام انڙ کي شڪست ملي، پر پوءِ ٻي ويڙهه ۾ هن ملڪ رتن جي فوج کي شڪست ڏني. ملڪ رتن گهوڙي تان ڪري پيو ۽ مارجي ويو، جنهن کان پوءِ سيوهڻ جو قلعو انڙ جي قبضي ۾ آيو.^[5]

قديم روايت ۽ ابن بطوطه جي معاصر بيان جي تفصيلن ۾ فرق موجود آهي. ابن بطوطه ملڪ رتن جي موت کي سازش سان ٿيل قتل طور بيان ڪري ٿو، جڏهن ته پوءِ جي سنڌي-فارسي تاريخي روايت ان کي کليل جنگ سان ڳنڍي ٿي. ان ڪري جديد تاريخي مطالعي ۾ ٻنهي روايتن کي الڳ الڳ ڏٺو وڃي ٿو.^[3]^[5]

سومرا اقتدار جو خاتمو

سمن جو اڀار هڪ ئي جنگ يا واقعي جو نتيجو نه هو، پر چوڏهين صديءَ جي ڪيترن ڏهاڪن تي پکڙيل سياسي تبديلي هئي. سومرن ۽ سمن وچ ۾ سياسي مقابلي، دهلي سلطنت جي مداخلت ۽ مقامي سردارن جي اتحاد سبب آخرڪار سنڌ جي هيٺين حصي ۾ سما اقتدار مضبوط ٿيو.

بعد جي تاريخي روايتن ۾ آخري سومرا حڪمران کي همير يا ارميل سڏيو ويو آهي ۽ سندس خاتمي کي ڄام انڙ جي تخت نشينيءَ سان ڳنڍيو ويو آهي.^[7]

بهرحال، جديد تحقيق ۾ همير سومري جي موت ۽ ڄام انڙ جي ڪردار بابت اختلاف آهي. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ۾ غلام محمد لاکي ۽ نبي بخش خان بلوچ جي تحقيق جي بنياد تي نشاندهي ڪئي وئي آهي ته همير بابت روايتي قصا ۽ تاريخي دستاويزن مان ملندڙ تاريخون مڪمل طور هڪجهڙيون ناهن.^[1]

حڪمراني

ڄام انڙ جي اقتدار سان سنڌ ۾ سما گهراڻي جي اهڙي حڪمرانيءَ جي شروعات ٿي، جيڪا مختلف سياسي تبديلين باوجود لڳ ڀڳ ٻن صدين تائين سنڌ جي تاريخ ۾ اهم رهي.^[8]

سمن جي شروعاتي سياسي طاقت جو مرڪز هيٺين سنڌ ۽ سيوهڻ سان لاڳاپيل علائقا هئا. ايندڙ حڪمرانن جي دور ۾ سما سلطنت وڌيڪ مضبوط ٿي ۽ ٺٽو ان جو اهم سياسي، واپاري ۽ ثقافتي مرڪز بڻيو.

ڄام انڙ جي مختصر دور جو بنيادي تاريخي اثر اهو هو ته سنڌ ۾ مقامي سما سردارن کي منظم سياسي اقتدار حاصل ٿيو ۽ سومرن کان پوءِ هڪ نئون حڪمران گهراڻو وجود ۾ آيو.

حڪومت جي تاريخن بابت اختلاف

ڄام انڙ جي حڪومت جي صحيح تاريخ بابت مؤرخن ۾ اختلاف موجود آهي.

**ڄام انڙ جي دور بابت مختلف تاريخي ترتيبون**
ماخذ / روايت	تجويز ڪيل دور	وضاحت
تاريخ معصومي سان لاڳاپيل روايت	752هه کان لڳ ڀڳ ساڍا ٽي سال	تخت نشيني 1351ع سان ڳنڍيل
غلام محمد لاکو، سمن جي سلطنت	1351ع واري سياسي قيام کي اهميت	سما اقتدار جي مڪمل قيام سان لاڳاپيل
هوديوالا جي ترتيب	1335ع–1339ع	دهلي سلطنت جي همعصر ماخذن سان تاريخن کي هم آهنگ ڪرڻ جي ڪوشش
انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا	لڳ ڀڳ 1351ع–1353/54ع	ڄام انڙ کي سما حڪومت جو باني قرار ڏئي ٿي

^[2]^[8]^[1]

انهيءَ اختلاف جو هڪ سبب اهو آهي ته بعد جي سنڌي-فارسي تاريخن ۾ سمن جي شروعاتي حڪمرانن جي حڪومت جا سال همعصر دهلي سلطنت جي ماخذن سان هميشه ٺهڪندڙ ناهن. جديد محققن ان ڪري ابن بطوطه، دهلي سلطنت جي تاريخن، خطن ۽ پوءِ جي سنڌي تاريخن کي پاڻ ۾ ڀيٽي نئين تاريخي ترتيب ٺاهڻ جي ڪوشش ڪئي آهي.^[8]

وفات

ڄام انڙ جي موت بابت پڻ مختلف روايتون آهن. تاريخ معصومي سان لاڳاپيل روايت موجب سندس عملدار ڪاهه بن تماچي ساڻس ناراض ٿيڻ کان پوءِ بکر جي علي شاهه ۽ ملڪ فيروز سان وڃي مليو. انهن جي حملي دوران ڄام انڙ مارجي ويو؛ پوءِ سمن ملڪ فيروز ۽ ڪاهه کي قتل ڪري انڙ جو بدلو ورتو.^[5]

ٻين روايتن ۾ ڄام انڙ جي قدرتي موت جو ذڪر ملي ٿو. جديد سنڌيانا ۾ سندس وفات 1354ع ڄاڻائي وئي آهي، جڏهن ته ٻين تاريخي ترتيبن ۾ 1353ع يا ان کان اڳ جون تاريخون ڏنل آهن.^[1]

ان ڪري سندس موت جو صحيح سال ۽ سبب قطعي طور طئي ٿيل نه سمجهيو وڃي ٿو.

جانشيني

ڄام انڙ کان پوءِ سما اقتدار سندس خاندان ۽ ويجهن مائٽن وٽ رهيو. مختلف ماخذن ۾ جانشينيءَ جي ترتيب بابت به اختلاف آهي، پر ڄام جوڻو ۽ ڄام ٻانڀڻيو شروعاتي سما حڪمرانن مان اهم آهن.^[8]

انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب ڄام انڙ کان پوءِ سندس ڀاءُ ڄام جوڻي ۽ سندس پٽ ڄام ٻانڀڻي جي گڏيل حڪومت قائم ٿي.^[1]

سمن جي ايندڙ حڪمرانن ۾ ڄام تماچي، ڄام صلاح الدين، ڄام نظام الدين ۽ ٻين ڄامن جو ذڪر ملي ٿو. سما اقتدار پنهنجي عروج تي ڄام نظام الدين ثاني جي دور ۾ پهتو.

تاريخي اهميت

ڄام انڙ جي اهميت سندس حڪومت جي مختصر مدت کان وڌيڪ سنڌ ۾ هڪ نئين سياسي گهراڻي جي قيام سبب آهي. سندس دور سان سومرا اقتدار کان سما اقتدار ڏانهن منتقلي جو اهم مرحلو ڳنڍيل آهي.

سما حڪمرانن جي ايندڙ دور ۾ سنڌ ۾ مقامي خودمختيار حڪومت مضبوط ٿي، ٺٽو هڪ اهم شهري ۽ واپاري مرڪز بڻيو ۽ فن، تعمير ۽ علمي سرگرمين ۾ واڌ آئي. مڪلي جو وسيع تاريخي قبرستان سما دور جي سياسي ۽ ثقافتي عروج جو سڀ کان نمايان مادي ورثو آهي.

ڄام انڙ جي پنهنجي دور جون سڃاتل يادگار عمارتون تمام گهٽ آهن، تنهنڪري مڪلي جون گهڻيون مشهور سما اڏاوتون سندس دور جون نه پر پوءِ جي سما حڪمرانن جي زماني جون آهن.

تاريخي ماخذ

ڄام انڙ بابت معلومات مختلف دورن جي ماخذن مان ملي ٿي. انهن مان ابن بطوطه جو بيان خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ ته هو سيوهڻ واري واقعي جي زماني ۾ سنڌ ۾ موجود هو. ان جي ڀيٽ ۾ تاريخ معصومي ۽ تحفة الڪرام گهڻو پوءِ لکيل سنڌي-فارسي تاريخي ماخذ آهن، جن ۾ مقامي تاريخي روايتون محفوظ ٿيل آهن.

ويهين ۽ ايڪويهين صديءَ جي محققن، خاص طور نبي بخش خان بلوچ، غلام محمد لاکو، ايم. ايڇ. پنهور ۽ ٻين، انهن روايتن کي دهلي سلطنت جي همعصر ماخذن ۽ تاريخن سان ڀيٽي سما دور جي نئين تاريخي ترتيب ٺاهڻ جي ڪوشش ڪئي آهي.^[8]

پڻ ڏسو

حوالا

1 2 3 4 5 6 "ڄام 'فيروزالدين' انڙ". انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا. سنڌي لئنگئيج اٿارٽي. 18 September 2026 تي حاصل ڪيل.
1 2 3 Lakho, Ghulam Muhammad (1987), سمن جي سلطنت [The Sultanate of Sammas], Hyderabad: Sindh University Press
1 2 3 4 5 "Ibn Battuta at Sehwan (Sindh)" (PDF). M. H. Panhwar. 18 September 2026 تي حاصل ڪيل.
↑ "انڙ". آن لائين سنڌي ڊڪشنريون. سنڌي لئنگئيج اٿارٽي. 18 September 2026 تي حاصل ڪيل.
1 2 3 4 5 "The Sammah Jams or rulers of Sind". A History of Sind, Volume II. Mirza Kalichbeg Fredunbeg پاران ترجمو ڪيل. 1902.
↑ "سمن جي دور جو عام جائزو". سنڌ سلامت ڪتاب گهر. 18 September 2026 تي حاصل ڪيل.
↑ Elliot, H. M. (1867). The History of India, as Told by Its Own Historians. جلد 1. Trübner and Co.
1 2 3 4 5 Lakho, Ghulam Muhammad, مرتب (2006). The Samma Kingdom of Sindh: Historical Studies. Jamshoro: Institute of Sindhology, University of Sindh. ISBN 9789694050782.

ڪتابيات

Panhwar, M. H. (August 1983), Chronological Dictionary of Sindh (From Geological Times to 1539), Jamshoro: Institute of Sindhology, University of Sindh

Islam, Riazul (2006), "The Rise of the Sammas in Sindh (Based on Contemporary Sources)", ۾ Lakho, Ghulam Muhammad (مرتب), The Samma Kingdom of Sindh: Historical Studies, Jamshoro: Institute of Sindhology, University of Sindh, ص. 13–47, ISBN 9789694050782

Baloch, Nabi Bakhsh (2006), "Chronology of the Samma Rulers", ۾ Lakho, Ghulam Muhammad (مرتب), The Samma Kingdom of Sindh: Historical Studies, Jamshoro: Institute of Sindhology, University of Sindh, ص. 49–59, ISBN 9789694050782

Lari, Suhail Zaheer (1994), A History of Sindh, Oxford University Press, ISBN 9780195775013

Lakho, Ghulam Muhammad (1987), سمن جي سلطنت [The Sultanate of Sammas], Hyderabad: Sindh University Press

Fredunbeg, Mirza Kalichbeg (1902), A History of Sind, Volume II

Elliot, H. M. (1867), The History of India, as Told by Its Own Historians: The Muhammadan Period, جلد 1, London: Trübner and Co.

مير علي شير قانع ٺٽوي، تحفة الڪرام، مرتب ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ، مترجم مخدوم امير احمد، سنڌي ادبي بورڊ، ڄامشورو.

رحيمداد خان مولائي شيدائي، جنت السنڌ، سنڌيڪا اڪيڊمي، ڪراچي، 2006ع.

ڄام انڙ فيروزالدين سمن جي بادشاھي
پيشرو سومرا گهراڻو	سنڌ جو سما حڪمران 14هين صدي	جانشين ڄام جوڻو ۽ ڄام ٻانڀڻيو

[Sindhiana-1] 1 2 3 4 5 6 "ڄام 'فيروزالدين' انڙ". انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا. سنڌي لئنگئيج اٿارٽي. 18 September 2026 تي حاصل ڪيل.

[Lakho-2] 1 2 3 Lakho, Ghulam Muhammad (1987), سمن جي سلطنت [The Sultanate of Sammas], Hyderabad: Sindh University Press

[IbnBattuta-3] 1 2 3 4 5 "Ibn Battuta at Sehwan (Sindh)" (PDF). M. H. Panhwar. 18 September 2026 تي حاصل ڪيل.

[4] "انڙ". آن لائين سنڌي ڊڪشنريون. سنڌي لئنگئيج اٿارٽي. 18 September 2026 تي حاصل ڪيل.

[Masumi-5] 1 2 3 4 5 "The Sammah Jams or rulers of Sind". A History of Sind, Volume II. Mirza Kalichbeg Fredunbeg پاران ترجمو ڪيل. 1902.

[6] "سمن جي دور جو عام جائزو". سنڌ سلامت ڪتاب گهر. 18 September 2026 تي حاصل ڪيل.

[7] Elliot, H. M. (1867). The History of India, as Told by Its Own Historians. جلد 1. Trübner and Co.

[Kingdom-8] 1 2 3 4 5 Lakho, Ghulam Muhammad, مرتب (2006). The Samma Kingdom of Sindh: Historical Studies. Jamshoro: Institute of Sindhology, University of Sindh. ISBN 9789694050782.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]