راجا چچ

چچ
چچ سان منسوب چانديءَ جو دَمّو؛ ان تي شري يشادتيه جي براهمي لکت پڙهي وئي آهي. هن سڪي جي مخصوص حڪمران سان نسبت بابت جديد سڪن جي تحقيق ۾ اختلاف موجود آهي.
سنڌ جو مهاراجا
لڳ ڀڳ 632ع–671ع
پيشرو	راءِ ساهسي ٻيون
جانشين	چندر
زال/مڙس	راڻي سُهندي
اولاد	ڏهرسيه، راجا ڏاهر؛ ٻائي
گهر	برهمڻ
گهراڻو	چچ گهراڻو
پيءُ	سيلائج
مذهب	هندومت

چچ پٽ سيلائج (انگريزي: Chach of Aror؛ حڪومت لڳ ڀڳ 632ع–671ع) ستين صدي عيسويءَ ۾ سنڌ جو برهمڻ حڪمران ۽ چچ يا برهمڻ گهراڻي جو باني هو. هو شروعات ۾ راءِ گهراڻي جي آخري بادشاهه راءِ ساهسي ٻئي جي درٻار ۾ ملازم ٿيو ۽ پنهنجي انتظامي قابليت سبب آهستي آهستي حڪومت جي اهم عملدارن مان بڻجي ويو.

چچ نامو موجب راءِ ساهسي جي وفات کان پوءِ چچ، بادشاهه جي بيوه راڻي سُهندي جي مدد سان سياسي اقتدار سنڀاليو، پوءِ ساڻس شادي ڪئي ۽ راءِ گهراڻي جي جاءِ تي پنهنجي گهراڻي جي حڪومت قائم ڪئي. سندس تخت نشينيءَ کي راءِ ساهسي جي هڪ مائٽ، روايت ۾ مهرت يا مهروت نالي حڪمران، چئلينج ڪيو؛ چچ کيس شڪست ڏئي پنهنجي اقتدار کي مستحڪم ڪيو.

چچ جي حڪومت بابت گهڻي تفصيلي ڄاڻ چچ نامي مان ملي ٿي، جنهن ۾ کيس سنڌو ماٿريءَ جي مختلف صوبن ۽ ماتحت حڪمرانن کي ٻيهر پنهنجي اختيار هيٺ آڻيندڙ حڪمران طور پيش ڪيو ويو آهي. هن بياس ۽ راويءَ جي علائقن، سِڪا، ملتان، سيوستان، ٻُڌيا، برهمڻ آباد، ارمابيل ۽ مڪران ڏانهن مهمون ڪيون ۽ اولهندي سرحد کي ڪرمان جي طرف تائين منظم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.

چچ جي وفات کان پوءِ سندس ڀاءُ چندر تخت تي ويٺو. روايت موجب چندر لڳ ڀڳ اٺ سال حڪومت ڪئي؛ ان کان پوءِ چچ جي پٽن ڏهرسيه ۽ ڏاهر وچ ۾ سنڌ جي مختلف حصن تي اقتدار ورهايو ويو، ۽ آخرڪار ڏاهر اروڙ جو مکيه حڪمران بڻيو.

ماخذ ۽ تاريخ نويسي

چچ جي حڪومت بابت بنيادي ۽ سڀ کان تفصيلي ماخذ چچ نامو آهي. اهو متن موجوده فارسي صورت ۾ 13هين صديءَ ۾ علي ڪوفيءَ سان منسوب آهي ۽ راءِ گهراڻي، چچ جي اڀار، سندس فوجي مهمن، سندس جانشينن ۽ پوءِ محمد بن قاسم جي سنڌ فتح جو تفصيلي بيان ڏئي ٿو.

روايتي تاريخ نويسيءَ ۾ چچ نامي کي هڪ اڳوڻي عربي فتحنامي جو فارسي ترجمو سمجهيو ويندو رهيو آهي. جديد مورخ منان احمد آصف هن روايتي تشريح تي اعتراض ڪيو آهي. سندس تحقيق موجب موجوده چچ نامو کي فقط ڪنهن گم ٿيل عربي تاريخ جو لفظي ترجمو نه، پر 13هين صديءَ جي سنڌ ۾ تيار ٿيل هڪ سياسي ۽ ادبي متن طور پڙهڻ گهرجي، جنهن ۾ حڪمراني، اخلاق، صلاحيت، سرحد ۽ سياسي مشروعيت بابت پنهنجو فڪري نظام موجود آهي.

انڪري چچ جي زندگيءَ جا محل سان لاڳاپيل تفصيل، سُهنديءَ سان تعلق، مخالفن کي دوکي سان ختم ڪرڻ ۽ ڪجهه فوجي واقعن جا داستان لفظ بہ لفظ همعصر دستاويزي حقيقت طور وٺڻ بدران ماخذ جي نوعيت کي نظر ۾ رکندي بيان ڪيا وڃن ٿا.

بعد جي سنڌي تاريخن، خاص ڪري تاريخ معصومي، تحفة الڪرام، رحيمداد خان مولائي شيدائي جي جنت السنڌ ۽ جديد دور ۾ ايڇ. ٽي. لئمبرڪ جي تحقيق ۾ پڻ چچ جي دور جو تفصيلي جائزو ورتو ويو آهي.

ابتدائي زندگي

روايت موجب چچ هڪ برهمڻ خاندان ۾ پيدا ٿيو. سندس پيءُ جو نالو سيلائج ڏنو وڃي ٿو ۽ خاندان کي اروڙ ڀرسان هڪ مذهبي مرڪز يا مندر جي خدمت سان وابسته بيان ڪيو وڃي ٿو.

چچ نامي ۾ چچ کي پڙهيل لکيل، خوشخط ۽ انتظامي معاملن ۾ ماهر نوجوان طور پيش ڪيو ويو آهي. هو ابتدا ۾ راءِ ساهسي ٻئي جي وزير رام جي دفتر ۾ محرر يا منشي مقرر ٿيو. هڪ موقعي تي رام جي غير موجودگيءَ ۾ چچ راجا اڳيان سرڪاري خط پيش ڪيو ۽ ان جو جواب تيار ڪيو. سندس تحرير ۽ قابليت کان متاثر ٿي راجا کيس وڌيڪ ذميواريون ڏنيون.

وقت سان گڏ هو درٻار جي اعليٰ عملدارن مان بڻجي ويو ۽ حڪومت جي روزمره معاملن ۾ سندس اثر وڌندو ويو.

راڻي سُهندي ۽ درٻار

چچ نامي جي مشهور روايت موجب راڻي سُهندي چچ جي شخصيت ۽ قابليت کان متاثر ٿي ساڻس ويجهڙائپ پيدا ڪئي. متن چچ کي شروعات ۾ اهڙي تعلق کان انڪار ڪندڙ وفادار برهمڻ عملدار طور پيش ڪري ٿو، پر پوءِ ٻنهي وچ ۾ رازداريءَ سان ملاقاتن جو ذڪر ڪري ٿو.

هي داستان چچ جي سياسي اڀار جي مرڪزي حصي طور بعد جي تاريخن ۾ بار بار ورجايو ويو آهي. جديد تحقيق ان کي محل جي سڌي ۽ آزاد طور ثابت ٿيل واقعي بدران چچ نامي جي سياسي مشروعيت واري داستان جو حصو پڻ سمجهي ٿي.

راءِ ساهسي جي وفات ۽ تخت نشيني

راءِ ساهسي ٻيو بي اولاد مري ويو. چچ نامي موجب بادشاهه جي آخري بيماريءَ دوران راڻي سُهنديءَ کي خدشو پيدا ٿيو تہ بادشاهه جي وفات کان پوءِ سندس مائٽ حڪومت تي قبضو ڪندا ۽ راڻيءَ ۽ چچ جي حيثيت ختم ٿي ويندي.

روايت موجب راجا جي وفات جي خبر ڪجهه وقت لاءِ لڪائي وئي ۽ درٻار جي ڪجهه طاقتور مخالفن کي بي اثر ڪيو ويو. پوءِ چچ کي بادشاهه جو نائب ظاهر ڪيو ويو ۽ مقامي سردارن ۽ جاگيردارن کان سندس اطاعت ورتي وئي.

ساهسيءَ جي موت جو اعلان ٿيڻ کان پوءِ چچ سُهنديءَ سان شادي ڪئي ۽ سنڌ جو حڪمران بڻيو. هن واقعي سان راءِ گهراڻو ختم ٿيو ۽ چچ گهراڻو قائم ٿيو.

اقتدار مضبوط ڪرڻ

تاريخ معصومي جي روايت موجب چچ تخت سنڀالڻ کان پوءِ خزاني مان انعام ورهايا، فوجين جون پگهارون وڌايون ۽ اشرافيه جي حمايت حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.

انهن روايتن کي جديد تاريخ نويسيءَ ۾ احتياط سان استعمال ڪيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ تاريخ معصومي خود چچ جي زماني کان ڪيترائي صديون پوءِ لکيل آهي.

مهرت سان جنگ

راءِ ساهسي جي موت کان پوءِ سندس هڪ مائٽ، جنهن کي مختلف نسخن ۾ مهرت، مهروت يا ساڳين صورتن ۾ لکيو ويو آهي، چچ جي تخت نشينيءَ کي چئلينج ڪيو. پوئين روايتن ۾ کيس چتور جو حڪمران يا ساهسي جو ڀاءُ سڏيو ويو آهي.

مهرت چچ جي برهمڻ اصل کي سندس خلاف دليل بڻايو ۽ دعويٰ ڪئي تہ هڪ برهمڻ کي بادشاهت ۽ جنگ جو حق نه آهي. چچ نامي موجب ٻنهي فوجن جي مقابلي دوران مهرت ۽ چچ پاڻ ۾ دوبدو مقابلي تي راضي ٿيا.

روايت موجب چچ پهرين پاڻ کي پيادل وڙهندڙ برهمڻ ظاهر ڪيو، پر مقابلي دوران اوچتو گهوڙي تي چڙهي مهرت کي تلوار سان قتل ڪيو. سندس موت کان پوءِ مخالف لشڪر ڀڄي ويو ۽ چچ اروڙ واپس موٽي پنهنجي اقتدار کي وڌيڪ مضبوط ڪيو.

لئمبرڪ هن داستان جي جاگرافيءَ تي شڪ ظاهر ڪيو. سندس خيال ۾ چتور يا جتور واري سڃاڻپ ڏکي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ راجپوتانا جي اوڀر وارن علائقن ۽ سنڌ جي وچ ۾ ٻيون سياسي قوتون موجود هيون. هن امڪان ظاهر ڪيو تہ روايت ۾ ڄاڻايل علائقو سنڌ جي وڌيڪ ويجهي ريگستاني سرحد سان لاڳاپيل ٿي سگهي ٿو.

حڪومت جي تنظيم

ستين صديءَ جي سنڌ ۽ ڀرپاسي جي سياسي قوتن جو نقشو؛ برهمڻ گهراڻي جي حڪومت سنڌو ماٿريءَ جي وڏي حصي تي پکڙيل ڏيکاري وئي آهي

چچ کي راءِ گهراڻي کان هڪ وسيع مگر جزوي طور غير مرڪزي سياسي نظام ورثي ۾ مليو. مختلف علائقن تي مقامي گورنر، قبائلي سردار ۽ ماتحت راجا حڪومت ڪندا هئا، جن مان ڪجهه راءِ گهراڻي جا مائٽ ۽ ڪجهه مقامي خاندان هئا.

چچ جي ڪيترين فوجي مهمن جو بنيادي مقصد مڪمل نوان علائقا فتح ڪرڻ بدران اهڙن اڳوڻن ماتحت علائقن کي پنهنجي نئين حڪومت جي تابع آڻڻ پڻ هو.

اروڙ سندس بنيادي گادي هئي. پنهنجي مهمن دوران هن پنهنجي ڀاءُ چندر کي اروڙ ۽ مرڪزي حڪومت جي معاملن جي نگرانيءَ لاءِ اهم اختيار ڏنا.

چندر کي اختيار ڏيڻ

روايت موجب چچ پنهنجي ڀاءُ چندر کي اروڙ ۾ اهم انتظامي منصب ڏنو ۽ اعلان ڪيو تہ سندس غير موجودگيءَ ۾ حڪومت جا معاملا چندر هلائيندو.

چندر مذهبي علم سان وابسته برهمڻ طور پڻ بيان ڪيو وڃي ٿو. چچ جي ڊگهي فوجي مهمن دوران سندس انتظامي ڪردار شايد ان سبب اهم ٿيو ۽ آخرڪار چچ جي وفات کان پوءِ هو ئي تخت تي ويٺو.

اتر ۽ اتر-اوڀر واريون مهمون

بياس ۽ بابيا

چچ پهرين بياس درياهه جي علائقي ڏانهن وڌيو. چچ نامي ۾ بابيا يا ساڳي نالي واري قلعي جو ذڪر اچي ٿو، جتي مقامي حڪمران چتر يا چتيرا مزاحمت ڪئي.

جنگ ۾ شڪست کان پوءِ چتر قلعي ۾ پناهه ورتي ۽ پوءِ اسڪلنده ڏانهن ڀڄي ويو.

اسڪلنده جي فتح

چچ چتر جو تعاقب ڪندي اسڪلنده پهتو. روايت موجب هن شهر جي هڪ بااثر شخص شجاع سان ڳجهي خط و ڪتابت ڪئي ۽ واعدو ڪيو تہ جيڪڏهن هو چتر کي هٽائيندو ته اسڪلنده جي حڪومت کيس ڏني ويندي.

چتر جي قتل کان پوءِ شجاع کي مقامي انتظام ڏنو ويو ۽ شهر جي اشرافيه چچ جي اطاعت قبول ڪئي.

سِڪا ۽ ملتان

اسڪلنده کان پوءِ چچ سِڪا ۽ ملتان جي طرف وڌيو. ملتان واري صوبي جو حڪمران روايت ۾ بجهيراءِ يا باجيراءِ سڏيو ويو آهي ۽ کيس راءِ ساهسي جو مائٽ ڄاڻايو ويو آهي.

چچ جو پهريون وڏو مقابلو سِڪا واري علائقي ۾ ٿيو. سندس مخالفن ۾ سيهول ۽ اجسين جا نالا ڏنا وڃن ٿا. بياس درياهه جي پاڻي گهٽجڻ کان پوءِ چچ فوج پار ڪري مخالفن کي شڪست ڏني ۽ سِڪا تي قبضو ڪيو.

پوئين سنڌي روايتن ۾ جنگ دوران وڏي خونريزي، قيدين کي غلام بنائڻ ۽ پنج هزار ماڻهن جي قتل جا انگ ڏنا ويا آهن. اهي انگ چچ نامي جي داستاني روايت مان اچن ٿا ۽ آزاد همعصر ذريعن سان تصديق ٿيل ناهن.

چچ پوءِ راوي درياهه پار ڪري ملتان تي چڙهائي ڪئي. بجهيراءِ آخرڪار شهر ڇڏي ڪشمير جي طرف هٽي ويو ۽ چچ ملتان تي قبضو ڪري اتي پنهنجو انتظام قائم ڪيو.

ڪشمير واري سرحد

ملتان کان پوءِ چچ برهماپور، ڪرور، اشهار ۽ اترين علائقن ڏانهن وڌيو. روايت موجب هن ڪشمير جي سرحد تائين پنهنجي اقتدار جي نشاني قائم ڪئي ۽ اتي وڻ پوکرايا.

هن سفر جي صحيح جاگرافي ۽ ڪيترن قديم هنڌن جي جديد سڃاڻپ بابت محققن ۾ اختلاف موجود آهي.

ٻُڌيا ۽ سيوستان

سيوهڻ جي تاريخي قلعي جون ڀتيون؛ قديم سيوستان چچ جي مهمن ۾ اهم مرڪز هو

اتر واري مهم کان پوءِ چچ اروڙ موٽي ڪجهه وقت رهيو. پوءِ هن سنڌو درياهه پار ڪري ٻُڌيا ۽ سيوستان ڏانهن مهم ڪئي.

ٻُڌيا جو هڪ حڪمران مختلف نسخن ۾ ڀنڊرگو، ڀاگو يا ٻين صورتن سان اچي ٿو. سندس گادي ڪڪراج بيان ڪئي وئي آهي. مقامي سردار جي پٽ چچ جي اطاعت قبول ڪئي ۽ پنهنجي عهدي تي برقرار رهيو.

چچ پوءِ سيوستان پهتو. اتي جي گورنر متو يا متا شروعاتي مزاحمت کان پوءِ آڻ مڃي. چچ کيس سندس عهدي تي برقرار رکيو، پر پنهنجي هڪ اعتماد واري عملدار کي نگرانيءَ لاءِ ساڻس مقرر ڪيو.

هي واقعو چچ جي حڪمرانيءَ جي هڪ اهم نموني کي ڏيکاري ٿو: هر شڪست کاڌل مقامي حاڪم کي هٽائڻ بدران ڪجهه کي خراج ۽ وفاداريءَ جي شرط تي پنهنجي عهدي تي رهڻ ڏنو ويو.

برهمڻ آباد ۽ اگهم لوهاڻو

1857ع ۾ ڇپيل برهمڻ آباد جي کنڊرن جي تصوير

برهمڻ آباد چچ جي حڪومت جو اهم سياسي ۽ معاشي مرڪز هو. ان جو مقامي حاڪم اگهم لوهاڻو هو، جنهن جي اثر هيٺ لوهاڻن سان گڏ لاکا، سما ۽ سهتا جهڙا گروهه پڻ روايتن ۾ ذڪر ٿين ٿا.

چچ اگهم کي اطاعت جو پيغام موڪليو، پر اگهم مزاحمت اختيار ڪئي. ٻنهي طرفن وچ ۾ ڊگهو مقابلو ٿيو. چچ نامي جي روايت موجب برهمڻ آباد جو گهيرو لڳ ڀڳ هڪ سال هليو.

اگهم جي وفات کان پوءِ سندس پٽ سربند چچ سان صلح ڪيو ۽ مقامي انتظام ۾ برقرار رهيو.

ٻڌ مذهبي حلقا

برهمڻ آباد جي علائقي ۾ ٻڌ ڌرم جي وڏي موجودگي هئي. روايت ۾ اگهم جي روحاني مرشد ٻڌرڪو يا ٻڌراکو جو ذڪر اچي ٿو، جيڪو هڪ ٻڌ وهار سان وابسته هو.

چچ جي برهمڻ هئڻ باوجود، روايت موجب هن ٻڌرڪو سان ملاقات ڪئي، کيس مذهبي سرگرميون جاري رکڻ ڏنيون ۽ وهار جي مرمت ۾ مدد جو واعدو ڪيو.

اهو واقعو سنڌ جي ان دور جي مذهبي پيچيدگيءَ کي ظاهر ڪري ٿو، جتي برهمڻ حڪمران، ٻڌ مذهبي مرڪز ۽ مختلف مقامي سماجي گروهه گڏ سياسي نظام جو حصو هئا.

اگهم جي خاندان سان لاڳاپا

پوئين روايتن موجب چچ اگهم جي بيوه سان پڻ شادي ڪئي، جڏهن تہ سربند کي مقامي حيثيت ڏني وئي ۽ شاهي خاندان سان سڱابندي ذريعي نئين انتظام سان ڳنڍيو ويو.

جتن ۽ لوهاڻن بابت پاليسي

برهمڻ آباد جي فتح کان پوءِ چچ نامو چچ طرفان ڪجهه جتن ۽ لوهاڻن تي سخت سماجي ۽ فوجي پابنديون لاڳو ڪرڻ جو بيان ڏئي ٿو. روايت موجب انهن مان ڪجهه گروهن کي زين سان گهوڙي سواري ڪرڻ، مخصوص قسم جا قيمتي ڪپڙا پائڻ، سر ڍڪڻ ۽ اشرافي حيثيت سان لاڳاپيل ڪجهه نشان استعمال ڪرڻ کان روڪيو ويو. ساڳئي وقت کين رستن جي رهنمائي ڪرڻ، جاسوسيءَ جون خدمتون سرانجام ڏيڻ، سرڪاري سامان کڻڻ ۽ فوجي ضرورتن وقت مدد مهيا ڪرڻ جهڙا فرض پڻ سونپيا ويا.

انهن حڪمن جي نوعيت ۽ مقصد جي تعبير بابت جديد مورخن ۾ اختلاف موجود آهي. انهن پابندين کي هڪ طرف سماجي يا ذات پات تي ٻڌل امتيازي پاليسيءَ جي صورت ۾ ڏٺو ويو آهي، جڏهن تہ ٻئي طرف انهن کي تازو فتح ڪيل ۽ فوجي لحاظ کان اثرائتن قبائلي گروهن جي طاقت محدود ڪرڻ، کين سياسي طور غير مسلح رکڻ ۽ نئين حڪمران جي مرڪزي اختيار کي مضبوط ڪرڻ جي ڪوشش طور پڻ سمجهيو ويو آهي.

مڪران ۽ اولهندي سرحد

برهمڻ آباد ۽ سنڌ جي اندروني علائقن کي پنهنجي تابع ڪرڻ کان پوءِ چچ اولهه طرف مڪران ۽ ڪرمان جي سرحد ڏانهن ويو.

چچ نامي موجب راءِ سُهيرس ٻئي جي دور ۾ سنڌ جو ڪجهه اولهندو علائقو ايراني يا نيمروز واري طاقت جي اثر هيٺ ويو هو. چچ جي مهم جو مقصد سنڌ جي پراڻي اثر کي اولهه طرف ٻيهر بحال ڪرڻ ۽ پنهنجي سلطنت جي حد مقرر ڪرڻ هو.

ارمابيل

چچ پهرين ارمابيل پهتو، جنهن کي عام طور قديم لسٻيلو واري علائقي سان ڳنڍيو وڃي ٿو. مقامي حاڪم سندس اطاعت قبول ڪئي.

مڪران بابت روايتن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ ان دور ۾ ڪجهه مقامي سياسي مرڪز ٻڌ مذهبي اشرافيه جي هٿ ۾ هئا.

ڪرمان جي سرحد

چچ نامي ۾ چچ جي ڪرمان طرف وڃڻ ۽ سنڌ جي حد مقرر ڪرڻ جو ذڪر اچي ٿو. روايت موجب هن هڪ ندي يا واديءَ ڀرسان سرحد جي نشاني قائم ڪئي ۽ کجور جا وڻ پوکرايا.

هن مهم جي روايتي متن ۾ هجري تاريخن سان تضاد موجود آهن. ڪجهه سنڌي ترجمن ۾ ان کي 2هه يا 613ع سان ڳنڍيو ويو آهي، جيڪو چچ جي عام طور قبول ٿيل 632ع کان پوءِ واري حڪومت سان ٺهڪي نٿو اچي. انڪري اها تاريخ متن جي chronology جي مسئلن مان هڪ سمجهي وڃي ٿي، ۽ مهم کي قطعي 613ع ۾ رکڻ مناسب ناهي.

قندابيل

مڪران کان پوءِ چچ قندابيل ڏانهن وڌيو. روايت موجب مقامي آبادي مزاحمت کان پوءِ خراج ڏيڻ قبول ڪيو ۽ سؤ خچر ۽ هڪ لک درهم جهڙي ادائيگيءَ جو ذڪر اچي ٿو.

رقمن ۽ مال جي اهڙن عين انگن کي چچ نامي جي روايتي تفصيل طور پڙهيو وڃي ٿو؛ انهن جي آزاد همعصر تصديق موجود ناهي.

ابتدائي عرب مهمون ۽ سنڌ

چچ جي حڪومت لڳ ڀڳ انهيءَ زماني سان ملي ٿي، جڏهن راشدين خلافت جي فوجن ايران، ڪرمان، سيستان ۽ مڪران تائين پهچڻ شروع ڪيو. سنڌ ۽ عرب-ايراني دنيا جي وچ واري سرحد ان سبب ستين صديءَ جي وچ تائين وڌيڪ فوجي اهميت اختيار ڪئي.

عربي مؤرخ البلاذري جي روايت موجب خليفي عمر بن خطاب جي دور ۾ بحرين ۽ عمان جي والي عثمان بن ابي العاص پنهنجن ڀائرن جي اڳواڻيءَ ۾ هندستاني ساحل ڏانهن بحري مهمون موڪليون، جن ۾ ديبل، ٿاڻو ۽ ڀروچ جو ذڪر اچي ٿو. انهن مهمن جي صحيح نتيجن بابت مختلف ماخذن ۾ اختلاف آهي.

چچ نامي ۾ ديبل جي هڪ ابتدائي عرب حملي کي ناڪام ٿيل مهم طور بيان ڪيو ويو آهي، جڏهن تہ البلاذريءَ جو بيان ڪجهه مختلف آهي. انڪري اهڙين شروعاتي سامونڊي مهمن کي چچ جي ذاتي فتح يا شڪست سان قطعي طور ڳنڍڻ ڏکيو آهي.

علي بن ابي طالب جي خلافت دوران پڻ مڪران کان اوڀر طرف عرب مهمن جو ذڪر ملي ٿو. سنڌي پوئين تاريخن ۾ حارث بن مره عبدي ۽ ٻين اڳواڻن سان منسوب مهمون بيان ڪيون ويون آهن.

انهن ابتدائي مهمن بابت chronology ۽ جاگرافي مختلف عربي، فارسي ۽ سنڌي ماخذن ۾ هڪجهڙي ناهي. انڪري اهو چوڻ وڌيڪ درست آهي تہ چچ جي حڪومت دوران سنڌ جي اولهندي ۽ سامونڊي سرحدن تي عرب فوجي سرگرمي شروع ٿي چڪي هئي؛ سنڌ جي مڪمل اموي فتح سندس پوٽي واري دور ۾، راجا ڏاهر جي حڪومت دوران 711–712ع ۾ ٿي.

سڪا

چچ سان منسوب سڪن بابت جديد تحقيق خاص طور اهم آهي.

وڪيميڊيا ڪامنز تي موجود هڪ چانديءَ جو دَمّو ڪلاسيڪل نيومسميٽڪ گروپ جي نيلاميءَ جي نسبت جي بنياد تي “Chach of Alor, Šri Yashaditya, circa 632–671” طور فهرست ٿيل آهي.

پر اها نسبت قطعي ناهي. جديد نيومسميٽڪس فهرستن ۾ Śri Yashaditya واري سڪن جي سيريز کي عام طور 679–712ع جي سنڌ سان پڻ ڳنڍيو وڃي ٿو، ۽ ڪجهه محقق ان کي راجا ڏاهر سان سڃاڻڻ جو امڪان پيش ڪن ٿا.

انڪري هي سڪو چچ جي سڌي ذاتي سڪي طور بغير تحفظ جي پيش ڪرڻ مناسب ناهي.

چچ سان لاڳاپيل سڪن جي نسبت

نسبت	تاريخ	پڙهڻي	حيثيت
CNG / ڪامنز واري نسبت	لڳ ڀڳ 632–671ع	شري يشادتيه	چچ سان منسوب
جديد نيومسميٽڪ ڪيٽلاگس	لڳ ڀڳ 679–712ع	شري يشادتيه	بعد واري چچ گهراڻي، ممڪن طور ڏاهر جي دور سان نسبت

مذهب

چچ کي روايتن ۾ هڪ برهمڻ ۽ هندو مذهبي پسمنظر رکندڙ حڪمران طور بيان ڪيو وڃي ٿو.

پر سندس حڪومت مذهبي طور هڪجهڙي نه هئي. سنڌ ۾ ٻڌ ڌرم جا اهم مرڪز، خانقاهون ۽ مقامي ٻڌ حڪمران موجود هئا. برهمڻ آباد ۽ مڪران سان لاڳاپيل روايتن ۾ ٻڌ پروهتن ۽ ساماني سردارن جو ذڪر ملي ٿو.

چچ ڪڏهن انهن سان جنگ ڪئي، پر آڻ مڃيندڙ ٻڌ حاڪمن ۽ مذهبي اڳواڻن کي سندن مقامي حيثيت برقرار رکڻ جا مثال به ملن ٿا. انڪري سندس حڪومت کي رڳو “هندو بمقابله ٻڌ” تڪرار طور پيش ڪرڻ جديد تحقيق ۾ گهڻو سادو تصور سمجهيو وڃي ٿو.

خاندان

چچ جي شاهي خاندان بابت چچ نامي ۾ ڪيترائي نالا ملن ٿا. راڻي سُهاندي مان کيس ٻه پٽ، ڏهرسيه ۽ راجا ڏاهر، ڄاوا. لئمبرڪ موجب چچ کي ٻائي نالي هڪ ڌيءَ پڻ هئي، پر متن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ هوءَ ممڪن طور سندس ٻي زال مان هئي.

چچ جي وفات کان پوءِ سندس خاندان سنڌ جي سياسي جانشينيءَ ۾ اهم حيثيت اختيار ڪئي. شروعات ۾ تخت سندس ڀاءُ چندر کي مليو، جڏهن تہ بعد ۾ چچ جا پٽ به مختلف علائقن جي حڪمرانيءَ ۽ تخت جي جانشينيءَ ۾ نمايان ٿيا. آخرڪار راجا ڏاهر سنڌ جو حڪمران بڻيو ۽ چچ جي قائم ڪيل گهراڻي جي آخري اهم بادشاهه طور سامهون آيو.

وفات ۽ جانشيني

چچ جي وفات جي صحيح سال بابت پڻ مختلف روايتون آهن. جديد تاريخي ترتيب ۾ سندس حڪومت جو خاتمو عام طور 671ع ڌاري رکيو وڃي ٿو.

ڪجهه سنڌي پوئين تاريخن ۾ سندس وفات 40هه/660–661ع پڻ ڄاڻائي وئي آهي. هيءَ تاريخ سندس عام طور قبوليل 632–671ع واري حڪومت سان نه ٿي ملي، تنهنڪري 671ع کي جديد ڪرونالاجي ۽ 40هه کي متبادل روايت طور رکڻ مناسب آهي.

چچ کان پوءِ سندس پٽن مان ڪنهن بدران سندس ڀاءُ چندر تخت تي ويٺو. چندر تقريباً اٺ سال حڪومت ڪئي.

بعد ۾ چچ جا پٽ ڏهرسيه ۽ ڏاهر سياسي طور اهم ٿيا. ڏهرسيه برهمڻ آباد واري حصي سان ۽ ڏاهر اروڙ واري بادشاهت سان وابسته ٿيو. آخرڪار ڏاهر چچ گهراڻي جو سڀ کان مشهور ۽ آخري آزاد حڪمران بڻيو.

تاريخي اهميت

چچ جي حڪومت سنڌ جي قبل از عرب تاريخ ۾ هڪ اهم گهراڻوي ۽ سياسي تبديليءَ جي نمائندگي ڪري ٿي. راءِ گهراڻي جي خاتمي کان پوءِ هن نئون برهمڻ حڪمران گهراڻو قائم ڪيو ۽ سنڌ جي مختلف صوبن ۽ ماتحت حڪمرانن تي مرڪزي اختيار ٻيهر قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. سندس دور ۾ ملتان کان سيوستان، برهمڻ آباد ۽ مڪران تائين فوجي مهمون ڪيون ويون. چچ مقامي حڪمرانن کي مڪمل طور اقتدار کان هٽائڻ بدران ڪيترن هنڌن تي خراج ۽ سياسي وفاداري قبول ڪرڻ جي شرط تي کين سندن عهدن يا مقامي اختيارن تي برقرار رکيو. اهڙيءَ طرح سندس حڪمرانيءَ ۾ فوجي طاقت سان گڏ ماتحت حڪمرانن سان سياسي ٺاهه پڻ انتظامي حڪمت عمليءَ جو حصو رهيو. چچ جي قائم ڪيل سياسي نظام کي سندس وفات کان پوءِ سندس ڀاءُ ۽ پوءِ سندس خاندان جي ٻين حڪمرانن جاري رکيو، جيڪو آخرڪار راجا ڏاهر جي دور تائين برقرار رهيو.

چچ جو دور ڏکڻ ۽ اولهه ايشيا جي تاريخ جي هڪ وڏي عبوري زماني سان پڻ ملي ٿو، جڏهن ساساني سلطنت جو اقتدار ختم ٿي رهيو هو ۽ عرب خلافت جون فوجون مڪران ۽ سنڌ جي سرحدي علائقن تائين پهچي رهيون هيون. ان ڪري سندس حڪومت کي سنڌ جي قبل از اسلامي سياسي تاريخ ۽ بعد ۾ ٿيندڙ عرب فتح جي وچ واري اهم تاريخي مرحلي طور پڻ ڏٺو وڃي ٿو.

چچ نامي ۾ چچ جي تصوير

چچ نامو چچ کي صرف فاتح طور نه، پر سياسي صلاحيت، حڪمت عملي ۽ حڪمرانيءَ جي ڄاڻ رکندڙ شخص طور پيش ڪري ٿو. متن ۾ سندس زندگيءَ جو سفر هڪ معمولي برهمڻ منشيءَ کان شروع ٿئي ٿو، جيڪو پنهنجي ذهانت، لکڻ پڙهڻ جي قابليت ۽ انتظامي صلاحيت سبب آهستي آهستي وزير بڻجي ٿو، پوءِ بادشاهه جو اعتماد وارو عملدار ۽ آخرڪار تخت جو دعويدار بڻجي اڀري ٿو. اقتدار حاصل ڪرڻ کان پوءِ کيس هڪ فوجي حڪمران ۽ سلطنت جي مختلف علائقن ۽ سرحدن کي منظم ڪندڙ حاڪم طور پيش ڪيو ويو آهي.

منان احمد آصف موجب اهڙي ڪردار نگاري چچ نامي جي وڏي سياسي موضوع جو حصو آهي: حڪمرانيءَ جي مشروعيت فقط نسل يا وراثت مان نه، پر سياسي صلاحيت، مشوري، انصاف ۽ حڪمت مان پڻ پيدا ٿي سگهي ٿي.

حڪومت جي اهم مهمن جو خلاصو

چچ سان منسوب اهم مهمون

علائقو	مخالف / مقامي حڪمران	نتيجو	ماخذياتي حيثيت
اروڙ ڀرسان	مهرت / مهروت	چچ جي فتح ۽ تخت جو استحڪام	چچ نامو ۽ پوئين روايتون
بابيا / بياس	چتر	چتر جي شڪست	چچ نامو
اسڪلنده	چتر ۽ مقامي اشرافيه	نئون ماتحت حاڪم مقرر	چچ نامو
سِڪا	سيهول ۽ اجسين	چچ جي فتح	چچ نامو
ملتان	بجهيراءِ	ملتان چچ جي تابع	چچ نامو
ٻُڌيا	مقامي سردار	خراج ۽ اطاعت	چچ نامو
سيوستان	متا / متو	گورنر برقرار، شاهي نگران مقرر	چچ نامو
برهمڻ آباد	اگهم لوهاڻو	ڊگهي گهيري کان پوءِ چچ جو قبضو	چچ نامو؛ بعد وارا ماخذ
مڪران	مقامي ماتحت حڪمران	سنڌ جي اولهندي اثر جي بحاليءَ جي روايت	چچ نامو
قندابيل	مقامي حڪمران	خراج جي قبوليت	پوئين روايتي تفصيل

چچ گهراڻي جا حڪمران

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو چچ گهراڻو

چچ گهراڻي جي مکيه حڪمرانن جي روايتي ترتيب

#	حڪمران	تقريباً حڪومت	مرڪز / حيثيت
1	چچ پٽ سيلائج	632–671ع	اروڙ
2	چندر	671–679ع	اروڙ
3	ڏهرسيه	لڳ ڀڳ 679ع کان	برهمڻ آباد
4	راجا ڏاهر	لڳ ڀڳ 679/695–712ع	اروڙ؛ آخري آزاد حڪمران

پڻ ڏسو

• چچ گهراڻو
• راءِ گهراڻو
• راء ساهسي ٻيون
• راڻي سُھاندي
• چندر بن سيلائج
• ڏهرسيه
• راجا ڏاهر
• اروڙ
• برهمڻ آباد
• سيوستان
• ملتان
• مڪران
• چچ نامو
• محمد بن قاسم جي سنڌ فتح

وڌيڪ پڙهڻ

• Asif, Manan Ahmed (2016). A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia. Harvard University Press. ISBN 9780674660113.
• Lambrick, H. T. (1990). Sindh: Before the Muslim Conquest. Sindhi Adabi Board.
• Wink, André (1991). Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World. جلد 2. Brill.
• MacLean, Derryl N. (1989). Religion and Society in Arab Sind. Brill. ISBN 9004085513.
• The Chachnamah: An Ancient History of Sind. Mirza Kalichbeg Fredunbeg پاران ترجمو ڪيل. 1900.
• مير محمد معصوم بکري، تاريخ معصومي.
• رحيمداد خان مولائي شيدائي، جنت السنڌ.
• اعجاز الحق قدوسي، سنڌ جي تاريخ.

پيشرو راءِ ساهسي ٻيون

سنڌ جو حڪمران لڳ ڀڳ 632ع–671ع

جانشين چندر