مواد ڏانھن هلو

ٿر

کليل ڄاڻ چيڪلي، وڪيپيڊيا مان
ٿر جو ريگستان
عظيم ڏکڻ ايشيائي ريگستان
ٿر ۾ عورتون ڪم ڪندي
ٿر ريگستان جي ماحولياتي علائقي جو نقشو
ماحوليات
خطوانڊوملايا حياتياتي خطو
حياتي جُغرافيائي علائقوريگستان ۽ خشڪ جھاڙين وارا علائقا
سرحدون
جاگرافي
پکيڙ264,091 چورس ڪلوميٽر (101,966 mi2)
ملڪ
  • هندستان
  • پاڪستان
هندستان جون رياستون ۽ پاڪستان جا صوبا
بيهڪ جا انگ27°N 71°E / 27°N 71°E / 27; 71
آبهوا جو قسم
ريگستاني
تحفظ
خطري هيٺ[1]
محفوظ علائقو41,833 km2 (15.8)%[2]


ٿر
ڏکڻ ايشيا جو رڻپٽ
ڀارت جي رياست راجسٿان ۾ ٿر رڻپٽ
ناسا جي سيارچي جي نڪتل تصوير ۾ پاڪ ڀارت سرحد جي ٻنھي پاسن تي واقع ٿر جو رڻپٽ
خطو200,000 چورس ڪلوميٽر (77,000 mi2)
جاگرافي
ملڪ ڀارت (85%) and  پاڪستان (15%)


ٿر جو رڻپٽ، ٿر جو ريگستان، ( اردو: صحرائے تھر) (انگریزی:Thar Desert):ھي ڏکڻ ايشيا جو سڀ کان وڏو رڻپٽ يا بيابان آهي ۽ 2,00,000 لک ھم چورس ڪلوميٽرن تي پکڙيل آهي.اھو انڊيا۽ پاڪستان جي سرحد تي واقع آھي ۽ انھن ملڪن جي وچ ۾ هڪ قدرتي سرحد وانگر آهي. ھي دنيا جو ارڙهون وڏو رڻپٽ آهي.ان جو 85 سيڪڙو حصو انڊيا ۾ ۽ 15 سيڪڙو پاڪستان ۾ آهي .[3]انڊيا م ان جي پکيڙ اٽڪل 1,70,000 ھم چورس ڪلوميٽر آهي ۽ پاڪستان ۾ 30,000 ھم چورس ڪلوميٽر آهي.انڊيا ۾ !ي بيابان انڊيا جو ٽوٽل ايراضيءَ جو ڏھون حصو آھي ۽ انڊيا جي رياست راجسٿان جو سٺ سيڪڙو حصو ان رڻپٽ ۾ آهي. بيابان جو راجسٿان کان علاوه باقي حصو انڊيا جي پنجاب، گجرات ، ھريانا ۽ پاڪستان جي پنجاب ۽ سنڌ ۾ آھي.[4]

انڊيا ۾ فتح پور شيخاوتي ۾ جوجابا ٻوٽا پوکي سرسبز بنائڻ لاءِ ڪيل ڪوشش.

نالو ۽ مطلب

[سنواريو]

ٿَرُ جي نالي بابت مختلف محققن ۽ ٻوليءَ جي ماهرن مختلف تشريحون پيش ڪيون آهن. عام طور تي ٿر جي لغوي معنيٰ وارياسي زمين بيان ڪئي ويندي آهي، جڏهن ته وڌيڪ وضاحت سان ان مان مراد اهڙي زمين ورتي وڃي ٿي، جنهن ۾ واريءَ جا وڏا دڙا يا ڀٽون موجود هجن.[5]

سنڌي ٻوليءَ ۾ ٿر لفظ کير ڪاڙهي رکڻ کان پوءِ ان جي مٿاڇري تي ڄمندڙ ملائيءَ جي تهه لاءِ پڻ استعمال ٿيندو آهي.[5]

هڪ راءِ موجب ٿر سنسڪرت جي لفظ اسٿل يا سٿل مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ بيٺل، غير وهندڙ يا خشڪ زمين آهي. هندو روايتن ۾ جل ۽ ٿل جا لفظ گڏ استعمال ٿيندا آهن؛ جتي جل مان مراد پاڻي ۽ ٿل مان مراد خشڪي هوندي آهي. عام چوڻي آهي ته: "جل ٿل ۾ ايشور وسي ٿو."[5]

ٻوليءَ جي ارتقا جي لحاظ کان اسٿل جو اچار بدلجي ٿل ٿيو. ٿر ۾ رهندڙ ٺڪر، چارڻ ۽ ڪجهه ٻيون قومون اڪثر ل کي ڙ سان مٽائي اچارينديون آهن، جيئن تلاءُ کي تڙاءُ چون ٿيون. انهيءَ لساني تبديليءَ جي نتيجي ۾ ٿل مان ٿڙ ۽ پوءِ ٿر وجود ۾ آيو. ساڳيءَ طرح جل مان جڙ ۽ پوءِ جر جو لفظ ٺهيو.[5]

رائچند هريجن ۽ ڀيرومل مهرچند آڏواڻي پڻ ٿر جي اشتقاق کي سنسڪرت جي لفظ سٿل سان ڳنڍين ٿا، جنهن جي معنيٰ خشڪ ملڪ يا اهڙو علائقو آهي، جتي ڪو درياهه نه هجي. سندن خيال موجب سٿل مان ٿل ۽ پوءِ ٿر جو لفظ وجود ۾ آيو.[6][7]

ٿر کي ريگستان پڻ سڏيو ويندو آهي. لفظ ريگستان فارسي ٻوليءَ مان ورتل آهي، جتي ريگ جي معنيٰ واري ۽ ستان جي معنيٰ جاءِ يا ملڪ آهي؛ يعني واريءَ جو ملڪ. ڇاڪاڻ⁠تہ هن علائقي ۾ واريءَ جون ڀٽون وڏي تعداد ۾ موجود آهن. ٿر جا مقامي ماڻهو ڀٽ کي ٿري چوندا آهن، تنهن ڪري هڪ ٻي راءِ موجب ڀٽن يا ٿرين سان ڀريل هن علائقي کي ٿرين جو ملڪ يا ٿري جو ملڪ سڏيو ويو، جيڪو وقت سان مختصر ٿي ٿر بڻجي ويو.[6]

تاريخ

[سنواريو]
ويدي دور دوران ٿر ريگستان (نارنگي رنگ ۾)

ٿر ريگستان مان وچون پٿر جو دور (مڊل پيلئولٿڪ) سان تعلق رکندڙ اترين ثقافت (ايٽرين ڪلچر) جا پٿريلا اوزار هٿ آيا آهن، جيڪي مغرب واري علائقي سان منسوب ڪيا وڃن ٿا.[8]

سنڌو ماٿري جي تهذيب تقريباً 3300 ق.م کان 1300 ق.م تائين گھاگھر-هاڪڙا درياهه جي ڀرپاسي وارن علائقن ۾ ترقي ڪئي.[9][10]

تقريباً 1900 ق.م ڌاري سنڌو ماٿري جي تهذيب جي زوال کان پوءِ هند-آريائي قومون اتر-اولهه هندستان ڏانهن لڏي آيون ۽ هن علائقي ۾ آباد ٿيڻ لڳيون.[11][12] ويدي دور (1500 ق.م کان 500 ق.م) دوران مختلف رگ ويدي قبيلا هن علائقي ۾ رهندا هئا ۽ ڪيترن قبيلن جي اتحاد سان ڪُرو بادشاهت وجود ۾ آئي، جيڪا سڀ کان قديم ويدي رياست مڃي وڃي ٿي.[13][14]

هند-گنگا ميدان ۾ ٻئي شهري دور کان اڳ پينٽيڊ گري ويئر ثقافت سان لاڳاپيل ننڍيون آباديون گھاگھر-هاڪڙا ماٿريءَ ۾ قائم ٿيون.[15]

ٽين صدي ق.م تائين موريا سلطنت هندستان جي وڏي حصي تي پنهنجي اقتدار قائم ڪري چڪي هئي ۽ ٿر ريگستان جا ڪجهه علائقا پڻ ان جي حڪومت هيٺ اچي ويا هئا.[16]

عيسوي سن جي پهرين صديءَ جي وچ ڌاري ڪُشان سلطنت موجوده افغانستان مان وڌندي هندستان جي اتر-اولهندي حصن تائين پهتي.[17]

ٻي صديءَ کان ڇهين صديءَ تائين گپتا سلطنت ترقي ڪئي ۽ پنجين صديءَ ۾ پنهنجي عروج تي پهتي، جڏهن ان جي حڪومت ۾ موجوده ٿر ريگستان وارو علائقو پڻ شامل هو.[18]

علائقي جي اوڀرئين حصي تي ستين ۽ اٺين صدي عيسويءَ دوران سنڌ جو برهمڻ گهراڻو حڪومت ڪندو رهيو، جنهن کي بعد ۾ اٺين صديءَ جي شروعات ۾ اموي خلافت پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪري ڇڏيو، ۽ پوءِ اهو علائقو عباسي خلافت جي قبضي هيٺ آيو.[19][20]

اٺين کان يارهين صدي عيسويءَ تائين علائقي جي اوڀرئين حصي تي پرتيهار گهراڻو حڪمران رهيو.[21]

يارهين صديءَ ۾ محمود غزنوي هن علائقي کي غزنوي سلطنت ۾ شامل ڪيو.[22][23]

وچئين دور جي پوئين حصي ۾ علائقي جي اولهندي حصي تي مختلف راجپوت رياستون حڪمران رهيون. اهي رياستون ستين صديءَ جي آخر ۾ قائم ٿيڻ لڳيون ۽ بعد ۾ سياسي اهميت حاصل ڪيائون.[24][25][26][27]

علائقي جي اوڀرئين حصي تي يارهين صديءَ کان سورهين صديءَ جي شروعات تائين سمو ۽ پوءِ سما گهراڻو حڪمران رهيا.[28][29][30][31][32]

هن دور ۾ مغل سلطنت ۽ ٻين مقامي حڪمران گهراڻن وچ ۾ مسلسل تڪرار رهيا. اهي تڪرار ظهير الدين بابر جي حملي کان شروع ٿيا، جنهن جي مزاحمت راڻا سانگا جي اڳواڻيءَ ۾ راجپوتن ڪئي.[33] هي ويڙهون ٻن سون سالن کان وڌيڪ جاري رهيون. ابتدا ۾ ڪو ڌر واضح طور غالب نه ٿي سگهي، پر پندرهين صديءَ جي وچ کان سورهين صديءَ جي آخر تائين مغلن کي برتري حاصل رهي، جڏهن ته مغل سلطنت جي زوال کان پوءِ راجپوتن ٻيهر پنهنجي اقتدار کي بحال ڪيو.[34][35]

اٺارهين صديءَ ۾ مرهٽا سلطنت علائقي جي وڏي حصي تي ڪنٽرول قائم ڪيو.[36]

اوڻيهين صديءَ ۾ هي علائقو برطانوي راڄ جي بالادستي هيٺ آيو، جتي ڪيترين نوابي رياستن ۽ مقامي حڪمرانن وچ ۾ اختيار ورهايل هئا.[37]

هندستان جي ورهاڱي کان پوءِ هندستان ۽ پاڪستان آزاد رياستن طور وجود ۾ آيا ۽ ٿر ريگستان ٻنهي ملڪن ۾ ورهائجي ويو. ان جي نتيجي ۾ وڏي پيماني تي لڏپلاڻ ۽ سرحدي تڪرار پيدا ٿيا.[38][39][40]

هندستان ۾ رياستن جي ٻيهر تنظيم کان پوءِ ريگستان جو اوڀر وارو وڏو حصو راجستان رياست ۾ شامل ڪيو ويو، جڏهن ته ڪجهه حصا هرياڻا، پنجاب (ڀارت) ۽ گجرات ۾ شامل ٿيا.[41][42][43]

ريگستان جو اولهندي ٽيون حصو پاڪستان جي سنڌ ۽ پنجاب (پاڪستان) صوبن جو حصو بڻيو.[41][42] </ref>

1965ع ۽ 1971ع دوران به هندستان ۽ پاڪستان جي وچ ۾ ٿر واري علائقي مان آباديءَ جي وڌيڪ لڏپلاڻ ٿي. تقريباً 3,500 ماڻهو، جن مان گهڻا مسلمان هئا، هندستان مان پاڪستان لڏي آيا، جڏهن ته هزارين هندو خاندان پاڪستان مان هندستان واري ٿر ۾ منتقل ٿيا.[44][45][46]

جاگرافي

[سنواريو]

ٿر ريگستان ڏک. ايشيا جي اتر-اولهندي حصي ۾ واقع آهي ۽ ڀارت ۽ پاڪستان جي سرحد جي ٻنهي پاسن تائين پکڙيل آهي. اهو صحارا–عرب ريگستان واري ريگستاني سلسلي جي سڀ کان اوڀرئين توسيع سمجهيو وڃي ٿو.[41][42]

هي ريگستان ڪل 264,091 چورس ڪلوميٽر (101,966 چورس ميل) ايراضيءَ تي پکڙيل آهي، جنهن مان 195,091 چورس ڪلوميٽر (75,325 چورس ميل) ڀاڱو ڀارت ۾ واقع آهي، جڏهن ته باقي حصو پاڪستان ۾ اچي ٿو. ٿر ريگستان ڀارت جي ڪل جاگرافيائي ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ ڇهه سيڪڙو حصو بڻجي ٿو. ان جو وڏو ڀاڱو راجستان رياست ۾ واقع آهي، جڏهن ته ان جا ڪجهه حصا گجرات، هريانا ۽ پنجاب (ڀارت) تائين به پکڙيل آهن.[41][42]

اولهه طرف هي ريگستان سنڌ ۽ پنجاب (پاڪستان) صوبن تائين وڌي وڃي ٿو.[41][47]

ٿر ريگستان جو اتر-اوڀر وارو حصو اراولي جبل جي سلسلي جي وچ ۾ واقع آهي، جيڪو ان کي اوڀر طرف مرڪزي بلندين ۽ هند-گنگا ميدان کان جدا ڪري ٿو. هي ريگستان اولهه ۽ اتر-اولهه ۾ سنڌو درياهه جي جل کڻي آيل ميداني علائقن کان وٺي ڏکڻ ۾ وڏو رڻ ڪڇ تائين پکڙيل آهي.[41]

ابتدا ۽ تشڪيل

[سنواريو]

Clift et al. (2012) ۽ Khonde et al. (2017) موجب ويدڪ دور ۽ موجوده زماني ۾ گھاگھر-ھاڪڙا درياهه جو وهڪرو.
1 = قديم درياهه؛ 2 = موجوده درياهه؛ 3 = ٿر ريگستان؛ 4 = قديم سامونڊي ڪنارو؛ 5 = موجوده سامونڊي ڪنارو؛ 6 = موجوده آباديون؛ 7 = سُڪي ويل هڙپا سڀيتا واري هاڪڙا وهڪري جو رستو ۽ هڙپا-کان-اڳ ستلج درياهه جا قديم وهڪرا

ميسوزوئڪ دور (252 کان 66 ملين سال اڳ) دوران هي علائقو هڪ هيٺاهون پيني پلين هو، جيڪو اٿل پاڻيءَ هيٺ ڍڪيل هو. ڪٽاءُ جي عمل سبب ميسوزوئڪ کان پوءِ واري دور (66 کان 2.6 ملين سال اڳ) ۽ ابتدائي پلائسٽوسين دور (2.6 ملين سال اڳ کان 11,000 سال اڳ) ۾ پلي نيشن سطح جون ٽي تهون وجود ۾ آيون. جڏهن هماليه جبل وچ مائيوسين دور (23.4 کان 5.3 ملين سال اڳ) دوران اُڀريا، تڏهن مون سون جو نظام به وجود ۾ آيو.[42]

آخري برفاني وڌ ۾ وڌ دور (26,000–20,000 سال اڳ) دوران اندازي موجب تبتي سطح مرتفع تي 2,400,000 چورس ڪلوميٽر (930,000 چورس ميل) ايراضيءَ تي پکڙيل هڪ وسيع برفاني چادر موجود هئي.[48][49][50] گهٽ ويڪرائي ڦاڪ واري هن برفاني چادر شعاعي اثر تي نمايان اثر وڌو ۽ وڌيڪ ويڪرائي ڦاڪن تي موجود برف جي ڀيٽ ۾ في ايراضي گهٽ ۾ گهٽ چار ڀيرا وڌيڪ شمسي شعاعون خلا ڏانهن موٽايون، جنهن سبب ان دور ۾ مٿئين فضا ۾ وڌيڪ ٿڌ پيدا ٿي.[51]

زمين جي گرمائش سبب پيدا ٿيندڙ حرارتي گهٽ دٻاءُ جي غيرموجودگيءَ ڪري ڀارتي ننڍي کنڊ تي مون سون قائم نه رهيو. مون سون جي انهيءَ غيرموجودگيءَ سبب صحارا واري علائقي ۾ وسيع پلويئل برساتون ٿيون، جنهن جي نتيجي ۾ اوڀر طرف عرب سمنڊ ۾ وڌيڪ مٽي جمع ٿي. انهيءَ تبديليءَ حياتي علائقن تي به اثر وڌو ۽ ڪيترن جانورن پنهنجي رهائش تبديل ڪئي، جن مان جاوان روسا هرڻ جو ڀارت ڏانهن لڏپلاڻ ڪرڻ هڪ مثال آهي.[52]

اراولي جبلن جو سلسلو ابتدائي هولوسين دور (11,700 سال اڳ) دوران تيزيءَ سان اُڀريو ۽ نمايان اوچائيءَ تائين پهتو.[42] 10,000 کان 8,000 سال اڳ جي وچ ۾ گھاگھر-ھاڪڙا درياهه جو هڪ وهڪرو، جنهن کي قديم سرسوتي درياهه سان سڃاتو وڃي ٿو، ستلج درياهه سان سنگم کان پوءِ نارا ندي ۾ ڇوڙ ڪندو هو، جيڪا سنڌو درياهه جي ڊيلٽا جي هڪ ورهائيدڙ وهڪري هئي، پر پوءِ هن پنهنجو رخ تبديل ڪري ڇڏيو. اراولي جبلن جي اُڀار سبب علائقي جي آبي نظام ۾ تبديليون آيون ۽ يمنا درياهه ذريعي وهندڙ پاڻيءَ ۾ واڌ ٿي، جڏهن ته گھاگھر-ھاڪڙا نظام جي مٿئين وهڪرن تائين پاڻيءَ جي رسائي گهٽجي وئي.[42]

انهيءَ تبديليءَ کان پوءِ گھاگھر-ھاڪڙا رڳو مون سون تي ڀاڙيندڙ درياهن جو نظام رهجي ويو، جيڪو هاڻي سمنڊ تائين نه پهچندو هو ۽ آخرڪار ٿر ريگستان ۾ ختم ٿي ويندو هو.[53][54][55][56] لڳ ڀڳ 4,500 کان 5,000 سال اڳ، جڏهن هن نظام کي پاڻي فراهم ڪندڙ مون سون وڌيڪ ڪمزور ٿيڻ لڳا ۽ اراولي جبل اوڀر کان ايندڙ مون سون هوائن کي روڪڻ لڳا، تڏهن علائقو آهستي آهستي وڌيڪ خشڪائي ڏانهن وڌڻ لڳو.

سنڌو ماٿري سڀيتا هن علائقي ۾ وڏي ترقي ڪئي هئي،[53][55][56][lower-alpha 1] ۽ درياهي نظام جي ڪنارن سان گڏ ڪيتريون ئي آباديون قائم هيون.[57][58]

جڏهن مون سون وڌيڪ ڪمزور ٿيا ته سُڪي ويل هاڪڙا هڪ موسمي درياهه بڻجي ويو ۽ شهري هڙپا سڀيتا زوال پذير ٿي ننڍين زرعي آبادين تائين محدود ٿي وئي.[53][lower-alpha 2][55][54][56]

وقت سان گڏ، هوائن وسيلي آندل رسوب درياهي ميداني علائقن ۽ سامونڊي ڪنارن تان منتقل ٿي جمع ٿيندا رهيا، جنهن جي نتيجي ۾ واريءَ جا وڏا ذخيرا ٺهيا ۽ ٿر ريگستان جي موجوده صورت وجود ۾ آئي.[42]

زميني بناوت ۽ ارضيات

[سنواريو]
ٿر ريگستان جو زميني بناوت وارو نقشو

ٿر ريگستان جو اوڀر وارو حصو، جيڪو اراولي جبلن جي اولهندي دامن ۾ واقع آهي، هيٺاهين اوچائيءَ وارن ڪٽيل ٽڪرين سان ٽٽل وارياسي ميدانن تي مشتمل آهي. هي علائقو اراولي جبلن تائين پهچندي لڳ ڀڳ 325 m (1,066 ft) اوچائيءَ تائين بلند ٿي وڃي ٿو، جڏهن ته اراولي سلسلو اڳتي هلي وچ هندستان جي سطح مرتفع سان ملي وڃي ٿو. وارياسا ميدان اولهه طرف پکڙيل آهن، جتي ڀارت-پاڪستان سرحد وٽ اوچائي گهٽجي لڳ ڀڳ 150 m (490 ft) رهجي وڃي ٿي.[41]

ريگستان جو وڏو حصو واريءَ جي دڙن سان ڍڪيل آهي، جيڪي هوائن وسيلي اڏامندڙ واريءَ جي گڏجڻ سبب ٺهن ٿا. هي واري اصل ۾ آبرفتي ميدانن جي رسوب مٿان جمع ٿيندي رهي آهي. مون سون جي شروعات کان اڳ هر سال لڳندڙ تيز هوائن سبب هي واري تمام گهڻي حرڪت ڪندڙ آهي.[59][60] ريگستان جي بنيادي پٿريلي بناوت جو وڏو حصو آتش فشاني ۽ دگرگون چٽانن تي مشتمل آهي.[41]

علائقي جي ارضياتي جوڙجڪ مختلف حصن ۾ هڪجهڙي نه آهي. سڀ کان قديم چٽانون ڏکڻ ۾ بارمير واري علائقي ۾ ملن ٿيون، جيڪي فيلسائيٽ تي مشتمل آتش فشاني چٽانن مان ٺهيل آهن. پوکرڻ واري علائقي ۾ مختلف رنگن جون شيل چٽانون موجود آهن، جن جي سختي به مختلف آهي. جوڌپور جي ڏکڻ ۾ هلڪي رنگ جون بلوري واري پٿر جون چٽانون ملن ٿيون، جيڪي بنيادي طور ڪوارٽز تي مشتمل آهن.

بالمير جي اوڀر ۾ ۽ جيسلمير جي اوڀر ۽ اتر ۾ جوراسڪ دور (201.4 کان 143.1 ملين سال اڳ) سان تعلق رکندڙ فاسل رکندڙ واري پٿر جون چٽانون ملن ٿيون. جيسلمير واري علائقي ۾ هيٺيان واري پٿر جا تهه مٿان وري واري پٿر ۽ چونائي پٿر جي تهن سان ڍڪيل آهن، جن ۾ پڻ بيشمار فاسل موجود آهن. اهي پٿر وڏي پيماني تي تعميراتي مواد طور استعمال ڪيا وڃن ٿا.

جيسلمير جي اولهه ۽ اتر-اولهه طرف هڪ اهڙو پٽو موجود آهي، جتي ڪاري رنگ جون ڪيلشيم واريون واري پٿر جون چٽانون ملن ٿيون. انهن جي مٿان ڳاڙهي رنگ جي واري پٿر جو تهه موجود هوندو آهي ۽ وچ وچ ۾ پيلي رنگ جي ايمونائيٽ فاسل رکندڙ چٽانون پڻ ملنديون آهن.[60]

آبهوا ۽ آبي نظام

[سنواريو]
برساتي پاڻي گڏ ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ ٽانڪو
ٿر ريگستان ۾ واريءَ جا دڙا

هي علائقو ريگستاني آبهوا رکي ٿو. اونهاري جي مهينن، يعني اپريل کان جون تائين، سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد 40–42 °C (104–108 °F) ۽ سراسري گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد 23–27 °C (73–81 °F) جي وچ ۾ هوندو آهي. سخت اونهاري دوران وڌ ۾ وڌ گرمي پد اڪثر 50 °C (122 °F) کان به مٿي پهچي ويندو آهي. سياري جي مهينن، يعني ڊسمبر کان فيبروري تائين، گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد −2 °C (28 °F) تائين ڪري سگهي ٿو، جڏهن ته سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد 18–24 °C (64–75 °F) ۽ سراسري گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد 3.5–10 °C (38.3–50.0 °F) جي وچ ۾ رهندو آهي.[41]

علائقي ۾ برسات جو وڏو حصو جون کان سيپٽمبر تائين ايندڙ ڏکڻ-اولهندي مون سون وسيلي پوي ٿو.[41] سراسري سالياني برسات 100–300 mm (3.9–11.8 in) جي وچ ۾ هوندي آهي، جيڪا گهڻو ڪري جولاءِ کان سيپٽمبر تائين هلندڙ مختصر مون سون واري موسم دوران پوي ٿي.[41][61] برسات جي ورڇ سالن جي لحاظ کان پڻ نمايان تبديلي ڏيکاري ٿي.[41] اوڀر وارا نيم خشڪ علائقا نسبتاً گهٽ وارياسي دڙا رکن ٿا ۽ انهن ۾ ڪجهه وڌيڪ برسات پوي ٿي.[62]

هن علائقي ۾ زيرزميني پاڻي جي سطح عام طور 10–40 m (33–131 ft) جي وچ ۾ هوندي آهي، جڏهن ته پاڻي گهڻو ڪري کارو يا نيم کارو هوندو آهي.[41] علائقي جو نيڪال هڪ ننڍڙي اندروني دريائي نظام وسيلي ٿئي ٿو. لُوني درياهه ريگستان جو سڀ کان ڊگهو ۽ اهم درياهه آهي.[63] لوني درياهه جي نظام سان لاڳاپيل ٻين ننڍن درياهن ۾ باندي، گھاگھر، گُهييا، جاوائي، جوجري، ليلاڙي ۽ سُڪري شامل آهن.[64]

ريگستان ۾ ڪيترائي بند حوضي وارا کارا ڍنڍي نظام موجود آهن، جن ۾ سامڀر ڍنڍ، کاراڳوڙا، ديدواڻا، پچپدرا ڍنڍ ۽ ڦلوڊي شامل آهن. اهي ڍنڍون مون سون جي برساتن دوران پاڻي گڏ ڪن ٿيون ۽ خشڪ موسم ۾ آهستي آهستي ٻاڦ بڻجي ختم ٿينديون آهن. انهن ڍنڍن جي لوڻياٺ جو بنيادي ذريعو علائقي جي ڀرپاسي موجود چٽانن جي قدرتي ڀڃ ڊاهه آهي.[65]

649 ڪلوميٽر (403 mi) ڊگهو اندرا گانڌي واهه، جيڪو سنڌو درياهه نظام مان پاڻي کڻي اچي ٿو، آبپاشي ۽ پيئڻ جي پاڻي جو هڪ اهم ذريعو آهي.[66]

برساتي پاڻي محفوظ ڪرڻ لاءِ مقامي طور تي ٽوبا، جوهڙ ۽ ٽانڪا نالي پاڻي جا ذخيرا استعمال ڪيا ويندا آهن.[41][67][68]

آبادي ۽ معيشت

[سنواريو]
جيسلمير ڀرسان ٿر جي قبيلائي آبادي
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ٿري ماڻهو

ٿري ماڻهو هن علائقي جا مقامي ۽ اصل رهاڪو آهن.[69][70] ٿر ريگستان دنيا جو سڀ کان وڌيڪ آباديءَ وارو ريگستان آهي، جتي آباديءَ جي ڪثافت تقريباً 83 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر آهي.[71]

هتي جا رهواسي مختلف مذهبن سان تعلق رکن ٿا، جن ۾ هندو ۽ مسلمان شامل آهن، ۽ اهي مختلف نسلي ۽ سماجي گروهن سان واسطو رکن ٿا.[72][73] هتي سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ ٻوليون راجستاني ٻوليون آهن، جن مان مرڪزي ۽ اوڀرئين حصن ۾ مارواڙي ٻولي، ڏکڻ-اولهه ۾ سنڌي ٻولي ۽ اتر-اولهه وارن علائقن ۾ لهندا ٻولي ڳالهائي وڃي ٿي.[74][75]

ٿر ريگستان ۾ جھوپڙيون

گهڻا ماڻهو سخت ريگستاني ماحول ۾ ڳوٺاڻين ۽ خانه بدوش برادرين جي صورت ۾ زندگي گذارين ٿا.[74] عام رهائش ننڍين جھوپڙين تي مشتمل هوندي آهي، جيڪي سلينڊر نما ماکيءَ جي ڇتري جهڙي بناوت رکنديون آهن ۽ مٿان مخروطي ڇپري سان ڍڪيل هونديون آهن.[76] اهي جھوپڙيون ننڍن غيرمنظم جٿن جي صورت ۾ تعمير ڪيون وينديون آهن، پر رازداريءَ جو ايترو خيال رکيو ويندو آهي جو پاڙيسري جھوپڙين جا دروازا هڪٻئي جي سامهون نه هوندا آهن.[77]

مستقل آبادين ۾ رهندڙ وچولي طبقي جا ماڻهو اڪثر هڪ ماڙ وارن گهرن ۾ رهن ٿا، جن ۾ وڏا مستطيل صحن ۽ ويڪرا ورانڊا هوندا آهن. انهن گهرن جي اڏاوت لاءِ مقامي ڪاٺ مان تيار ٿيل ڍانچا استعمال ڪيا ويندا آهن، جن کي مٿان خاص قسم جي مٽيءَ سان ليپيو ويندو آهي.[78]

Prosopis cineraria (کيجڙي) جو وڻ اعليٰ معيار جي ٻارڻ ۽ تعميراتي ڪاٺ مهيا ڪري ٿو. ان جون پاڙون نائيٽروجن تثبيت ۾ مدد ڏين ٿيون، جنهن جي نتيجي ۾ فصلن جي پيداوار وڌي ٿي.[79]

پاڻيءَ جي کوٽ اڄ به هن علائقي جو وڏو مسئلو آهي، جتي ماڻهو برساتي پاڻيءَ جي عارضي ذخيرن ۽ ڊگهن ڏڪارن تي ڀاڙين ٿا.[80] ڳوٺن ۾ عام طور تي محدود تعداد ۾ پاڻيءَ جا ذريعا، جهڙوڪ عارضي کوهه ۽ پاڻي گڏ ڪرڻ وارا تلاءَ موجود هوندا آهن.[76] ماڻهو پنهنجي ۽ پنهنجي مال جي ضرورتن لاءِ پاڻي آڻڻ تي خاصو وقت صرف ڪندا آهن.[81] سخت موسمي حالتن ۽ ٻاهرين دنيا تائين محدود رسائي سبب ٿر وارو علائقو ترقياتي لحاظ کان گهڻو پوئتي رهيو آهي.[82]

ريگستان ۾ اُٺن جون سواريون

هتي جي آباديءَ جو وڏو حصو مال پالڻ، محدود زراعت ۽ دستڪاريءَ سان لاڳاپيل آهي.[83][84][85]

زراعت فقط انهن علائقن ۾ ڪئي ويندي آهي جتي محفوظ ڪيل پاڻي يا واهن ذريعي آبپاشي جي سهولت موجود هجي. کڏين (Khadins) نالي خاص زرعي بند پاڻيءَ جي وهڪري کي روڪي زمين ۾ جذب ٿيڻ جو موقعو ڏين ٿا ۽ پوک لاءِ استعمال ٿين ٿا. علائقي ۾ ڏڪار سَهندڙ فصلن جهڙوڪ ماش، تل، باجرو، گوار، چڻا ۽ جوار پوکيا وڃن ٿا. پاڻيءَ جي ذريعن جي ويجهو خربوزو، ڪڪڙ، ليمو وارا ميوا ۽ کجور پڻ پوکيا وڃن ٿا.[86]

ٿر وارو علائقو افيون جي پيداوار ۽ استعمال لاءِ به مشهور علائقن مان هڪ آهي.[87][88]

ٿرپارڪر ڳئون جي نسل جو بنياد پڻ ٿرپارڪر واري علائقي مان پيو.[89]

ڀارت حڪومت 1955ع ۽ 1956ع دوران هن علائقي ۾ تيل جي تلاش لاءِ سرڪاري کوجنا شروع ڪئي.[90] 1988ع ۾ جيسلمير بيسن ۾ قدرتي گيس جا ذخيرا دريافت ڪيا ويا.[91]

هي علائقو شمسي توانائيءَ جي وڏن منصوبن جو به مرڪز آهي، جن ۾ ڀاڊلا سولر پارڪ نمايان آهي، جنهن جي بجلي پيدا ڪرڻ جي گنجائش ٻن گيگاواٽن کان وڌيڪ آهي.[92]

ريگستاني علائقن ۾ اُٺن تي سفاري سياحن ۾ وڏي مقبوليت حاصل ڪري چڪي آهي. اُٺن تي مهم جوئي ۽ ريگستاني تجربن جي خواهش رکندڙ سياحن جي وڌندڙ آمد سبب هتي ماحولياتي سياحت (Ecotourism) جي صنعت به ترقي ڪئي آهي.[93]

حياتياتي گوناگونيت

[سنواريو]

نباتات

[سنواريو]
پروسوپس سينيريريا جو وڻ

خشڪ علائقي جي قدرتي نباتات کي اتر-اولهندي ڪنڊيدار جهنگلي ٻيلو قرار ڏنو وڃي ٿو، جنهن ۾ ساوڪ جا ننڍا ۽ پري پري پکڙيل ٽڪرا شامل آهن.[94][95] انهن سائي ٽڪرن جي گهڻائي ۽ پکيڙ اولهه کان اوڀر طرف وڌندي وڃي ٿي، جيڪا برسات ۾ واڌ واري رجحان سان لاڳاپيل آهي. علائقي مان 48 خاندانن سان تعلق رکندڙ 168 ٻوٽن جا قسم رپورٽ ڪيا ويا آهن.[96] ريگستان جي هيٺاهن حصن ۾ ڪجهه قسمن جا وڻ به ٿين ٿا.[41] باقي نباتات ۾ جھاڙيون ۽ دائمي ٻوٽا شامل آهن.[97]

هتان جي مقامي نباتاتي قسمن ۾ ڪاليگونم پوليگونوئڊس، پروسوپس سينيريريا، اڪيشيا نيلوٽيڪا، ٽيمرڪس ايفائلا ۽ سينڪرس بائفلورس شامل آهن.[98] علائقي ۾ ملندڙ ٻوٽن ۾ ايروا جاوانيڪا، بالانائٽس روڪسبرگهيائي، ڪالوٽروپس پروسيرا، ڪپارس ڊيسڊوا، ڪليروڊينڊرم ملٽي فلورم، ڪوميفورا موڪول، ڪوميفورا وِگٽيائي، ڪورڊيا سينينسس، ڪروٽاليريا برهيا، ايفيڊرا فوليئٽا، يوفوربيا ڪيڊوسيفوليا، يوفوربيا نيريئيفوليا، گريويا ٽينئڪس، ليپٽيڊينيا پائروٽيڪنيڪا، لائيسيم باربارم، ميٽينس ايمارجيناٽا، مائيموسا هماتا، سوئيدا فروٽيڪوسا، واڪيليا جيڪيمونٽيائي، ززي فس نموليريا ۽ ززي فس ززيفس شامل آهن.[96][97] گاهن ۽ جڙي ٻوٽين ۾ سينڪرس بائفلورس، سينڪرس سيليئرس، سٽرلس ڪولوسنٿس، سينڪرس سيٽيگر، سائنوڊون ڊيڪٽيلون، ڊيڪٽائيلوڪٽينيم سنڌيڪم، ڊيسموسٽيڪيا بپنيٽا، لاسيورس سنڌيڪس، اوچٿوڪلوآ ڪمپريسا، پينيڪم ٽرجڊم، پينيڪم اينٽيڊوٽيل، ڊائڪنٿيم اينوليٽم، سورگهم هيلپينس، اسپوروبيولس مارجنيٽس، سيڪيرم اسپونٽينيم، ٽربولس ٽيريسٽرس ۽ ايراگروسٽس، فراگمائٽس ۽ ٽائفا جا قسم شامل آهن.[97]

ٿر ريگستان جي زمين سال جي گهڻي حصي دوران خشڪ رهندي آهي، تنهنڪري اها هوائي ڪٽاءُ جو شڪار ٿيندي آهي. تيز رفتار هوائون ريگستان مان مٽي اڏائي ڀرپاسي جي زرخيز زمينن تي جمع ڪن ٿيون ۽ ريگستان اندر واريءَ جي دڙن کي به منتقل ڪن ٿيون. هن مسئلي کي گهٽائڻ لاءِ واريءَ جي دڙن کي جھاڙين جي مواد سان ننڍيون هوائي رڪاوٽون ٺاهي مستحڪم ڪيو وڃي ٿو، جنهن کان پوءِ علاج ڪيل دڙن تي ڪاليگونم پوليگونوئڊس، ڪيسيا اوريڪولاٽا ۽ رسينس ڪميونس جهڙين جھاڙين ۽ اڪيشيا سينيگال، پروسوپس جوليفلورا ۽ البيزيا ليبيڪ جهڙن وڻن جا ٻج پوکي ٻيلائي ڪئي وڃي ٿي.[3]

جانور

[سنواريو]
ٿر ريگستان ۾ ملندڙ چنڪارا
ڪارو گڊ نر ۽ مادي گڏ

ٿر جي حيوانات ۾ نيم خشڪ رهائشگاهه ۽ ريگستاني رهائشگاهه ٻنهي جون خاصيتون ملن ٿيون. ريگستان مان لڳ ڀڳ 60 قسمن جا کير پياريندڙ جانور، 51 قسمن جا رڙهندڙ جانور ۽ 8 قسمن جا ٻٽي جيوي جانور رپورٽ ڪيا ويا آهن. هرپيٽو فانا جو لڳ ڀڳ 69 سيڪڙو ۽ کير پياريندڙ جانورن جو 54 سيڪڙو حصو صحارا واري علائقي سان لاڳاپيل آهي.[96] اهم کير پياريندڙ جانورن ۾ چنڪارا، ريگستاني لومڙي، ڀارتي لومڙي، ريگستاني ٻلي، وارن وارن پيرن وارو جربل، ريگستاني خرگوش ۽ ڊگهن ڪنن وارو هيج هاگ (Hemeichinus auritus) شامل آهن.[96][99]

رڙهندڙ جانورن ۾ ڇپڪلي جا 14 قسم ۽ نانگ جا 7 قسم شامل آهن. ٿر ريگستان جي مقامي رڙهندڙ قسمن ۾ راجستان ٽوڊ-هيڊڊ لزرڊ ۽ سنڌ اوول-هيڊڊ نانگ شامل آهن. ٻين رڙهندڙ جانورن ۾ ڀارتي ڪنڊيدار پڇ واري ڇپڪلي، ٻانهو گيڪو، فارسي گيڪو، ريگستاني مانيٽر ۽ سا-اسڪيلڊ وائپر شامل آهن.[96]

2023ع ۾ ٿر ريگستان مان ٿيروسارس انڊيڪس نالي سوروپوڊ ڊائناسور جي هڪ نئين قسم جا فاسل باقيات هٿ آيا. اهي فاسل جيسلمير فارميشن سان تعلق رکندڙ چٽاني نڪتن مان مليا، جن جو تعلق وچ جوراسڪ دور جي بيٿونين عمر سان آهي.[100]

ريگستان ۾ لڏپلاڻ ڪندڙ ۽ مستقل رهندڙ ريگستاني پکين جا 100 کان وڌيڪ قسم ملن ٿا. اهم پکين ۾ خطري هيٺ اوڀرئين اڇي پٺ واري ڳجهه، ڀارتي ڳجهه، اڇي ڀِر وارو بش چيٽ، سائو مونيا ۽ سياري ۾ ايندڙ هوبارا بسٽارڊ شامل آهن.[96] وڏو ڀارتي بسٽارڊ، جيڪو انتهائي خطري هيٺ شمار ٿئي ٿو ۽ دنيا جي سڀ کان ڳرن اڏامندڙ پکين مان هڪ آهي، ريگستان جي کليل جھاڙيدار علائقن ۾ رهندو آهي.[99][101] ڀارتي مور ٿر علائقي ۾ نسل وڌائيندڙ مستقل پکي آهي ۽ ريگستاني ماحولياتي نظام سان پاڻ کي هم آهنگ ڪري چڪو آهي.[102]

محفوظ علائقا

[سنواريو]

ٿر ريگستان ۾ ڪيترائي محفوظ علائقا واقع آهن:

سنڌ جو ٿر ۽ پارڪر

[سنواريو]
ٿر رڻپٽ

ٿَرُ سنڌ جي اوڀرئين حصي ۾ واقع هڪ وسيع ريگستاني علائقو آهي، جيڪو راجپوتانا جي ريگستان جو حصو شمار ڪيو وڃي ٿو ۽ سکر، نوابشاهه، خيرپور ۽ ٿرپارڪر ضلعن جي وڏن حصن تي پکڙيل آهي.[110]

سنڌ وارو ٿر، جنهن کي ڍَٽُ پڻ سڏيو وڃي ٿو، ڪڇ جي رڻ جي اترئين سرحد سان لڳو لڳ واقع آهي. هن جي ڊيگهه لڳ ڀڳ 120 ميل، ويڪر 40 کان 50 ميل ۽ ڪل پکيڙ تقريباً 5,400 چورس ميل آهي. اولهه طرف سنڌ ماٿري واقع آهي.[111] اترئين حد نئون ڪوٽ جي اتر کان اوڀر طرف وڌندي، مٺي ۽ سنگالا کان ٿيندي ور وڪڙ کائيندي مارواڙ تائين پهچي ٿي. عمرڪوٽ واري علائقي جو ڪجهه حصو پڻ ساڳي ريگستاني نوعيت رکي ٿو.[111]

ٿر جي اوڀر ۾ مارواڙ واقع آهي، جڏهن ته ڪڇ جي رڻ جي هڪ سنهي پٽي ان کي گجرات جي ڦولن پور ضلعي کان جدا ڪري ٿي. ڏکڻ طرف ڪڇ جو رڻ، ٿر ۽ پارڪر جي علائقن کي ڪڇ کان الڳ ڪري ٿو.[111]

سڄو ٿر واريءَ جي ڀٽن سان ڀريل آهي. پري کان ڏسڻ ۾ هي علائقو طوفاني موسم ۾ ڇوليون هڻندڙ سمنڊ جو منظر پيش ڪندو آهي. ڀٽن جي ڊگهه گهڻو ڪري اوڀر کان اولهه طرف آهي، جڏهن ته اولهندي پاسي واريون ڀٽون عام طور اوڀر واري ڀٽن کان وڌيڪ اوچيون نظر اچن ٿيون.[111]

واهن ذريعي آبپاشي متعارف ٿيڻ کان پوءِ هن علائقي جي اولهندي حصن کي زرخيز زمينن ۾ تبديل ڪيو ويو.[110] هي ريگستان واريءَ جي دڙن سان ڀريل آهي، جيڪي هوائن جي اثر هيٺ مسلسل هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ منتقل ٿيندا رهن ٿا. ٿر، ڪڇ جي رڻ ۽ سنڌو درياهه جي ڊيلٽا واري علائقي جي واري اونهاري جي موسم دوران سمنڊ کان ايندڙ ڏکڻ-اولهندي هوائن وسيلي اڏامي پکڙجي ٿي. ان جي نتيجي ۾ واريءَ جا غيرمنظم ۽ هڪ ٻئي جي متوازي دڙا ٺهن ٿا، جن جي اوچائي ڪڏهن ڪڏهن لڳ ڀڳ 150 فوٽن تائين پهچي سگهي ٿي.[110][112]

رڻ جي ڀرسان عام طور زمين جي سطح کان 6 کان 12 فوٽ هيٺ جر جو پاڻي ملي ويندو آهي. ڪن ٿورين جاين تي اهو پاڻي ٻاڙو هوندو آهي، پر گهڻن هنڌن تي پيئڻ لائق مٺو پاڻي موجود هوندو آهي.[111] پاڻي حاصل ڪرڻ لاءِ عارضي قسم جا ڪچا کوهه کوٽيا ويندا آهن. انهن جي تري ۾ چڪ (شهونگ) وڇائي ۽ پاسن کي ڊگهن ساون ڇهن سان وٽي مٽيءَ جي ڪرڻ کان بچايو ويندو آهي. جيستائين کوهه استعمال هيٺ رهندو آهي، تيستائين پاڻي واريءَ مان ڇنجي صاف ٿيندو رهي ٿو ۽ کوهه جي تري ۾ گڏ ٿيندو رهي ٿو، جنهن سبب اهو پيئڻ لائق رهندو آهي.[111]

اندروني علائقن ۾ کوهن جي کوٽائي هڪجهڙي نه هوندي آهي، بلڪه رڻ کان فاصلي موجب مختلف ٿيندي آهي. جتي پاڻي گهڻو هيٺ هوندو آهي، اتي کوهه پڪين سرن سان ٻڌيا ويندا آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ پٿر آساني سان دستياب نه هوندو آهي.[111] رڻ جي ڪناري کان لڳ ڀڳ 30 ميل پري کوهن جي کوٽائي 60 گز تائين پهچي سگهي ٿي.[111]

ٿر ۾ زراعت ڀٽن جي وچ واري تراين ۾ ڪئي ويندي آهي، جڏهن ته آبادي ۽ پوک لائق زمين محدود آهي. برساتي موسم ۾ اهي ترايون ۽ ڀٽون سرسبز ٿي وڃن ٿيون ۽ مختلف قسمن جي گاهن سان ڍڪجي وڃن ٿيون.[111] ٿر جو گاهه ڀرپاسي وارن علائقن جي گاهه کان وڌيڪ طاقتور سمجهيو وڃي ٿو. مقامي مارو ماڻهو، جن جو گذر سفر زراعت کان وڌيڪ مالداري تي هوندو آهي، انهن چراگاهن مان وڏو فائدو حاصل ڪندا آهن.[111]

پوک لائق زمين ڪيترن هنڌن تي تمام محدود آهي، جنهن سبب ماڻهن جي ملڪيت ۽ زندگي هميشه غيريقيني حالتن سان وابسته رهي آهي ۽ کين پنهنجي گذر سفر بابت اڳواٽ منصوبابندي ڪرڻي پوندي آهي.[111]

ٿر جي واري تمام سنهڙي ۽ صاف آهي، جيتوڻيڪ ان ۾ ڪٿي ڪٿي ڀرڻا ذرڙا پڻ ملن ٿا. علائقي جي زميني بناوت اهڙي محسوس ٿئي ٿي ڄڻ زمين جي اندروني تحريڪن يا ڌرتي ڌڏڻ جي نتيجي ۾ ڀٽون مٿي اڀريون هجن.[111] ٿر ۾ تيز هوائون ۽ گھاڙ به عام آهن. هوائن سبب واري اڏامندي رهي ٿي ۽ ڀٽن کي نيون شڪليون ڏيندي رهي ٿي، پر ڀٽن جي موجوده ترتيب جو ذميوار صرف واءُ نه آهي.[111]

ٿر جي ڏکڻ-اوڀر ۾ پارڪر جو علائقو واقع آهي، جيڪو اتر کان ڏکڻ 60 ميل ۽ اولهه کان اوڀر 30 ميل ڊگهو آهي. هي علائقو پنهنجي جغرافيائي خصوصيتن ۾ ٿر کان نمايان طور مختلف آهي.[111]

پارڪر ۾ سخت پٿريليون ٽڪريون موجود آهن، جڏهن ته ٿر ۾ نرم واريءَ جون ڀٽون آهن. ويهن ميلن جي دائري اندر ننڍين ۽ وڏين ٽڪرين جو سلسلو پکڙيل آهي، جن جي وڌ ۾ وڌ اوچائي تقريباً 350 فوٽ آهي. انهن ٽڪرين جي وچ وارو ميداني علائقو ڪڇ جي اوڀرئين حصي سان گهڻي مشابهت رکي ٿو، جيڪو وچ ۾ رڻ اچڻ سبب ڪڇ کان جدا ٿي ويو آهي.[111]

ٿر ۽ پارڪر ٻنهي علائقن ۾ ڪو مستقل درياهه يا سڄو سال وهندڙ نئن موجود ناهي. پارڪر جي سامهون، رڻ جي حدن اندر ويراواهه ڳوٺ ڀرسان هڪ قديم ۽ مشهور شهر جا کنڊر موجود آهن، جن جو ذڪر بعد ۾ ڪيو ويندو. هتي جين ڌرم سان واسطو رکندڙ مندرن جا آثار پڻ ملن ٿا.[111]

پارڪر جي موجوده شهر ڀوڏيسر جي ڀرسان به هڪ قديم آباديءَ جا نشان موجود آهن. ان کان علاوه ڪيترن ئي پڪن تلائن جي موجودگي مان ظاهر ٿئي ٿو ته پارڪر موجوده دور کان ٻه يا ٽي صديون اڳ گهڻو ترقي يافته ۽ وڌيڪ متمدن علائقو هو.[111]

ٿر جي تاريخي پسمنظر مان معلوم ٿئي ٿو ته عمرڪوٽ ۽ پارڪر هن علائقي جا قديم آباد مرڪز رهيا آهن. پارڪر ۾ موجود هندو تيرٿ آستانن جو ذڪر قديم هندو ڌرمي ڪتابن (پراڻن) ۾ پڻ ملي ٿو، جڏهن ته انهن مان ڪيترائي آستان جين ڌرم وارن جي تعمير ڪرايل سمجهيا وڃن ٿا. پارينگر جو اتهاس پڻ نهايت قديم آهي، ۽ عمرڪوٽ بابت به مختلف تاريخي روايتن ۾ پراڻا حوالا موجود آهن. ٿر جي وچئين حصي ۾ موجود قديم کنڊرن، کوهن ۽ ٻين آثارن مان به ظاهر ٿئي ٿو ته هي علائقو ماضيءَ ۾ آباد ۽ وسندڙ رهيو آهي.[6]

روايتن موجب، ٿر تي پهريائين پرمار راجپوتن جي حڪومت هئي، جنهن کان پوءِ سومرا راجپوت اقتدار ۾ آيا. سن 1125ع ۾ سوڍا راجپوت ٿر ۾ داخل ٿيا. هنن پهرين عمرڪوٽ تي قبضو ڪيو ۽ پوءِ آس پاس جي علائقن کي پنهنجي اقتدار هيٺ آڻي پارڪر طرف وڌيا. ان کان اڳ وچيون ٿر ڪڏهن آباد ۽ ڪڏهن ويران رهندو هو، ۽ ان ۾ ڦورن ۽ چورن کي پناهه ملندي هئي. سوڍن جي آمد کان پوءِ ڀيل پڻ هتي اچي آباد ٿيا، جيڪي راجپوتن جي فوجي ساٿي طور سڃاتا ويندا هئا. انهن زمينون آباد ڪيون، کوهه کوٽيا ۽ ڳوٺ قائم ڪيا. بعد ۾ کوسا به اچي هتي آباد ٿيا.[6]

ٿر جي هندو آباديءَ ۾ راجپوت، ڀيل، ڪولهي، مينگهواڙ، برهمڻ، مهيسوري، سونارا، نائي، چارڻ، سوٽهڙ، جاٽ، مالهي ۽ بجير جهڙيون برادريون شامل آهن، جيڪي گهڻو ڪري مارواڙ مان لڏي آيون. جڏهن ته لهاڻا ۽ سارسوت برهمڻ ٽالپورن جي دور ۾ واپار ۽ ملازمت جي مقصد سان سنڌ مان اچي آباد ٿيا.[6]

مسلمان برادرين مان کوسن کان سواءِ گهڻيون ذاتيون ڪلهوڙن ۽ ٽالپورن جي دور ۾ يا ان کان ٿورو اڳ هتي پهتيون. ڪي برادريون اصل ۾ هندو راجپوت هيون، جيڪي بعد ۾ مسلمان ٿيون، جهڙوڪ سنگراسي، ڏوهٽ، ڀٽي، ڪيلهڻ، چوهاڻ، نٻا، نرا ۽ بجير وغيره. انهن ذاتين جا اصل هندو نالا اڄ تائين رائج آهن.[6]

ٿر ۾ آباد ٿيندڙ ماڻهن جي وڏي اڪثريت مارواڙ مان آئي، جتي وقت بوقت سخت ڏڪار پوندا هئا. ڪيترن ماڻهن معاشي ضرورتن سبب لڏپلاڻ ڪئي، جڏهن ته ڪجهه ٻين سببن جي ڪري پڻ هتي اچي آباد ٿيا. وقت سان گڏ انهن مستقل ڳوٺ قائم ڪيا ۽ علائقي جا رهواسي بڻجي ويا. موجوده دور جا شهر، جهڙوڪ مٺي، ڏيپلو، ڇاڇرو، چيلهار، اسلام ڪوٽ، ڪانٽيو ۽ گڍڙو نسبتاً نوان شهر آهن، جن جي آبادي گذريل ٽن يا چئن صدين دوران وجود ۾ آئي. ان جي ابتڙ عمرڪوٽ، پارينگر، ننگرپارڪر، ڀوڏيسر، ويراواهه، ڪيرٽي ۽ هنجتل قديم آباديون شمار ٿين ٿيون.[6]

رائچند هريجن جي بيان موجب، سن 974ع ۾ ڌرڻي براهه جو وڏو پٽ مهيپال عرف ديوراج سنڌ ۾ آيو ۽ حڪمران بڻيو. سندس ڀاءُ باهڙ کي اقتدار ۾ حصو نه ملڻ سبب راڌڻپور ۾ رهائش اختيار ڪرڻي پئي. باهڙ جا ٽي پٽ سوڍو، سانکلو ۽ باگهه هئا. سوڍن جي صاحبي موجب سوڍو ۽ سانکلو شو ڪوٽڙي جي راجا چارراءِ جا پٽ هئا.[6]

سن 1125ع (1181 سنبت) ۾ سوڍو سنڌ جي سومري حڪمران وٽ آيو، جنهن کيس رتوڪوٽ عطا ڪيو. رتوڪوٽ موجوده کپري تعلقي ۾، کپري شهر کان لڳ ڀڳ ڇهه ڪوهه پري واقع هو. جيتوڻيڪ اڄ اهو قلعو ڊهي چڪو آهي، پر ان جا آثار ناريءَ جي ڪناري تي اڃا تائين موجود آهن. مقامي روايتن موجب اهو قلعو ”رتي“ نالي مغل سان منسوب ڪيو وڃي ٿو، پر تاريخي لحاظ کان اها روايت درست نه ٿي لڳي، ڇاڪاڻ⁠تہ مغل گهڻو پوءِ سنڌ ۾ آيا.[6]

ڪجهه روايتن موجب سوڍو وڏي راجپوت لشڪر سان گڏ آيو هو ۽ هن رتوڪوٽ سومري حڪمران کان طاقت جي زور تي حاصل ڪيو.[6]

سوڍي جو پٽ چاچڪ ديو ۽ پوٽو راج ديو هن علائقي ۾ رهيا. سنڌ ۾ اچڻ کان پوءِ سوڍا ”راڻا“ جي لقب سان مشهور ٿيا. کپري تعلقي ۾ اڄ به ”راڻاهو“ نالي ڳوٺ موجود آهي، جتي ڪيترائي سوڍا آباد ٿيا هئا. رتوڪوٽ وارن راڻن جي قبضي هيٺ وسيع علائقو هو، ۽ اهي پاڻ کي پنهنجي وڏڙي پرمار جي نسبت سان ”پرمار سوڍا راجپوت“ سڏيندا رهيا.[6]

عمرڪوٽ تي قبضو ڪرڻ کان پوءِ سوڍن پنهنجي حڪومت مٺيءَ تائين وڌائي ۽ راٺوڙن کي شڪست ڏئي کائڙ تي به قبضو ڪيو. انهن جي طرفان مقرر ڪيل راجپوت عملدارن ڇڇر ۾ هڪ ڳوٺ آباد ڪيو، جيڪو وقت سان گڏ ”ڇڇرو“ ۽ پوءِ ”ڇاڇرو“ سڏجڻ لڳو. ان جي آس پاس واري علائقي کي اڄ به ”ڇاڇراٽي“ چيو وڃي ٿو.[6]

ڇاڇري کان لڳ ڀڳ 24 ميل اولهه طرف چيلهار جو ڳوٺ واقع آهي، جنهن بابت روايت آهي ته چيلو نالي هڪ چارڻ اتي کوهه کوٽيو، جنهن کان پوءِ آبادي وجود ۾ آئي ۽ ڳوٺ جو نالو چيلار، پوءِ چيلهار پيو. سوڍن جي صاحبي ۾ چيلو کي راجپوت ڄاڻايو ويو آهي، پر رائچند هريجن ان کي غلط قرار ڏيندي چيلو کي چارڻ بيان ڪري ٿو.[6]

ان دور ۾ عمرڪوٽ تي ڪلجي يا ڪلو سوڍو مشهور حڪمران هو. سوڍا راجپوت عمرڪوٽ ۽ ٿر ۾ پنهنجي اقتدار کي مضبوط ڪرڻ باوجود سامروٽي، رحمڪي بازار ۽ سومرن جي پراڻي تختگاهه ڳهه ڪوٽ طرف نه وڌيا.[6]

تاريخي طور ٿر جا مختلف حصا الڳ نالن سان سڃاتا ويندا هئا. مٺي تعلقي جو وڏو حصو ۽ ننگرپارڪر جو ڪجهه علائقو ڪڇ جي رڻ جي ڪناري سان هجڻ ڪري ”وٽ“ سڏبو هو. کپري ۽ عمرڪوٽ تعلقن جو اترئين پاسي وارو علائقو، جيڪو گڍڙي کان جوڌپور رياست تائين پکڙيل هو، ”کائڙ“ جي نالي سان مشهور هو. جڏهن ته انهن ٻنهي علائقن جي وچ وارو وسيع حصو اصل ۾ ”ڍٽ“ يا ”ڍاٽ“ سڏبو هو، جيڪو عمرڪوٽ جي راڻن جي قبضي هيٺ هو ۽ عمرڪوٽ سندن گاديءَ جو هنڌ هو.[6]

رھڻي ڪھڻي

[سنواريو]


ٿر ۾ جيون

اوڻيهين صديءَ جي وچ ڌاري ٿر جي رهواسين جي زندگي سخت موسمي حالتن سان وابسته هئي. 1855ع جي احوال موجب، ٿر جا ماڻهو پنهنجي وقت جو وڏو حصو کليل آسمان هيٺ سيءَ ۽ گرميءَ ۾ گذاريندا هئا. مناسب رهائش جي کوٽ سبب ڪيترائي ماڻهو بار بار بيمارين ۾ مبتلا رهندا هئا ۽ وقت کان اڳ پوڙها ٿي ويندا هئا.[113]

ان دور ۾ ٿر جي شهرن مان ڏيپلي ۾ 122، مٺيءَ ۾ 266 ۽ اسلام ڪوٽ ۾ 50 پڪا گهر موجود هئا، جڏهن ته باقي اڪثر رهائشگاهون ڪچيون، ننڍيون ۽ سوڙهيون هيون. اهي گهر ٿورن ٿنڀن يا پڃرن تي ٻڌل هوندا هئا، جن جي ڀتين لاءِ جهنگلي ٽاريون ۽ ڇپر لاءِ لوهيڙا، سر ۽ ڪانا استعمال ڪيا ويندا هئا. اهڙي قسم جا گهر عام طور ٻن يا ٽن ڏينهن اندر تيار ٿي ويندا هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ تعمير لاءِ گهربل سامان آسانيءَ سان مقامي طور دستياب هوندو هو.[113]

پارڪر واري علائقي، خاص ڪري ويراواهه ۽ ننگرپارڪر ۾، رهائشي اڏاوتن جون حالتون نسبتاً بهتر هيون. هتي پڪيون سرون، پٿر، گارو ۽ ڪاشيءَ جون سرون وڏي مقدار ۾ ملنديون هيون، جنهن سبب مقامي ماڻهو وڌيڪ مضبوط ۽ سٺي معيار جا گهر تعمير ڪندا هئا. ان دور ۾ انهن علائقن ۾ لڳ ڀڳ پنجاهه اهڙا گهر موجود هئا، جيڪي پڪي تعمير ۽ ڪاشيءَ جي سرن سان سينگاريل هئا[113]

ٿر ۾ وڻ تي ويٺل مور

 :::

سنڌ ۾ ٿر جون مشهور ڀٽون

[سنواريو]

ٿر جو قدرتي منظرنامو وڏي تعداد ۾ واريءَ جي ڀٽن سان ٺهيل آهي، جيڪي هن علائقي جي جغرافيائي سڃاڻپ جو اهم حصو آهن. انهن مان ڪيترين ڀٽن جي اوچائي، مقام ۽ تاريخي اهميت جو ذڪر مختلف سروي رپورٽن ۽ مقامي روايتن ۾ ملي ٿو.[6]

ٿر جي مشهور ڀٽن ۾ ڪانڪر ڀٽ شامل آهي، جيڪا هيلاريو لنجا ۽ پوسرڪي ساندن جي وچ ۾ واقع آهي ۽ سڄي ٿر جي بلند ترين ڀٽن مان هڪ سمجهي وڃي ٿي. ان جي ڊيگهه لڳ ڀڳ ڏيڍ ميل آهي. لوڻڪي ڀٽ دادئي جي تڙ جي اتر ۾ واقع آهي ۽ ان جي اوچائي 588 فوٽ بيان ڪئي وئي آهي.[114] ٻين اهم ڀٽن ۾ سانڏور ڀٽ (408 فوٽ)، ارنيارو ڀٽ (484 فوٽ)، روجهڙ ڀٽ (518 فوٽ)، ڌاريندڙ ڀٽ (529 فوٽ)، عالم سر ڀٽ (492 فوٽ) ۽ ڪاري ڀٽ (595 فوٽ) شامل آهن، جيڪا ڳوٺ ٻسارڻيا کان اڍائي ميل پري واقع آهي.[6]

جهونڊ ڀٽ جهونڊ ڳوٺ ڀرسان واقع آهي ۽ ان جي اوچائي 373 فوٽ آهي، جڏهن ته ويراڙو ڀٽ جي اوچائي 459 فوٽ ۽ گنگا سرو ڀٽ جي اوچائي 428 فوٽ بيان ڪئي وئي آهي. ويسروڙي ڀٽ ساهوءَ جي تڙ جي اوڀر ۾، ڌنوڙي ڀٽ تڳوسر جي اتر ۾ (512 فوٽ)، ڍوڪاڻي ڀٽ چارنور جي اوڀر طرف ۽ جهرڪلي ڀٽ جيئندي جي تڙ جي اوڀر طرف واقع آهن.[6]

ٿر جي ٻين مشهور ڀٽن ۾ چانگي جو ٽونڪ (چيلهار جي اولهه طرف)، ٻانهياري ڀٽ (تڙ حمير وٽ)، ڪرڪر ڀٽ (جيسي جي پار جي اتر طرف)، شهمير ڀٽ (شهمير جي تڙ جي اتر ۾)، سونياٻهه ڀٽ (جيسي جي پار جي اتر طرف)، هاڏاري ڀٽ (ٺاري جي تڙ جي اوڀر ۾) ۽ ڪسل ڪوٽ ڀٽ شامل آهن، جنهن نالي سان ٻه ڀٽون مشهور آهن؛ هڪ چارنور جي اولهه طرف ۽ ٻي ڪانٽيو ڀرسان واقع آهي.[6]

ميگهي جي تڙ جي اولهه واري ڀٽ تان تڙ حمير واري ڀٽ لڳ ڀڳ 36 ميلن جي فاصلي تان نظر اچي ٿي. سامي ڀٽ ميگهي جي تڙ جي اوڀر ۾ واقع آهي، جڏهن ته سائيني جي ڀٽ ڇاڇري جي اولهه طرف آهي، جتان ڇوهٽڻ جو جبل لڳ ڀڳ 60 ميلن جي فاصلي تان ڏسي سگهجي ٿو. ڪيل ڀٽ مٺيءَ جي اتر ۾ واقع آهي، جتان ڍوري ناري واري هوائي جهازن جي رهنمائي لاءِ استعمال ٿيندڙ روشني 74 ميلن جي فاصلي تان ڏسڻ ۾ ايندي آهي.[6]

جهرڪلي ڀٽ بابت روايت آهي ته 1856ع واري ڌرتيءَ جي ڌٻڻ دوران اها وچ مان ٻه اڌ ٿي وئي هئي. ڪوهر اڙي ڀٽ چيلهار جي ڏکڻ طرف واقع آهي، جتان ڪارونجهر جبل لڳ ڀڳ 72 ميلن جي فاصلي تان نظر اچي ٿو. اسابو ٽُنڪ پاٻو ويري جي اوڀر طرف واقع آهي، جتان پڻ ڇوهٽڻ جو جبل 60 ميلن تان ڏسڻ ۾ اچي ٿو.[6]

انهن کان سواءِ مهڪي ڀٽ، اُٺ ٿنڀي، نيتاري، گڏهه پٺو، ڳينڻ، گوگٽياري، ٽورياري، ٽورو ٽونڪ ۽ مانگر ڀٽ پڻ ٿر جي اهم ڀٽن ۾ شمار ٿين ٿيون. انهن کان علاوه به ٿر ۾ بيشمار ننڍيون وڏيون ڀٽون موجود آهن، جيڪي هن علائقي جي جغرافيائي بناوت جو بنيادي حصو آهن.[6]

ٿر جي رڻپٽ ۾ جھوپڙيون.

زمين جا قسم

[سنواريو]

ٿر جي زمين جا طبعي حالتن جي ڪري مختلف نمونا آهن. انهن مان هرهڪ جو ڪونه ڪو نالو رکيل آهي، جن بابت مختصر احوال هيٺ ڌجي ٿو[115].:

  • ڏهر: ٿر ۾ ڪٿي ڪٿي ڀٽون هڪٻئي کي ويجهيون آهن ۽ ڪٿي ڪٿي وري ڳچ مفاصلو آهي ۽ وچ واري زمين جدا جدا نمونن جي هوندي آهي، تنهنڪري هرهڪ نموني لاءِ جدا جدا نالا ٺهرايل آهن. ڀٽن جي وچ ۾ ڏاڍيري زمين وارو وڏو ڪشادو ميدان، جو پوک لائق يا ڳوٺ ٻڌڻ لائق ۽ مال جو چراگاهه هجي، تنهن کي ’ڏهر‘ چئبو آهي.
  • ڏهري: ڀٽن جي وچ ۾ ٿورو زمين ٽڪر، جو ڪجهه سخت زمين وارو هجي تنهن کي ’ڏهري‘ چئبو آهي.
  • تَلي: ڀٽن جي وچ ۾ اونهو ۽ هيٺانهون سخت زمين وارو ڀاڱو، جتي برسات جو پاڻي سڀني پاسن کان لهي اچي ڪٺو ٿئي. انهي تري واري يا هيٺاهين زمين کي ’تلي‘ چئبو آهي. ڪن تلين ۾ پوک ڪندا آهن، ڪن ۾ مال لاءِ چراگاهه هوندو آهي. اتي سخت زمين ۾ گاهه خاص ڪري چيهو جام ٿيندو آهي.
  • مڙهو: جيڪڏهن ٻن ڀٽن جي وچ ۾ گهڻو مفاصلو نه هوندو آهي ۽ زمين به ڪجهه وارياسي هوندي آهي ته اهڙي ٿوري وارياسي سوڙهي زمين واري ٽڪر کي ’مڙهو‘ چوندا آهن.
  • مندَرَ: جيڪڏهن ٻه ڀٽون ڪنهن ڪنڊ تي پاڻ ۾ گڏيل هونديون ته انهي گڏيل هنڌ جي ويجهو هيٺاهينءَ زمين جي پاڻي کي ’مندر‘ چئبو آهي.
  • ڊاڳو: مڙهن ۾ اڪثر زمين ڪنئري ٿئي ٿي، پر ته به پنڌ ڪرڻ ۾ ڪا تڪيلف نٿي ٿئي. مگر ڪن ڪن هنڌن تي واري اهڙي ته نرم ٿئي ٿي جو هلڻ وقت ماڻهوءَ يا وهٽ جو پير ڪجهه اندر هليو ويندو آهي ۽ وک کڻڻ مشڪل ٿيو پوي، اهڙي نرم زمين کي گيسر، گُس، يا ڪيئُو چئبو آهي ۽ زمين جي اُنهي ٽڪري کي ’ڊاڳو‘ چئبو آهي.
  • جهول: ڪٿي ڪٿي ڏهرن جي سنئين زمين ۾ گهاٽا وڻ ۽ ٻوٽا هوندا آهن، اهڙي زمين ٽڪر کي ’جهول‘ چئبو آهي.
  • اَجهور: ڳوٺ جي چوڌاري ويجهڙائيءَ وار پسگردائيءَ جي زمين کي ’اجهور‘ چئبو آهي.
  • ويئرَ: ننڍي مڙهي کي ’ويئر‘ چئبو آهي.
  • گسَ: وارياسي زمين، جتان ماڻهو يا وهٽ جي لنگهڻ ڪري پير زمين اندر هليو وڃي، اهڙي ڪنئري زمين کي ’ريڪر‘ يا ’ڪيئو‘ به چوندا آهن.
  • ريلَ: ڳوٺن جي ڀرسان زمين جو سنئون ٽڪر، جتي ٻار رانديون ڪندا آهن.
  • گوچَر: ڳوٺ جي ويجهرائيءَ ۾ اهڙو زمين جو ٽڪر، جو فقط مال جي چراگاهه لاءِ ڇڏيل هجي ۽ جنهن ۾ پوک ڪرڻ تي خانگي طرح ڳوٺ جي ماڻهن جي ٻڌي سبب يا سرڪاري طرح بندش پيل هجي، اهڙي ٽڪر کي ’گوچر‘ يا ’گئوچر‘ چئبو آهي.[115].

مشھور ڏھر

[سنواريو]


ٿر جي جاگرافيائي بناوت ۾ ڏهر انهن هموار ۽ سنئين سڌين زمينن کي چيو ويندو آهي، جيڪي وڏي ايراضيءَ تي پکڙيل هونديون آهن ۽ جتي عام طور آبادي ۽ زراعت جو امڪان وڌيڪ هوندو آهي. ٿر ۾ ڪيترائي مشهور ڏهر موجود آهن، جن مان ڪيترن جو ذڪر مقامي روايتن ۽ تاريخي ماخذن ۾ ملي ٿو.[115]

مشهور ڏهرن ۾ ڏاڪي ڏهر شامل آهي، جنهن نالي سان ٽي مختلف ڏهر سڃاتا وڃن ٿا: پهريون ڪيتار جي ڏکڻ-اولهه ۾ مٺا تڙ جي اتر طرف، ٻيو سلهه جي اولهه کان اَڪلي جي اوڀر تائين، ۽ ٽيون چارنور جي اولهه پاسي واقع آهي. ڇڇي جو ڏهر تاجي جي تڙ جي اولهه، قابل شاهه جي اوڀر ۽ ڪرنهور ڏيٿا ۽ سنگراسين جي وچ ۾ واقع آهي، جڏهن ته وڇيري جو ڏهر مصري شاهه جي اولهه، جانب علي شاهه جي اوڀر ۽ ڀڳيسل جي ڏکڻ طرف پکڙيل آهي.[115]

هيڪل ڪوري ڌاريندڙي جي اولهه، ميگهي جي تڙ جي اوڀر ۽ رڙلي جي ڏکڻ-اوڀر ۾ واقع آهي. ميڻڇو ڏهر ڌانڌو جي تڙ جي اولهه، وڪڙئي جي ڏکڻ ۽ جهرڪلي ڀٽ جي اوڀر طرف آهي. ڍوڪاري ڏهر چارنور جي ڏکڻ ۽ ٻڍي جي تڙ جي اتر طرف واقع آهي، جڏهن ته لاٺي جو ڏهر چارنور جي اتر-اوڀر ۾ پکڙيل آهي.[115]

ٻين مشهور ڏهرن ۾ بي جو ڏهر (گوراڙي جي اولهه ۽ مصري شاهه جي اتر طرف)، ڏسارڻو ڏهر (رٻاسر جي ڏکڻ ۽ کُڏي جي اتر طرف)، پوسڪي جو ڏهر (پوسرڪي ۽ روهيڙي جي وچ ۾)، وي جو ڏهر (ڪانڪهئي جي اولهه، راڄوڙي جي اوڀر ۽ ڪرنهور جي اتر طرف) ۽ ڀڪوئي جو ڏهر (ڀڪوئي ۽ عالم سر جي وچ ۾) شامل آهن.[115]

ٽانپي جو ڏهر مٺا تڙ جي اولهه ۽ سوڀي جي تڙ جي اوڀر طرف واقع آهي، جڏهن ته ڇهو ڏهر ڇاڇري جي اوڀر طرف پريمي جي ويري ڀرسان واقع آهي. گهوگهارو ڏهر هريار جي اتر طرف آهي. انهن کان علاوه تالسر جو ڏهر، سينهار جو ڏهر، سجائي جو ڏهر ۽ چوڻهار جو ڏهر پڻ ٿر جي مشهور ڏهرن ۾ شمار ٿين ٿا.[115]

ٿر ۾ انهن کان سواءِ به ڪيترائي ننڍا وڏا ڏهر موجود آهن، جيڪي علائقي جي آبادڪاري، چراگاهن ۽ مقامي جاگرافي ۾ اهم حيثيت رکن ٿا.[115]

دراوڙ قلعو، بهاولپور واري ٿر ۾

سنڌ جي ٿر ۾ واقع تلاءَ

[سنواريو]

ٿر واري علائقي ۾ واريءَ جي ڀٽن جي گهڻائي سبب نه ڪي مستقل نديون، واهه يا ڍنڍون موجود آهن ۽ نه ئي سڄو سال وهندڙ آبي ذريعا ملن ٿا. علائقي جا رهواسي بنيادي طور پيئڻ لاءِ کوهن جي پاڻي تي ڀاڙين ٿا، پر کوهه گهڻو ڪري تمام اونها هوندا آهن، جنهن ڪري پاڻي جي فراهمي هميشه هڪ اهم مسئلو رهي آهي. ڪيترن هنڌن تي ماڻهن کي پيئڻ جو پاڻي حاصل ڪرڻ لاءِ چار کان پنج ميلن تائين سفر ڪرڻو پوندو آهي.[6]

برساتي موسم، خاص طور مئي، جون ۽ جولاءِ جي مهينن دوران، مختلف تلائن ۽ تراين ۾ پاڻي گڏ ٿيندو آهي، پر اهڙا تلاءَ محدود تعداد ۾ آهن ۽ انهن ۾ پاڻي به گهڻو وقت برقرار نه رهندو آهي. برساتن جي غير يقيني صورتحال سبب انهن تي مڪمل ڀروسو ڪرڻ ممڪن نه هوندو آهي.[6] ڪن هنڌن تي ننڍڙا ٽوڀا موجود آهن، جن ۾ پاڻي رڳو پنجن کان ستن ڏينهن تائين رهندو آهي.[6]

ٿر جي مشهور تلائن مان ڇڇي تلاءُ قابل شاهه ڳوٺ جي اوڀر طرف، ڇڇي جي ڏهر ۾ واقع آهي، جتي برساتي پاڻي لڳ ڀڳ اڍائي مهينا برقرار رهندو آهي. آڻند جي ترائي گڍڙي کان ٻه ميل ڏکڻ طرف ننگرپارڪر ويندڙ رستي تي واقع آهي، جنهن ۾ ٽي کان چار مهينا پاڻي موجود رهندو آهي. گڍڙي جو تلاءُ گڍڙي شهر جي ڏکڻ طرف آهي ۽ ان ۾ لڳ ڀڳ ڇهه مهينا پاڻي رهندو آهي.[6]

راڻاسر تلاءُ چيلهار ڳوٺ جي اتر طرف لڳ ڀڳ ڏيڍ ميل پنڌ تي عمرڪوٽ ويندڙ رستي تي واقع آهي. هن تلاءَ ۾ پنجن کان ڇهن مهينن تائين پاڻي رهندو آهي. چيلهار ڀرسان ڇڇي نالي هڪ ٻي ترائي پڻ موجود آهي، جنهن ۾ ٽي کان چار مهينا پاڻي رهندو آهي. ڪاٺو تلاءُ چارنور جي اوڀر طرف لڳ ڀڳ هڪ ميل جي مفاصلي تي ڌوڪاري جي ڏهر ۾ واقع آهي، جتي پاڻي اٽڪل چار مهينا برقرار رهندو آهي.[6]

کينئسر جو تلاءُ کينئسر ڳوٺ جي اوڀر طرف واقع آهي ۽ ان ۾ پڻ لڳ ڀڳ چار مهينا پاڻي رهندو آهي. مٺيءَ جو تلاءُ مٺي شهر جي ڏکڻ طرف آهي، جنهن ۾ عام طور تي ٽي مهينا پاڻي موجود رهندو آهي. ڀوڏيسر جو تلاءُ ڀوڏيسر ڳوٺ ڀرسان واقع آهي ۽ ٿر جي وڌيڪ اهم تلائن مان شمار ٿئي ٿو، جتي ستن کان اٺن مهينن تائين پاڻي رهندو آهي ۽ ڪن سالن ۾ پاڻي ٻارهن مهينن تائين به برقرار رهندو آهي.[6]

پارڪر واري علائقي ۾ سانگاهه ۽ لورائي جا وڏا تلاءَ پڻ موجود آهن، جن جو تفصيلي ذڪر ٻين ماخذن ۾ ملي ٿو. انهن کان علاوه ٿر ۾ ٻيا به ڪيترائي ننڍا وڏا تلاءَ آهن، جن ۾ موسمي برساتن کان پوءِ ڪجهه عرصي تائين پاڻي گڏ رهندو آهي ۽ مقامي آبادي انهن مان فائدو حاصل ڪندي آهي.[6]

هڪ خانه بدوش مارواڙي ڇوڪري ماني پچائيندي

سنڌ جي ٿر جا ڀاڱا

[سنواريو]

زمين جي بناوت، طبعي بيهڪ، زرخيزي، پاڻيءَ جي موجودگي، واريءَ جي ڀٽن ۽ ٻين جاگرافيائي خصوصيتن جي بنياد تي ٿر کي مختلف علائقن يا ڀاڱن ۾ ورهايو ويندو آهي. روايتي طور ٿر جا هيٺيان نَوَ مکيه ڀاڱا شمار ڪيا وڃن ٿا.[6]

  • کائڙ — ڇاڇري شهر کان اوڀر طرف ۽ اتر ۾ گڍڙي تائين پکڙيل علائقو کائڙ سڏجي ٿو. هن ڀاڱي ۾ واريءَ جون ڀٽون نسبتاً ننڍيون آهن ۽ وڏا توڙي ڊگها وڻ گهٽ ملن ٿا. ڇاڇري تعلقي جو اتر وارو حصو هن علائقي ۾ شامل آهي.[6]
  • ڪنٺو — هن علائقي ۾ ڇاڇري تعلقي جو ڏاکڻو حصو ۽ ننگرپارڪر تعلقي جو اتر وارو ڀاڱو شامل آهي. زمين نسبتاً زرخيز ۽ آباديءَ لائق هجڻ سبب هتي زراعت سٺي ٿيندي آهي.[6]
  • پارڪر — ننگرپارڪر تعلقي جو ڏاکڻو حصو پارڪر جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. هتان جي زمين سنئين ۽ پٿرائتي آهي. واريءَ جون ڀٽون تقريباً ناهن، جڏهن ته رائو گهڻي مقدار ۾ ملي ٿو. ڪارونجهر جو مشهور جبل پڻ هن ئي علائقي ۾ واقع آهي.[6]
  • سامروٽي — مٺي تعلقي جي ڏکڻ-اولهندي ۽ ڏيپلي تعلقي جي اترئين حصي تي مشتمل علائقو سامروٽي سڏجي ٿو. هن ڀاڱي جي زمين سٺي هجڻ ڪري هتي ڪڻڪ ۽ بصر جهڙا فصل به پوکيا ويندا آهن.[6]
  • ونگو — ڏيپلي تعلقي جي ڏکڻ-اولهندي حصي کي ونگو چيو ويندو آهي.[6]
  • وَٽ — مٺي ۽ ڏيپلي تعلقن جا ڏاکڻا حصا هن علائقي ۾ شامل آهن. ڪڇ جي رڻ سان ويجهڙائي ۽ سرحدي حيثيت سبب هتي زميني پاڻي سطح جي ويجهو ملي ٿو.[6]
  • مهراڻو — قديم مهراڻ (سنڌو) جي وهڪري سان لاڳاپيل علائقو مهراڻو سڏبو آهي. هن ۾ ڇاڇري تعلقي جو اولهندي حصو ۽ عمرڪوٽ تعلقي جو ڏکڻ-اوڀر وارو ڀاڱو شامل آهي.[6]
  • ڍاٽ — ٿر جو وچون ۽ وسيع حصو ڍاٽ جي نالي سان مشهور آهي. هن ۾ عمرڪوٽ تعلقي جو ڪجهه حصو، ڇاڇري تعلقي جو وڏو ڀاڱو ۽ مٺي تعلقي جو اترئين حصي جو ڪجهه علائقو شامل آهي. ڍاٽ جي اهميت سبب ڪڏهن ڪڏهن سڄي ٿر کي به ڍاٽ چيو ويندو آهي، جڏهن ته هتان جي رهواسين کي ڍاٽي سڏيو ويندو آهي.[6]
  • اڇڙو ٿر — عمرڪوٽ تعلقي جي اترئين ڪناري ۽ کپري تعلقي جي اتر-اوڀر واري حصي تي مشتمل علائقو اڇڙو ٿر سڏبو آهي. هن جون حدون اڳتي هلي خيرپور ۽ جيسلمير تائين پهچن ٿيون. هن علائقي کي بوئٺ ۽ ڊيئا جي نالن سان پڻ سڏيو ويندو آهي. آبادي گهٽ هجڻ سبب هتي انساني وسنديون به هڪ ٻئي کان پري پري واقع آهن.[6]

سنڌ جي ٿر جي ٻولي

[سنواريو]

ٿر جي وچئين ۽ وڏي حصي کي روايتي طور ڍاٽ سڏيو ويندو آهي، تنهنڪري هتان جي مقامي ٻولي کي ڍاٽڪي چيو وڃي ٿو. بهرحال، ٿر جا سڀئي رهواسي ڍاٽڪي ٻولي نٿا ڳالهائين. علائقي جا مسلمان ۽ لهاڻا عام طور سنڌي ٻولي ڳالهائيندا آهن، جيتوڻيڪ هو ڍاٽڪي ٻولي سمجهڻ ۽ ڳالهائڻ جي صلاحيت پڻ رکن ٿا. ٿر ۾ ڳالهائجندڙ سنڌي ٻولي به خالص سنڌي نه رهي آهي، پر ان تي پاڙيسري ٻولين جا اثر نمايان آهن.[115]

ڍاٽڪي ٻولي اندر به علائقي جي مختلف ڀاڱن موجب لهجن ۽ لفظن ۾ فرق ڏسڻ ۾ اچي ٿو. هن صورتحال جي وضاحت لاءِ مقامي چوڻي "ٻارهين ڪوهين ٻولي ٻي" مشهور آهي، جنهن مان مراد آهي ته ٿوري فاصلي تي به ٻوليءَ ۾ تبديلي محسوس ڪري سگهجي ٿي.[115]

پارڪر جو علائقو گجرات سان ويجهڙائي رکي ٿو، تنهنڪري هتان جي ٻوليءَ تي گجراتي ٻولي جو اثر وڌيڪ نمايان آهي.[115] ساڳئي طرح ڍاٽ جا گهڻا رهواسي اصل مارواڙ مان لڏي آيل آهن، جنهن سبب هتان جي ٻوليءَ تي مارواڙي ٻولي جا اثر نمايان آهن.[115] مهراڻو علائقو ناري جي ويجهو هجڻ ڪري هتي سنڌي ٻولي جو اثر ٻين علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ڏسڻ ۾ اچي ٿو.[115]

لسانياتي لحاظ کان ڍاٽڪي ڪا مڪمل طور الڳ ۽ خودمختيار ٻولي نه آهي، بلڪه اها مارواڙي، گجراتي، ڪڇي ۽ سنڌي ٻولين جي گڏيل اثرن مان ٺهيل هڪ مقامي لهجي يا ٻوليءَ جي صورت آهي.[115] ٿر جي مختلف علائقن سان گڏ مختلف برادرين ۽ ذاتين جي ٻوليءَ ۾ پڻ نمايان فرق ڏسڻ ۾ اچي ٿو. ٻانڀڻن، واڻين، ٺڪرن، مينگهواڙن، سوٽهڙن، ڀيلن، چارڻن ۽ جاٽن جي لهجن ۽ لفظن ۾ هڪ ٻئي کان ڪجهه نه ڪجهه تفاوت موجود آهي.[115]

سنڌ جي ٿر ۾ ڳوٺن جا نالا

[سنواريو]

ٿر جي ڳوٺن جي نالن ۾ مقامي جاگرافي، سماجي بناوت، ذاتين، آباديءَ جي تاريخ ۽ پاڻيءَ جي ذريعن جا واضح اثر نظر اچن ٿا. جيئن سنڌ جي ٻين علائقن ۾ ڳوٺن جي نالن سان آباد، ٽنڊو، ڪوٽ يا پور جهڙا لاحقا لاڳاپيل هوندا آهن، تيئن ٿر ۾ به ڪيترن ڳوٺن جا نالا مخصوص پڇاڙين يا مقامي اصطلاحن سان جڙيل آهن.[115]

ٿر جي ڪيترن ڳوٺن جا نالا "هار" سان ختم ٿين ٿا، جهڙوڪ چيلهار، سينهار، ڪاريهار، مالهار، ڏيڏهار، ويڙهار، کانکڻهار، ڪلڻهار، روڏهار، قمڙهار، اڙٻلهار، لونڊهار، ڦلڙهار ۽ امرهار. اهڙيءَ طرح ڪيترن ڳوٺن جا نالا "يار" پڇاڙيءَ سان ملن ٿا، جن ۾ صوڀيار، مالهيار، موڪڙيار، واوڙيار، گوڙهيار، سارنگهيار، نيڻيار، چاڙهيار، ويجهيار، گوڌيار، ڏيپيار ۽ راڙهيار شامل آهن.[115]

ڪجهه ڳوٺن جا نالا "ري" سان ختم ٿين ٿا، جهڙوڪ ٻلهياري، جاڳهاري، وينجهڻياري، سينگاري، پتنگياري، ميهاري، کيتلاري، ڪيتياري ۽ گهرٽياري. اهڙيءَ طرح "ٻَهه" پڇاڙيءَ وارا نالا پڻ ملن ٿا، جهڙوڪ ڳجڻاٻَهه، همڙاٻَهه، ويريا ٻَهه، سونل ٻَهه، گُرڙاٻَهه ۽ ڦلڙاٻَهه.[115]

ٿر جي ڪجهه ڳوٺن جا نالا "لس" سان پڻ لاڳاپيل آهن، جهڙوڪ گنگالس، ٻنڌڻالس، چوڻالس ۽ واريالس. ان کان سواءِ "سر" پڇاڙيءَ وارا نالا به گهڻي تعداد ۾ ملن ٿا، جن ۾ رامسر، راوتسر، کينئسر، عالمسر، ڪڙڪاسر، لڪڙاسر، تڳوسر، سومراسر، راڻا سر، ڀوڏيسر، گوگاسر، ڪپوسر ۽ ڀيماسر شامل آهن. اهڙيءَ طرح "لو" پڇاڙيءَ وارا نالا جهڙوڪ ڀوريلو، ڄاريلو، رنگيلو، شولو، ٻاورلو، لپلو، ڍاڪلو ۽ ٻانڀڻلو پڻ عام آهن.[115]

ٿر جي ڪيترن ڳوٺن جا نالا مقامي پاڻيءَ جي ذريعن، خاص طور تڙن، پارن ۽ ويرين سان منسوب آهن. جيڪڏهن ڪو تڙ يا پاڻيءَ جو ذريعو ڪنهن خاص ذات يا برادري گڏجي کوٽايو هجي ته ڳوٺ ان ذات جي نالي سان سڏبو آهي، جيئن جهنجهئن جو تڙ يا دلن جو تڙ. جيڪڏهن ڪنهن هڪ فرد اهو تڙ کوٽايو هجي ته ڳوٺ ان شخص جي نالي سان مشهور ٿيندو آهي، جهڙوڪ تڙ احمد، ميگهي جو تڙ، آدم جو تڙ، متاري جو تڙ، جيئندي جو تڙ، طالب جو تڙ، صالح جو تڙ، ڏاتر ڏني جو تڙ ۽ پيلوءَ جو تڙ.[115]

ڪيترن ڳوٺن جا نالا ماڻهن جي ذاتي نالن سان گڏ سندن ذاتي سڃاڻپ به ظاهر ڪن ٿا، جهڙوڪ بنگل رند، سمو رند ۽ ٻانڀڻو ڀيل، جيڪي پڻ ڳوٺن جا نالا آهن.[115]

ٿر ۾ پار پڻ هڪ اهم مقامي اصطلاح آهي، جيڪو عام طور پنجن کان ستن ويرين جي مجموعي لاءِ استعمال ٿيندو آهي. اهڙن ماڳن تي ٻڌل ڳوٺن ۾ جيسي جو پار، قبولئي جو پار، کيمي جو پار، اڳي جو پار ۽ پيراڻو پار شامل آهن.[115]

ساڳيءَ طرح ڪيترن ڳوٺن جي نالن سان ويري جو لفظ پڻ لاڳاپيل آهي، جهڙوڪ ڪاري ويري، واگهي جي ويري، ڪولهي ويري، گوگا ويري، ڪونڀي جي ويري، ليتا ويري، رامجي جي ويري ۽ ڀڳتن جي ويري.[115]

ٿر ۾ ڪجهه کوهن جو پاڻي مٺو هوندو آهي، جنهن سبب اهڙن ماڳن يا ڳوٺن جي نالن سان مٺڙيو يا مٺريو جو لفظ شامل ڪيو ويندو آهي. انهن نالن ۾ عام طور کوهه کوٽائيندڙ شخص يا ذات جو نالو پڻ شامل هوندو آهي. مثال طور مٺڙيو ڀٽي، مٺريو چارڻ، مٺڙيو ڪيلهڻ، مٺڙيو سوٽهڙ، مٺڙيو هاليپوٽا ۽ مٺريو جوڻيجا وغيره.[115]

پڻ ڏسو

[سنواريو]

ذريعا

[سنواريو]

وڌيڪ مطالعو

[سنواريو]
  • Bakliwal, P. C. and Sharma, S. B. (1980). "جمنا درياهه جي لڏپلاڻ بابت". Journal of the Geological Society of India, Vol. 21, Sept. 1980, pp. 461–463.
  • Bakliwal, P. C. and Grover, A. K. (1988). "ٿر ريگستان ۾ سرسوتي درياهه جي نشانين ۽ لڏپلاڻ بابت". Record of the Geological Survey of India V 116, Pts. 3–8, pp. 77–86.
  • Burdak, L. R. (1982). "ريگستاني ٻيلڪاريءَ ۾ تازيون اڳڀرائيون". Forestry Research Institute, ديهرادون.
  • Government of India. Ministry of Food & Agriculture booklet (1965), "راجسٿان ريگستان ۾ زميني تحفظ"، Desert Afforestation Research Station, جودھپور جي ڪمن بابت.
  • Gupta, R. K. & Prakash Ishwar (1975). ٿر ريگستان جو ماحولياتي تجزيو. English Book Depot., ديهرادون.
  • Kaul, R. N. (1967). "راجسٿان ۾ وڻ يا گاهه جا ميدان: پراڻا مسئلا ۽ نوان طريقا". Indian Forester, 93: 434–435.
  • Rajawat, A. S., Sastry, C. V. S. and Narain, A. (1999-a). "ٿر ريگستان جي ڪجهه حصن ۾ سرسوتي درياهه جي لڏپلاڻ جا نشان ڳولڻ لاءِ اعليٰ وضاحت واري IRS-1C ڊيٽا تي پيراميڊل پروسيسنگ جو استعمال". Vedic Sarasvati, Evolutionary History of a Lost River of Northwestern India, Memoir Geological Society of India, بنگلور، pp. 259–272.
  • Rajesh Kumar, M., Rajawat, A. S. and Singh, T. N. (2005). "وڌايل ٿر ريگستان، اولهه راجسٿان ۾ قديم دريائي وهڪرن جي وضاحت لاءِ ريموٽ سينسنگ جون استعمالون"، 8th Annual International Conference, Map India 2005, نئين دهلي.
  • Ramasamy, S. M. (1999). "عظيم هندستاني ريگستان جي سرسوتي درياهه جي لڏپلاڻ تي نيون ٽيڪٽانڪ قوتون". Vedic Sarasvati, Evolutionary History of a Lost River of Northwestern India, Memoir Geological Society of India, بنگلور، No. 42, pp. 153–162.
  • Yashpal, Sahai Baldev, Sood, R.K., and Agarwal, D.P. (1980). "گم ٿيل سرسوتي درياهه جي ريموٽ سينسنگ ذريعي سڃاڻپ". Proceedings of the Indian Academy of Sciences (Earth and Planet Science), V. 89, No. 3, pp. 317–331.
  • Zaigham, N. A. (2003). "پاڪستان جي ٿر ريگستان ۾ زيرزميني پاڻيءَ جي حڪمتِ عملي تحت پائيدار ترقي". Water Resources in the South: Present Scenario and Future Prospects, Commission on Science and Technology for Sustainable Development in the South, اسلام آباد.

خارجي ڳنڍڻا

[سنواريو]

سانچو:GeoSouthAsia

سانچو:Deserts

حوالا

[سنواريو]
  1. ↑ سانچو:WWF ecoregion
  2. ↑ Dinerstein, Eric; Olson, David; Joshi, Anup; Vynne, Carly; Burgess, Neil D. (2017). "An Ecoregion-Based Approach to Protecting Half the Terrestrial Realm". BioScience 67 (6): 534–545 [Supplemental material 2 table S1b]. doi:10.1093/biosci/bix014. PMID 28608869.
  3. 1 2 Sinha, R. K., Bhatia, S., & Vishnoi, R. (1996). Desertification Control and Rangeland Management in the Thar Desert of India. RALA Report No. 200, pp. 115–123.
  4. ↑ Sharma, K. K. and S. P. Mehra (2009). The Thar of Rajasthan (India): Ecology and Conservation of a Desert Ecosystem. Chapter 1 in: Sivaperuman, C., Baqri, Q. H., Ramaswamy, G., & Naseema, M. (eds.) Faunal ecology and conservation of the Great Indian Desert. Springer, Berlin Heidelberg.
  5. 1 2 3 4 ڪتاب:سير ريگستان؛ ليکڪ: محمد اسماعيل عرساڻي؛ايڊيشن: 1976؛پبلشر: سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو
  6. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 ڪتاب جو نالو؛ تاريخ ريگستان (ڀاڱو پهريون)؛ مصنف: رائچند هريجن؛ ايڊيشن: چوٿون؛ سال: 2005ع؛ ڇپائيندڙ: سنڌي ادبي بورڊ، ڄام شورو.
  7. ↑ ”سنڌي ٻولي جي تاريخ“؛ ڀيرومل مهرچند آڏواڻي.
  8. ↑ Gwen Robbins Schug, Subhash R. Walimbe (2016). A Companion to South Asia in the Past. John Wiley & Sons. ص. 64. ISBN 978-1-11905-547-1. 6 May 2016 تي حاصل ڪيل.
  9. ↑ "U-Pb zircon dating evidence for a Pleistocene Sarasvati River and capture of the Yamuna River". Geology 40 (3): 211–214. March 2012. doi:10.1130/G32840.1. ISSN 0091-7613. Bibcode: 2012Geo....40..211C.
  10. ↑ Wright, Rita P. (2009). The Ancient Indus: Urbanism, Economy, and Society. Cambridge University Press. ص. 1. ISBN 978-0-521-57219-4. 29 September 2013 تي حاصل ڪيل.
  11. ↑ Witzel 1995, p. 3.
  12. ↑ Samuel 2010, p. 41.
  13. ↑ Samuel, Geoffrey (2010). The Origins of Yoga and Tantra. Indic Religions to the Thirteenth Century. Cambridge University Press. ص. 48-56.
  14. ↑ Witzel, Michael (1995). "Early Sanskritization. Origins and Development of the Kuru State". Electronic Journal of Vedic Studies 1 (4): 1–26. http://www.ejvs.laurasianacademy.com/ejvs0104/ejvs0104article.pdf. آرڪائيو ڪيا ويا 11 June 2007 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.
  15. ↑ Heitzman, James (31 March 2008). The City in South Asia. Routledge. ص. 12–13. ISBN 978-1-134-28963-9.
  16. ↑ Thapar, Romila (1977). A History of India. Volume One. Penguin Books. ص. 78.
  17. ↑ Loewe, Michael; Shaughnessy, Edward L. (1999). The Cambridge History of Ancient China: From the Origins of Civilization to 221 BC. Cambridge University Press. ص. 87–88. ISBN 978-0-52147-030-8. 1 November 2013 تي حاصل ڪيل.
  18. ↑ "Gupta dynasty: empire in 4th century". Britannica. اصل نسخو مان 30 March 2010 تي محفوظ ڪيل. 16 May 2010 تي حاصل ڪيل.
  19. ↑ Nagendra Kumar Singh (1999). Muslim Kingship in India. Anmol Publications. ص. 43–45. ISBN 978-8-126-10436-9.
  20. ↑ Derryl N. Maclean (1989). Religion and society in Arab Sindh. Brill Publishers. ص. 140–143. ISBN 978-9-004-08551-0.
  21. ↑ Hooja, Rima (2006). A History of Rajasthan. Rupa & Company. ص. 274–278.
  22. ↑ Habib, Irfan (2011). Economic History of Medieval India, 1200-1500. Pearson Education. ص. 6. ISBN 978-8-131-72791-1.
  23. ↑ Abdulla, Ahmed (1987). An Observation: Perspective of Pakistan. Tanzeem Publishers.
  24. ↑ Hermann kulke (2004). A History of India. Psychology Press. ص. 116. ISBN 978-0-415-32920-0.
  25. ↑ Alain Danielou (2003). A Brief History of India. Simon and Schuster. ص. 87. ISBN 978-1-59477-794-3.
  26. ↑ Brajadulal Chattopadhyaya (2006). Studying Early India: Archaeology, Texts and Historical Issues. Anthem. ص. 116. ISBN 978-1-84331-132-4.
  27. ↑ Satish Chandra (1996). Historiography, Religion, and State in Medieval India. Har-Anand Publications. ص. 115.
  28. ↑ Siddiqui, Habibullah. "The Soomras of Sindh: their origin, main characteristics and rule – an overview (general survey) (1025–1351 CE)". Literary Conference on Soomra Period in Sindh. http://www.uok.edu.pk/faculties/sindhi/docs/soomroEng.pdf. Retrieved 4 August 2016. آرڪائيو ڪيا ويا 3 June 2023 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.
  29. ↑ "The Arab Conquest". International Journal of Dravidian Linguistics 36 (1): 91. 2007.
  30. ↑ Dani, Ahmad Hasan (2007). History of Pakistan: Pakistan through ages. Sang-e Meel Publications. ص. 218. ISBN 978-9-693-52020-0.
  31. ↑ Census Organization (Pakistan); Abdul Latif (1976). Population Census of Pakistan, 1972: Larkana. Manager of Publications.
  32. ↑ Rapson, Edward James; Haig, Sir Wolseley; Burn, Sir Richard; Dodwell, Henry (1965). The Cambridge History of India: Turks and Afghans, edited by W. Haig. Chand. ص. 518.
  33. ↑ Giles Tillotson (1991). Mughal India. Penguin Books. ص. 4. ISBN 978-0-14011-854-4.
  34. ↑ Sharma, G.N (1954). Mewar and Mughal Emperors. S.L Aggarwal. ص. 42.
  35. ↑ Hooja, Rima (2005). A History of Rajasthan. Rupa and company. ص. 530–532. ISBN 978-8-12911-501-0.
  36. ↑ Sen, S.N (2010). An Advanced History of Modern India. Macmillan. ص. 11. ISBN 978-0-230-32885-3.
  37. ↑ Imperial Gazetteer of India vol. IV. 1907. ص. 60.
  38. ↑ Stephen P. Cohen (2004). The idea of Pakistan. Brookings Institution. ص. 212. ISBN 978-0-815-71502-3.
  39. ↑ Pandey, Gyanendra (2001). Remembering Partition: Violence, Nationalism and History in India. Cambridge University Press. ص. 39. ISBN 978-0-521-00250-9. 7 September 2017 تي حاصل ڪيل.
  40. ↑ Bharadwaj, Prasant; Khwaja, Asim; Mian, Atif (30 August 2008). "The Big March: Migratory Flows after the Partition of India". Economic & Political Weekly 43.
  41. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 Mares, Michael A. (1999). Encyclopedia of Deserts. Norman, Oklahoma: University of Oklahoma Press. ص. 291–292. ISBN 978-0-80613-146-7.
  42. 1 2 3 4 5 6 7 8 Satish C. Tripathi; Sunil Bajpai; Vandana Prasad, مرتب (2018). The Indian Paleogene. اسپرنگر پبلشنگ. ص. 152–154. ISBN 978-3-31977-443-5.
  43. ↑ "Seventh Amendment". Indiacode. اصل نسخو مان 1 May 2017 تي محفوظ ڪيل. 19 November 2011 تي حاصل ڪيل.
  44. ↑ Hasan, Arif; Raza, Mansoor (2009). Migration and Small Towns in Pakistan. IIED. ص. 15–16. ISBN 978-1-843-69734-3.
  45. ↑ Maini, Tridivesh Singh (15 August 2012). "Not just another border". Himal South Asian.
  46. ↑ Arisar, Allah Bux (6 October 2015). "Families separated by Pak-India border yearn to see their loved ones". News Lens Pakistan. اصل نسخو مان 25 December 2016 تي محفوظ ڪيل. 25 December 2016 تي حاصل ڪيل.
  47. ↑ Sharma, K. K.; Mehra, S. P. (2009). "The Thar of Rajasthan (India): Ecology and Conservation of a Desert Ecosystem". ۾ Sivaperuman, C.; Baqri, Q. H.; Ramaswamy, G.; Naseema, M. (مرتب). Faunal Ecology and Conservation of the Great Indian Desert. Berlin Heidelberg: اسپرنگر پبلشنگ. ص. 1–11. doi:10.1007/978-3-540-87409-6_1. ISBN 978-3-540-87408-9.
  48. ↑ Kuhle, Matthias (1998). "Reconstruction of the 2.4 million km2 Late Pleistocene Ice Sheet on the Tibetan Plateau and its Impact on the Global Climate". Quaternary International 45/46: 71–108. doi:10.1016/S1040-6182(97)00008-6. Bibcode: 1998QuInt..45...71K.
  49. ↑ Kuhle, M (2004). "The High Glacial (Last Ice Age and LGM) ice cover in High and Central Asia". ۾ Ehlers, J.; Gibbard, P.L. (مرتب). Development in Quaternary Science 2c (Quaternary Glaciation – Extent and Chronology, Part III: South America, Asia, Africa, Australia, Antarctica). ص. 175–99.
  50. ↑ Kuhle, M. (1999). "Tibet and High Asia V. Results of Investigations into High Mountain Geomorphology, Paleo-Glaciology and Climatology of the Pleistocene". GeoJournal 47 (1–2): 3–276. doi:10.1023/A:1007039510460.
  51. ↑ Kuhle, M. (1988). "The Pleistocene Glaciation of Tibet and the Onset of Ice Ages – An Autocycle Hypothesis". GeoJournal 17 (4): 581–96. doi:10.1007/BF00209444. Tibet and High-Asia I. Results of the Sino-German Joint Expeditions (I).
  52. ↑ Kuhle, Matthias (2001). "The Tibetan Ice Sheet; its Impact on the Palaeomonsoon and Relation to the Earth's Orbital Variations". Polarforschung 71 (1/2): 1–13.
  53. 1 2 3 Giosan et al. 2012.
  54. 1 2 Maemoku et al. 2013.
  55. 1 2 3 Clift et al. 2012.
  56. 1 2 3 Singh et al. 2017.
  57. ↑ Sankaran 1999.
  58. ↑ "Mythical Saraswati River". Press Information Bureau. 20 March 2013. اصل نسخو مان 9 October 2016 تي محفوظ ڪيل.
  59. ↑ Laity, J. J. (2009). Deserts and Desert Environments. John Wiley & Sons. ص. 30. ISBN 978-1-44430-074-1.
  60. 1 2 Records of the Geological Survey of India. جلد 8–10. Geological Survey of India. 1875. ص. 19–20.
  61. ↑ Sinha, R. K.; Bhatia, S.; Vishnoi, R. (1996). "Desertification control and rangeland management in the Thar desert of India". RALA Report: 115–123.
  62. ↑ Sharma, K. K.; S. Kulshreshtha; A. R. Rahmani (2013). Faunal Heritage of Rajasthan, India: General Background and Ecology of Vertebrates. Springer Publishing.
  63. ↑ Carling, Paul A.; Leclair, Suzanne F. (2018-07-16). "Alluvial stratification styles in a large, flash-flood influenced dryland river: The Luni River, Thar Desert, north-west India". Sedimentology 66 (1): 102–128. doi:10.1111/sed.12487. ISSN 0037-0746.
  64. ↑ Jain, Sharad K.; Agarwal, Pushpendra K.; Singh, Vijay P. (2007). Hydrology and Water Resources of India. Springer Publishing. ص. 747. ISBN 978-1-40205-180-7.
  65. ↑ Ramesh, R.; Jani, R. A.; Bhushan, R. (1993). "Stable isotopic evidence for the origin of salt lakes in the Thar desert". Journal of Arid Environments 25 (1): 117–123. doi:10.1006/jare.1993.1047. Bibcode: 1993JArEn..25..117R.
  66. ↑ "Indira Gandhi Canal". Britannica. 1 June 2025 تي حاصل ڪيل.
  67. ↑ Amanda Suutari; Gerry Marten (June 2015). "Water Warriors: Rainwater Harvesting to Replenish Underground Water". Eco tipping point. 1 June 2017 تي حاصل ڪيل.
  68. ↑ Megan Konar (April 2007). "Rainwater harvesting in rural India - taankas in the Thar Desert". Waterlines 25 (4): 22-24.
  69. ↑ Gambier, Yves; Stecconi, Ubaldo (15 February 2019). A World Atlas of Translation. John Benjamins Publishing Company. ص. 137. ISBN 978-9-027-26296-7.
  70. ↑ Frawley, William J. (1 May 2003). International Encyclopedia of Linguistics. Oxford University Press. ص. 291. ISBN 978-0-199-77178-3.
  71. ↑ Singh, P, مرتب (2007). Report of the Task Force on Grasslands and Deserts (PDF) (Report). Government of India. اصل نسخو (PDF) مان 10 December 2011 تي محفوظ ڪيل.
  72. ↑ "Thar desert is an oasis of inter-religious harmony in Pakistan. It must not be destroyed". Scroll.in. 7 November 2017. 1 June 2025 تي حاصل ڪيل.
  73. ↑ Raza, Hassan (5 March 2012). "Mithi: Where a Hindu fasts and a Muslim does not slaughter cows". Dawn. 1 June 2023 تي حاصل ڪيل.
  74. 1 2 "Thar Desert". Britannica. 1 June 2025 تي حاصل ڪيل.
  75. ↑ Census Data 2011 (PDF) (Report). Government of India. 11 December 2014 تي حاصل ڪيل.
  76. 1 2 Ghulam Ali (2010). Sindhi Society and Culture. Culture Department, Government of Sindh. ص. 183.
  77. ↑ Allen Noble (2009). Traditional Buildings: A Global Survey of Structural Forms and Cultural Functions. Bloomsbury Publishing. ص. 273. ISBN 978-0-857-73902-5.
  78. ↑ "Sam hut". Government of India. 1 June 2025 تي حاصل ڪيل.
  79. ↑ "Arid Agriculture: State-of-the-Art Agro-Forestry vs. Deserts on the March". Eco World. 14 August 2003. اصل نسخو مان 19 December 2006 تي محفوظ ڪيل. 1 June 2012 تي حاصل ڪيل.
  80. ↑ Ehsan Masood; Daniel Schaffer (2006). Dry: Life Without Water. Harvard University Press. ص. 82=83. ISBN 978-0-674-02224-9.
  81. ↑ Mohammad Aslam Uqaili, Mohammad Aslam; Khanji, Harijan (2011). Energy, Environment and Sustainable Development. ص. 145. ISBN 9783709101094.
  82. ↑ Parwani, Lalchand. "Life Style of Thar Problems and opportunities in 21st century". University of Sindh, Jamshoro. https://www.academia.edu/30945006.
  83. ↑ Nasim, S (2007). "Thar". Developing teachers' skills in Thar desert area, Sindh, Pakistan. https://ecommons.aku.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1108&context=book_chapters.
  84. ↑ "Culture: Shawl Weavers of Thar". 4 March 2018. 1 June 2020 تي حاصل ڪيل.
  85. ↑ Raza, Fawwad (31 March 2021). "Modern Agriculture Techniques in the Desert of Thar". Scientia Magazine. 1 November 2024 تي حاصل ڪيل.
  86. ↑ "Food and drought mitigation in Thar desert". Agro ecology. 1 June 2025 تي حاصل ڪيل.
  87. ↑ "ICMR Bulletin vol.38, No.1-3, Pattern and Process of Drug and Alcohol Use in India" (PDF). اصل نسخو (PDF) مان 28 March 2022 تي محفوظ ڪيل. 10 May 2022 تي حاصل ڪيل.
  88. ↑ "Will Rajasthan opium farmers vote for change?". اصل نسخو مان 10 May 2022 تي محفوظ ڪيل. 10 May 2022 تي حاصل ڪيل.
  89. ↑ "Breeds of Livestock - Tharparkar Cattle — Breeds of Livestock, Department of Animal Science". Oklahoma State University. 5 August 2019 تي حاصل ڪيل.
  90. ↑ "Planning Commission plans". اصل نسخو مان 14 April 2006 تي محفوظ ڪيل. 16 November 2009 تي حاصل ڪيل.
  91. ↑ "Spread in Rajasthan". Oil India. اصل نسخو مان 30 June 2006 تي محفوظ ڪيل.
  92. ↑ "Soaking Up Sun in the Thar Desert". NASA. 19 February 2022. 1 June 2025 تي حاصل ڪيل.
  93. ↑ "Pushkar Fair: Where camels, culture and tourists come together in the heart of Rajasthan". The Hindustan Times. 15 November 2024. 1 June 2025 تي حاصل ڪيل.
  94. ↑ Champion, H. G.; Seth, S. K. (1968). A revised survey of the forest types of India. Government of India Press. OCLC 549213.
  95. ↑ Negi, S. S. (1996). Biosphere Reserves in India: Landuse, Biodiversity and Conservation. Delhi: Indus Publishing Company. ISBN 978-8-17387-043-9.
  96. 1 2 3 4 5 6 "Desert National Park". UNESCO. 1 June 2025 تي حاصل ڪيل.
  97. 1 2 3 Kaul, R. N. (1970). Afforestation in arid zones. Monographiiae Biologicae. جلد 20. The Hague. OCLC 115047.{{cite book}}: CS1 maint: location missing publisher (ڳنڍڻو)
  98. ↑ Khan, T. I.; Frost, S. (2001). "Floral biodiversity: a question of survival in the Indian Thar Desert". Environmentalist 21 (3): 231–236. doi:10.1023/A:1017991606974.
  99. 1 2 "Animals of the Thar desert". Sciencing. 1 June 2025 تي حاصل ڪيل.
  100. ↑ Bajpai, S.; Datta, D.; Pandey, P.; Ghosh, T.; Kumar, K.; Bhattacharya, D. (2023). "Fossils of the oldest diplodocoid dinosaur suggest India was a major centre for neosauropod radiation". Scientific Reports 13 (1): 12680. doi:10.1038/s41598-023-39759-2. PMID 37542094. Bibcode: 2023NatSR..1312680B.
  101. ↑ Khan, A.A.; Khaliq, I.; Choudhry, M.J.I.; Farooq, A.; Hussain, N. (2008). "Status, threats and conservation of the Great Indian Bustard Ardeotis nigriceps (Vigors) in Pakistan". Current Science 95 (8): 1079–1082. http://www.ias.ac.in/currsci/oct252008/1079.pdf.
  102. ↑ I K Sharma. "Adaptations and commensality of the peafowl". 1 June 2025 تي حاصل ڪيل.
  103. ↑ Rahmani, A. R. (1989). "The uncertain future of the Desert National Park in Rajasthan, India". Environmental Conservation 16 (3): 237–244. doi:10.1017/S0376892900009322.
  104. 1 2 Singh, P (2007). "Report of the Task Force on Grasslands and Deserts" (PDF). Government of India. اصل نسخو (PDF) مان 10 December 2011 تي محفوظ ڪيل.
  105. ↑ "Conservation Reserves". Wildlife Institute of India. 2015. اصل نسخو مان 10 April 2015 تي محفوظ ڪيل.
  106. ↑ "UNESCO – MAB Biosphere Reserves Directory". UNESCO. 21 April 2020 تي حاصل ڪيل.
  107. ↑ "Lal Suhanra". UNESCO. 28 December 2016 تي حاصل ڪيل.
  108. ↑ Ghalib, S. A.; Khan, A. R.; Zehra, M.; Abbas, D. (2008). "Bioecology of Nara Desert Wildlife Sanctuary, Districts Ghotki, Sukkur and Khairpur, Sindh". Pakistan Journal of Zoology 40 (1): 37–43. ISSN 0030-9923.
  109. ↑ "Protected Areas". اصل نسخو مان 3 February 2020 تي محفوظ ڪيل. 21 April 2020 تي حاصل ڪيل.
  110. 1 2 3 Islam, Arshad (1990). History of Sindh During Pre-Mughal Period (Doctor of Philosophy (History) thesis). Aligarh, India: Centre of Advanced Study, Department of History, Aligarh Muslim University. ص. 7. {{cite thesis}}: Unknown parameter |note= ignored (مدد)
  111. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 ڪتاب: ٿر ۽ پارڪر جو احوال؛ مصنف: ايس. اين. رئڪس؛ مترجم: ڊاڪٽر نواز علي شوق؛ ايڊيشن: ٻيون، 2007ع؛ ڇپائيندڙ: سنڌي ادبي بورڊ، ڄامشورو.
  112. ↑ Lambrick, H. T. (1975). Sind: A General Introduction. Hyderabad, Sindh. ص. 11–12.{{cite book}}: CS1 maint: location missing publisher (ڳنڍڻو)
  113. 1 2 3 ڪتاب: ٿر ۽ پارڪر جو احوال؛ مصنف: ايس. اين. رئڪس؛ مترجم: ڊاڪٽر نواز علي شوق؛ ايڊيشن: ٻيون، 2007ع؛ ڇپائيندڙ: سنڌي ادبي بورڊ، ڄامشورو.
  114. ↑ گريٽ ٽريگنا ميٽريڪل سروي آف انڊيا؛ سال 1863ع؛ ص 163–166.
  115. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 ڪتاب جو نالو ؛ تاريخ ريگستان (ڀاڱو ٻيون) -مصنف؛ رائچند هريجن -ايڊيشن؛ ٽيون- سال؛ 2005ع -ڇپائيندڙ؛ سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو
  1. ↑ عام طور قبوليل راءِ جي ابتڙ، Chatterjee et al. (2019) جو خيال آهي ته هي درياهه 4,500 سال اڳ تائين دائمي وهڪرو برقرار رکيو.
  2. ↑ Giosan et al. (2012):
    • "اڳوڻين مفروضن جي ابتڙ، جن موجب هڪ وڏو هماليائي درياهه، جيڪو برفاني گليشيئرن جي پاڻيءَ سان وهندو هو ۽ جنهن کي ڪن محققن افسانوي سرسوتي درياهه سان سڃاتو آهي، سنڌو ۽ گنگا جي ماٿرين جي وچ واري هڙپائي مرڪزي علائقي کي پاڻي فراهم ڪندو هو، اسان ڏيکاريو آهي ته هولوسين دور دوران اتي رڳو مون سون جي برساتن تي ڀاڙيندڙ درياهه ئي سرگرم هئا."
    • "ڪيترين ئي قياس آرائين موجب گھاگھر-هاڪڙا درياهي نظام، جنهن کي ڪڏهن ڪڏهن گم ٿيل افسانوي سرسوتي درياهه سان سڃاتو ويو آهي (مثال طور 4، 5، 7 ۽ 19)، هڪ وڏو هماليائي درياهه هو، جيڪو گليشيئرن جي پاڻيءَ سان وهندو هو. هن درياهه جا ممڪن سرچشما يمنا درياهه، ستلج درياهه يا اهي ٻئي درياهه ٿي سگهن ٿا. بهرحال، سنڌو ۽ گنگا جي وچ واري علائقي ۾ وڏي پيماني تي درياهي ڪٽاءُ جي غيرموجودگي ثابت ڪري ٿي ته هولوسين دور دوران گھاگھر-هاڪڙا علائقي مان اهڙا وڏا گليشيئرن تي ڀاڙيندڙ درياهه نه وهندا هئا."
    • "موجوده گھاگھر-هاڪڙا ماٿري ۽ ان جا معاون درياهه هن وقت سُڪا پيا آهن يا موسمي وهڪرن تائين محدود آهن. تنهن هوندي به شهري هڙپائي دور دوران هن علائقي ۾ درياهن جي سرگرميءَ بابت ڪو شڪ ناهي. اسان پاڪستان جي فورٽ عباس واري هنڌ تان لڳ ڀڳ 5,400 سال پراڻا وارياسي درياهي ذخيرا هٿ ڪيا (SI Text)، ۽ ڀارت ۾ گھاگھر-هاڪڙا جي مٿئين وچ واري علائقي بابت تازي تحقيق (33) پڻ هولوسين دور جي لڳ ڀڳ 4,300 سال پراڻين درياهي واريءَ واريون ناليون ظاهر ڪيون آهن. هن مٿئين علائقي ۾ نفيس ٻوڏي ميدانن جا ذخيرا ديرين هڙپائي دور جي پڄاڻيءَ تائين، يعني لڳ ڀڳ 2,900 سال اڳ تائين، جمع ٿيندا رهيا (33) (شڪل 2B). رسوبن جي اها وسيع درياهي ورڇ ظاهر ڪري ٿي ته هولوسين جي ابتدائي دور ۾ قابلِ اعتماد مون سون برساتون دائمي درياهن کي برقرار رکڻ لاءِ ڪافي هيون، ۽ اهو پڻ واضح ڪري ٿي ته هڙپائي آباديون گھاگھر-هاڪڙا نظام جي سڄي علائقي ۾ ڪنهن به گليشيئرن تي ڀاڙيندڙ درياهه جي موجودگي کان سواءِ به ڪيئن ترقي ڪري سگهيون."."
    Valdiya (2013) هن موقف سان اختلاف ڪندي دليل ڏئي ٿو ته هي 3,700 کان 2,500 سال اڳ تائين هڪ وڏو دائمي درياهه هو، جيڪو اوچن جبلن مان نڪرندو هو. Giosan et al. (2013) بعد ۾ انهن دليلن جو جواب ڏيندي انهن کي رد ڪيو.
"https://sd.wikipedia.org/w/index.php?title=ٿر&oldid=384828" تان ورتل