سنڌي ٻولي

کليل ڄاڻ انسائيڪلوپيڊيا، وڪيپيڊيا مان
ڏانھن ٽپ ڏيو: رھنمائي, ڳولا
سنڌي
सिन्धी ਸਿੰਧੀ سنڌي
Word Sindhi in Perso-Arabic.svg
Native to سنڌ
Region ڏکڻ ايشيا
Native speakers
75 million (2015)[1]
en:Line-handling templates
ھند-يورپي
en:Line-handling templates عربي، ديوناگري، خدا آبادي لپي, Laṇḍā، رومن سنڌي، گرمکي[2]
Official status
Official language in
پاڪستان (سنڌ)
انڊيا
Regulated by سنڌي ٻولي جو با اختيار ادارو (پاڪستان)،
نيشنل ڪائونسل فار پروموشن آف سنڌي لئنگئيج (انڊيا)
Language codes
ISO 639-1 sd
ISO 639-2 snd
ISO 639-3 Variously:
snd – Sindhi
lss – Lasi
sbn – Sindhi Bhil
Glottolog sind1272  (سنڌي)[3]
sind1270  (سنڌي ڀيل)[4]
lasi1242  (Lasi)[5]
Linguasphere 59-AAF-f
This article contains IPA phonetic symbols. Without proper rendering support, you may see question marks, boxes, or other symbols instead of Unicode characters.

سنڌي /ˈsɪndi/[6] (सिन्धी, Sindhi) ھڪ ھند-آريائي ٻولي آھي جيڪا سنڌ جي تاريخي خطي ۾ سنڌي ماڻھن پاران ڳالھائي وڃي ٿي. سنڌي پاڪستان جي صوبي سنڌ جي سرڪاري ٻولي آھي.[7][8][9] انڊيا ۾، سنڌي وفاقي سرڪار پاران مڃتا حاصل ڪيل ٻولين يعني شيڊيولڊ ٻولين مان ھڪ آھي. گھڻا سنڌي ڳالھائيندڙ پاڪستان جي صوبي سنڌ، ڀارت جي رياست گجرات جي علائقي ڪڇ ۽ مھاراشٽر جي علائقي الھاس نگر ۾ رھن ٿا. ڀارت ۾ بچيل ڳالھائيندڙ سنڌي ھندو آھن جن پاڪستان جي آزادي کان بعد 1948ع ۾ ڀارت ۾ رھائش اختيار ڪئي ۽ باقي سنڌي سڄي دنيا جي مختلف علائقن ۾ رھن ٿا. سنڌي ٻولي پاڪستان جي صوبن سنڌ، بلوچستان ۽ پنجاب، سان گڏوگڏ ڀارت جي رياستن راجستان، پنجاب ۽ ڀارت، ۾ ڳالھائي وڃي ٿي. ان سان گڏوگڏ ھانگ ڪانگ، عمان، انڊونيشيا، سنگاپور، گڏيل عرب امارات، يوڪي ۽ آمريڪا ۾ لڏي ويل جماعتن پاران بہ ڳالھائي وڃي ٿي.[10]

فهرست

رسم الخط[سنواريو]

عربي[سنواريو]

پاڪستان ۾ سنڌي ترميم ڪيل عربي رسم الخط ۾ لکي ويندي آهي، جنهن ۾ ڪل 52 اکر آهن۔ عربي اکرن کان کان سواءِ هن ۾ ٻيا آريائي اکر به شامل آهن۔ هن رسم الخط جي اڻويهين صدي عيسوي ۾، هندستان جي برطانوي دور حڪومت ۾ حوصلا افزائي ڪئي وئي۔

جھ ڄ ج پ ث ٺ ٽ ٿ ت ڀ ٻ ب ا
ɟʱ ʄ ɟ p s ʈʰ ʈ t ɓ b ɑː ʔ
ڙ ر ذ ڍ ڊ ڏ ڌ د خ ح ڇ چ ڃ
ɽ r z ɖʱ ɖ ɗ d x h c ɲ
ڪ ق ڦ ف غ ع ظ ط ض ص ش س ز
k q f ɣ ɑː ʔ ʕ z t z s ʃ s z
ي ء ھ و ڻ ن م ل ڱ گھ ڳ گ ک
j h ʋ ʊ ɔː ɳ n m l ŋ ɡʱ ɠ ɡ

ديوانگري[سنواريو]

ڀارت ۾ معياري عربي رسم الخط کان سواءِ ديوانگري رسم الخط بہ لاڳو آهي، جيڪا 1948ع لاڳو ڪئي وئي۔

 ?  ?  ?  ?  ?  ?  ?  ?  ?  ?
ख़ ग़
k x ɡ ɠ ɣ ɡʰ ŋ
ज़
c ɟ ʄ z ɟʰ ɲ
ड़ ढ़
ʈ ʈʰ ɖ ɗ ɽ ɖʰ ɽʰ ɳ
t d n
फ़ ॿ
p f b ɓ m
j r l ʋ
 ? ʂ s h

لساني حدون[سنواريو]

سنڌي ٻوليءَ جون حدون، صوبي کان ٻاھر اتر ۾ اڳوڻي رياست بھاولپور، ملتان، اتر اولھہ ۾ بلوچستان جي، مڪران، لس ٻيلي، ڪڇي، ناڙي علائقن تائين پھچن ٿيون. سنڌ کي بلوچستان کان جدا ڪندڙ ڪوھستاني علائقي ۾ پڻ وڏو تعداد، سنڌي ڳالھائيندڙن جو آھي. ان کان علاوه بلوچستان جي ڪيترن ئي علائقن ۾ سنڌي ٻوليءَ کي مادري زبان جي حيثيت پڻ حاصل آھي. بلوچستان ۾ سنڌي ٻوليءَ کي بلوچي سان گڏ بنيادي زبان طور پڻ ڳالھايو ويندو آھي جدگال، گوادر، اورماڙا، پسني ۽ اڳتي خليج، مسقط، ابوظھبي ۽ ان سان لاڳو ساحلي علائقن ۾ سنڌي ڳالھائيندڙن جو وڏو تعداد موجود آھي. ڪڇ، گجرات ۽ ھندستان جي ڪاٺياواڙ ۽ ٻين علائقن ۾ پڻ سنڌيءَ کي رابطي واري ٻوليءَ جي حيثيت حاصل آھي. اوڀر ۾ ھن ٻوليءَ جون حدون راجپوتانہ کان علاوہ اڳوڻين رياستن مارواڙ، جيسلمير ۽ ٻين پاڙيسري علائقن تائين پھتل آھن. انگريزن کان آزاديِءَ ۽ پاڪستان جي ٺھڻ کانپوءِ سنڌي ڳالھائيندڙ ھندن جو ھڪ وڏو تعداد ڀارت لڏي ويو، جيڪي ھاڻي ھندستان جي ڪنڊ ڪڙڇ ۾ آباد آھن ۽ گھر ۽ ڪاروبار ۾ سنڌي استعمال ڪن ٿا پاڪ و ھند کان علاوه ٻين ڪيترن ملڪن جھڙوڪ: تنزانيا، ڪينيا، يوگنڊا، ڪانگو، ڏکڻ آفريڪا، مداگاسڪر، اوڀر آفريڪا، انگلستان، آمريڪا ۽ ڪيناڊا ۾ پڻ اندازاً 4،00،000 ماڻھو سنڌي ٻولي ڳالھائين ٿا. ان کانسواءِ ھاڱ ڪاڱ، سنگاپور، ٿائيلينڊ ۽ ٻين ڪيترن ڏورانھن علائقن جا اھي واپاري، جيڪي 20 صديءَ جي شروع ۾ انھن علائقن ۾ آباد ٿيا، پڻ سنڌي ڳالھائين ٿا.

سنڌي ٻولي قديم سنڌ جي وڏي ٻولي[سنواريو]

سنڌي ٻولي قديم وڏيءَ سنڌ جي ٻولي آهي، جنهن جون حدون ڪشمير کان وٺي گجرات جي سورت شهر تائين هيون، جنهنڪري پنجاب جو ڳچ ڀاڱو: راجپوتانا، سڄو ڪڇ علائقو ۽ ڪاٺياواڙ جو اتر وارو ڀاڱو سنڌ ۾ اچي ٿي ويا. هوڏانهن افغانستان ۽ بلوچستان جا ڪي پاسا، لسٻيلي ۽ مڪران سميت، سنڌ جي حڪومت هيٺ هئا. انهن سڀني هنڌ اسان جن سنڌي ماڻهن راڄ ٿي ڪيو، جنهنڪري سنڌي ٻولي انهن پاسن ڏي چالو ٿي، بهاولپور ۽ ملتان جي حدن تائين هن وقت بهاولپوري ۽ ملتاني ٻوليون چالو آهن، ته به انهيءَ اتر طرف ڪيترا سنڌي ڳالهائين ٿا. هوڏانهن بلوچستان طرف لسٻيلي ۾، ته هيڏانهن ڪَڇ ڀُڄ ۽ ڪاٺياواڙ جي اتر واري ڀاڱي تائين، سنڌي ڳالهائڻ ۾ اچي ٿي، مطلب ته سنڌي ٻولي هاڻوڪيءَ سنڌ جي چئني حدن کان گهڻو پري بلوچستان، پنجاب ۽ گجرات جي حدن ۾ دخل ڪري بيٺي آهي. سنڌي ٻوليءَ جون اهي حدون اڄ تائين قديم وڏي سنڌ جي حدن جا اهڃاڻ ڏين ٿيون. مطلب ته ’سنڌي ٻولي‘ جنهن کي چئجي ٿو، سا قديم وڏيءَ سنڌ جي ٻولي آهي، ۽ نه ڪي رڳو هاڻوڪي محدود پرڳڻي جي. [11]

تعارف[سنواريو]

سنڌي ٻولي انڊو يورپي خاندان سان لاڳاپو رکندڙ آريائي ٻولي آھي، جنھن تي ڪجھہ دراوڙي اھڃاڻ پڻ موجود ‏آهن. هن وقت سنڌي ٻولي سنڌ جي مک ٻولي ۽ دفتري زبان آهي. ان کان سواءِ ڪيترا ئي سنڌي ڳالھائيندڙ پاڪستان جا ٻيا صوبا، هندستان، سريلنڪا، برطانيا، آمريڪا جون گڏيل ‏رياستون، ۽ ٻيا بہ ڪيترا ئي ملڪ وسائي ويٺا آهن. سنڌ ۾ سنڌي ڳالھائيندڙن جو تعداد ساڍا 3 ڪروڙ ۽ سموري دنيا ۾ ‏سنڌي ڳالهائيندڙن جو تعداد 4 ڪروڙ کان مٿي آھي..

سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ[سنواريو]

پُڻي ۾ چيٽي چنڊ جو ميلو

سنڌي ٻوليءَ جي بنياد جي باري ۾ لسانيات جي عالمن جا مختلف رايا آهن. هڪ خيال اهو آهي تہ سنڌي ٻولي سنسڪرت مان ڦٽي نڪتي آهي. جڏهن تہ ٻيو خيال اهو آهي تہ سنڌي تمام قديم ٻولي آهي جيڪا پراڪرت (ٻوليءَ) جي هڪ لهجي وراچد اپڀرنش مان ڦٽي نڪتي آهي. سنڌين کان سواءِ سنڌ تي ڪيترين ئي غير سنڌي قومن (عربن، ارغونن، ترخانن، مغلن، انگريزن وغيره) حڪومتون ڪيون آهن. تنهنڪري عربي، فارسي، انگريزيءَ وغيره جو سنڌي ٻوليءَ تي گھڻو اثر پيو ۽ انهن ٻولين جا ڪيترائي لفظ ٿوري تبديليءَ سان يا وري جيئن جو تيئن سنڌيءَ ۾ زم ٿي ويا. جيئن بصر (بصل)، بدڪ (بطخ)، زائفان (ظعيفه)، پهراڻ (پيراهن)، مترڪو (مطرقه) ٽيشڻ (اسٽيشن)، ماچيس (مئچس) وغيره. عربن جي دور کان پوءِ سنڌيءَ کي ڪا مخصوص ”آئيويٽا“ يعني رسمرالخط ڪا نہ هئي، ان ضرورت کي محسوس ڪندي ڪلهوڙن جي دَور (1719ع کان 1782ع) ۾ مخدوم ابوالحسن ڏاهري ”مقدمه الصلوات“ نالي ڪتاب لکيو جنهن کي ابوالحسن ڏاهري جي سنڌي سڏيو ويو.

جڏهن سنڌ 1843ع ۾ انگريزن جي قبضي هيٺ آئي، تڏهن سنڌي ٻوليءَ کي سرڪاري ٻولي جو درجو ڏنو ويو. ان وقت جي سنڌ جي ڪمشنر سر بارٽل فريئر هڪ حڪم نامي تحت انگريز آفيسرن لاءِ سنڌي پڙهڻ لازمي قرار ڏنو، تڏهن ئي سنڌي الفابيٽ جي ضرورت پيش آئي جنهن جي پورائي لاءِ هڪ ڪميٽي سنڌ جي اسسٽنٽ ڪمشنر مسٽر ايلس جي نگرانيءَ ۾ جوڙي وئي جنهن ۾ ديوان ننديرام، ميان محمد حيدرآبادي، قاضي غلام علي، منشي اڌارام ٿانور داس، قريشي غلام حسين ٺٽوي، خان صاحب مرزا صادق علي بيگ ۽ ڪجهہ پرڏيهي عالم شامل ڪيا ويا. ان ڪميٽيءَ مخدوم ابوالحسن جي سنڌيءَ کي نظر ۾ رکندي عربي، فارسي خط مان اکر کنيا. جڏهن تہ انهن ۾ ڪجهہ ٽٻڪن جي واڌ ويجھہ ڪري نج سنڌي اکر (ٻ، ڄ، ڏ، ڳ) جوڙيا. اهڙيءَ طرح يارهن مهينن جي مسلسل جدوجهد کانپوءِ 52 اکرن تي مشتمل موجوده آئيويٽا تيار ٿي. جنهن کي سرڪاري طور سنڌي ٻوليءَ جي واحد آئيويٽا جو درجو ڏنو ويو.
پر ان کانپوءِ بہ لفظن جو سٽاءُ نہ بدلجي سگھيو، يعني ساڳيا لفظ جدا جدا طريقن سان لکيا ويندا هئا. مثالاً: چيائين = چياءِ، جيستائين = جيستاءِ، ڪيڏانهن = ڪيڏانهہ، ڪيڏهہ وغيره. نيٺ 1888ع ۾ سنڌ جي ايڊيوڪيشنل انسپيڪٽر مسٽر جيڪب صاحب اهڙن لفظن جون پڪيون صورتون مقرر ڪرايون، ان ڪم ۾ مرزا قليچ بيگ اهم قردار ادا ڪيو.

سنڌيءَ ٻوليءَ جي جنم جي تاريخ[سنواريو]

سڀني ڏيهي آريائي ٻولين ۾ جهوني ۾ جهونو ڪتاب ’پرٿيراج رسن‘ نالي برج ڀاشا (هندي) ۾ لکيل آهي، جو نامور چارڻ چنڊيردائي جو جوڙيل آهي. هو لاهور جو ويٺل هو ۽ دهليءَ جي پوئين راجا پرٿيراج چوهاڻ جي دربار جو ڀَٽ هو. پنهنجي هن ڪتاب ۾ راجا پرٿيراج چوهاڻ جي اصل نسل، جنم ۽ ڪارنامن جو نهايت عمديءَ ريت شعر ۾ ذڪر ڪيو اٿس. اهو چارڻ اٽڪل 1200ع ڌاري ٿي گذريو آهي. مراهٽي ٻوليءَ ۾ جهوني ۾ جهونو ڪتاب 1290ع جو لکيل آهي، پر ’ڀاٽن‘ جي شعر ۾ مراهٽيءَ ۾ ڪي اڪريل سٽون سنه 1208ع جون لڌيون آهن. جنهن صورت ۾ اها پڪ آهي ته اپڀرنش پراڪرت ٻوليون عيسوي ڏهين صديءَ تائين عام طرح ڳالهائڻ ٻولهائڻ توڙي لکپڙهه ۾ ڪم اينديون هيون*۽ هندي ۽ مراهٽي سنه 1200ع ڌاري ڌار ٻوليون ٿي ڪم اينديون هيون، تنهن صورت ۾ وولنر صاحب ۽ ٻين عالمن اهو بلڪل واجبي انومان ڪڍيو آهي، ته سنڌي، هندي ۽ ٻيون ڏيهي آريا ٻوليون سن 1100ع ڌاري، سومرن جي صاحبيءَ ۾، پراڪرت مان ڦٽي ڌار ٿيون هونديون.

سنڌيءَ جي سنسڪرت ۽ پراڪرت سان ڀيٽ[سنواريو]

سنڌي ۽ ٻيون ڏيهي آريa ٻوليون، جي سنسڪرت مان ڦُٽي نڪتيون آهن، سي بگڙيل پراڪرت ٻوليون آهن؛ پر انهن کي جيڪڏهن بگڙيل سنسڪرت سڏجي ته به غلط نه ٿيندو آهي، ڇاڪاڻ ته بنياد وري به سنسڪرت اٿن. وراچڊ اپڀرنش ۾ هڪڙو به ڪتاب ڪونهي، باقي گجرات جي ناگر اپڀرنش ۾ ڪجهه ساهت آهي، جنهن جي وسيلي ڪجهه روشني پئجي سگهي ٿي. نموني لاءِ هتي اول هڪ ننڍڙو جملو سنسڪرت ۾ ڏجي ٿو ۽ اهو ساڳيو پراڪرت ۽ ناگر اپڀرنش ۽ سنڌيءَ ۾ به ڏجي ٿو، ته ڀيٽ ڪرڻ ۾ ڪجهه سولائي ٿئي.

سنسڪرت- هي راجن، ايشهه برهمڻ ڪٿم سڪشي ڀوشيتي؟ پراڪرت- هي راين، ائسو ومڀڻو ڪڌن سهرو ڀوتسڌي؟

اپڀرنش هي راءَ، يهه بمڀڻ ڪم سکڙيئو هوسئي؟

سنڌي- اي راءَ، اهو ٻانڀن ڪيئن سُکي هوئيندو(ٿيندو).

هن هڪڙي ئي مثال مان ڏسڻ ۾ ايندو، ته سنڌي جملن جي بناوت سنسڪرت جملن جهڙي آهي ۽ منجهن لفظ به ساڳيا سنسڪرت وارا ڪم اچن ٿا، رڳو اُچار ٿورو ڦريل اٿس.

سنڌيءَ بابت عالمن جا رايا[سنواريو]

سنڌي ٻولي جنهن وقت کان وٺي ڌار ٻولي ٿي ڪم اچڻ لڳي آهي، تنهن وقت کان وٺي منجهس گهڻيئي ڌاريا لفظ اچي ويا آهن، پر ٻيءَ طرح گهڻو واڌارو ڪو نه ڪيو اٿس. انهيءَ سبب ڪيتريون اهڙيون آڳاٽيون نشانيون اڄ تائين قائم ڪيو بيٺي آهي، جي ٻين ڏيهي آريا ٻولين ۾ ڪينهن، تنهنڪري سنڌي ٻوليءَ جو درجو انهن کان مٿي ليکجي ٿو. سنڌي ٻوليءَ جي نحوي بناوت جي برٽن صاحب، ڪئپٽن جارج سٽئڪ ۽ ٻين عالمن گهڻي ساک ڪئي آهي. ڊاڪٽر ٽرمپ جا ان ڍڪ ڀريا آهن. [12]

صورتخطيءِ جي تاريخ[سنواريو]

دنيا جو ٽيون وڏو انقلاب تڏهن آيو، جڏهن انسان ذات وات مان نڪرندڙ آوازن کي پهرين لهجي ۽ پوءِ ٻوليءَ جو درجو ڏنو. هن وقت ۾ دنيا نَوَ (9) هزار ٻوليون آهن، جڏهن ته لهجن جو ڪو ڪاٿو ئي ناهي. گذريل پنج هزار سالن دوران ڪئين ٻوليون ۽ لهجا ختم ٿي چڪا آهن. پر سنڌ دنيا جو واحد خطو اهي، جتي لڳ ڀڳ ڏھ هزار سال اڳ سنڌي ٻولي ۽ انجي صورتخطي ٺاهي ويئي. ان وقت کان اڄ تائين سنڌي ٻولي دائم ۽ قائم آهي. فقط سنڌيءَ ٻوليءَ جي صوتخطي تبديل ٿيندي رهي آهي. شايد ست ڀيرا تبديل ٿي آهي. سنڌي ٻوليءَ لاءِ جيڪا پهريون صورتخطي ٺاهي ويئي. اها اڄ ڏينهن تائين دنيا جا ٻولين جا ماهر پڙهي نه سگهيا آهن. حيرانگي اها آهي ته سنڌي ٻوليءَ جي اها پهرين صورتخطي آرٽ ۽ جاميٽري جي فن جو اعليٰ ترين مثال آهي. ان صورتخطيءَ جي ڊزائن اڄوڪي سائنسي ۽ ڪمپيوٽر دؤر ۾ پنهنجو مٽ پاڻ آهي. هتي اهو به ٻڌائڻ ضروري آهي ته سنڌي ٻوليءَ جون قديم همعصر ۽ وڏيون ٻوليون ٻه هزار سالن کان وڌيڪ عرصي تائين جيئرو رهڻ کانپوءِ ختم ٿي ويون. جهڙوڪ سميري، اڪادي، ارامائيڪ ۽ ٻيون ٻوليون.[13]

سنڌي ٻولي اصل ۾ سنسڪرت زبان مان نڪتل آهي. جيڪڏهن سنڌي ٻولي جو نسل جاچي ڏسبو ته سنسڪرت زبان ان جي پڙناني ٿئي. پراڪرت ٻولي، جا ويدن جي زماني ۾ عام ماڻهو ڳالهائيندا هئا، اها سنڌي زبان جي ناني ۽ پرڪارت جي بگڙيل صورت جنهن کي هندو ماڻهو اپڀرنش چوندا آهن، اها اسان جي سنڌي ٻوليءَ جي سڳي ماءُ ٿئي.

سنڌي ٻولي، ڀارت جي آريائي ٻولين جي ڪٽنب مان هڪ ٻولي آهي. سنڌي ٻولي لفظي خزاني توڙي وياڪرڻ بيهڪ جي لحاظ کان اٽڪل 75 سيڪڙو ٻين هاڻوڪين هندستان جي آريائي ٻولين سان هڪجهڙائي ڏيکاري ٿي. اِن ڪري ان جو جنم ۽ ارتقا به ٻين هند آريائي ٻولين وانگر سمجهڻ گهرجي. [14]

انسائيڪلو پيڊيا برٽينيڪا ۾ سنڌي ٻوليءَ جو ٻيو نالو ”لهندا“ يعني ”الهندي“ جي ٻولي ڄاڻايل آهي. جيئن ته پنجابي زبان خود انهيءَ ساڳيءَ اپڀرنش زبان مان نڪتي آهي، تنهن ڪري سنڌي ۽ پنجابي زبانون ٻئي پاڻ ۾ سڳيون ڀينرون ٿين. خود گجراتي ٻولي به ساڳي اپڀرنش ٻوليءَ جي پيڙهي مان آهي، تنهن ڪري گجراتي ۽ سنڌي زبانون به پاڻ ۾ برادري رکن ٿيون. ٿر يا ڍٽ وري گجرات سان دنگئي آهي، تنهن ڪري ٿر جي سنڌيءَ ۾ گجراتي لفظ گڏجي سنڌي ٻولي جي هڪ ٻي شڪل ”ڍاٽڪي“ نالي آهي.

جيئن ته سنڌي ٻولي سنسڪرت زبان مان ٺهي آهي، تنهن ڪري ان جي رسم الخط به اصل ۾ ديوناگري هئي. وري سنڌي ٻوليءَ جو واسطو سڌو سنئون پنجابي ٻوليءَ سان رهيو آهي، تنهن ڪري سنڌي اکرن جو پنجابي اکرن سان واسطو هجڻ بلڪل لازمي آهي. انسائيڪلوپيڊيا برٽينيڪا ۾ ڄاڻايل آهي ته پنجابي زبان جي آئيويٽا خود ديوناگري اکرن مان ٺهيل هئي ۽ انهن پنجابي اکرن جو نالو ”لنڊا اکر“ هو، يعني ته اهي کار لنڊا يا ٻٽا سڏبا هئا. جيئن وقت گذرندو ويو، تيئن انهن اکرن جون ماترائون به بگڙنديون رهيون ۽ سمجهڻ ۾ اچي ٿو ته انهن لنڊن اکرن وڃي هاڻوڪي هندي سنڌي اکرن جي صورت اختيار ڪئي.

انهيءَ ۾ شڪ ڪونهي ته سنڌ جا هندو توڙي مسلمان اصل ۾ هندي سنڌي اکر استعمال ڪندا هئا. هندو ڀائيبنڊ ته پنهنجي بندي انهن ٻٽن اکرن ۾ ئي رکندا هئا، جنهن ڪري کين خود پنهنجي هٿ اکر لکيل لفظن پڙهڻ ۾ ئي مونجهارو ٿيندو هو، مثلاً گ ۽ ل اکرن يعني گگو ۽ للو ملائڻ ڪري اهو لفظ گِل، گُل، گِلي، گُلو، گَلو، گول، گولي ۽ گولو وغيره سڀني نمونن سان پڙهي سگهبو هو. گهه گونهه، لڏ لڏون، گڏ گڏون، ماسي موسو، کٽِ کوٽي، سڀ هڪجهڙو هوندو هو.

سنڌ ۾ جڏهن مسلمان حاڪمن جو قبضو ٿيو، ۽ فارسي ۽ عربي زبانون رائج ٿيڻ لڳيون، تڏهن هڪ مسلمان ڪنهن هندو ڀائيبند کان خط لکايو، جو هن کيس هندي سنڌي اکرن ۾ لکي ڏنو. خط جي عبارت جيڪا خط لکائيندڙ مسلمان کانئس لکائي، سا هيءُ هئيِ:

””قاضي القضاة رفيع الدرجات، قاضي قطب الدين سلمه ربه.““

خط پهچڻ تي قاضي صاحب جڏهن اها عبارت هڪ ٻئي هندوءَ کي گهرائي پڙهائي، تڏهن ان هندوءَ هن طرح پڙهي ٻڌائيِ:

”قاجي ڪ جات، رافجاڻي جات، قاجي ڪتو بي دين سل ۾ رنبو.“

جيتوڻيڪ مٿيون جملو تهذيب کان ڪريل آهي، پر ان لاءِ بيان ڪيو ويو آهي ته جيئن پڙهندڙن تي چٽيءَ نموني واضح ٿئي ته انهن هندي سنڌي اکرن کي ٻٽا اکر ڇو ٿي سڏيو ويو.

مسلمان فرمانروائن جي هٿ هيٺ سنڌ ملڪ لڳ ڀڳ هڪ هزار ورهيه رهيو. انهيءَ دوران عربي، فارسي ۽ ترڪي ٻولين جا ڪيترائي الفاظ سنڌي زبان ۾ داخل ٿيندا ويا. ميرن جي صاحبيءَ ۾ ته سرڪاري دفتر فارسي زبان ۾ رکيو ويندو هو. خود هندو ڪامورا به پنهنجي خانگي خط ۽ ڪتابت فارسيءَ ۾ ڪندا هئا.

سن 1843ع ۾ جڏهن انگريزن سنڌ فتح ڪئي، تڏهن سرڪاري لکپڙهه لاءِ انگريزدانـن جي ضرورت پيش آئــــي، پر جيستائين اسڪول کلن ۽ ماڻهو انگريزي پڙهن، تيستائين انگريز عملدارن خود سڄو دفتر فارسيءَ ۾ پئي رکيو ۽ فلحال ٻاهران قابل ترجمان گهرائي، انهن جي مدد سان پئي ڪم کي هلايو.

سال 1845ع ۾، حيدرآباد جي ڪليڪٽر ڪئپٽن راٿبورن هڪ انگريزي اسڪول وجود ۾ آندو، جو هلي نه سگهيو، آخرڪار بمبئيءَ جي تعليمي بورڊ سنڌ ۾ تعليم جي سرشتي ٺاهڻ خاطر اهو ڪم پاڻ تي هموار ڪيو. ساڳئي وقت اها تحريڪ پڻ هلائي وئي ته سنڌ جي سرڪاري آفيسن ۾ لکپڙهه سنڌي زبان ۾ ڪئي وڃي.

سر بارٽل فريئر، سنڌ جو پهريون چيف ڪمشنر مقرر ٿيو هو، ان صاحب 1851ع ۾ اهو اشتهار ڪڍيو ته سڀ يورپي ۽ ٻيا غير ملڪي آفيسر جيڪي سنڌ ۾ نوڪري ڪن ٿا. اهي سنڌ ملڪ جي ڏيهي ٻوليءَ جو امتحان ضرور پاس ڪن. ان کي عملي روپ پهرائڻ لاءِ ٽن ڳالهين جي ضرورت پيش آئي. (1) ته اسڪول کوليا وڃن (2) سرڪاري لکپڙهه سنڌيءَ ۾ هلي (3) غير ملڪي ملازم سنڌيءَ ۾ امتحان پاس ڪن. اهي ٽيئي ڳالهيون فقط تڏهن سر انجام ٿي سگهيون ٿي، جڏهن سنڌي زبان جي الف _ ب ٺاهي وڃي.

ڪئپٽن برٽن جنهن سنڌ ۾ رهي، سنڌي ٻوليءَ جو چڱو اڀياس ڪيو هو، ان رٿ ڏني ته سنڌي آئيويٽا عربي اکرن تان ٺاهي وڃي. ڪئپٽن اسٽئڪ نالي هڪ انگريز جو ان وقت ڊپٽي ڪليڪٽر هو ۽ جنهن پڻ سنڌ ۾ رهي. سنڌي ٻولي جو چڱو اڀياس ڪيو هو ۽ هڪ سنڌي وياڪرڻ (گرامر) ۽ سنڌي ڊڪشنري (لغت) به سال 1847ع کان 1849ع تائين ٺاهي راس ڪئي هئائين، ان جو خيال هو ته سنڌي ٻوليءَ جي رسم الخط ديوناگري ٿئي. سنڌ گزيٽيئر ۾ لکيل آهي ته انهن مٿي ذڪر ڪيل ٻن صاحبن جي ضد سبب سر بارٽل فريئر پريشانيءَ ۾ پئجي ويو. نيٺ 1853ع ۾ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي ڊئريڪٽرن جي ڪورٽ اهو فيصلو ڪيو ته عربي الف بي ۾ تبديليون آڻي سنڌي الف ب اختيار ڪجي. اهڙيءَ طرح مسٽر ايلس ڪن سنڌي ماڻهن جي مدد سان عربي زبان جا 28 اکر وڌائي، هيٺين طرح 51 اکر ٺاهيا:

عبراني ٻولي: ابجد _ هوز _ حطي _ ڪلمن جمله 22
سعفص قرشت
نج عربي: تخذ ضظغ جمله 6
فارسي: پ، چ، گ جمله 3
پراڪرتِ- ڀ، ٿ، ٽ، ٺ، ڦ، جهه، جمله 16
ڇ، ڃ ، ڌ، ڊ، ڍ، ڙ، ک، گهه، ڻ، ڱ
نج سنڌي: ٻ، ڄ، ڏ، ڳ ڪل 4
ڪل جوڙ 51

اها الف- ب سال 1853ع ۾ ڇپجي ظاهر ٿي. پوءِ سگهو ئي عربي، فارسي، لشڪري زبان (اردو)، مرهٽي، هندي ۽ گجراتي ڪتابن تان ترجما ڪري سال 1854ع ۾ تاريخ، جاگرافي ۽ ٻيا جملي ڏهه ڪتاب تيار ڪيا ويا ۽ الف _ ب ٺهڻ کان پوءِ ڏهن سالن اندر 1854ع کان 1865ع تائين لڳ ڀڳ 4 هائي اسڪول، 3 مڊل اسڪول ۽ 56 پرائمري اسڪول کلي چڪا هئا.

ڪئپٽن اسٽئڪ کان پوءِ ڊاڪٽر ٽرمپ صاحب سنڌ ۾ پنهنجو چڱو نالو ڪڍيو. هن صاحب هٿ اکر لکيل شاهه جو رسالو هٿ ڪري، جرمنيءَ جي ليپزگ شهر مان سال 1866ع ۾ ڇپائي پڌرو ڪيو ۽ سن 1872ع ۾ هڪ وڏو سنڌي وياڪرڻ (گرمار) پڻ ٺاهيو، جنهن مان هن جي سنڌي زبان ۾ مهارت جو پتو پئجي سگهي ٿو. هن کان پوءِ پي به پي سنڌي ادب ۾ نئين ٺاهيل الف _ ب موجب مختلف موضوعن تي تصنيفون، تاليفون ۽ ترجما ٿيڻ لڳا ۽ سنڌي ادب ۾ اضافو ٿيڻ لڳو. سنڌي الف _ ب ٺهڻ کان پوءِ، سنڌي ادب جي ترقي ٿيڻ لڳي ۽ گورنمينٽ جي ڪوشش سان ٻين ٻولين مان سوين ڪتاب ترجمو ٿيڻ لڳا، جن جا مکيه بانيڪار ديوان ننديرام ۽ آخوند عبدالرحيم هئا. انفرادي ڪوششون به جام ٿيون، جن جي ذريعي ڪيترائي نظم ۽ نثر جا ڪتاب شايع ٿيا، انهن شخصي ڪوششن جو مدارالمهام مرزا قليچ بيگ مرحوم هو. اهو ئي دؤر هو، جنهن ۾ ناٽڪ نويسي ۽ ناول نويسيءَ جي ابتدا ٿي. لغتون، صرف نحو، علم منطق، علم فطرت، علم صحت ۽ علم معاشرت، مطلب ته مختلف علمن تي ڪتاب تيار ٿيڻ لڳا. ان کان سواءِ اخلاقي آکاڻيون ۽ مضمونَ پڻ شايع ٿيڻ لڳا. دينيات جي ڪتابن لکڻ جي لاڳيتو ڪوشش شروع ٿي. سنڌي نثر کي رنگين ۽ دلچسپ بنائڻ ۾ آخوند لطف الله مصنف گل خندان ۽ ميان هدايت الله مصنف انشاءِ سنڌي نهايت ڪامياب ٿيا. نظم ۾ پڻ سنڌي شاعر گوئي کڻي ويا ۽ ميدان سر ڪيو بيٺا هئا. ڪافيون، غزل، رباعيون، قصيدا، مرثيه، مسدس ۽ مثنويون سڀ ۾ سندن رتبو اعليٰ رهيو. مطلب ته اهڙي ڪابه ڳلي نه ڇڏيائون، جتي سندن نمايان اثر نه هجي.

انهيءَ ۾ ڪوبه شڪ ڪونهي ته سڀ ڪنهن ٻوليءَ جو ادب پهريائين پهريائين مذهبي لٽريچر کان شروع ٿيندو آهي. ساڳيءَ طرح ”تاريخ سنڌي ادب“ جو مصنف رقمطراز آهي ته ”ان ۾ ڪوبه شڪ ڪونهي ته اسان جي سنڌي ٻوليءَ جي هاڻوڪي الف_ ب ٺهڻ کان اڳ قاضي قاضن، شاهه ڪريم، شاهه ڀٽائي، مخدوم عبدالرحيم گرهوڙي، سچل سرمست، ابوالحسن، ساقي، خليفو گل محمد، مخدوم عبدالرؤف، ثابت علي شاهه ۽ ميان سرفراز ڪلهوڙو سنڌي لٽريچر جا ابا هئا.“ مگر جنهن موضوع سان منهنجو ڪم آهي، ان جو دؤر انگريزن جي اچڻ بعد سال 1843ع کان شروع ٿئي ٿو. [15] [16]

سنڌي ٻولي مٿان فارسي جو ڏاڍ[سنواريو]

فارسيءَ جو دور شروع ٿيو th سنڌي ٻولي ۽ ادب کي لتاڙڻ جي ڪوشش ڪئي وئي. سنڌي ٻوليءَ جي دفتري ۽ تعليمي حيثيت ختم ڪئي ويئي. شھرن ۽ ڳوٺن وارن مدرسن ۾ قنڌار کان مولوي گھرائي رکيا ويا، جن فارسيءَ ۾ پڙهائڻ شروع ڪيو. ”فارسي گھوڙي چاڙھسي“ جو پھاڪو انھن ڏينھن جي ياد ڏياري ٿو. جنهن جي ڪري سنڌين کي سنڌي زبان ۾، خط پٽ لکڻ ۾ به عار ٿي لڳو. قلم جي جنبش به پارسيءَ ۾ ھئي ۽ علمي گفتگو ۽ بحث مباحثا به پارسيءَ ۾ ھئا. تاريخ، انشاءَ تفسير، حديث، ديوان، مثنويون ۽ سمورا ڪتاب پارسيءَ ۾ ھئا. [17] [18] [19] پر پوءِ به سنڌ جا عام سنڌي مارئوڙا ان دور ۾ به جيئو ۽ جيئڻ ڏيو جي سنڌيت واري فلسفي تي هلندي انهن ڌارئين ٻولين ۽ زبابن کي ڀوڳيندا ته آيا پر مذهب ۽ ڌرم جي آڙ ۾ ڪڏهن به ڌارئين ٻوليءَ کي پنهنجي ٻوليءَ تي اوليت نه ڏني.

ارنيسٽ ٽرمپ جي سنڌي ٻولي جي باري راءِ[سنواريو]

سنڌي ٻوليءَ جي باري ۾ ڊاڪٽر ٽرمپ جا رايا نهايت عالماڻا ۽ فاضلاڻا هئا. 19 هين صديءَ جي آخر ڌاري سندس قائم ڪيل اهي رايا اڄ به ڪنهن حد تائين درست تسليم ڪيا وڃن ٿا. سندس رايو هو ته ”سنڌي ٻولي سنسڪرتي ٻولي آهي يا سنسڪرت ئي سنڌي ٻوليءَ جو سرچشمو آهي“. ٽرمپ سنڌي ٻوليءَ جو گرامر لکيو، جنهن ۾ هن سنڌيءَ جون ڪيتريون بناوٽون شاهه لطيف جي بيتن مان مثال ڏئي سمجهايون، ٽرمپ جي گرامر ۾ ڪيترائي اهڙا اشارا ملن ٿا، جن ۾ هن سنڌي ٻوليءَ جي جدا حيثيت ۽ نرالائيءَ کي پڻ نروار ڪيو آهي. ڊاڪٽر ٽرمپ سنڌي ٻوليءَ جو تقابلي گرامر به لکيو، ٽرمپ سنڌي ٻوليءَ جي خاص آوازن ”ٻ“، ”ڏ“، ”ڄ“ ۽ ”ڳ“ تي پڻ کوجنائون ڪيون، ۽ انهن آوازن جي تشريح ڪئي. ڊاڪٽر ٽرمپ ئي اهو ماڻهو هو، جنهن سنڌي ٻوليءَ جي لپيءَ لاءِ 1853ع ۾ جوڙيل عربي سنڌي لپيءَ خلاف رايو ڏنو، ۽ چيو ته ”اها لپي سنڌي ٻوليءَ جي آوازن جي سرشتي جون سموريون ضرورتون پوريون نٿي ڪري“. [20] [21]

سنڌي ٻوليءَ جو هڪ ختم ويل اُچار[سنواريو]

سنڌي ٻولي ۾ هڪ آواز يا اُچار اهڙو به هو، جيڪو ڇ، ش، چ کي ملائي ڪڍيو ويندو هو. پر انگريزين جي دور ۾ عربي فارسي لپيءَ ۾ ان آواز لاءِ ڪو اکر ٺاهي نه رکيو ويو، جنهن جي نتيجي ۾ سنڌي ٻوليءَ جو اهو آواز يا اُچار سنڌي ٻولي مان ختم ٿي ويو. پر اڃان به ڪجهه ٺيٺ بروهي يا براهوڪي ٻولي ڳالهائڻ وارا اهو آواز اچاري سگهن ٿا. پر سنڌي ٻوليءَ مان اهو آواز بلڪل ختم ٿي ويو آهي. [22]

گرامر جو پهريون ڪتاب[سنواريو]

ويا ڪرڻ (Grammar) ٻولي جي لکائي ۽ خوبصورت ٺاهڻ جو علم آهي. گرامر جو پهريون ڪتاب هڪ سنڌي پانيني (Panini) لکيو، جيڪو پوءِ دنيا وارن ترجمو ڪري پنهنجي ٻوليءَ کي ٺاهڻ لاءِ ڪَتب آندو. پانيني سنڌو درياءَ جي ڪناري آباد ٿيل شهر اَٽڪ جو رهاڪو هو. [23] [24] ان کان پوءِ سنڌيءَ ۾ ويا ڪرڻ يا صرف ونحو (گرامر) تي ماڊيفائيڊ عربي لپيءُ ۾ پهريون گرامر جو ڪتاب 1850ع ۾ لکيو ويو. [25]

سنڌي ٻوليءَ بابت ڪجهه تاريخي حقيقتون[سنواريو]

  • 1851ع ۾ هندستان جي برطانوي سرڪار حڪم نامو جاري ڪيو ته انگريز آفيسرن کي سنڌ ۾ نوڪري ڪرڻ لاءِ، سنڌي ٻولي (Sindhi bboli) لازمي سکڻي پوندي.
  • سنڌ ۾ سنڌي ٻولي 1852ع ۾ فارسيءَ جي جاءِ ورتي.
  • سنڌي ٻوليءَ جي هاڻوڪي ماڊيفائيڊ عربي فارسي رسم الخط 1853ع کان لاڳو آهي.
  • ماڊيفائيڊ عربي سنڌيءَ ۾ پهريون درسي ڪتاب 1853ع ۾ لکيو ويو.
  • هاڻوڪي سنڌيءَ رسم الخط ۾ پهريون قصو 1854ع ۾ ڇپيو.
  • سنڌيءَ ۾ مضمون نويسيءَ جي شروعات 1860ع ۾ ٿي.
  • سنڌيءَ ۾ باقائدي قانون تي پهريون ڪتاب 1863ع ۾ لکيو ويو.
  • هاڻوڪي سنڌيءَ رسم الخط ۾ پهريون ناول 1868ع ۾ ڇپيو.
  • هاڻوڪي سنڌ جو پهريون نقشو 1870ع ۾ ڇاپيو ويو.
  • ڊاڪٽر ارنيسٽ ٽرمپ 1872ع ۾ سنڌي ۾ گرامر تي ڪتاب لکيو.
  • سيمور 1884ع ۾ سنڌي گرامر جي حوالي سان لکيو.
  • ديوان نارائڻ جڳن ناٿ وسناڻي 1892ع ۾ سنڌي گرامر لکيو.
  • ديوان ڏيارام وسومل مير چنداڻي 1904ع ۾ سنڌي گرامر لکيو.
  • هاڻوڪي ماڊيفائيڊ عربي سنڌيءَ ۾ آتم ڪهاڻي جي شروعات 1946ع کان ٿي آهي.

[26] [27]

موو حب ويب سائيٽ جي سروي[سنواريو]

موو حب (MoveHub) ويبسائيٽ جي سروي مطابق پاڪستان ۾ جتي سرڪاري ٻولي انگريزي ۽ اردو آهي اتي ان جي اندازي مطابق سنڌي ٻولي ڳالهائي ويندڙ ٻيو نمبر ٻولي بڻجي وئي آهي. پرڏيهه وڃڻ لاءِ مختلف نمونن جي ڄاڻ مهيا ڪندڙ ويب سائيٽ جي سروي مطابق سنڌي ٻولي پاڪستان ۾ ڳالهائي ويندڙ ٻولين ۾ ٻئين نمبر تي پهچي وئي آهي. ويب سائيٽ موجب پاڪستان جتي سرڪاري ٻولي اردو آهي ۽ پنجاب جي آبادي وڏي هجڻ ڪري پهرين نمبر تي ڳالهائيندڙ زبان پنجابي آهي ۽ ملڪ ۾ ٻئين نمبر تي ڳالهائجندڙ ٻولي سنڌي آهي. هن ويب سائيٽ جي سروي مطابق دنيا ۾ ساڍا ست ڪروڙ سنڌي ڳالهائيندڙ آهن. پر اها ڳالهه پوري پڪ سان نٿي چئي سگهي ته هن ويبسائيٽ جي سروي ڪيتري حد تائين صحيح آهي. [28] [29] [30] [31]

لپيون[سنواريو]

رسم الخط کي”لپي“ بہ چيو ويندو آھي. رسم الخط معنا ”لکت جو رواج.“ ھر سڌريل ٻوليءَ کي ھڪ مناسب ۽ ٺھڪندڙ رسم الخط (Script) ضرور ھوندي آھي. جن ٻولين وٽ رسم الخط جي نعمت نہ آھي، اھي لکيل ادب کان خالي زبانون سڏبيون آھن ۽ انھن جي حيثيت صرف ڳالهائڻ واري زبان (Spoken language) تائين محدود ھوندي آھي. 1853ع ۾ سنڌي بوليءَ لاءِ جيستائين هاڻوڪي رسم الخط (گاڏڙ عربي-فارسي-سنڌي رسم الخط) منظور نه ٿي ھئي سنڌي زبان ڪيترن ئي مختلف رسم الخطن ۾ لکي ويندي ھئي. جن ۾: گرمکي، ديوناگري، عربي، فارسي، خداوادي، لھاڻڪي، ميمڻڪي، خوجڪي، ٺٽائي، گجراتي، شڪارپوري، ساکرو، ونگائي، سيوهاڻي، ڀاٽيائي. اھڙي طرح ويهين صديءَ جي آخر ۾ سنڌ ۾ حليم بروھي (1935-2010ع)، سراج (11933-2013ع)، چندر راماڻي ۽ ٻين سنڌيءَ لاءِ رومن اسڪرپٽ جي تجويزون به ڏنيون. [32] [33]

موهن جي ڌڙي مان مليل مهرون ۽ سنڌي ٻوليءَ جي لکت وارا اهڃاڻ[سنواريو]

قديم سنڌي ٻوليءَ جي لکت وارا اُهـڃاڻ سڀ کان پهريان موهن جي دڙي مان مليل مهرن واري لکت ۾ موجود آهن. انهن اکرن مان لفظ ٺاهڻ جو اُصول کاٻي کان ساڄي ۽ مٿان کان هيٺ لکڻ وارو هو، اُهي لکت وارا اصول 6000 سال قديم آهن. ايئن کڻي چئجي ته تاريخ لکڻ کان اڳ واري دؤر جا آهن.(1 ) ان دؤر ۾ به حرف علت ۽ حرف ساڪن جو سنڌي لکت ۾ اُصول موجود هو. جنهن جي شاهِدي جرمنيءَ جي ماهر ڪرٽ چائلڊ مين (Kurt Childman) پنهنجي ڪتاب Decipherment of Indus Valley Script ۾ ڏني آهي. ھُن سنڌولکت (Indus script) جي ٻه هزار مُهرن جو ترجمو سنڌي ٻوليءَ جي مدد سان ڪيو آهي. جنهن ۾ هن 22 حرف ساڪن ۽ چئن حرف علت جي الفابيٽ سان ترجمو ڪيو آهي. سندس ڪتاب انٽرنيٽ تي موجود آهي. (2) ان کان علاوه عطا محمد ڀنڀري پڻ سنڌو لکت جو ترجمو ڪيو آهي.

براهمي لپي[سنواريو]

پهرين صديءَ جي شروعات ۾ براهمي لپي، سنڌو لکت مان ٺاهي وئي، اشوڪ بادشاهه پنهنجي دؤر ۾ پنهنجي حڪومتي وهنوار کي هلائڻ لاءِ براهمي لکت ڪم آندي، براهمي لکت ۾ 33 حرف ساڪن ۽ 10 حرف علت وارو اُصول پڻ شامل هو، جيڪي سنڌي ٻولي لکڻ لاءِ ڪيترين ئي صدين تائين جاري رهيو.

گُپتا لپي[سنواريو]

پنجين صديءَ ۾ گُپتا لکت، براهمي لکت مان ٺاهي وئي، گپتا لکت ۾ 33 حرف ساڪن ۽ 8 حرف علت شامل هُئا. جيڪا گپتا دؤر ۾ سنڌي ٻولي لکڻ لاءِ ڪافي عرصي تائين ڪم ايندي رهي.

شاردا، نگري ۽ سدڌرام لپيون[سنواريو]

ڇهِين صَدِيءَ ۾ گُپتا لکت جي ذريعي شاردا، نگري ۽ سدڌرام لکتن جنم ورتو ۽ ٻارهين صديءَ تائين لکت جي ڪم اِينديون رَهيوُن. اُنهن لکتن کي ڀينَر سڏجي ٿو. ڇو تَه اِهي ٽيئي لکتون ساڳي دؤر ۾ مُختلف علائقن ۾ لکت لاءِ ڪم اينديون هُيون.

شاردا لکت[سنواريو]

شاردا لکت، ڪشمير واري علائقن ۾ استعمال ٿيندي رهي، اِن لکت ۾ 35 حرف ساڪن ۽ 13 خودمختيار حرف علت ۾ 13 غير خودمختيار حرف علت شامل هُئا، جيڪي لکت ۾ اُصول طور ڪم اِيندا هئا. عظيم سنڌ (Greater Sindh) جي خطي ڪشمير ۾ رهندڙ سنڌي ماڻهو شاردا لکت سان پنهنجي ٻولي لکندا هئا.

ناگري لکت[سنواريو]

ناگري لکت (Nagari script) سنڌ جي ٿَرَ ۽ راجسٿان واري علائقي ۾ راجپوتن ۽ سومرن جي دؤر ۾ سنڌي ٻوليءَ لکڻ لاءِ 1350ع تائين ڪم ايندي رهي. اِن لکت ۾ 33 حرف ساڪن ۽ 10 خود مختيار حرف علت ۽ 10 غير خودمختيار حرف علت شامل هُئا.

سدڌام لپي[سنواريو]

سدڌام لکت (Siddham script) انڊس ڪوهستان واري علائقن ۾ ٻُڌَ ڌرم جي عبادت ۾ ڪم ايندڙ mantra ۽ sutra لکڻ لاءِ 12 صديءَ تائين ڪم ايندي رهي. سِدڌام لکت ۾ 33 حرف ساڪن ۽ 12 خود مختيار حرف علت ۽ 12 غير خود مختيار حرف علت شامل هئا. جيڪي ٻولي لکڻ لاءِ اهم اُصول طور ڪم ايندا هُئا. سدڌام لکت خاص طور تي سنسڪرت لکڻ لاءِ جوڙيل هُئي ۽ سنسڪرت سنڌي ٻوليءَ جو مڪمل طريقو مڃيو ويندو هو.

جــارج اسٽيئــڪ پاران سنڌي ٻوليءَ ۾ گرام جو لکيل ڪتاب[سنواريو]

جــارج اسٽيئــڪ (George Stack) پــنـهـنـجـي گـرامـر جــي ڪــتـاب (A Grammar of Sindhi language) ۾ لکيو آهي ته مون پنهنجو گرامر سنڌي ٻولي ۾ اِن ڪري لکيو آهي، جو برصغير ۾ سڀ کان وڌيڪ لفظ سنڌي ٻوليءَ ۾ ملي ٿي سگهيا.

سدڌام لکت جي سونهن[سنواريو]

سدڌام لکت جي سونهن کان متاثر تي چين وارن پنهنجي ملڪ ۾ سدڌرام لکت پنهنجي مذهبي مواد لاءِ ڪم آندي ان کان پوءِ جاپان وارن پڻ سدڌام لکت پنهنجي ملڪ ۾ لکڻ ۽ پڙهڻ لاءِ ڪم آندي. هن وقت به جپان سدڌام لکت کي محفوظ رکيو پيا اَچن، ان جا اکر پنهنجي T.Shirts شرٽن تي لکائي پائيندا رهن ٿا. لاڪيٽن تي پڻ سدڌام لکت جا اکر لکرائي پنهنجي ڳلي ۾ پائيندا رهن ٿا. در حقيقت سدڌرام لکت سنڌي ماڻهن جي ايجاد آهي، جنهن کي وساريو ويو آهي يا انهن کان کسي وئي آهي.

ديوناگري لپي[سنواريو]

ڏهين صديءَ کان ديوناگري لکت (Devanagri Script) شاردا، نگري ۽ سدڌام لکت مان ٺاهي وئي. ناگري لکت جا سمورا اکر ۽ ڪجهه شاردا ۽ سدڌام لکت جا اکر ديوناگريءَ اسڪرپٽ ۾ شامل ڪيا ويا. ان سان گڏوگڏ اکرن جي صورت ۾ به نواڻ آندي وَئي. ديوناگري 34 حرف ساڪن ۽ 13 حرف علت سان سنسڪرت لکڻ لاءِ تيار ڪئي وئي. سنسڪرت لفظ جي معنيٰ مڪمل يا تسلي بخش آهي. سنسڪرت الف-ب لاءِ چوڻ آهي ته اِها الف-ب مڪمل ۽ مضبوط ٺهيل آهي. اُهو، ان ڪري جو سنسڪرت الف-ب ۾ اکر سان گَڏُ اُن جو آواز به شامل ڪيو ويو هو. اِها ڳالهه چين وارن کي پسند آئي. انهن پنهنجن ملڪ ۾ اِن لکائي وارو طريقو شامل ڪيو. پر، انهن اکرن جي صورتن ۾ تبديلي آڻي ڇڏي آهي. ديوناگري رسم الخط مان ايشيا جي 22 ٻولين جي لکت لاءِ الفابيٽ واريون تختيون ٺاهيون ويون آهن. انهن ۾ انڊونيشيا، ملائيشيا، فلپائن، بنگلاديش، سري لنڪا ۽ ڀارت جي ملڪن جون ٻوليون شامل آهن. سنڌو درياهه جي ڪنارن سان قائم شهرن ۾ لکت جي لاءِ ڪم ايندڙ الف- ب تختين جو ذڪر ڪندي جارج اسٽيئڪ George Stack لکي ٿو ته هڪ، هڪ شهري علائقي ۾ پنهنجو، پنهنجو لکت جو نظام هو. [34] [35] [36]

=سنڌي ٻوليءَ جو ڏورانهن ديسن ڏانهن سفر[سنواريو]

سنڌي ٻولي ترڪيءَ تائين ڪيئن پهتي، ڇا سنڌي ان وقت رابطي جي زبان ۽ شاهوڪار زبان هئي ڇا, ٿي سگهي ٿو ته سنڌي قديمي واپارين , جوڳين, علمي ماڻهن جي وسيلي هي سنڌي لفظَ سائين، اوطاق، گھڻو، مالو، رندو، اوستو، ارباب، آهر، صندلي، نهر، درياءُ، دهل، شلوار، قميص، کيسو ۽ ڪارو، اتي پهتا هجن, آسترا خان روس ۾ هڪ قديم جاءِ آهي, جنهن کي اتي جي ثقافت کاتي پاڻ وٽ ورتو آهي, سو سنڌي واپارين جو سراءِ هو, روس ۾ سوشلسٽ انقلاب اچڻ کان پوءِ سنڌي واڻيا اتان واپس ٿيا, اتي اهو يادگار ڇڏي آيا. تاشقند ۾ به انهن جو هڪ ڪميونٽي سينٽر هو , جتي هو, هولي جو تهوار ڪندا هئا, جنهن تهوار کي ازبيڪ زبان ۾ عيد چراغان چوندا هئا, اتي مقامي عورتن سان شاديون ڪري ٻار اتي ڇڏي ايندا هئا. ٿي سگهي ٿو ته اتي انهن جي پونئرن جي ڪري سنڏي لفظن جو پکيڙ اهڙن ملڪن ۾ ٿي هجي, مهاتما گانڌي جڏهن سامونڊي سفر تي برطانيا ويو پئي ته کيس, مالٽا ۾ سنڌي مليا هئا, جن کيس سندن سراءِ ۾ رهڻ ڏنو هو, اهڙو ذڪر هو ڪري ٿو, هاڻوڪي تحقيق مطابق, سنڌي زبان جي جاگرفيائي حد بندي پاڪستان جي ٽن صوبن ۽ هندوستان جي علائقي ڪڇ ڀڄ, اوڀر ٿر, تائين آهي, قديم سنڌ ۾ سنڌي زبان انهن علائقن جي لنگئا فرانڪا يا رابطي جي زبان هئي, شاهه جي رسالي ۾ انهن علائقن جي لغاتي لهجن جي ڄاڻ ملي ٿي. [37] [38]

سنڌي ٻوليء جي قدامت[سنواريو]

سنڌي ٻوليءَ جي بڻ بنياد، صورت خطي، آفيس ۽ ڪاروبار ۾ استعمال ٿيڻ ۽ ان جو ڪارائتو ھجڻ تي بحث ٿيا ۽ ٿيندا رھندا. ان حوالي سان ڪن جو اهو خيال آهي ته سنڌي ٻوليءَ کي ڪتابي صورت ۾ انگريزن آندو، جيڪا ڳالهه سراسر غلط آھي. سنڌي ٻولي ۽ ان جي لپي جي قدامت جي اھڃاڻن لاءِ اسان وٽ محققن ۽ سياحن جا احوال موجود آھن جي ثابت ڪن ٿا ته ديبل، منصوره ۽ ملتان ۾ (مسلمانن جي شروعاتي دور ۾) عربي ۽ سنڌي ٻوليون ڳالھايون وينديون ھيون. سن 270ھ/ 883ع ۾ يعني اڄ کان 1110 سال اڳ قرآن پاڪ جو سنڌي ٻوليءَ ۾ پھريون ترجمو به ڪيو ويو (حوالو؛ پير راشدي) ان مان ثابت آھي ته عربن جي دور ۾ سنڌي نه فقط ڳالھائي ويندي ھئي، پر لکي به ويندي ھئي. عرب سياحن جي احوالن ۽ تازين کوجنائن سان ثابت ٿيو آھي ته عرب حڪومت جي شروعات کان اڳ سنڌي زبان عام ماڻھن جي ڏيهاڙي توڻي واپار جي استعمال واري ٻولي ھئي ۽ سنڌي، عام ماڻھن، واپارين ۽ عالمن وٽ مقبول ھئي.

جاحظ (864ع) لکي ٿو ته سنڌ جي ماڻھن کي اسان نجوم ۽ حسابن ۾ گھڻو اڳتي ڏٺو. انھن جي ھڪ خاص سنڌي رسم الخط آھي. ابن موقل ۽ اسطخري (951ع) لکي ٿو ته ”منصوره، ملتان ۽ ان جي ڀرپاسي جي ماڻھن جي ٻولي سنڌي ۽ عربي ھئي.“ مسعودي (957ع) لکي ٿو ته ”سنڌ جي زبان ھندوستان کان مختلف آھي. سنڌ اسلامي ملڪن سان ويجهي آھي.“ بشاري مقدسي لکي ٿو ته ”ديبل ھڪ سامونڊي شھر آھي. ھن سان ھڪ سئو ڳوٺ مليل آھن. ھتي جا رهاڪو واپاري آھن ۽ سنڌي ۽ عربي زبانون ڳالھائين ٿا.“ ابن نديم (995ع) لکي ٿو ته ”سنڌ جي ماڻھن جو زبانون ۽ مذھب مختلف آھن ۽ رسم الخط هڪ کان وڌيڪ آھن. ھنن جا لڳ ڀڳ ٻه سئو رسم الخط آھن. سنڌ جي ماڻھن وٽ 9 رسم الخط رائج آھن.“ البيروني لکيو آھي ”اسلام جي اچڻ وقت سنڌي ٻولي نه رڳو ڳالھائي ويندي ھئي، پر اھا ڌار ڌار رسم الخط ۾ لکي به ويندي ھئي.“

ڀنڀور جي دڙي جي تازي کوٽائي مان لڌل ٺڪرين تي لکيل حرف، اٺين صدي جي ”آڳاٽي ناگري“ نموني جا آھن ۽ سنڌي ٻولي جي باري ۾ عرب سياحن جي چيل ڳالهين جي ساک ڀرين ٿا. سنڌي ٻولي ھڪ کان وڌيڪ ديسي رسم الخطن ۾ لکي ويندي ھئي. ھر قبيلي کي پنھنجي رسم الخط ھوندي ھئي. سنڌي لھاڻا پنھنجي نموني لکن ٿا ته ڀاٽيا پنھنجي رسم الخط ۾ لکن. اھڙي طرح ٺٽائي ڀاٽين ۽ سيوھاڻي ڀاٽين جو رسم الخط الڳ هئي. پڻ راجائي، ونگائي، مالواڙي ۽ سئندو به رسم الخطن جا نالا ھئا. عرب سياحن جي احوالن مان صاف ظاھر آھي ته سنڌي ٻولي واپاري ڏي وٺ ۽ عام استعمال واري ٻولي ھئي ۽ ان وقت به شاھوڪار، معياري ۽ وسيع ٻولي ھئي. ان ۾ نجوم، ھيئت، طب ۽ ٻين علمن توڙي واپار، تجارت، روزانو استعمال جي شين، مختلف قسمن جي ڪپڙن، دوائن وغيره لاءِ لغتي خزانو ھيو. مطلب ته اسلام جي اچڻ کان به اڳ ۾ سنڌي ٻولي جدا جدا لکتن ۾ لکي ويندي ھئي. (الانه)

بيان ڪيل سنڌي لکتن کان سواءِ خواجڪي سنڌي صورت خطيءَ جو حوالو ڪئپٽن اسٽيڪ به ڏنو آھي. لوھاڻڪي خط ۾ واڌارو آڻي سنڌ ۽ ڪڇ جا نوان مسلمان (اسماعيلي) سومرا دور ۾ عام طور استعمال ڪرڻ لڳا. ان ۾ پير صدرالدين سائين جن ماترائون شامل ڪري ۽ ان سان گڏ ٻيا سڌارا ۽ واڌارا آڻي، ان تي خواجڪي سنڌي يا چاليھ اکري نالو رکيائون. مذھب جي اثر ڪري عربي- سنڌي حرفن استعمال ڪرڻ جو واھپو وڌڻ لڳو. ڊاڪٽر دائود پوٽي جي خيال موجب عربي- سنڌي لکڻي جو قديم نمونو شاھ ڪريم بلڙي جي ڪلام ۾ ملي ٿو. پر ان رسم الخط جو حقيقي ۽ پختو پايو وجھندڙ مخدوم ابوالحسن ھو، جو ڪلھوڙن واري دور جي وڏن عالمن مان ھيو. ھن ضروري سمجھيو ته نو مسلم ماڻھن لاءِ اسلامي اصول سندن مادري زبان ۾ لکيا وڃن. تنھنڪري ھن اول صورت خطي ٺاھي، جا نه فقط ٺٽي ۾، پر سنڌ جي ٻين حصن ۾ به تحرير جو وسيلو بڻي ۽ 1853ع تائين ھيءُ ئي خط ڪم ايندو رھيو. پر سنڌيءَ کي ٻيا ديسي رسم الخط جا نمونا به ھئا. جڏهن ته پارسي، ادبي ۽ سرڪاري زبان ھئي، پر سنڌي سڀني جي زبان ھئي. امير توڻي غريب سنڌي ڳالھائيندا ھئا. ھندو ۽ مسلمان واپاري پنھنجو سمورو ڪاروبار سنڌيءَ ۾ ھلائيندا ھئا. ھندو ديوناگري نموني تي ٺاھيل ھندو- سنڌي صورت خطي ڪم آڻيندا ھئا. اسٽيڪ جي بيان موجب، سنڌ ۾ سنڌي ٻوليءَ جي تحريري صورت لاءِ ڪيتريون ئي لپيون ڪم اچن ٿيون ۽ سنسڪرت وانگر کاٻي ساڄي لکيا وڃن ٿا. ان مان ثابت آھي ته انگريزن جي دور کان اڳ ۾ به سنڌي ٻولي لکي ۽ پڙھي ويندي ھئي، پر لکتون مختلف ھيون. (حوالو؛ الانا)

1843ع ۾ انگريزن سنڌ تي قبضو ڪيو. 1845ع ۾ بمبئيءَ جي بورڊ آف ايڊيوڪيشن سنڌ ۾ تعليمي ايجنسي ٺاھڻ جو سوال ھٿ ۾ کنيو. پڻ سنڌيءَ کي صوبي جي سرڪاري زبان ڪرڻ جو مطالبو ٿيو. ان تحريڪ نيٺ وڃي مادري ٻوليءَ ۾ تعليم ڏيڻ جو سوال پيدا ڪيو. 1848ع ۾ بمبئي صوبي جي گورنر سر جارج ڪلارڪ ھڪ حڪم نامو ڪڍي سنڌي ٻوليءَ کي سنڌ جي دفتري ٻولي بڻايو. [39]

انگريزن جي صاحبي ۾ سنڌي آئيويٽا (لپي) تي ويچارن جي ڏي وٺ ۽ ٽيڪاٽپڻي[سنواريو]

انگريزن جڏهن سنڌ فتح ڪئي، تڏهن سنڌي ٻوليءَ لاءِ ڪا هڪڙي مقرر ٿيل آئيويٽا ڪانه هئي. سنڌ جي هندن مان برهمڻ ۽ ٿورا ٻيا ديوناگري (شاستري) اکر ڪم آڻيندا هئا، جن جو اڳي ٻيو نمونو هو، ۽ هاڻ ڪجهه قدر ڦريل آهي. سنڌ جا ڀائيبند هندو- سنڌي يا واڻڪا اکر ڪم آڻيندا هئا، جن ۾ لاڪنائون يا ماترائون ڪينهن ۽ پنجاب جي ”لُنڊا“ يا ٻُٽن اکرن وانگر آهن، ڪيترا خواجا ۽ ميمڻ واپاري به اهي اکر ڪم آڻيندا هئا. اهي اڄ تائين به پنهنجو حساب-ڪتاب هندو-سنڌي اکرن ۾ رکندا آهن: هندن کان به خواجن جي لکڻ جو نمونو وڌيڪ چڱو هو، جو هو چار لاڪنائون يا ماترائون ڪم آڻين ٿا*.

سنڌ جا ٻاوا، عاملن توڙي ڀائيبندن جون زالون، بلڪ ڪيترا ڀائيبند گرمُکي اکر ڪم آڻندا هئا، جي سِکن جي ٻي پاتشاهي گرو، انگد صاحب 1538ع ۽ 1552ع جي وچ ڌاري جوڙيا هئا. سنڌ جا مسلمان توڙي هندو ڪامورا عربيءَ ۽ فارسيءَ جي نموني سنڌي مضمون لکندا هئا، ۽ سڀڪنهن جي لکڻ جو نمونو پنهنجو پنهنجو هوندو هو- جهڙوڪ، ڪنٺ يا نڙيءَ جي اچار وارن اکرن مان اڪثر رڳو عربي ۽ فارسيءَ وارو ”ک“ (ڪ) اکر ڪم آڻيندا هئا، اهو هڪڙو ئي اکر ڪٿي ڪ يا ک نه ڪٿي گ، ڳ يا گهه ڪري پڙهندا هئا، ”ڱ“ بدران عام طرح ”نک“ لکدنا هئا. ”شاهه جو رسالو“، ”ابوالحسن جي سنڌي“، ”ديوان گل“ ۽ ٻيا جهونا سنڌي ڪتاب انهيءَ آڳاٽي نموني لکيل آهن. انگريزن جي صاحبيءَ جا پهريان ٿورا ورهيه، سڀ سرڪاري لکپڙهه فارسيءَ ۾ هلندي هئي، ۽ انگريزي ڄاڻندڙن کان ترجمو ڪرائي، انگريزي عملدار ڪم پيا ٽپائيندا هئا.

سر بارٽل فريئر، جنهن جي نالي پٺيان ڪراچيءَ وارو فريئر هال سڏجي ٿو، سو 1851ع ۾ سنڌ جو چيف ڪمشنر هو. سندس وقت ۾ اها ڪوشش ٿي ته: (1) آئيندي سڀ سرڪاري لکپڙهه سنڌيءَ ۾ هلي.

(2) يوروپي ۽ ٻيا غير ڏيهي عملدار سنڌيءَ ۾ امتحان پاس ڪن، نه سنڌي ماڻهن کان پنهنجي سر حال احوال وٺي سگهن، ۽ سنڌي لکپڙهه به سمجهي نيڪال ڪن.

(3) سنڌي اسڪول کلن، جو اڳي رڳو فارسيءَ جو واهپو گهڻو هو.

پر سنڌيءَ لاءِ ڪا خاص مقرر ٿيل آئيويٽا هئي ڪانه، ته پوءِ اهي ٽيئي مرادون ڪيئن حاصل ٿين؟

ڪئپٽن برٽن، جو پوءِ سر رچرڊ برٽن سڏجڻ ۾ آيو، تنهن رٿ وڌي ته عربي اکرن ۾ ضروري ڦير ڦاريون ڪري، سنڌيءَ لاءِ آئيويٽا ٺاهجي. تن ڏينهن ۾ ڪئپٽن جارج سٽئڪ ڊيپوٽي ڪليڪٽر هو، جو سنسڪرت توڙي سنڌي چڱي ڄاڻندو هو. هن صاحب سر رچرڊ برٽن جي رٿ تي اعتراض اٿاري چيو ته هندو- سنڌي اکر جڏهن اڳيئي چالو آهن، تڏهن انهن ۾ گهربل ڦير ڦاريون ڪري اهي ڪم آڻجن يا ديوناگري اکر ڪم آڻجن. سر رچرڊ هڪڙيءَ ڳالهه تي، ۽ ڪئپٽن جارج سٽئڪ ٻيءَ ڳالهه تي ٿي بيٺو، ته سر بارٽل فريئر وڏي ويچار ۾ پئجي ويو- چي: جيڪڏهن عربي- سنڌي اکر ٺاهبا ته هندو اهي اکر سکندائي ڪين، ۽ جي هندو- سنڌي آئيويٽا چالو ڪبي، ته مسلمانن کي اها ڳالهه ڪين آئڙندي- ائين هن عملي ڳالهه کي ڄڻڪ فرقيوار رنگ اچي ويو، ۽ هيءُ هڪ هندو- مسلم سوال ٿي پيو! آئويٽا جو جيستائين فيصلو نه ٿيو، تيستائين سنڌي اسڪول به کلي نٿي سگهيا، نيٺ اهو آئيويٽا جو سوال ”ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ“ جي ڊئريڪٽرن جي ڪورٽ ۾ فيصلي لاءِ ويو! سن 1853ع ۾ انهيءَ ڪورٽ فيصلو ڪيو، ته ”سنڌي آئيويٽا لاءِ عربي صورتخطي آزمائڻ گهرجي“. تعليمي ڪمن لاءِ ڏهه هزار رپيا منظور ٿي آيا، تنهن کان پوءِ ڪم شروع ٿيو.

مسٽر ايلس، جو پوءِ سر بئروايلس سڏجڻ ۾ آيو، سو سنه 1853ع ۾ سنڌ جو اسسٽنٽ ڪمشنر هو، ۽ تعليم کاتي جو پورٽ فوليو سندس هٿ ۾ هو. عربي- سنڌي آئيويٽا جوڙڻ لاءِ، هن صاحب جي زير صدارت هڪ ڪاميٽي مقرر ٿي، جنهن جا هيٺيان ميمبر هئا:

1. راءُ بهادر نارائڻ جڳنناٿ- جنهن جي نالي پٺيان ڪراچيءَ وارو سرڪاري هاءِ اسڪول سڏجي ٿو.

2. خانبهادر مرزا صادق علي بيگ (مرزا قليچ بيگ جو مربي ڀاءُ).

3. ديوان پرڀداس اند رام رامچنداڻي.

4. ديوان اڌارام ٿانور داس ميرچنداڻي.

5. سيوهڻ وارو ديوان ننديرام ميراڻي- جنهن ” تاريخ معصوميءَ“ جو سنڌيءَ ۾ ترجمو ڪيو هو.

6. ميان محمد- جو ڪجهه وقت حيدرآباد جي نارمل اسڪول جو ماستر هو، ۽ سنڌي گرامر جوڙيو هئائين.

7 قاضي غلام علي – ٺٽي وارو.

8. ميان غلام حسين – ٺٽي وارو.


هن ڪاميٽيءَ مقرر ٿيڻ کان اڳي، فورٽ وليم (ڪلڪتي) جي ڪن پروفيسرن اردوءَ لاءِ آئيويٽا ٺاهي هئي، جا اڄ تائين پيئي هلي. هاڻوڪي عربي – سنڌي آئيويٽا مان ظاهر آهي ته هن ڪاميٽيءَ جي ميمبرن، انهيءَ اردو آئيويٽا مان به ڪجهه مدد ورتي هئي، ۽ ٿورو ڌيان انهيءَ آڳاٽي آئيويٽا: تي به ڏنائون، جنهن ۾ ابوالحسن جي سنڌي، شاهه جي رسالي جا دستخط، ثابت علي شاهه جا مرثيا، ۽ ٻيا قديم سنڌي ڪتاب لکيل آهن – ائين ڪجهه آڳوڻو نمونو ته ڪجهه اردوءَ وارو نمونو اختيار ڪري، ۽ ڪن عربي ۽ فارسي اکرن ۾ ڦير گهير ڪري، عربيءَ جي اٺاويهن اکرن کي وڌائي ايڪونجاهه اکر ڪيائون!“ اها نئين آئيويٽا سنه 1853ع ۾ ٺهي هئي.

مٿيون احوال گهڻو ڪري سمورو ائٽڪن صاحب واري [40] مان ورتل آهي. اها اصلوڪي سموري لکپڙهه حيدرآباد سنڌ جي ٽريننگ ڪاليج جي دفتر تي اڄ تائين رکيل آهي، جا مسٽر ائٽڪن سنڌ گزيٽيئر لکڻ مهل گهرائي هئي.

نئين عربي- سنڌي آئيويٽا(لپي) تي ويچارن جي ڏي وٺ ۽ ٽيڪاٽپڻي[سنواريو]

سن 1853ع ۾، نئين سنڌي صورتخطي مقرر ٿيڻ تي گهڻو بحث هليو. ڪن هندو صاحبن زور ڀريو، ته الف، ۽ ع، ت ۽ ط، ث، س ۽ ص، ز، ذ، ض ۽ ظ، ڪ ۽ ق، ح ۽ هه جهڙن اُچارن لاءِ ڌار ڌار اکر بدران هڪ – هڪ اکر مقرر ڪري، اکرن جو تعداد گهٽائجي- سندين اها رٿ هيٺين سبب ڪري رد ٿي:

(1) سنڌي ٻولي اڳي ئي عربي صورتخطيءَ ۾ لکڻ ۾ پيئي اچي، تنهنڪري عربيءَ وارا سڀ اگر قائم ڪجن، باقي رڳو نج سنڌي اکرن لاءِ ڪي صورتون مقرر ڪجن.

(2) جيڪڏهن عربي لفظن جون صورتون مٽائي ڇڏبيون، ته پوءِ لفظن جي صحيح معنيٰ ۽ اصليت بلڪل گم ٿي ويندي. عربي ۽ فارسي حرفن کي اصلوڪي صورت ۾ قائم رکڻ ڪري اهڙو مونجهارو پيدا نه ٿيندو، ڇاڪاڻ ته عربي ۽ فارسيءَ جون عمديون لغتون (ڊڪشنريون) اڳي ئي موجود آهن.

(3) جيڪڏهن عربي اکرن جون صورتون ڦيرائبيون، ۽ مسلمانن جان الا، جهڙوڪ”محفوظ علي“ بدران ”مهفوزالي“ لکبو، ته ڪوبه مسلمان اها ڳالهه قبول نه ڪندو، ته هڪ بامعنا ۽ درست نالو ڦيرائي هڪ بلڪل بي معنا ۽ غلط صورت وارو نالو ڪم آڻجي.

(4) عيسوي سورهين صديءَ کان وٺي هن وقت (1853ع) تائين، سڀ سنڌي ڪتاب عربي ۽ فارسي صورتخطيءَ ۾ لکيل آهن. جيڪڏهن هينئر عربي حرفن جون صورتون ڦيرائبيون، ته اهو چئن صدين جو علم ادب (ساهت) مسلمانن جي آئيندي نسل لاءِ بيڪار ٿي پوندو.

سر بارٽل فريئر، انهيءَ بحث مباحثي ٻڌڻ ۽ فيصلي ۾ مدد ڪرڻ لاءِ، ايلس صاحب سان ٻيا ٻه- چار يوروپي عملدار همراهه ڪيا، جن سڀني يڪراءِ ٿي عربي صورتخطي قائم رکي ۽ نج سنڌي آوازن لاءِ نوان حرف مقرر ڪيائون.

آئيويٽا(لپي) سڌارڻ جي ضرورت[سنواريو]

258- نئين عربي- سنڌي آئيويٽا جولاءِ 1853ع کان وٺي جاري ٿي. ان ۾ ڪي اکر آڳاٽي نموني بيهاريائون. يوروپي ۽ ٻيا غير ڏيهي عملدار جن کي سنڌي سکڻي هئي، تن ڏٺو ته اهي اکر مُنجهائيندڙ آهن- ڊاڪٽر ٽرمپ پنهنجي گرامر جي منڍ ۾ ڄاڻايو آهي ته ’آئيويٽا سڌارڻ جي ضرورت آهي، پوءِ ته بمبئي جو هڪ سِولين انهيءَ ڪم لاءِ سرڪار مقرر ڪيو، ته به آئيويٽا ۾ ڪيتريون خاميون اڃا رهيل آهن*‘.

هاڻوڪي صورتخطي يا آئيويٽا(لپيءَ) جون مکيه خاميون[سنواريو]

سنڌيءَ ۾ ”وسرڳ“ يعني ”هه“ جي اچار وارا اکر (Aspirates) ڏهه آهن، جي عربيءَ توڙي فارسي ۾ ڪينهن. اهڙن اکرن جوڙڻ لاءِ ”ب“ ۾ ٽي نقطا ٻيا به هيٺان گڏ ”ڀ“ اکر ٺاهيو اٿن؛ .”د“ جي مٿان فقط ٻه نقطا گڏي ”ڌ“ جوڙيو اٿن؛ ”ڊ“ ۾ وري هڪڙو نقطو هيٺان گڏي ”ڍ“ اکر بڻايو اٿن- ۽”ٽ“ مان پاڻ هڪ نقطو ڪڍي ”ٺ“ اکر ٺاهيو اٿن! هن مان ظاهر آهي ته اکرن جا نقطا ڪنهن به هڪ ترتيب تي نه ڏنا اٿن. هن باري ۾ ٻي به چُڪ ڪئي اٿن: عربيءَ ۾ ”پ“ اکر ڪونهي، تنهنڪري ان کي ماڳهين ڇڏي، ”ف“ اکر مٿان ٽي نقطا گڏي ”ڦ“ اکر ٺاهيو اٿن- هيءَ چُڪ اهڙي آهي، جهڙو ڪو انگريزيءَ ۾ ”ڦٽومل“ (Phatumal) بدران ’Fhatumal‘ لکي‘”ڦ“ جو بنياد ”پ“، اکر آهي. انهيءَ ڪري هندستانيءَ يا اڙدوءَ ۾ اهو عقل جو ڪم ڪندا آهن، جو پ – هه گڏي لکندا آهن – جهڙوڪ: ”ڦل ڦول“ بدران لکن ”پهل پهول“- ڪٿي ته پاڻ به ائين ڪيو اٿن، جهڙوڪ: ج ۽ گ ۾ ”هه“ اکر بجنسي گڏي، ”جهه ۽گهه“ اکر ٺاهيا اٿن- آڳاٽا ڪي مسلمان مصنف به ائين ڪندا هئا. جنهنڪري چئبو ته بمبئيءَ جي سوِلِين، هن حالت ۾ سڌاري بدران پاڻ بگاڙو ڪيو! اڄ به هيئن ڪرڻ گهرجي ته شاگردن کي اول، ب، ت، پ، ٽ، ج، چ، د، ڊ، ڪ، ۽ گ اهي ڏهه اکر سيکاري، پوءِ ٻڌئجين ته انهن ۾ جيڪڏهن ”هه“ جو اچار گڏبو ته ڀ، ٿ، ڦ، ٺ، جهه، ڇ، ڌ، ڍ، ک، ۽ گهه، اهي ٻيا ڏهه اکر ٺهي پوندا- ائين اکرن سکڻ ۾ گهڻي سهولت ڏيندين.

عربيءَ فارسيءَ ۾ نڪ جو اچار وارا فقط ٻه اکر ”م“ ۽ ”ن“ آهن. سنڌيءَ ۾ اهڙا اُچار پنج آهن: ڃ، ڱ، م، ن ۽ ڻ- پهرين ٻن اکرن جوڙڻ لاءِ ”ج“ ۾ هڪ نقطو وڌائي ۽ ”گ“ مٿان ٻه نقطا ڏيئي، ”ڃ“ ۽ ”ڱ“ اکر ٺاهيا اٿن، جا غلطي ڪئي اٿن، ڇاڪاڻ ته انهن اکرن جو بنياد ”ن“ آهي، ۽ نه، ج ۽ گ- مثال وٺو سنسڪرت لفظ ”ڪنيا“ ۽ ”ستنيه“، جن جا اُچار سنڌيءَ ۾ آهن: ”ڪڃا“ ۽”ٿڃ“. هتي ڏسو ته سنسڪرت لفظن ۾ اول ”ن“ آهي، ۽ ”يه“جو اچار مٽجي”ج“ ٿيو آهي،اهي ٻيئي گڏجي”ڃ“جو اچار پيدا ڪن ٿا: انهيءَ سبب چئبو ته آڳاٽا مسلمان مصنف صحيح هئا، جو ڃ ۽ ڱ بدران ”نج“ ۽ ”نگ“ لکندا هئا-هن بمبئيءَ جي سوِلِين سڌاري بدران پاڻ بگاڙو ڪيو!

نئين صورتخطي يا آئيويٽا (لپيءَ)تي هندون جو اعتراض[سنواريو]

بيمس صاحب جي گرامر جو جلد پهريون سنه 1872ع جو ڇپيل آهي. ان ۾ هن صاحب هندو-سنڌي اکرن جي ذڪر ڪندي جيڪي لکيو آهي، تنهن مان سمجهجي ٿو ته سنڌ جي هندن کي نئين عربي- سنڌي آئيويٽا تي اعتراض هو؛ ۽ جيتوڻيڪ پاڻ ديوناگري اکر ڪم ڪو نه آڻيندا هئا، ته به رٿ ڏني هئائون ته ديوناگري اکرن ۾ ڦير گهير ڪري اُهي ڪم آڻجن.

ڪئپٽن جارج سٽئڪ طرفان سنڌيءَ لاءِ اردو لپي ڪتب آڻڻ جي صلاح[سنواريو]

مسلمان حاڪمن ڪڏهن به ڪنهن کي عربي خواهه فارسي سکڻ لاءِ ٻڌل نه رکيو هو. جنهن صورت ۾ خواجا ميمڻ اڄ تائين هندو-سنڌي اکر ٻيا ڪم آڻين، تنهن صورت ۾ انهن ۾ لاڪنائون يا ماترائون گڏي، اُهي چالو ڪرڻ کپندا هئا. جيئن ڪئپٽن جارج سٽئڪ منڍ ۾ ئي صلاح ڏني هين- جيڪڏهن انهن اکرن تان ڪن کي اعتراض هو ته اڙدو آئيويٽا؛ جا اڳي چالو هئي، سا سنڌيءَ لاءِ به اختيار ڪن. مطلب ته ”نئين آئيويٽا“ جوڙڻ ئي غلط ڪم هو! سنڌي ٻولي لسٻيلي، ڪڇ ۽ ڪاٺياواڙ، توڙي ملتان جي حد تائين، ڳالهائڻ ۾ اچي ٿي، پر اسان جي هاڻوڪي آئيويٽا هو سمجهي نٿا سگهن. جنهنڪري اسان کان ڌار ٿي پيا آهن، سنڌي ساهت سنڌ کان ٻاهر پکڙجي نٿي سگهي. [41] [42] [43] [44] [45] [46] [47] [48] [49] [50]



حوالا[سنواريو]

  1. Nationalencyklopedin "Världens 100 största språk 2007" The World's 100 Largest Languages in 2007
  2. "Script". Sindhilanguage.com. https://www.ethnologue.com/language/snd. 
  3. Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin et al., eds (2016). "سنڌي". Glottolog 2.7. Jena: Max Planck Institute for the Science of Human History. http://glottolog.org/resource/languoid/id/sind1272. 
  4. Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin et al., eds (2016). "سنڌي ڀيل". Glottolog 2.7. Jena: Max Planck Institute for the Science of Human History. http://glottolog.org/resource/languoid/id/sind1270. 
  5. Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin et al., eds (2016). "Lasi". Glottolog 2.7. Jena: Max Planck Institute for the Science of Human History. http://glottolog.org/resource/languoid/id/lasi1242. 
  6. Laurie Bauer, 2007, The Linguistics Student’s Handbook, Edinburgh
  7. Gulshan Majeed. "Ethnicity and Ethnic Conflict in Pakistan". Journal of Political Studies. http://pu.edu.pk/images/journal/pols/Currentissue-pdf/Gulshan3.pdf. Retrieved December 27, 2013. 
  8. "Sindhi". The Languages Gulper. http://www.languagesgulper.com/eng/Sindhi.html. Retrieved December 27, 2013. 
  9. "Encyclopædia Britannica". Sindhi Language. http://www.britannica.com/EBchecked/topic/545670/Sindhi-language. Retrieved December 29, 2013. 
  10. "English to Sindhi Dictionary & Sindhi to English Dictionary". http://www.khandbahale.org/englishsindhi.php. Retrieved 24 August 2015. 
  11. http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/Lasaniyat/Book1/Book_page5.html
  12. ڏسو سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ، پهريون ڇاپو 1956ع، ليکڪ؛ ڀيرو مل مهرچند آڏواڻي پاران سنڌي ادبي بورڊ
  13. http://awamiawaz.com/42625/
  14. http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=242
  15. http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/Articles/Book1/Book_page2.html
  16. ڪتاب: چار مقالا، ليکڪ: محمد اسماعيل عرساڻي، سنڌي ادبي بورڊ
  17. https://iaob.wordpress.com/2016/11/20/farsi/
  18. تاريخ تمدن سنڌ. حضرت مولانا شيدائي ص 520
  19. ڪتاب ”ڏيئي ڏنڀ ڏڏن“ دادا سنڌي
  20. http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B1%D9%86%D9%8A%D8%B3%D9%BD%20%D9%BD%D8%B1%D9%85%D9%BE
  21. https://sd.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%B1%D9%86%D9%8A%D8%B3%D9%BD_%D9%BD%D8%B1%D9%85%D9%BE
  22. https://iaob.wordpress.com/2016/09/16/sindhi-uchaar/
  23. https://iaob.wordpress.com/2016/11/10/first-grammar-book/
  24. سنڌي لِکَت جا اُصولَ، پروفيسر رستم علي خاصخيلي
  25. http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=418
  26. http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=418
  27. ڪتاب: سنڌ جي تاريخ (سهيڙيل تاريخ وار)، فقير محمد سنڌي
  28. https://tribune.com.pk/story/1324502/sindhi-turns-second-language-pakistan/
  29. https://iaoj.wordpress.com/2017/02/12/sindhi-turns-out-to-be-second-language-of-pakistan/
  30. http://www.sindhsamaachar.com/2017/02/12/%D8%B3%D9%86%DA%8C%D9%8A-%D9%BB%D9%88%D9%84%D9%8A-%D9%BE%D8%A7%DA%AA%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%DB%BE-%DA%B3%D8%A7%D9%84%D9%87%D8%A7%D8%A6%D9%8A-%D9%88%D9%8A%D9%86%D8%AF%DA%99-%D9%BB%D9%8A%D9%88%D9%86/
  31. http://www.sindhexpress.com.pk/epaper/PoPupwindow.aspx?newsID=130481882&Issue=NP_HYD&Date=20170213
  32. سنڌ سلامت
  33. http://sindhsalamat.com/threads/48047/
  34. سنڌي ورچوئل لائبرري پاران سنڌي لئنگئيج اٿارٽي، حيدرآباد
  35. سنڌي لکت جا اُصول ۽ تاريخ: مختصر جائزو، ليکڪ؛ پروفيسررستم خاصخيلي
  36. History & Principales of Sindhi Script: an Analysis - by Professor Rustam Khaskhaili
  37. سنڌ ويزن، علي مردان راهوجو
  38. Sindh Vision
  39. سنڏ ويزن، علي مردان راهوجو
  40. ”سنڌ گزيٽيئر“(صفحو 474)
  41. Jhon Beames “ Comparative Grammar of the Modern Aryan Languages of India” Vol. I, P. 55. Footnote
  42. Dr. P.J. Thomas” COMMON SCRIPT”- “Sind Observer”, Karachi, 16-1-1941,P.8. column 1
  43. 1. Whathen W. H “ A Grammar and Vocabulary of the Sindhi Language’ Bombay 1836
  44. Eastwick, E. B: “Vocabulary of the Sindhi Language”, Folio, Bombay, 1843
  45. Leech; R “ Vocabularies of Seven Languages Spoken in the Countries West of the Indus”, Bombay, 1843
  46. Stack, Captain George A Dictionary. English and Sindhi. Bombay, 1819
  47. Stack, Captain A Grammar of the Sindhi Language, Bombay, 1849
  48. Stack; Captain; A Dictionary, Sindhi and English, Bombay, 1855
  49. Lakishman Vishnu Parajpye: English and Sindhi Dictionary, Bombay, 1868
  50. سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ، پهريون ڇاپو 1956ع، ليکڪ؛ ڀيرو مل مهرچند آڏواڻي پاران سنڌي ادبي بورڊ


  1. سنڌي ادب جو مختصر جائزو (اڪبر لغاري)
  2. سنڌي ٻوليءَ جي سکيا (سيد شيرل شاه/ڊاڪٽر عبدالجبار مغل)‏


Noia 64 apps xeyes.png پڻ ڏسندا[سنواريو]