سنڌي ٻولي

کليل ڄاڻ چيڪلي، وڪيپيڊيا مان
Jump to navigation ڳولا ڏانهن هلو
سنڌي
सिन्धी ਸਿੰਧੀ سنڌي
Word Sindhi in Perso-Arabic.svg
Native to سنڌ
Region ڏکڻ ايشيا
Native speakers
75 million (2015)[1]
en:Line-handling templates
ھند-يورپي
en:Line-handling templates عربي، ديوناگري، خدا آبادي لپي, Laṇḍā، رومن سنڌي، گرمکي[2]
Official status
Official language in
پاڪستان (سنڌ)
انڊيا
Regulated by سنڌي ٻولي جو با اختيار ادارو (پاڪستان)،
نيشنل ڪائونسل فار پروموشن آف سنڌي لئنگئيج (انڊيا)
Language codes
ISO 639-1 sd
ISO 639-2 snd
ISO 639-3 Variously:
snd – Sindhi
lss – Lasi
sbn – Sindhi Bhil
Glottolog sind1272  (سنڌي)[3]
sind1270  (سنڌي ڀيل)[4]
lasi1242  (Lasi)[5]
Linguasphere 59-AAF-f
This article contains IPA phonetic symbols. Without proper rendering support, you may see question marks, boxes, or other symbols instead of Unicode characters.

سنڌي (/ˈsɪndi/[6] (सिन्धी, Sindhi) ھڪ ھند-آريائي ٻولي آھي جيڪا سنڌ جي تاريخي خطي ۾ سنڌي ماڻھن پاران ڳالھائي وڃي ٿي. سنڌي پاڪستان جي صوبي سنڌ جي سرڪاري ٻولي آھي.[7][8][9] انڊيا ۾، سنڌي وفاقي سرڪار پاران مڃتا حاصل ڪيل ٻولين يعني شيڊيولڊ ٻولين مان ھڪ آھي. گھڻا سنڌي ڳالھائيندڙ پاڪستان جي صوبي سنڌ، ڀارت جي رياست گجرات جي علائقي ڪڇ ۽ مھاراشٽر جي علائقي الھاس نگر ۾ رھن ٿا. ڀارت ۾ بچيل ڳالھائيندڙ سنڌي ھندو آھن جن پاڪستان جي آزادي کان بعد 1948ع ۾ ڀارت ۾ رھائش اختيار ڪئي ۽ باقي سنڌي سڄي دنيا جي مختلف علائقن ۾ رھن ٿا. سنڌي ٻولي پاڪستان جي صوبن سنڌ، بلوچستان ۽ پنجاب، سان گڏوگڏ ڀارت جي رياستن راجستان، پنجاب ۽ ڀارت، ۾ ڳالھائي وڃي ٿي. ان سان گڏوگڏ ھانگ ڪانگ، عمان، انڊونيشيا، سنگاپور، گڏيل عرب امارات، يوڪي ۽ آمريڪا ۾ لڏي ويل جماعتن پاران بہ ڳالھائي وڃي ٿي.[10]

فهرست

رسم الخط

عربي

پاڪستان ۾ سنڌي ترميم ڪيل عربي رسم الخط ۾ لکي ويندي آهي، جنهن ۾ ڪل 52 اکر آهن۔ عربي اکرن کان کان سواءِ هن ۾ ٻيا آريائي اکر به شامل آهن۔ هن رسم الخط جي اڻويهين صدي عيسوي ۾، هندستان جي برطانوي دور حڪومت ۾ حوصلا افزائي ڪئي وئي۔

جھ ڄ ج پ ث ٺ ٽ ٿ ت ڀ ٻ ب ا
ɟʱ ʄ ɟ p s ʈʰ ʈ t ɓ b ɑː ʔ
ڙ ر ذ ڍ ڊ ڏ ڌ د خ ح ڇ چ ڃ
ɽ r z ɖʱ ɖ ɗ d x h c ɲ
ڪ ق ڦ ف غ ع ظ ط ض ص ش س ز
k q f ɣ ɑː ʔ ʕ z t z s ʃ s z
ي ء ھ و ڻ ن م ل ڱ گھ ڳ گ ک
j h ʋ ʊ ɔː ɳ n m l ŋ ɡʱ ɠ ɡ

سنڌي صورتخطيءَ ۾ ٽٻڪا

هاڻوڪي گاڏڙ عربي فارسي ٻاونجھائي سنڌي صورتخطيءَ ۾ ڪُل 72 ٽٻڪا يا نقطا آهن.

بنا ٽٻڪن وارا اکر 18
هڪ ٽٻڪي وارا اکر 12
ٻن ٽٻڪن وارا اکر 11
ٽن ٽٻڪن وارا اکر 6
چئن ٽٻڪن وارا اکر 5

سڀ کان پهرين سنڌي عربي رسم الخط

اهي به روايتون آهن ته سڀ کان پهرين سنڌي عربي رسم الخط منصوره جي عربي عالم جاحظ لکي هئي. جنهن کي پوءِ اسماعلي داعي صدرالدين باقاعدي سنڌي ۾ لکيو. اسلام جي اچڻ کان پوءِ جيڪي سنڌي اکر سڌا سنوا لکڻ ۾ آيا تن کي سڌو لکيو ويو نه ته ٻن اکرن کي ملائي هڪ آواز نئون آواز ٺاهڻ جو به رواج هو هن وقت اکر ڃ هن ريت لکيو وڃي ٿو، پر آڳاٽي لکت جي صورت ۾ نڃ ملائي ڪري ڃ جو آواز ظاهر ڪيو ويندو هو. جنهن کي پوءِ مخدوم عبدالحسين ڏاهري 40اکرن جي صورتخطيءَ جي صورت ۾ ٺاهيو هيو.

سومرن جو دور سنڌ ۽ سنڌي زبان لاءِ جاڳرتا ۽ تبليغ جو دور هو. هن دور ۾ سنڌي زبان کي اسلام جي تعليم ۽ تبليغ جو ذريعو بنايو ويو، منجهس ڪيترو ئي ديني پرچار ۽ تبليغ جو ادب لکيو ويو. اسلام جي ٻين فرقن جي مبلغن کانسواءِ اسماعيلي فڪر ۽ فرقي جا داعي سنڌ ۾ پکڙجي چڪا هئا. انهن مان سيد نور الدين به هڪ هو، جو 1079ع ۾ آيو ۽ سنڌ، ڪڇ، ڪاٺياواڙ ۽ اُچ واري خطي ۾ ٻيا داعي پڻ آيا. اسماعيلي داعين، نون اسماعيلي مسلمانن کي اسلام جا اصول آسانيءَ سان سمجهائڻ لاءِ مقامي ٻولين جو سهارو ورتو، ۽ انهن ٻولين ۾ نظم يا مقفيٰ ۽ مسجع نثر ۾ اسلام جا اصول ۽ عقيدا، اسلامي تعليم جا سبق سمجهايا، هنن شريعت جا مسئلا، روحاني علمن جا راز، تصور ۽ ويدانت جا ورق، سنڌي، ڪڇي، گجراتي، سرائڪي ۽ هندي ٻولين ۾ سمجهايا. هنن پنهنجن خيالن کي لکت ۾ آڻڻ لاءِ ديسي رسم الخط ڪم آندو، ان رسم الخط کي چاليهه اکري يا ”خواجڪي سنڌي“ سڏيو ويو. هن رسم الخط ۾ نه فقط اسلامي تعليم ۽ تبليغ تي ڪتاب لکيا ويا، پر هن ۾ اسماعيلي داعين، مبلغن ۽ پيرن جو ڪلام(گنان) ۽ ٻيا درسي ڪتاب پڻ لکيا ويا، جنهن ۾ ٻاڙٻوڌ، کوڙن جون چوپڙيون، رياضي، تاريخ، جاگرافي، اسلامي تاريخ، ملڪي تاريخ، اخلاقيات، شعر و شاعري وغيرهه درجيوار يعني ٻاراڻي درجي جي سطح کان وٺي ڇهين درجي تائين هوندا هئا. انهن مان ڪي ڪتاب هن وقت به برٽش ميوزم جي لائبرريءَ ۾ موجود آهن. هن راءِ مان اهو ثابت ٿو ٿئي ته سنڌي زبان يارهين صدي عيسويءَ کان ذريعه تعليم ۽ تدريس رهي آهي، ان وقت به ان جي حيثيت علمي، ادبي ۽ روزمره جي استعمال ۽ تجارتي وهنوار واري هئي. سمن جي دور ۾ سنڌ ۾ اسلامي علوم جي گهڻي ترقي ٿي. جيتوڻيڪ سومرن جي دور ۾ به اسلاميات جي تعليم مدرسن ۾ ڏني ويندي هئي، پر هن دور ۾ مدرسن لاءِ جدا عمارتون پڻ ٺهيون، جن ۾ وڏا وڏا محدث، عالم ۽ فاضل تعليم ڏيندا هئا. بکر، ٺٽي، سيوهڻ، درٻيلي، ٽلٽيءَ، ٻٻرلوءِ، هالا ڪنڊي، نصرپور، اگهاماڻي ۽ ٻين شهرن ۾ جيئن پوءِ تيئن مدرسن جو تعداد وڌندو ويو، جن ۾ قرآن، حديث، تفسير، ۽ فقــہ جي تعليم ڏني ويندي هئي(1) اسلامي دنيا ۾ اسلاميات جي درس و تدريس ۾ ٺٽي دارالعلوم جي حيثيت اختيار ڪئي هئي. ٺٽي جي عالمن ۽ فاضلن جي علم جي هاڪ ٻڌي، ايران، افغانستان، خراسان ۽ ٻين هنڌان ڪيترائي عالم ۽ فاضل لڏي اچي ٺٽي ۾ ويٺا(2). مذهبي تعليم ۽ تدريس وارن مدرسن ۽ دانشگاهن سنڌي علم ادب جي ترقي ۽ سنڌي زبان جي واڌاري لاءِ وڏو ڪم ڪيو. هن دور جا وڏا عالم سنڌي زبان جا نامور شاعر پڻ هئا(3). اُنهن مان قاضي قاضن، اسحاق آهنگر، مخدوم احمد ڀٽي ۽ ٻين جا نالا فخر سان وٺي سگهجن ٿا. ساڳئي وقت مذهبي پرچار ۽ مذهبي تعليم جو ذريعو سنڌي زبان هئي. شاهه ڪريم جا بيت ۽ سمجهاڻيون، بيان العارفين جي صورت ۾ هن دعويٰ جو دليل آهن. ارغونن ۽ ترخانن جي ڏينهن ۾ به سنڌي زبان جو پرچار عام هو. شاهه لطف الله قادري، شاهه ڪريم، مخدوم نوح ۽ ٻين بزرگن سنڌي زبان ۾ لافاني ڪلام چيو. بيان العارفين جهڙا ڪتاب هن دور ۾ لکيا ويا. هن دور ۾ سنڌي ٻولي، عربيءَ جي نسخ ۽ نستعليق رسم الخطن لکجڻ جا ثبوت مليا آهن. مغلن جي راڄ جو آخري عرصو ۽ ڪلهوڙن جي ابتدائي دور سنڌي زبان لاءِ نوان نياپا، نوان موڙ، نيون ڌارائون ۽ نوان ماپا کڻي آيو. هڪ طرف مخدوم ابوالحسن، مخدوم ضياءالدين، مخدوم محمد هاشم ٺٽوي، شاهه عنايت شهيد، مخدوم محمد معين ٺٽوي ۽ شاهه لطيف سنڌي زبان ۾ نئون روح ڦوڪي ان کي تاحيات ۽ زندهه جاويد بنائي ڇڏيو. ڀٽائي صاحب جو سنڌ تي وڏو احسان آهي. هن سنڌي زبان کي لازوال بنائي ڇڏيو ۽ اهڙي عام فهم ٻوليءَ ۾ صوفياڻو پيغام ڏنو، جنهن نه صرف سڄي سنڌ پر سنڌي زبان کي اَمر بڻائي ڇڏيو آهي. هونئن ته بيان العارفين ڪتاب مان ظاهر آهي ته ارغونن ۽ ترخانن جي زماني ۾ به سنڌي زبان ڪنهن نه ڪنهن طريقي سان نستعليق يا نسخ خط ۾ پيئي لکبي هئي، پر نسخ خط ۾ پهريون پهريون معياري ڪتاب ”مقدمة الصلواة“ جي لکڻ سان ٻن نصابي حيثيت ورتي، جنهن کي سڄي سنڌ جي عالمن تسليم ڪيو ۽ ٻيو ته سنڌي زبان لاءِ سنڌ جي سڀني مدرسن ۾ اصولي طور هڪ صورتخطي منظور ڪئي ويئي. جيتوڻيڪ اهي بزرگ جيڪي نستعليق رسم الخط تي هريل هئا، سي ان ئي رسم الخط ۾ پيا لکندا هئا، پر سنڌ جي اڪثر عالمن جهڙوڪ: مخدوم ضياء الدين ٺٽوي، مخدوم محمد هاشم ٺٽوي، مخدوم عبدالله ۽ ٻين عالمن پنهنجن پنهنجن مدرسن ۾ نسخ رسم الخط اختيار ڪيو. اڄ به انهن جون”ســِـنڌيون“ انهيءَ دعويٰ جو دليل آهن ته ڪلهوڙن جي دور (1700 - 1782ع) جي شروعات واري زماني ۾ به سنڌي سرڪاري طور يا عوام جي پسند موجب مدرسن ۾ ذريعهء تعليم طور استعمال ٿيندي هئي. انهن مدرسن ۾ سنڌي زبان جي صورتخطيءَ وارو مسئلو هيڪر حل ٿي ويو هو. هن کانپوءِ مدرسن ۾ ڪم ايندڙ نصابي ڪتاب گهڻو ڪري هن رسم الخط ۾ لکجڻ لڳا. ڪلهوڙن جي دور ۾ لکيل درسي ڪتاب ۽ ٻين موضوعن تي موجود قلمي گهڻو ڪري نسخ رسم الخط ۾ ملن ٿا، پر ان جي باوجود نستعليق خط لکڻ جو رواج به عام هو. هن دور ۾ جيڪي سنڌي ڪتاب مدرسن ۾ درس و تدريس ۾ ڪم ايندا هئا، انهن مان ڪن جا نالا هي آهن: مقدمة الصلواة =مخدوم ابوالحسن چوعلمي =ايضاً مخدوم ضياء الدين جي سنڌي =مخدوم ضياء الدين ٺٽوي فرائض الاسلام =مخدوم محمد هاشم ٺٽوي وصيت نامه =ايضاً ذبح شڪار عرف راحت المومنين =ايضاً زادالفقير =ايضاً مطلوب المومنين =مخدوم عبدالخالق ٺٽوي ڪنز العبرت (2 جلد) =مخدوم عبدالله نريي وارو بدر المنير =ايضاً نورالابصار=ايضاً هفت بهشت =ايضاً قمر المنير =ايضاً سنگت نامو =ايضاً مخدوم ابراهيم جي سنڌي =مخدوم محمد ابراهيم ڀٽي هالائي ٽالپرن جي دور ۾ به مدرسن ۾ تعليم عربيءَ سان گڏ سنڌي زبان ۾ پڻ ڏني ويندي هئي. اعليٰ تعليم لاءِ عربي ۽ فارسيءَ جي تعليم جو رواج هو. ان وقت سنڌي ٻوليءَ جو نصاب هن ريت هوندو هو: مڪتب ۾ پهرين سال کانپوءِ جڏهن ٻار لکڻ ۽ پڙهڻ شروع ڪندو هو، تڏهن هن کي مادري زبان يعني سنڌيءَ جي اڀياس لاءِ هڪ ڏاڪو اڳتي ٽپايو ويندو هو. ان لاءِ هيٺيون نصاب پڙهايو ويندو هو. (1) نور نامو: هي هڪ آسان ۽ مختصر منظوم ڪتاب آهي، جنهن ۾ انسان ذات جي پيدائش کان اڳ جي تاريخ بيان ٿيل آهي. هي ڪتاب عبدالرحمان جو جوڙيل آهي. هن ۾ ڌار ڌار پيغمبرن جون چوڻيون ۽ اسلام جي پيغمبر صه جن جي مختلف حديثن کي گڏ ڪيو ويو آهي. (2) مخدوم محمد هاشم ٺٽويءَ جون تصنيفون ۽ تفسير: مخدوم صاحب جا ڪتاب جهڙوڪ فرائض الاسلام، وصيت نامو، ذبح شڪار عرف راحت المومنين، بياض هاشمي، تفسير تبارڪ ، تفسير عمر، زاد الفقير، تهذيب الاصلاح، فتح الڪلام ۽ حيات القلوب. (3) نظم ۽ نثر ۾ آکاڻيون: جهڙوڪ سيفاالملوڪ ۽ ليليٰ مجنون وغيرهه. سڀ کان اهم ڪتاب حڪايات الصالحين آهي، جيڪو عبدالحڪيم نالي ڪنهن عالم عربيءَ مان سنڌيءَ ۾ ترجمو ڪيو هو. هن ڪتاب ۾ جيڪي مضمون آيل آهن، اُهي هي آهن: سوانح عمريون، اسلامي دور جي مشهور درويشن جون چوڻيون وغيره. (4) لاڏاڻو: هن ڪتاب ۾ پاڻ سڳورن جي وفات جو بيان آهي. هي ڪتاب ميان حبيب الله جي ڪتاب ”حبيب سيار“ جو ترجمو آهي. (5) سئو مسئلا: هي هڪ ننڍو ڪتاب آهي. هن ڪتاب ۾ ڄاڻايل آهي ته ڪيئن عبدالحليم نالي هڪ فقير روم جي بادشاهه جي ڌيءَ سان، سئو سوالن جي جواب ڏيڻ واري شرط کٽڻ ڪري شادي ڪئي. (6) معراج نامو: هن ڪتاب ۾ نبي ڪريم صه جن جي معراج تي وڃڻ واريءَ حقيقت جو ذڪر آهي. حاصل مطلب ته انگريزي راڄ جي شروعات کان اڳ، سنڌي زبان نه صرف تعليمي ۽ تدريسي زبان طور ڪم ايندي هئي، نه فقط مدرسن ۾ ذريعه تعليم طور ڪم ايندي هئي، پر هن زبان ۾ تمام وڏا وڏا اديب، عالم ۽ شاعر موجود هئا، جن پنهنجي ڪلام ذريعي، جن پنهنجن عالمانه شهپارن ذريعي، سنڌي زبان کي علمي ۽ ادبي زبان جي مقام ۽ معيار تي پهچائي ڇڏيو هو. انهن ۾ سچل، ميان سرفراز خان، ثابت علي شاهه، مخدوم عبدالرئوف ڀٽي، سامي، دلپت ۽ روحل جا نالا فخر سان وٺي سگهجن ٿا. نه فقط ايترو پر سنڌي زبان روزمرهه جي وهنوار کانسواءِ واپاري ڏيتي - ليتيءَ واريءَ لکت جو ذريعو پڻ هئي. خواجه، ميمڻ ۽ هندو واپاري هن زبان کي پنهنجي پنهنجي رسم الخط جي مدد سان واپاري لکپڙهه ۽ ڏي وٺ ۾ روزانو ڪم آڻيندا هئا. سنڌي زبان جي مٿي بيان ڪيل خوبين ۽ مقام کي انگريز حڪمرانن پڻ قبول ڪيو ۽ هن زبان کي سنڌ صوبي جي سرڪاري، علمي، ادبي ۽ ڪورٽ جي ڪاروبار لاءِ استعمال ڪرڻ جو درجو ڏنو. 1848ع ۾ بمبئي صوبي جي گورنر سر جارج ڪلارڪ، هڪ حڪم نامو ڪڍيو، جنهن ۾ ڄاڻايو ويو هو ته سنڌي ٻوليءَ کي دفتري ۽ سرڪاري ٻولي بنايو وڃي. هن حڪم نامي ۾ ڄاڻايل هو: ”اسان کي ملڪي ٻوليءَ (سنڌي) کي دفتري ٻولي بنائڻ گهرجي. مون کي خبر نٿي پوي ته اسان جا روينيو ۽ عدالتي کاتن جا عملدار، پارسي ۽ انگريزيءَ جهڙين غير ملڪي ٻولين ذريعي ڪاميابيءَ سان ڪم ڪري سگهندا هوندا. انهيءَ سلسلي ۾ سڀني سول ڪامورن کي ارڙهن مهينن جو مدو ڏنو وڃي، جنهن ۾ هو سنڌي ٻوليءَ ۾ امتحان پاس ڪن. اهڙن ڪامورن کي ليفٽيننٽ اسٽئڪ جي ڊڪشنري وڏي مدد ڏيئي سگهي ٿي، جنهن جي ڇپائڻ جي هن کي اجازت ڏني وڃي.“ انگريزي دور ۾ سنڌي زبان لاءِ سرڪاري طور تي هڪ صورتخطي مقرر ٿيڻ ڪري، ٻوليءَ کي وڏو فائدو رسيو. سنڌ ۾ ڇاپخانا نڪتا، جنهن ڪري سنڌي زبان ۾ رسالا، اخبارون ۽ ڪتاب گهڻي تعداد ۾ ڇپجي ظاهر ٿيا، جن ۾ نثر توڙي نظم جي گهڻو ڪري هر صنف اچي ٿي ويئي. هن دور ۾ سنڌ جي اديبن، شاعرن ۽ عالمن، دنيا جي بهترين تصنيفن ۽ اعليٰ معيار وارن مصنفن کي سنڌي زبان ۾ ترجمو ڪيو. هنن انگريزي، فرينچ، جرمن، روسي، عربي، فارسي، ترڪي، هندي، بنگالي، سنسڪرت، گجراتي، اردو ۽ ٻين ٻولين ۾ لکيل اعليٰ پايه جا ڪتاب، سنڌيءَ ۾ ترجمو ڪيا. انهن ۾ قرآن شريف، توريت، انجيل،زبور، مهاڀارت، رامايڻ، گيتا جهڙن ديني، ڌرمي ۽ مقدس ڪتابن کي سنڌي زبان جو ويس وٺايو. دنيا جي مشهور مفڪرن، اديبن ۽ عالمن جهڙوڪ: رومي، حافظ شيرازي، سعدي، خيام، جبران، شيڪسپيئر، ڊانٽي، والٽر اسڪاٽ، ڪاننڊائيل، ڊڪنس، ڪارلائل، ٽالسٽاءِ، ابسن، بيڪن، ميڪاولي، ڪاليداس، ٽئگور ۽ ٻين عظيم مغربي ۽ مشرقي دانشورن، اديبن، عالمن ۽ فاضلن جا فلسفيانه خيال ۽ ويچار ۽ ناول نويسن ۽ ڊراما نگارن جا ناول ۽ ڊراما، افسانه نگارن جا افسانه ۽ اهڙيءَ طرح مضمون، شعر ۽ ٻيو مواد سنڌيءَ ۾ آندو ويو آهي. اهڙيءَ طرح پيغمبر صه اسلام کان وٺي حضرت عيسيٰ، حضرت موسيٰ، حضرت ابراهيم توڙي ٻين پيغمبرن کانسواءِ خلفاءِ راشدين، امامن، اصحابن، ولين ۽ درويشن جا احوال به سنڌي زبان ۾ ڇپجي چڪا آهن. مطلب ته سنڌي نثر ۾ ابن خلدون، بوعلي سينا، امام غزالي، شري ڪرشن، شري رامچندر، مهاتما گوتم ٻڌ، گرونانڪ، ڪبير، ميرا ٻائي توڙي ٻين فيلسوفن حڪيمن، عالمن ۽ سالڪن جي حياتين جا ڪارناما پڻ قلمبند ٿيل آهن. حاصل مطلب ته انگريزي دور ۾ دنيا جي مشهور ٻولين ۽ نامور اديبن ۽ شاعرن جون نامور تصنيفون سنڌي زبان ۾ سنڌي ادب جو حصو بنجي ويون. آزادي کانپوءِ سنڌي زبان ۾ هيڪاري وڌيڪ ترقي ٿي آهي ۽ موجوده وقت جي ادب کي ڏسندي ائين چئي سگهجي ٿو ته سنڌي ٻولي دنيا جي ڪنهن به ترقي يافته ٻوليءَ سان ڪلهوڪلهي ۾ ملائي بيهي سگهي ٿي. هن زبان ۾ هر قسم، هر مضمون ۽ موضوع تي مواد ميسر آهي. ٻوليءَ ۾ وسعت سبب اُن جا شاعر، اديبن، عالم ۽ فاضل ان کي موجوده وقت هر علم ۽ فن ۾ پنهنجي اظهار جو وسيلو بنائي چڪا آهن. موجوده وقت جي بين الاقوامي مسئلن کي به سنڌي زبان ۾ پيش ڪيو پيو وڃي. سنڌي شاعرن جو ڪلام، سنڌي ناول ۽ افسانه، ايشيا، يورپ، آفريڪا ۽ آمريڪا جي سڌريل ٻولين جهڙوڪ: انگريزي، جرمن، اطالوي، روسي، چيني، هندي، اردو وغيره ۾ ترجمو ٿي چڪا آهن. هلندڙ دور ۾ شاعرن ۽ اديبن مختلف موضوعن ۽ مضمونن آهر سنڌيءَ ۾ نوان نوان لفظ گهڙيا ۽ جوڙيا آهن. مختلف شعبن ۾ ماهرن فني اصطلاحن کي سنڌي ويس وٺايو آهي. زراعت، اقتصاديات، علم طبعي، علم ڪيميا، علم ارضيات، علم الانسان توڙي اهڙن ٻين مضمونن جا فني اصطلاح سنڌي ٻوليءَ جو روپ وٺي چڪا آهن. انهن سڀني خوبين ۽ خصوصيتن جي آڌار تي چئي سگهجي ٿو ته سنڌي ٻوليءَ جو ماضي شاندار، حال ترقي پذير ۽ مستقبل وڌيڪ روشن نظر اچي ٿو. هن سلسلي ۾ پير علي محمد شاهه راشديءَ جي راءِ تجربي واري ۽ معلوماتي آهي. پير صاحب لکي ٿو: ”سنڌيءَ ۾ تصنيف ۽ تاليف جو ڪم اهڙي زور شور سان اسان جي ڏسندي شروع ٿيو ۽ جيڪي ڪجهه اڄ تائين ٿي چڪو آهي، سو حيرت ۾ وجهندڙ آهي. جيتري قدر منهنجو خيال آهي ته آزاد پاڪستان اندر جيترو علمي ۽ ادبي ڪم سنڌي ٻوليءَ ۾ ٿيو آهي، اوترو ڪنهن به مقامي زبان ۾ ڪونه ٿيو آهي. زيور هر ڪا پائي پر ڪا زيور ٺمڪائي به ته ڏيکاري! سنڌي اهل قلم حضرات بلڪل ڪمال ڪري ڏيکاريو آهي. خدا کين نظر بد کان بچائي ۽ سندن همتون بلند ڪري. هنن ملڪ جي وڏي علمي خدمت ڪئي آهي. جڏهن ميان محمد حنيف صديقي يا ڊاڪٽر دائود پوٽو يا آئون ڌڪا ٿاٻا کائيندا، ڪتاب ڳولهيندا، ڳهندا، ڇپائيندا، اوڌر تي وٺندا پئي وياسين، تڏهن اسان کي هي خواب خيال ۾ به ڪونه هو ته اسانجن پنهنجن مان ڪو اهڙو نسل پيدا ٿيندو جو سمورو اباڻو لساني ورثو ۽ خزانو ڳولهي ڦولهي، هٿ ڪري، هميشــہ لاءِ محفوظ ڪري وٺندو. اسان جي ابتدائي ڏينهن ۾ اڪثر ماڻهن کي ناٽڪن ۽ گانن جو شوق هوندو هو. ڪنهن کي اها اميد هئي ته اهي ساڳيا ماڻهو، چچنامو، معصومي، طاهري، تحفةالڪرام، بيگلار نامو، مڪلي نامو وغيره جهڙن خشڪ ڪتابن ڏانهن مڙي پوندا يا پنهنجن زنده جاويد املهه ماڻڪ شاعرن کي ڳولهي، انهن جي ٻولي ٻولڻ لڳندا! شاعرن جو ذڪر ڇڙيو آهي ته منهنجي هيءَ ڳالهه ٻــُـڌي ڇڏيو ته مان هن زماني ۾ اهڙا شاعر به ڏسان ٿو، جن جو ڪلام ڪنهن ڏينهن سنڌيءَ جي ڪلاسيڪي شاعرن جي ڪلام سان ڪلهو گسائيندو نظر ايندو(1) “. سنڌي ٻوليءَ جي حيثيت ۽ اهميت کي سمجهي جيئن انگريز عالمن پنهنجي حڪومت جي ابتدائي دور کان وٺي ان کان پڙهڻ، ان تي تحقيق ڪرڻ ۽ ڪرائڻ شروع ڪئي، تيئن آزاديءَ کان اڳ يا ان کانپوءِ آمريڪا، يورپ ۽ رشيا جي عالمن، اديبن ۽ محققن، جديد تحقيق جي روشنيءَ ۾ ان جو مطالعو ڪرڻ شروع ڪيو آهي. برطانيا جي لنڊن يونيورسٽيءَ جي اسڪول آف اوريئنٽل ائنڊ آفريڪن اسٽڊيز، فرانس جي پئرس يونيورسي، هيلسنڪي، آمريڪا جي مينسونيا ۽ ٽئڪساس ۽ هارورڊ يونيورسٽي ۾ سنڌي زبان تي لسانيات جي جديد علم جا ماهر تحقيق ڪري رهيا آهن. اهڙيءَ طرح جرمنيءَ جي بان يونيورسٽيءَ جي مشهور ماهر فاضل ڊاڪٽر انيمري شمل نه صرف سنڌي زبان تي مهارت رکي ٿي، پر لطيف ۽ سچل تي بيشمار مقالا ۽ ڪتاب لکي چڪي آهي. اهڙيءَ طرح اٽليءَ ۾ ڊاڪٽر تــُـربياني، ماسڪو ۾ راياييگو راوا ۽ پروفيسر گنڪووسڪي سنڌي زبان جا ماهر ليکجن ٿا. [11]


ديوانگري

ڀارت ۾ معياري عربي رسم الخط کان سواءِ ديوانگري رسم الخط بہ لاڳو آهي، جيڪا 1948ع لاڳو ڪئي وئي۔

? ? ? ? ? ? ? ? ? ?
ख़ ग़
k x ɡ ɠ ɣ ɡʰ ŋ
ज़
c ɟ ʄ z ɟʰ ɲ
ड़ ढ़
ʈ ʈʰ ɖ ɗ ɽ ɖʰ ɽʰ ɳ
t d n
फ़ ॿ
p f b ɓ m
j r l ʋ
? ʂ s h


لساني حدون

سنڌي ٻوليءَ جون حدون، صوبي کان ٻاھر اتر ۾ اڳوڻي رياست بھاولپور، ملتان، اتر اولھہ ۾ بلوچستان جي، مڪران، لس ٻيلي، ڪڇي، ناڙي علائقن تائين پھچن ٿيون. سنڌ کي بلوچستان کان جدا ڪندڙ ڪوھستاني علائقي ۾ پڻ وڏو تعداد، سنڌي ڳالھائيندڙن جو آھي. ان کان علاوه بلوچستان جي ڪيترن ئي علائقن ۾ سنڌي ٻوليءَ کي مادري زبان جي حيثيت پڻ حاصل آھي. بلوچستان ۾ سنڌي ٻوليءَ کي بلوچي سان گڏ بنيادي زبان طور پڻ ڳالھايو ويندو آھي جدگال، گوادر، اورماڙا، پسني ۽ اڳتي خليج، مسقط، ابوظھبي ۽ ان سان لاڳو ساحلي علائقن ۾ سنڌي ڳالھائيندڙن جو وڏو تعداد موجود آھي. ڪڇ، گجرات ۽ ھندستان جي ڪاٺياواڙ ۽ ٻين علائقن ۾ پڻ سنڌيءَ کي رابطي واري ٻوليءَ جي حيثيت حاصل آھي. اوڀر ۾ ھن ٻوليءَ جون حدون راجپوتانہ کان علاوہ اڳوڻين رياستن مارواڙ، جيسلمير ۽ ٻين پاڙيسري علائقن تائين پھتل آھن. انگريزن کان آزاديِءَ ۽ پاڪستان جي ٺھڻ کانپوءِ سنڌي ڳالھائيندڙ ھندن جو ھڪ وڏو تعداد ڀارت لڏي ويو، جيڪي ھاڻي ھندستان جي ڪنڊ ڪڙڇ ۾ آباد آھن ۽ گھر ۽ ڪاروبار ۾ سنڌي استعمال ڪن ٿا پاڪ و ھند کان علاوه ٻين ڪيترن ملڪن جھڙوڪ: تنزانيا، ڪينيا، يوگنڊا، ڪانگو، ڏکڻ آفريڪا، مداگاسڪر، اوڀر آفريڪا، انگلستان، آمريڪا ۽ ڪيناڊا ۾ پڻ اندازاً 4،00،000 ماڻھو سنڌي ٻولي ڳالھائين ٿا. ان کانسواءِ ھاڱ ڪاڱ، سنگاپور، ٿائيلينڊ ۽ ٻين ڪيترن ڏورانھن علائقن جا اھي واپاري، جيڪي 20 صديءَ جي شروع ۾ انھن علائقن ۾ آباد ٿيا، پڻ سنڌي ڳالھائين ٿا.

سنڌي ٻولي قديم سنڌ جي وڏي ٻولي

سنڌي ٻولي قديم وڏيءَ سنڌ جي ٻولي آهي، جنهن جون حدون ڪشمير کان وٺي گجرات جي سورت شهر تائين هيون، جنهنڪري پنجاب جو ڳچ ڀاڱو: راجپوتانا، سڄو ڪڇ علائقو ۽ ڪاٺياواڙ جو اتر وارو ڀاڱو سنڌ ۾ اچي ٿي ويا. هوڏانهن افغانستان ۽ بلوچستان جا ڪي پاسا، لسٻيلي ۽ مڪران سميت، سنڌ جي حڪومت هيٺ هئا. انهن سڀني هنڌ اسان جن سنڌي ماڻهن راڄ ٿي ڪيو، جنهنڪري سنڌي ٻولي انهن پاسن ڏي چالو ٿي، بهاولپور ۽ ملتان جي حدن تائين هن وقت بهاولپوري ۽ ملتاني ٻوليون چالو آهن، ته به انهيءَ اتر طرف ڪيترا سنڌي ڳالهائين ٿا. هوڏانهن بلوچستان طرف لسٻيلي ۾، ته هيڏانهن ڪَڇ ڀُڄ ۽ ڪاٺياواڙ جي اتر واري ڀاڱي تائين، سنڌي ڳالهائڻ ۾ اچي ٿي، مطلب ته سنڌي ٻولي هاڻوڪيءَ سنڌ جي چئني حدن کان گهڻو پري بلوچستان، پنجاب ۽ گجرات جي حدن ۾ دخل ڪري بيٺي آهي. سنڌي ٻوليءَ جون اهي حدون اڄ تائين قديم وڏي سنڌ جي حدن جا اهڃاڻ ڏين ٿيون. مطلب ته ’سنڌي ٻولي‘ جنهن کي چئجي ٿو، سا قديم وڏيءَ سنڌ جي ٻولي آهي، ۽ نه ڪي رڳو هاڻوڪي محدود پرڳڻي جي. [12] سنڌي ٻولي، پنهنجي جهونائيءَ ۽ آڳاٽي هجڻ ڪري، پنهنجي مٿي هڪ اهڙي اَمٽ ٻولي آهي، جنهن جي پاسي ۾ هندستان (۽ پاڪستان) جي ڪابه ٻولي بيهي نٿي سگهي. عربي مسلمانن جي ڪاهن کان اڳ سنڌي زبان جو ڪهڙو روپ هو، ۽ ڪيئن ڳالهائي ويندي هئي، ان جي کوجنا ڪرڻ، ۽ اپٽار ۾ وڃڻ، ڪنهن ٻي صحبت تي اڇلائي هت هي ڏيکارڻو آهي ته هاڻوڪي سنڌي جا ڳالهائي ٻولهائي وڃي ٿي، تنهن جي ڄمار به هڪ هزار ورهين کان وڌيڪ آهي. پوءِ کڻي ان ۾ وقتن ۽ حالتن جي ايرڦير ڪري ڪجهه ڦيرو گهمرو آيو به هجي. عربن جي ڪاهن ۽ ان کان پوءِ غزنوي ۽ مغلن جي راڄن ۾ سنڌيءَ ڪي عربي ۽ فارسي فقط به جهٽي ورتا، مگر ان هوندي به سنڌيءَ جو خزانو پنهنجي جهونائيءَ قدامت جي ڪري، ڪو اهڙو کُٽل ڪونه هو.[13]

تعارف

سنڌي ٻولي انڊو يورپي خاندان سان لاڳاپو رکندڙ آريائي ٻولي آھي، جنھن تي ڪجھہ دراوڙي اھڃاڻ پڻ موجود ‏آهن. هن وقت سنڌي ٻولي سنڌ جي مک ٻولي ۽ دفتري زبان آهي. ان کان سواءِ ڪيترا ئي سنڌي ڳالھائيندڙ پاڪستان جا ٻيا صوبا، هندستان، سريلنڪا، برطانيا، آمريڪا جون گڏيل ‏رياستون، ۽ ٻيا بہ ڪيترا ئي ملڪ وسائي ويٺا آهن. سنڌ ۾ سنڌي ڳالھائيندڙن جو تعداد ساڍا 3 ڪروڙ ۽ سموري دنيا ۾ ‏سنڌي ڳالهائيندڙن جو تعداد 4 ڪروڙ کان مٿي آھي..

سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ

پُڻي ۾ چيٽي چنڊ جو ميلو

سنڌي ٻوليءَ جي بنياد جي باري ۾ لسانيات جي عالمن جا مختلف رايا آهن. هڪ خيال اهو آهي تہ سنڌي ٻولي سنسڪرت مان ڦٽي نڪتي آهي. جڏهن تہ ٻيو خيال اهو آهي تہ سنڌي تمام قديم ٻولي آهي جيڪا پراڪرت (ٻوليءَ) جي هڪ لهجي وراچد اپڀرنش مان ڦٽي نڪتي آهي. سنڌين کان سواءِ سنڌ تي ڪيترين ئي غير سنڌي قومن (عربن، ارغونن، ترخانن، مغلن، انگريزن وغيره) حڪومتون ڪيون آهن. تنهنڪري عربي، فارسي، انگريزيءَ وغيره جو سنڌي ٻوليءَ تي گھڻو اثر پيو ۽ انهن ٻولين جا ڪيترائي لفظ ٿوري تبديليءَ سان يا وري جيئن جو تيئن سنڌيءَ ۾ زم ٿي ويا. جيئن بصر (بصل)، بدڪ (بطخ)، زائفان (ظعيفه)، پهراڻ (پيراهن)، مترڪو (مطرقه) ٽيشڻ (اسٽيشن)، ماچيس (مئچس) وغيره. عربن جي دور کان پوءِ سنڌيءَ کي ڪا مخصوص ”آئيويٽا“ يعني رسمرالخط ڪا نہ هئي، ان ضرورت کي محسوس ڪندي ڪلهوڙن جي دَور (1719ع کان 1782ع) ۾ مخدوم ابوالحسن ڏاهري ”مقدمه الصلوات“ نالي ڪتاب لکيو جنهن کي ابوالحسن ڏاهري جي سنڌي سڏيو ويو.

جڏهن سنڌ 1843ع ۾ انگريزن جي قبضي هيٺ آئي، تڏهن سنڌي ٻوليءَ کي سرڪاري ٻولي جو درجو ڏنو ويو. ان وقت جي سنڌ جي ڪمشنر سر بارٽل فريئر هڪ حڪم نامي تحت انگريز آفيسرن لاءِ سنڌي پڙهڻ لازمي قرار ڏنو، تڏهن ئي سنڌي الفابيٽ جي ضرورت پيش آئي جنهن جي پورائي لاءِ هڪ ڪميٽي سنڌ جي اسسٽنٽ ڪمشنر مسٽر ايلس جي نگرانيءَ ۾ جوڙي وئي جنهن ۾ ديوان ننديرام، ميان محمد حيدرآبادي، قاضي غلام علي، منشي اڌارام ٿانور داس، قريشي غلام حسين ٺٽوي، خان صاحب مرزا صادق علي بيگ ۽ ڪجهہ پرڏيهي عالم شامل ڪيا ويا. ان ڪميٽيءَ مخدوم ابوالحسن جي سنڌيءَ کي نظر ۾ رکندي عربي، فارسي خط مان اکر کنيا. جڏهن تہ انهن ۾ ڪجهہ ٽٻڪن جي واڌ ويجھہ ڪري نج سنڌي اکر (ٻ، ڄ، ڏ، ڳ) جوڙيا. اهڙيءَ طرح يارهن مهينن جي مسلسل جدوجهد کانپوءِ 52 اکرن تي مشتمل موجوده آئيويٽا تيار ٿي. جنهن کي سرڪاري طور سنڌي ٻوليءَ جي واحد آئيويٽا جو درجو ڏنو ويو.
پر ان کانپوءِ بہ لفظن جو سٽاءُ نہ بدلجي سگھيو، يعني ساڳيا لفظ جدا جدا طريقن سان لکيا ويندا هئا. مثالاً: چيائين = چياءِ، جيستائين = جيستاءِ، ڪيڏانهن = ڪيڏانهہ، ڪيڏهہ وغيره. نيٺ 1888ع ۾ سنڌ جي ايڊيوڪيشنل انسپيڪٽر مسٽر جيڪب صاحب اهڙن لفظن جون پڪيون صورتون مقرر ڪرايون، ان ڪم ۾ مرزا قليچ بيگ اهم قردار ادا ڪيو.

سنڌيءَ ٻوليءَ جي جنم جي تاريخ

سڀني ڏيهي آريائي ٻولين ۾ جهوني ۾ جهونو ڪتاب ’پرٿيراج رسن‘ نالي برج ڀاشا (هندي) ۾ لکيل آهي، جو نامور چارڻ چنڊيردائي جو جوڙيل آهي. هو لاهور جو ويٺل هو ۽ دهليءَ جي پوئين راجا پرٿيراج چوهاڻ جي دربار جو ڀَٽ هو. پنهنجي هن ڪتاب ۾ راجا پرٿيراج چوهاڻ جي اصل نسل، جنم ۽ ڪارنامن جو نهايت عمديءَ ريت شعر ۾ ذڪر ڪيو اٿس. اهو چارڻ اٽڪل 1200ع ڌاري ٿي گذريو آهي. مراهٽي ٻوليءَ ۾ جهوني ۾ جهونو ڪتاب 1290ع جو لکيل آهي، پر ’ڀاٽن‘ جي شعر ۾ مراهٽيءَ ۾ ڪي اڪريل سٽون سنه 1208ع جون لڌيون آهن. جنهن صورت ۾ اها پڪ آهي ته اپڀرنش پراڪرت ٻوليون عيسوي ڏهين صديءَ تائين عام طرح ڳالهائڻ ٻولهائڻ توڙي لکپڙهه ۾ ڪم اينديون هيون*۽ هندي ۽ مراهٽي سنه 1200ع ڌاري ڌار ٻوليون ٿي ڪم اينديون هيون، تنهن صورت ۾ وولنر صاحب ۽ ٻين عالمن اهو بلڪل واجبي انومان ڪڍيو آهي، ته سنڌي، هندي ۽ ٻيون ڏيهي آريا ٻوليون سن 1100ع ڌاري، سومرن جي صاحبيءَ ۾، پراڪرت مان ڦٽي ڌار ٿيون هونديون.

سنڌيءَ جي سنسڪرت ۽ پراڪرت سان ڀيٽ

سنڌي ۽ ٻيون ڏيهي آريa ٻوليون، جي سنسڪرت مان ڦُٽي نڪتيون آهن، سي بگڙيل پراڪرت ٻوليون آهن؛ پر انهن کي جيڪڏهن بگڙيل سنسڪرت سڏجي ته به غلط نه ٿيندو آهي، ڇاڪاڻ ته بنياد وري به سنسڪرت اٿن. وراچڊ اپڀرنش ۾ هڪڙو به ڪتاب ڪونهي، باقي گجرات جي ناگر اپڀرنش ۾ ڪجهه ساهت آهي، جنهن جي وسيلي ڪجهه روشني پئجي سگهي ٿي. نموني لاءِ هتي اول هڪ ننڍڙو جملو سنسڪرت ۾ ڏجي ٿو ۽ اهو ساڳيو پراڪرت ۽ ناگر اپڀرنش ۽ سنڌيءَ ۾ به ڏجي ٿو، ته ڀيٽ ڪرڻ ۾ ڪجهه سولائي ٿئي.

سنسڪرت- هي راجن، ايشهه برهمڻ ڪٿم سڪشي ڀوشيتي؟ پراڪرت- هي راين، ائسو ومڀڻو ڪڌن سهرو ڀوتسڌي؟

اپڀرنش هي راءَ، يهه بمڀڻ ڪم سکڙيئو هوسئي؟

سنڌي- اي راءَ، اهو ٻانڀن ڪيئن سُکي هوئيندو(ٿيندو).

هن هڪڙي ئي مثال مان ڏسڻ ۾ ايندو، ته سنڌي جملن جي بناوت سنسڪرت جملن جهڙي آهي ۽ منجهن لفظ به ساڳيا سنسڪرت وارا ڪم اچن ٿا، رڳو اُچار ٿورو ڦريل اٿس. ھڪ ٻيو خيال رکندڙ ان ڳالھ کي رد ڪري دليل ڏين ٿا ته "جو، صاحب ’هنديءَ‘ کان متاثر آهي، انهي سنڌيءَ ۾ هندي لفظن جي آميزش ڏسي فتويٰ ڏيئي ڇڏي ته سنڌي، هنديءَ جي دختر آهي. وري جنهن ماهر لـِسان سنسڪرت جو اڀياس ڪيو آهي، تنهن هروڀرو به سنڌي لفظن کي ڀڃي ٽوڙي وڃي سنسڪرت سان ملائي يقين سان چئي ڇڏيو ته سنڌي ٻوليءَ جو بنياد سنسڪرت آهي. پالي ۽ پراڪرت جي کوجنا جي شوقينن وري انهن ٻولين جي شاخ هجڻ جو يقين ڪري ڇڏيو! پر مون کي انهيءَ رقيبانه تڪرار ۾ اصليت جو هڪ الڳ پهلو نظر اچي رهيو آهي- تاريخ عالم جا اوراق بار بار چئي رهيا آهن، ته جي نشوونما، تغير ۽ تبدل ائين نه ٿيندو آهي، جيئن سنڌيءَ لاءِ سمجهيو ويو آهي. فارسيءَ ۾ سنسڪرت ٻوليءَ جا لفظ ڪثرت سان آهن، انهيءَ ڪري ائين ڪونه چئبو ته فارسي ’سنسڪرت جي بگڙيل صورت آهي، يا اڙدوءَ ۾ عربي ۽ انگريزي ٻولين جا لفظ ججهي انداز ۾ آهن، انهيءَ ڪري اڙدو، عربيءَ يا انگريزيءَ ٻولين جي بگڙيل صورت آهي. اهو مسئلو تڏهن حل ٿيندو جڏهن اسين تاريخ جي روشنيءَ ۾ مختلف نظرين کي جاچيون. هي ڳالهه ته بلڪل ظاهر آهي، ته اڄ کان چار هزار ورهيه اڳ ’آريا‘ وچ ايشيا کان واديءَ-سنڌ ۾ پهتا. هڪ هزاز سالن جي رهائش بعد، انهن جا ڪي قبيلا گنگا نديءَ ڏانهن وڌيا، ۽ اتي مستقل رهائش اختيار ڪري ويٺا. هي اهو زمانو هو جنهن ۾ گنگانديءَ جي ڪپن تي رهندڙ آرين پنهنجي مذهبي شلوڪن کي وڻن جي پنن، کلن ۽ ڇوڏن تي قلمبند ڪرڻ شروع ڪيو. سڀ کان اول سنسڪرت زبان جو مرتب ڪتاب ”رگ ويد“ جي نالي سان مشهور آهي ۽ باقي ”ويد“ ان کان گهڻو عرصو پوءِ لکيا ويا. جنهن زماني ۾ ويد لکيا ويا ۽ جيستائين ويدن واري ٻولي ڳالهائڻ ۽ سمجهي ويندي هئي. ان زماني کي ”ويدن وارو زمانو“ ۽ ويدن ۾ ڪم آيل ٻوليءَ کي ”ويدڪ ٻولي“ سڏيو وڃي ٿو. ويدڪ ٻوليءَ کان پوءِ ’سنسڪرت‘ جو دور آيو. آسان يا صاف ڪيل ويدڪ ٻوليءَ کي ’سنسڪرت‘ چيو ويو. ’سنسڪرت‘ جا ٽي دور آهن پهريون دور، ٻيو دور ۽ ٽيون دور. انهن ٽنهي دورن جي سنسڪرت زبان ۾ ايترو فرق آهي. جيترو وچولي جي سنڌيءَ ۽ ڪوهستان جي سنڌيءَ ۾. سنسڪرت جي دور کان پوءِ ’پالي‘ زبان جو اوج ۽ پڇاڙيءَ ۾ ’پراڪرت‘ ٻوليون آهن. ڏٺو ويو ته سنسڪرت کان اڳ ۾ پڻ هڪ ٻولي ’ويدڪ ٻوليءَ‘ نالي هندستان ۾ موجود آهي، تنهنڪري سنسڪرت کي ايڏي تقديس ۽ تعظيم ڏيڻ اجائي آهي. پر سنسڪرت زبان جو مشهور پنڊت ’پاڻني‘ ته اڃا به اڳتي وک وڌائي ويو آهي. هو صاحب سنسڪرت لفظن جا ڌاتو يا بنياد ڳوليندي ڪيترن لفظن جا بنياد ڇڏي ٿو ڏئي ۽ چوي ٿو ته ”اهي لفظ خود ويدن ۾ ئي ٻيءَ ڪنهن ٻوليءَ مان آيا آهن“ ۽ اها ٻولي سواءِ هتي جي قديم ٻوليءَ جي ٻي ٿي نٿي سگهي جا آرين جي آمد کان اڳ ۾ ئي هتي رائج هئي. جنهن جي شاهدي ’موهن جي دڙيءَ‘ يا ’هڙپا‘ جي دڙي جا ڪتبا آهن. ياد رهي ته موهن جي دڙي مان ظاهر ٿيل تهذيب کان ٻه هزار ورهيه پوءِ ’ آريه‘ واديءَ-سنڌ ۾ داخل ٿيا آهن. سنڌي ٻوليءَ جي، آرين جي آمد کان اڳ هجڻ بابت هڪ انگريز محقق گورڊن چائلڊ، ثابت ڪيو آهي ته ”وادي-سنڌ“ شروع کان ئي جغرافيائي، نسلي، لساني، تهذيبي ۽ ثقافتي اعتبار کان هڪ مستقل وحدت رهي آهي، ۽ واديءَ-سنڌ جي تهذيب عراق ۽ مصر جي تهذيب کان زياده ترقي يافته هئي، هن ئي وادي کي اهو شرف حاصل آهي جو هن دنيا جي پهرين ۽ قديم تهذيب کي جنم ڏنو آهي“. سرجان مارشل جي راءِ آهي ته ”موهن جي دڙي جي تهذيب، هڙپا کان دجله، فرات ۽ نيل تائين پکڙيل هئي مگر اهو فيصلو ڪرڻ دشوار آهي ته انهن مان ڪهڙي واديءَ جي تهذيب اڳ ۾ آهي ۽ ڪهڙي پوءِ؛ ليڪن ايترو واضح آهي ته سنڌ جي تهذيب کي اول هجڻ جو فخر ضرور حاصل آهي“. حاصل ڪلام ته اهڙيون هزارين شاهديون آهن جن مان ثابت ٿئي ٿو، ته آرين جي آمد کان اڳ ۾ ئي سنڌ جي قديم تهذيب نقطهء عروج تي هئي، ۽ سندن ٻوليءَ، ثقافت ۽ تهذيب کي امتيازي خصوصيت حاصل هئي. اها به حقيقت آهي ته هرشيءَ جي ابتدائي صورت، ڪجهه نه ڪجهه هر وقت ۽ اخير زماني تائين، چاهي ڪهڙي به رنگ ۾ هجي، موجود نظر اچي ٿي، ۽ هر ’فن ۽ اثر! جو ڪونه ڪو مثال دنيا ۾ موجود ضرور آهي يعني هن دنيا ۾ شايد اهڙي ڪا شيءَ نه ملي، جنهن جي اصليت ۽ ارتقاء متعلق ڪو مواد نه ملي سگهي. دنيا جي هر تهذيب ۽ هر ٻولي ڪي قدر پنهنجي اصلوڪي رنگ ڍنگ ۽ ڪجهه بدليل نموني ۾ اسان جي اڳيان موجود آهي. ٻوليءَ متعلق موجود مواد مان في الحال ڪجهه مثال اسان جي آڏو آهن آهن:1-سنڌي الف ب جا ست حرف ”ٻ ڄ، ڃ، ڏ، ڳ، ڱ، چ، ڻ“؛ 2-عيسوي يارهين صديءَ ۾ ’ڌنپال آچاريه‘ جي تصنيف ڪيل ’پايلڇي‘ لغات ۾ ديشي يا ديسي لفظ؛ 3- آرين ٻولين ۾ سنڌي ٻوليءَ جا لفظ . 1-سنڌي ٻوليءَ جا خاص ست حرف پالي، پراڪرت، سنسڪرت ته بجاءِ خود، پر هندستان يا دنيا جي ڪنهن به زبان ۾ ملي نٿا سگهن، ۽ جملي زبانون اهي هلڪا مخارج ادا ڪرڻ کان قاصر ۽ عاجز آهن. پوءِ جڏهن ته اهي بنيادي حيثيت رکندڙ ٻوليون خود ئي انهن اکرن اُچارڻ کان معذور آهن، البته سنسڪرت ۾ هڪ اکر ”وڻ“ جي جهلڪ ڏسجي ٿي، پر اُهو به ويچارو ٽئي دور جي سنسڪرت ۾ اچي اُچارجڻ کا پڙ ڪڍي بهي رهيو آهي. تنهنڪري صرف قديم ’سنسڪرت‘ ۽ ’ويدڪ ٻوليءَ‘ جي الف، ب جي بڻيو بيٺو آهي. انهيءَ هڪڙي اکر جي آڌار تي ائين چوڻ تن سنڌي سنسڪرت جي شاخ آهي، محض اڻڄاڻائي آهي. اهي ئي خاص ’سَتَ‘ حرف آهن جن هر دور ۾ ٻوليءَ کي ٻين ٻولين جي حملن وقت محفوظ رکيو آهي. عيسوي يارهين صديءَ ۾ پنڊت ’ڌنپال آچاريه‘ پنهنجي مشهور تصنيف ’پايلڃي‘، يعني پراڪرت ٻوليءَ جي ڊڪشنري ۾ سنڌي ٻوليءَ جي لفظن کي ٽن ڀاڱن ۾ ورهايو آهي: پهريان، تَتسم يعني اهي لفظ جي هوبهو سنسڪرت جا قائم آهن، جهڙوڪ سوريه، اٻلا، گَئو وغيره؛ يا تدڀو----اهي لفظ جن جو بنياد آهي، سنسڪرت تي، پر شڪل اصل لفظن کان بدلجي ويئي اٿن،جهڙوڪ بَيل، چَنڊُ، ڊيگهه، وغيره، ٽيان آهن؛ ديسي يا ديشي لفظ، يعني اهي لفظ جي آرين جي آمد کان اڳ ۾ ئي سنڌ ۾ چالو هئا، جهڙوڪ ماني، پاڻي، ڀَتُ، گهوڙو ڄڃ، گهَرُ وغيره. اهي ديشي لفظ جي روز مرهه استعمال ۾ ايندڙ لفظ آهن، انهن جو تعداد ويهين صدي عيسويءَ ۾ به ’پادري شرٽ‘ ساڍا ٽي هزار ٻڌائي ٿو. پر سنڌي ڊڪشنريءَ جي ترتيب ۽ تدوين جي سلسلي ۾ اسان وٽ اهو تعداد ’چوڏهن هزارن‘ تائين پهچي چڪو آهي. جڏهن هزارها ورهين جي خرد برد بعد به هن وقت چوڏهن هزار لفظ موجود آهن تڏهن آڳاٽي زماني ۾ گهٽ ۾ گهٽ، پنجاهه هزار لفظن جوهجڻ عوامي زبان لاءِ زنده رهڻ لاءِ ڪافي ذخيرو آهي. عيسوي سن کان هزار ورهيه اڳ ايران جو بادشاهه دارا سنڌ تي ڪاهي آيو هو، هو پنهنجي ’تزڪ‘ ۾ لکي ٿو ته ”سنڌ ۾ ٻه ٻوليون ڳالهيون وڃن ٿيون: هڪڙي ٻولي ته البته اسان جي سمجهه ۾ آئي ٿي، پر ٻي ٻولي اسان ڪانه سمجهي.“ دارا بادشاهه ايراني هو، انهيءَ وقت ۾ ايران ۾ قديم پهلوي يا زنداوستا جي زبان ڳالهائي ويندي هئي، سنسڪرت خود ايران کان آيل هئي، ٻنهي ٻولين جو پاڻ ۾ جگري ناتو هو، جنهنڪري گمان غالب آهي ته دارا بادشاهه فقط ’سنسڪرت‘ سمجهي سگهيو آهي ۽ قديم سنڌي زبان سمجهڻ کان قاصر رهيو هجي".[14]

سنڌيءَ بابت عالمن جا رايا

سنڌي ٻولي جنهن وقت کان وٺي ڌار ٻولي ٿي ڪم اچڻ لڳي آهي، تنهن وقت کان وٺي منجهس گهڻيئي ڌاريا لفظ اچي ويا آهن، پر ٻيءَ طرح گهڻو واڌارو ڪو نه ڪيو اٿس. انهيءَ سبب ڪيتريون اهڙيون آڳاٽيون نشانيون اڄ تائين قائم ڪيو بيٺي آهي، جي ٻين ڏيهي آريا ٻولين ۾ ڪينهن، تنهنڪري سنڌي ٻوليءَ جو درجو انهن کان مٿي ليکجي ٿو. سنڌي ٻوليءَ جي نحوي بناوت جي برٽن صاحب، ڪئپٽن جارج سٽئڪ ۽ ٻين عالمن گهڻي ساک ڪئي آهي. ڊاڪٽر ٽرمپ جا ان ڍڪ ڀريا آهن. [15]سنڌي زبان هڪ نهايت قديم ۽ تاريخي زبان آهي. برصغير پاڪ - هند جي تمام جهونين زبانن ۾ هن جو شمار ٿئي ٿو. سنڌي زبان هڪ علمي ۽ سرمايدار زبان آهي، جنهن کي پنهنجي لغت، پنهنجو علم ادب ۽ پنهنجو ثقافتي خزانو آهي. منجهس اصطلاحن، پهاڪن، چوڻين ۽ محاورن جو وڏو ذخيرو آهي. هن ٻوليءَ کي پنهنجو هڪ معياري رسم الخط آهي، جنهن کي ”عربي - سنڌي رسم الخط“ چيو وڃي ٿو. اهو رسم الخط پوري اسلامي دنيا جي ٻولين ۽ انهن جي رسم الخطن کان تاريخي طور قديم رسم الخط آهي، جو خالص عربي رسم الخط تان ورتل آهي. ان جي مقابلي ۾ فارسي ۽ اردو ، پشتو ۽ بلوچي زبانن جي رسم الخطن ۾ وڏو فرق آهي. فارسي زبان جو خط، نستعليق آهي، اردو زبان وارو رسم الخط فارسيءَ جي نستعليق تان ورتل آهي، گويا پوري اسلامي دنيا ۾، عربي رسم الخط وانگر ڪامل علمي رسم الخط فقط سنڌي زبان کي عطا ٿيل آهي، جنهن ۾ هزارن جي تعداد ۾ ڪتاب لکجي ۽ ڇپجي چڪا آهن.[16]

صورتخطيءِ جي تاريخ

دنيا جو ٽيون وڏو انقلاب تڏهن آيو، جڏهن انسان ذات وات مان نڪرندڙ آوازن کي پهرين لهجي ۽ پوءِ ٻوليءَ جو درجو ڏنو. هن وقت ۾ دنيا نَوَ (9) هزار ٻوليون آهن، جڏهن ته لهجن جو ڪو ڪاٿو ئي ناهي. گذريل پنج هزار سالن دوران ڪئين ٻوليون ۽ لهجا ختم ٿي چڪا آهن. پر سنڌ دنيا جو واحد خطو اهي، جتي لڳ ڀڳ ڏھ هزار سال اڳ سنڌي ٻولي ۽ انجي صورتخطي ٺاهي ويئي. ان وقت کان اڄ تائين سنڌي ٻولي دائم ۽ قائم آهي. فقط سنڌيءَ ٻوليءَ جي صوتخطي تبديل ٿيندي رهي آهي. شايد ست ڀيرا تبديل ٿي آهي. سنڌي ٻوليءَ لاءِ جيڪا پهريون صورتخطي ٺاهي ويئي. اها اڄ ڏينهن تائين دنيا جا ٻولين جا ماهر پڙهي نه سگهيا آهن. حيرانگي اها آهي ته سنڌي ٻوليءَ جي اها پهرين صورتخطي آرٽ ۽ جاميٽري جي فن جو اعليٰ ترين مثال آهي. ان صورتخطيءَ جي ڊزائن اڄوڪي سائنسي ۽ ڪمپيوٽر دؤر ۾ پنهنجو مٽ پاڻ آهي. هتي اهو به ٻڌائڻ ضروري آهي ته سنڌي ٻوليءَ جون قديم همعصر ۽ وڏيون ٻوليون ٻه هزار سالن کان وڌيڪ عرصي تائين جيئرو رهڻ کانپوءِ ختم ٿي ويون. جهڙوڪ سميري، اڪادي، ارامائيڪ ۽ ٻيون ٻوليون.[17]

سنڌي ٻولي اصل ۾ سنسڪرت زبان مان نڪتل آهي. جيڪڏهن سنڌي ٻولي جو نسل جاچي ڏسبو ته سنسڪرت زبان ان جي پڙناني ٿئي. پراڪرت ٻولي، جا ويدن جي زماني ۾ عام ماڻهو ڳالهائيندا هئا، اها سنڌي زبان جي ناني ۽ پرڪارت جي بگڙيل صورت جنهن کي هندو ماڻهو اپڀرنش چوندا آهن، اها اسان جي سنڌي ٻوليءَ جي سڳي ماءُ ٿئي.

سنڌي ٻولي، ڀارت جي آريائي ٻولين جي ڪٽنب مان هڪ ٻولي آهي. سنڌي ٻولي لفظي خزاني توڙي وياڪرڻ بيهڪ جي لحاظ کان اٽڪل 75 سيڪڙو ٻين هاڻوڪين هندستان جي آريائي ٻولين سان هڪجهڙائي ڏيکاري ٿي. اِن ڪري ان جو جنم ۽ ارتقا به ٻين هند آريائي ٻولين وانگر سمجهڻ گهرجي. [18]

انسائيڪلو پيڊيا برٽينيڪا ۾ سنڌي ٻوليءَ جو ٻيو نالو ”لهندا“ يعني ”الهندي“ جي ٻولي ڄاڻايل آهي. جيئن ته پنجابي زبان خود انهيءَ ساڳيءَ اپڀرنش زبان مان نڪتي آهي، تنهن ڪري سنڌي ۽ پنجابي زبانون ٻئي پاڻ ۾ سڳيون ڀينرون ٿين. خود گجراتي ٻولي به ساڳي اپڀرنش ٻوليءَ جي پيڙهي مان آهي، تنهن ڪري گجراتي ۽ سنڌي زبانون به پاڻ ۾ برادري رکن ٿيون. ٿر يا ڍٽ وري گجرات سان دنگئي آهي، تنهن ڪري ٿر جي سنڌيءَ ۾ گجراتي لفظ گڏجي سنڌي ٻولي جي هڪ ٻي شڪل ”ڍاٽڪي“ نالي آهي.

جيئن ته سنڌي ٻولي سنسڪرت زبان مان ٺهي آهي، تنهن ڪري ان جي رسم الخط به اصل ۾ ديوناگري هئي. وري سنڌي ٻوليءَ جو واسطو سڌو سنئون پنجابي ٻوليءَ سان رهيو آهي، تنهن ڪري سنڌي اکرن جو پنجابي اکرن سان واسطو هجڻ بلڪل لازمي آهي. انسائيڪلوپيڊيا برٽينيڪا ۾ ڄاڻايل آهي ته پنجابي زبان جي آئيويٽا خود ديوناگري اکرن مان ٺهيل هئي ۽ انهن پنجابي اکرن جو نالو ”لنڊا اکر“ هو، يعني ته اهي کار لنڊا يا ٻٽا سڏبا هئا. جيئن وقت گذرندو ويو، تيئن انهن اکرن جون ماترائون به بگڙنديون رهيون ۽ سمجهڻ ۾ اچي ٿو ته انهن لنڊن اکرن وڃي هاڻوڪي هندي سنڌي اکرن جي صورت اختيار ڪئي.

انهيءَ ۾ شڪ ڪونهي ته سنڌ جا هندو توڙي مسلمان اصل ۾ هندي سنڌي اکر استعمال ڪندا هئا. هندو ڀائيبنڊ ته پنهنجي بندي انهن ٻٽن اکرن ۾ ئي رکندا هئا، جنهن ڪري کين خود پنهنجي هٿ اکر لکيل لفظن پڙهڻ ۾ ئي مونجهارو ٿيندو هو، مثلاً گ ۽ ل اکرن يعني گگو ۽ للو ملائڻ ڪري اهو لفظ گِل، گُل، گِلي، گُلو، گَلو، گول، گولي ۽ گولو وغيره سڀني نمونن سان پڙهي سگهبو هو. گهه گونهه، لڏ لڏون، گڏ گڏون، ماسي موسو، کٽِ کوٽي، سڀ هڪجهڙو هوندو هو.

سنڌ ۾ جڏهن مسلمان حاڪمن جو قبضو ٿيو، ۽ فارسي ۽ عربي زبانون رائج ٿيڻ لڳيون، تڏهن هڪ مسلمان ڪنهن هندو ڀائيبند کان خط لکايو، جو هن کيس هندي سنڌي اکرن ۾ لکي ڏنو. خط جي عبارت جيڪا خط لکائيندڙ مسلمان کانئس لکائي، سا هيءُ هئيِ:

””قاضي القضاة رفيع الدرجات، قاضي قطب الدين سلمه ربه.““

خط پهچڻ تي قاضي صاحب جڏهن اها عبارت هڪ ٻئي هندوءَ کي گهرائي پڙهائي، تڏهن ان هندوءَ هن طرح پڙهي ٻڌائيِ:

”قاجي ڪ جات، رافجاڻي جات، قاجي ڪتو بي دين سل ۾ رنبو.“

جيتوڻيڪ مٿيون جملو تهذيب کان ڪريل آهي، پر ان لاءِ بيان ڪيو ويو آهي ته جيئن پڙهندڙن تي چٽيءَ نموني واضح ٿئي ته انهن هندي سنڌي اکرن کي ٻٽا اکر ڇو ٿي سڏيو ويو.

مسلمان فرمانروائن جي هٿ هيٺ سنڌ ملڪ لڳ ڀڳ هڪ هزار ورهيه رهيو. انهيءَ دوران عربي، فارسي ۽ ترڪي ٻولين جا ڪيترائي الفاظ سنڌي زبان ۾ داخل ٿيندا ويا. ميرن جي صاحبيءَ ۾ ته سرڪاري دفتر فارسي زبان ۾ رکيو ويندو هو. خود هندو ڪامورا به پنهنجي خانگي خط ۽ ڪتابت فارسيءَ ۾ ڪندا هئا.

سن 1843ع ۾ جڏهن انگريزن سنڌ فتح ڪئي، تڏهن سرڪاري لکپڙهه لاءِ انگريزدانـن جي ضرورت پيش آئــــي، پر جيستائين اسڪول کلن ۽ ماڻهو انگريزي پڙهن، تيستائين انگريز عملدارن خود سڄو دفتر فارسيءَ ۾ پئي رکيو ۽ فلحال ٻاهران قابل ترجمان گهرائي، انهن جي مدد سان پئي ڪم کي هلايو.

سال 1845ع ۾، حيدرآباد جي ڪليڪٽر ڪئپٽن راٿبورن هڪ انگريزي اسڪول وجود ۾ آندو، جو هلي نه سگهيو، آخرڪار بمبئيءَ جي تعليمي بورڊ سنڌ ۾ تعليم جي سرشتي ٺاهڻ خاطر اهو ڪم پاڻ تي هموار ڪيو. ساڳئي وقت اها تحريڪ پڻ هلائي وئي ته سنڌ جي سرڪاري آفيسن ۾ لکپڙهه سنڌي زبان ۾ ڪئي وڃي.

سر بارٽل فريئر، سنڌ جو پهريون چيف ڪمشنر مقرر ٿيو هو، ان صاحب 1851ع ۾ اهو اشتهار ڪڍيو ته سڀ يورپي ۽ ٻيا غير ملڪي آفيسر جيڪي سنڌ ۾ نوڪري ڪن ٿا. اهي سنڌ ملڪ جي ڏيهي ٻوليءَ جو امتحان ضرور پاس ڪن. ان کي عملي روپ پهرائڻ لاءِ ٽن ڳالهين جي ضرورت پيش آئي. (1) ته اسڪول کوليا وڃن (2) سرڪاري لکپڙهه سنڌيءَ ۾ هلي (3) غير ملڪي ملازم سنڌيءَ ۾ امتحان پاس ڪن. اهي ٽيئي ڳالهيون فقط تڏهن سر انجام ٿي سگهيون ٿي، جڏهن سنڌي زبان جي الف _ ب ٺاهي وڃي.

ڪئپٽن برٽن جنهن سنڌ ۾ رهي، سنڌي ٻوليءَ جو چڱو اڀياس ڪيو هو، ان رٿ ڏني ته سنڌي آئيويٽا عربي اکرن تان ٺاهي وڃي. ڪئپٽن اسٽئڪ نالي هڪ انگريز جو ان وقت ڊپٽي ڪليڪٽر هو ۽ جنهن پڻ سنڌ ۾ رهي. سنڌي ٻولي جو چڱو اڀياس ڪيو هو ۽ هڪ سنڌي وياڪرڻ (گرامر) ۽ سنڌي ڊڪشنري (لغت) به سال 1847ع کان 1849ع تائين ٺاهي راس ڪئي هئائين، ان جو خيال هو ته سنڌي ٻوليءَ جي رسم الخط ديوناگري ٿئي. سنڌ گزيٽيئر ۾ لکيل آهي ته انهن مٿي ذڪر ڪيل ٻن صاحبن جي ضد سبب سر بارٽل فريئر پريشانيءَ ۾ پئجي ويو. نيٺ 1853ع ۾ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي ڊئريڪٽرن جي ڪورٽ اهو فيصلو ڪيو ته عربي الف بي ۾ تبديليون آڻي سنڌي الف ب اختيار ڪجي. اهڙيءَ طرح مسٽر ايلس ڪن سنڌي ماڻهن جي مدد سان عربي زبان جا 28 اکر وڌائي، هيٺين طرح 51 اکر ٺاهيا:

عبراني ٻولي: ابجد _ هوز _ حطي _ ڪلمن جمله 22
سعفص قرشت
نج عربي: تخذ ضظغ جمله 6
فارسي: پ، چ، گ جمله 3
پراڪرتِ- ڀ، ٿ، ٽ، ٺ، ڦ، جهه، جمله 16
ڇ، ڃ ، ڌ، ڊ، ڍ، ڙ، ک، گهه، ڻ، ڱ
نج سنڌي: ٻ، ڄ، ڏ، ڳ ڪل 4
ڪل جوڙ 51

اها الف- ب سال 1853ع ۾ ڇپجي ظاهر ٿي. پوءِ سگهو ئي عربي، فارسي، لشڪري زبان (اردو)، مرهٽي، هندي ۽ گجراتي ڪتابن تان ترجما ڪري سال 1854ع ۾ تاريخ، جاگرافي ۽ ٻيا جملي ڏهه ڪتاب تيار ڪيا ويا ۽ الف _ ب ٺهڻ کان پوءِ ڏهن سالن اندر 1854ع کان 1865ع تائين لڳ ڀڳ 4 هائي اسڪول، 3 مڊل اسڪول ۽ 56 پرائمري اسڪول کلي چڪا هئا.

ڪئپٽن اسٽئڪ کان پوءِ ڊاڪٽر ٽرمپ صاحب سنڌ ۾ پنهنجو چڱو نالو ڪڍيو. هن صاحب هٿ اکر لکيل شاهه جو رسالو هٿ ڪري، جرمنيءَ جي ليپزگ شهر مان سال 1866ع ۾ ڇپائي پڌرو ڪيو ۽ سن 1872ع ۾ هڪ وڏو سنڌي وياڪرڻ (گرمار) پڻ ٺاهيو، جنهن مان هن جي سنڌي زبان ۾ مهارت جو پتو پئجي سگهي ٿو. هن کان پوءِ پي به پي سنڌي ادب ۾ نئين ٺاهيل الف _ ب موجب مختلف موضوعن تي تصنيفون، تاليفون ۽ ترجما ٿيڻ لڳا ۽ سنڌي ادب ۾ اضافو ٿيڻ لڳو. سنڌي الف _ ب ٺهڻ کان پوءِ، سنڌي ادب جي ترقي ٿيڻ لڳي ۽ گورنمينٽ جي ڪوشش سان ٻين ٻولين مان سوين ڪتاب ترجمو ٿيڻ لڳا، جن جا مکيه بانيڪار ديوان ننديرام ۽ آخوند عبدالرحيم هئا. انفرادي ڪوششون به جام ٿيون، جن جي ذريعي ڪيترائي نظم ۽ نثر جا ڪتاب شايع ٿيا، انهن شخصي ڪوششن جو مدارالمهام مرزا قليچ بيگ مرحوم هو. اهو ئي دؤر هو، جنهن ۾ ناٽڪ نويسي ۽ ناول نويسيءَ جي ابتدا ٿي. لغتون، صرف نحو، علم منطق، علم فطرت، علم صحت ۽ علم معاشرت، مطلب ته مختلف علمن تي ڪتاب تيار ٿيڻ لڳا. ان کان سواءِ اخلاقي آکاڻيون ۽ مضمونَ پڻ شايع ٿيڻ لڳا. دينيات جي ڪتابن لکڻ جي لاڳيتو ڪوشش شروع ٿي. سنڌي نثر کي رنگين ۽ دلچسپ بنائڻ ۾ آخوند لطف الله مصنف گل خندان ۽ ميان هدايت الله مصنف انشاءِ سنڌي نهايت ڪامياب ٿيا. نظم ۾ پڻ سنڌي شاعر گوئي کڻي ويا ۽ ميدان سر ڪيو بيٺا هئا. ڪافيون، غزل، رباعيون، قصيدا، مرثيه، مسدس ۽ مثنويون سڀ ۾ سندن رتبو اعليٰ رهيو. مطلب ته اهڙي ڪابه ڳلي نه ڇڏيائون، جتي سندن نمايان اثر نه هجي.

انهيءَ ۾ ڪوبه شڪ ڪونهي ته سڀ ڪنهن ٻوليءَ جو ادب پهريائين پهريائين مذهبي لٽريچر کان شروع ٿيندو آهي. ساڳيءَ طرح ”تاريخ سنڌي ادب“ جو مصنف رقمطراز آهي ته ”ان ۾ ڪوبه شڪ ڪونهي ته اسان جي سنڌي ٻوليءَ جي هاڻوڪي الف_ ب ٺهڻ کان اڳ قاضي قاضن، شاهه ڪريم، شاهه ڀٽائي، مخدوم عبدالرحيم گرهوڙي، سچل سرمست، ابوالحسن، ساقي، خليفو گل محمد، مخدوم عبدالرؤف، ثابت علي شاهه ۽ ميان سرفراز ڪلهوڙو سنڌي لٽريچر جا ابا هئا.“ مگر جنهن موضوع سان منهنجو ڪم آهي، ان جو دؤر انگريزن جي اچڻ بعد سال 1843ع کان شروع ٿئي ٿو. [19] [20]

سنڌي ٻولي مٿان فارسي جو ڏاڍ

فارسيءَ جو دور شروع ٿيو th سنڌي ٻولي ۽ ادب کي لتاڙڻ جي ڪوشش ڪئي وئي. سنڌي ٻوليءَ جي دفتري ۽ تعليمي حيثيت ختم ڪئي ويئي. شھرن ۽ ڳوٺن وارن مدرسن ۾ قنڌار کان مولوي گھرائي رکيا ويا، جن فارسيءَ ۾ پڙهائڻ شروع ڪيو. ”فارسي گھوڙي چاڙھسي“ جو پھاڪو انھن ڏينھن جي ياد ڏياري ٿو. جنهن جي ڪري سنڌين کي سنڌي زبان ۾، خط پٽ لکڻ ۾ به عار ٿي لڳو. قلم جي جنبش به پارسيءَ ۾ ھئي ۽ علمي گفتگو ۽ بحث مباحثا به پارسيءَ ۾ ھئا. تاريخ، انشاءَ تفسير، حديث، ديوان، مثنويون ۽ سمورا ڪتاب پارسيءَ ۾ ھئا. [21] [22] [23] پر پوءِ به سنڌ جا عام سنڌي مارئوڙا ان دور ۾ به جيئو ۽ جيئڻ ڏيو جي سنڌيت واري فلسفي تي هلندي انهن ڌارئين ٻولين ۽ زبابن کي ڀوڳيندا ته آيا پر مذهب ۽ ڌرم جي آڙ ۾ ڪڏهن به ڌارئين ٻوليءَ کي پنهنجي ٻوليءَ تي اوليت نه ڏني.

ارنيسٽ ٽرمپ جي سنڌي ٻولي جي باري راءِ

سنڌي ٻوليءَ جي باري ۾ ڊاڪٽر ٽرمپ جا رايا نهايت عالماڻا ۽ فاضلاڻا هئا. 19 هين صديءَ جي آخر ڌاري سندس قائم ڪيل اهي رايا اڄ به ڪنهن حد تائين درست تسليم ڪيا وڃن ٿا. سندس رايو هو ته ”سنڌي ٻولي سنسڪرتي ٻولي آهي يا سنسڪرت ئي سنڌي ٻوليءَ جو سرچشمو آهي“. ٽرمپ سنڌي ٻوليءَ جو گرامر لکيو، جنهن ۾ هن سنڌيءَ جون ڪيتريون بناوٽون شاهه لطيف جي بيتن مان مثال ڏئي سمجهايون، ٽرمپ جي گرامر ۾ ڪيترائي اهڙا اشارا ملن ٿا، جن ۾ هن سنڌي ٻوليءَ جي جدا حيثيت ۽ نرالائيءَ کي پڻ نروار ڪيو آهي. ڊاڪٽر ٽرمپ سنڌي ٻوليءَ جو تقابلي گرامر به لکيو، ٽرمپ سنڌي ٻوليءَ جي خاص آوازن ”ٻ“، ”ڏ“، ”ڄ“ ۽ ”ڳ“ تي پڻ کوجنائون ڪيون، ۽ انهن آوازن جي تشريح ڪئي. ڊاڪٽر ٽرمپ ئي اهو ماڻهو هو، جنهن سنڌي ٻوليءَ جي لپيءَ لاءِ 1853ع ۾ جوڙيل عربي سنڌي لپيءَ خلاف رايو ڏنو، ۽ چيو ته ”اها لپي سنڌي ٻوليءَ جي آوازن جي سرشتي جون سموريون ضرورتون پوريون نٿي ڪري“. [24] [25]

سنڌي ٻوليءَ جو هڪ ختم ويل اُچار

سنڌي ٻولي ۾ هڪ آواز يا اُچار اهڙو به هو، جيڪو ڇ، ش، چ کي ملائي ڪڍيو ويندو هو. پر انگريزين جي دور ۾ عربي فارسي لپيءَ ۾ ان آواز لاءِ ڪو اکر ٺاهي نه رکيو ويو، جنهن جي نتيجي ۾ سنڌي ٻوليءَ جو اهو آواز يا اُچار سنڌي ٻولي مان ختم ٿي ويو. پر اڃان به ڪجهه ٺيٺ بروهي يا براهوڪي ٻولي ڳالهائڻ وارا اهو آواز اچاري سگهن ٿا. پر سنڌي ٻوليءَ مان اهو آواز بلڪل ختم ٿي ويو آهي. [26]

گرامر جو پهريون ڪتاب

ويا ڪرڻ (Grammar) ٻولي جي لکائي ۽ خوبصورت ٺاهڻ جو علم آهي. گرامر جو پهريون ڪتاب هڪ سنڌي پانيني (Panini) لکيو، جيڪو پوءِ دنيا وارن ترجمو ڪري پنهنجي ٻوليءَ کي ٺاهڻ لاءِ ڪَتب آندو. پانيني سنڌو درياءَ جي ڪناري آباد ٿيل شهر اَٽڪ جو رهاڪو هو. [27] [28] ان کان پوءِ سنڌيءَ ۾ ويا ڪرڻ يا صرف ونحو (گرامر) تي ماڊيفائيڊ عربي لپيءُ ۾ پهريون گرامر جو ڪتاب 1850ع ۾ لکيو ويو. [29]

سنڌي ٻوليءَ بابت ڪجهه تاريخي حقيقتون

  • 1851ع ۾ هندستان جي برطانوي سرڪار حڪم نامو جاري ڪيو ته انگريز آفيسرن کي سنڌ ۾ نوڪري ڪرڻ لاءِ، سنڌي ٻولي (Sindhi bboli) لازمي سکڻي پوندي.
  • سنڌ ۾ سنڌي ٻولي 1852ع ۾ فارسيءَ جي جاءِ ورتي.
  • سنڌي ٻوليءَ جي هاڻوڪي ماڊيفائيڊ عربي فارسي رسم الخط 1853ع کان لاڳو آهي.
  • ماڊيفائيڊ عربي سنڌيءَ ۾ پهريون درسي ڪتاب 1853ع ۾ لکيو ويو.
  • هاڻوڪي سنڌيءَ رسم الخط ۾ پهريون قصو 1854ع ۾ ڇپيو.
  • سنڌيءَ ۾ مضمون نويسيءَ جي شروعات 1860ع ۾ ٿي.
  • سنڌيءَ ۾ باقائدي قانون تي پهريون ڪتاب 1863ع ۾ لکيو ويو.
  • هاڻوڪي سنڌيءَ رسم الخط ۾ پهريون ناول 1868ع ۾ ڇپيو.
  • هاڻوڪي سنڌ جو پهريون نقشو 1870ع ۾ ڇاپيو ويو.
  • ڊاڪٽر ارنيسٽ ٽرمپ 1872ع ۾ سنڌي ۾ گرامر تي ڪتاب لکيو.
  • سيمور 1884ع ۾ سنڌي گرامر جي حوالي سان لکيو.
  • ديوان نارائڻ جڳن ناٿ وسناڻي 1892ع ۾ سنڌي گرامر لکيو.
  • ديوان ڏيارام وسومل مير چنداڻي 1904ع ۾ سنڌي گرامر لکيو.
  • هاڻوڪي ماڊيفائيڊ عربي سنڌيءَ ۾ آتم ڪهاڻي جي شروعات 1946ع کان ٿي آهي.

[29] [30]


انگريز حڪمرانن جي ڪوشش سان موجوده ”سنڌي - عربي رسم الخ 1853ع ۾ رائج ڪيو ويو. انگريز عالمن جي سنڌي ٻوليءَ سان دلچسپيءَ جا اهڃاڻ ان کان به ڪجهه اڳ ملن ٿا. پرنسيپ صاحب سن 1835ع ۾، ۽ راموس 1836ع ۾، ۽ واٿن به 1836ع ۾ سنڌي گرامر لکيا. حالانڪ اهي ڪوششون اڻ پوريون ۽ اڌوريون ئي سهي، پر آگاٽيون ۽ سڀ کان پهريون ڪيل آهن، تنهنڪري اهي ڪوششون يادگار رکن ٿيون. ڪيپٽن جارج اسٽئڪ سن 1849ع ۾ بمبئيءَ مان ٻه ڪتاب شايع ڪيا: هڪ انگريزي - سنڌي ڊڪشنري ۽ ٻيو سنڌي ٻوليءَ جو گرامر، جنهن جي آخر ۾ ”راءِ ڏياج ۽ سورٺ“ جي آکاڻي ۽ دودي چنيسر جو قصو پڻ شامل ڪيو ويو ، ”ننڍو سنڌي ويا ڪرڻ“ منشي اڌارام ٿانور داس 1854ع ۾ ڇپايو. ڊاڪٽر ارنيسٽ ٽرومپ ”سنڌي پاٺا ولي“ “A Sindhi Reading Book in Sanskirt (Devangri) & Arabic Character” لنڊن مان 1858ع ۾ ڇپايو، ان ڪتاب ۾ چڱيءَ طرح سمجهايو ويو آهي ته سنڌي حرف /ٻ/، /ڏ/، /ڄ/ ۽ /ڳ/ ڪيئن اچارجن ٿا. 1860ع ۾ ميان محمد حيدرآباديءَ منشي پرڀداس ”سنڌي صرف ونجو“ جي نالي سان گرامر لکيو. وڏيءَ محنت سان ڪيل اِهي اوائلي ڪوششون ساراهڻ جوڳيون ته آهن، پر هنن گرامرن ۾ تحقيق جو ڪوبه ترورو موجود ڪونه آھي. پهريون مڪمل گرامر ڊاڪٽر ارنيسٽ ٽرومپ صاحب 1872ع ۾ لنڊن ۽ ليپزگ مان شايع ڪرايو. ٽرومپ صاحب هن گرامر ۾ شاهه جي رسالي مان مثال کنيا. گرامر لکڻ جو طريقو سنسڪرت وارو ئي آهي. علم نحو تي پڻ ڪافي قدر روشني وڌي وئي آهي. ڊاڪٽر صاحب پنهنجي گرامر ۾ سنڌي زبان جي آوازن، انهن جي مخرج ۽ مفرد ۽ گڏيل آوازن تي چڱو مواد پيش ڪيو آهي. جيتوڻيڪ موجوده زماني ۾ ڊاڪٽر صاحب جا ڪي نتيجا پراڻا پيا لڳن، پر انهيءَ هوندي به ان زماني جي وصف موجب سندس نظريا بلڪل وزندار ۽ درست آهن . ڊاڪٽر ٽرومپ صاحب 62 - 1861ع ۾ جرمن ٻوليءَ ۾ ٻه مضمون لکيا، جن ۾ سنڌي، پراڪرت ۽ سنسڪرت ۾ صوتياتي هڪجهڙايون بحث هيٺ آنديون، ۽ گهــَـرو تعلق ڏيکاريو. گرامر لکڻ وقت يعني 1872ع ۾ سنڌي ٻوليءَ کي سنسڪرت جي ڄائي ڏيکاريو. بيمس، آريائي ٻولين جو تقابلي گرامر "Comparative grammer of Modern Aryan Languages in India” جا ٽي جلد لکيا. پهريون سن 1872ع ۾، ٻيو 1875ع ۾ ۽ ٽيون 1880ع ۾، تنهن ۾ سنڌي ٻوليءَ کي به شامل ڪيائين. ڊاڪٽر آر. ڪالڊويل سن 1875ع ۾ هڪ تقابلي گرامر لنڊن مان ڇپرايو. نالو هئس: "A Comparative grammer of Dravidian or South Indian family of Languages.” ڪتاب ۾ نه سنسڪرت ۽ مارواڙي ٻولين جي ڀيٽ ڪيل آهي، پر سنسڪرت تي دراوڙي اثرن جي اپٽار به ڪندو ويو آهي. هن ڪيترن هنڌن تي سنڌي ٻوليءَ جا به مثال ڏنا آهن . انگريزي لوڪن کي سنڌي سيکارڻ لاءِ مرزا علي قلي بيگ سن 1883ع ۾ هڪ گرامر لکيو. مسٽر سيمور 1884ع ۾ ٽرومپ صاحب جي گرامر تان مدد وٺي هڪ گرامر لکيو. پهريون سنڌيءَ ۾ لکيل گرامر ”نئون سنڌي ويا ڪرڻ“ ديوان جهمٽمل نارو مل وسڻائي جو سن 1892ع ۾ ڪراچيءَ ۾ ڇپيو. وسڻائي صاحب سنسڪرت ويا ڪرڻ ۽ ٽرومپ صاحب جي گرامر تي آڌار ڪيو آهي. ان جي هڪڙي خاص خوبي اها آهي. ته وياڪرڻي شبدن جا عربي نالن سان گڏوگڏ سنسڪرت نالا به ڏنا اٿس. هن جو چوڻ آهي ته سنڌي ٻولي، جنهن جو مــُـول سنسڪرت آهي. تنهن جي وياڪرڻي حرفن لاءِ عربي نالا ڪم آڻڻ آهي، گويا ”ڌڙ ريڍو، سسي ٻاڪري . ”لنگوسٽڪ سروي آف انڊيا“ مسٽر گريئرسن جو مشهور و معروف ڪتاب آهي، ان جو اٺون جلد 1919ع ۾ پڌرو ٿيو، جنهن جي پهرين حـصي ۾ سنڌي ٻوليءَ تي تحقيق ڪيل آهي. سندس تحقيق جي هڪ خصوصيت اها آهي ته سنڌي ٻوليءَ جي ڪن آوازن تي روشني وڌي وئي آهي. سنڌي صوتيات جون ڪي خصوصيتون سنسڪرت جي صوتيات مان ڀيٽي پيش ڪيون ويون آهن . مسٽر گريئرسن سنڌي ٻوليءَ جي مختلف مڪاني لهجن: لاڙي، ٿري، ڪڇي، لاسي وغيره جو به جائزو ورتو آهي. ساڳئي وقت وچوليءَ کي معياري سنڌي طور ڪم آندو اٿس. گريئرسن صاحب جو رايو آهي ته وچ هندستان واريون ٻوليون هڪٻئي سان مشابهت رکن ٿيون ۽ سرحدي ٻوليون وري پاڻ ۾ نسبت رکن ٿيون. اهڙيءَ طرح هن هند آريائي ٻولين کي ٻن گروهن ۾ ورهايو آهي: هڪ اندروني آريائي ٻولين وارو، ۽ ٻيو بيروني آريائي ٻولين وارو. سنڌي ٻوليءَ کي بيروني آريائي ٻولين ۾ شامل ڪيو اٿس . ٽي . جي بيلي، سن 1922ع ۾ سنڌي آوازن تي ڇنڊڇاڻ ڪئي ۽ چوسڻا آوازن تي نوٽ لکيو. سر رالف - ايل - ٽرنر پڻ 1923ع ۾ سنڌي صوتيات تي تحقيق ڪئي ۽ آوازن جا مخرج ٻڌايا. لفظن جا بنياد / ڌاتو/ اصليت پڻ ٻڌائي. ٽرنر صاحب موجب سنڌي ٻوليءَ ۾ دراوڙي عنصر موجود آهي. ڏنداوان آواز ان جو مثال آهن، جيڪي قديم هندستاني آهن. شمس العلماء مرزا قليچ بيگ ،21-1916ع ۾ چئن ڀاڱن ۾ سنڌي وياڪرڻ لکيو. علم صرف ۽ علم نحو عربي ۽ فارسي اصولن موجب تيار ڪيو. مرزا صاحب ٽرومپ جي گرامر کان پڻ مدد ورتي آهي. ساڳئي وقت مرزا صاحب سنڌي آوازن کي بيان ڪندي سرن واري حـصي ۾ ڪافي اضافو ڪيو. 26-1925ع ۾ ڀيرومل مهر چند آڏواڻي جو ”وڏو سنڌي وياڪرڻ“ ڇپيو پهرين جلد ۾ ديوان صاحب آوازن جي مخرج مرڪب آوازن جي باري ۾ جيڪي ڪجهه لکيو آهي، سو سڀ ٽرمپ جي گرامر تان ترجمو ڪيو ويو آهي. بهرحال مرزا قليچ بيگ ۽ ديوان ڀيرو مل جا ڪتاب صوتيات جي تحقيق ۾ قيمتي اضافا آهن، جن کي نظرانداز ڪرڻ يا گهٽ سمجهڻ احسان فراموشي ۽ بي قدري ٿيندي . سنيتي ڪمار چئٽرجي سن 1922ع ۾ ڪتاب لکيو، جنهن جو نالو هو: ”Phonetic transcriptions from Indian languages”.. هن ڪتاب ۾ سنڌيءِ ٻوليءَ جي باري ۾ مختصر احوال ڏنو ويو آهي. سر آر - ايل - ٽرنر جو هڪ ٻيو ڪتاب سن 1937ع ۾ پڌرو ٿيو، جنهن ۾ نيپالي ۽ سنڌي ٻولي جي ڀيٽ ڪئي وئي. ڀيرومل مهرچند آڏواڻي ”سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ“ 1941ع ۾ لکي شايع ڪئي. سنڌي ادبي بورڊ طرفان 1956ع ۾ ٻيهر ڇاپي وئي. ڀيرومل جي راءِ موجب موجوده سنڌي ٻولي وراچڊ اُپڀرنش جي ڄائي آهي، جا وري پنجاب واري شور سيني پراڪرت جي ڌيءَ آهي . انهيءَ شورسيني پراڪرت تي وري داردڪ ٻولين جو اثر پيو، جنهنڪري اها اپڀرنش يعني بگڙيل ٿي پئي . سرائڪي، ملتاني، ڪشميري ۽ ڪوهستاني ٻوليون انهن داردي ٻولين جو اولاد آهن . محترم ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ، ڊاڪٽر الانا، ڊاڪٽر لڇمڻ خوبچنداڻي ۽ جناب سراج الحق ميمڻ طرفان بعد ۾ ٿيل تحقيق موجب ڀيرومل آڏواڻيءَ جا ڪڍيل نتيجا هاڻ غلط ثابت ٿي چڪا آهن. سنيتي ڪمار چئٽرجي 1942ع ۾ هڪ ڪتاب لکيو “Indo Aryan & Hindi” جيڪو احمد آباد ۾ ڇپيو. سنڌيءَ ٻولي تي تحقيق ڪندڙن مان اڪثر عالمن هن ڪتاب مان حوالا ڏنا آهن. ڏيارام مير چنداڻي سنڌي گرامر ٻن ڀاڱن ۾ لکيو، پهريون 1843ع ۾، ٻيو 1945ع ۾ شايع ٿيو. مشهور دانشور ۽ سياستدان شري جيرامداس دولترام پڻ سنڌي ٻوليءَ تي تحقيق ڪئي آهي. سن 1975ع ۾ آل انڊيا اورينٽل ڪانفرنس جي صدارتي خطبي ۾ پنهنجا نتيجا بيان ڪيائين: (1) وراچڊ ۽ سنڌيءَ جي خاص خصوصيتن جي ڀيٽ ڪرڻ مان معلوم ٿيو ته سنڌي ۽ وراچڊ جي وچ ۾ ڪابه مناسبت ڪانهي. (2) سنڌي هڪ خود مختيار ٻولي آهي، جيڪا ديسي سنڌي پراڪرت مان اُسري آهي. ۽ ديسي سنڌي اپڀرنش ۾ تبديل ٿي آهي . سن 1958ع ۾ ٽيڪساس يونيورسٽي آمريڪا ۾ مسٽر جون - جي - بورڊي سنڌي ٻوليءَ تي سائنسي بنيادن تي تحقيق ڪئي. ”اسپيڪٽروگرافي“ جي مدد سان ”چوُسڻا آواز“ جون خصوصيتون معلوم ڪيون. ڀارت جي مشهور سنڌي ماهر لسانيات ڊاڪٽر لڇمڻ مولچند خوبچنداڻي 1958ع ۾ سنڌي ٻوليءَ ۾ پهريون دفعو لسانيات جي اصولن تحت ڪتاب لکيو ”اسان جي ٻولي“. ڪتاب جي هڪ خصوصيت اها به آهي ته مثال جيڪي کنيا ويا، سي ڳالهائڻ واري ٻوليءَ مان کنيا ويا ۽ نه لکت واريءَ ٻوليءَ مان. اهڙيءَ طرح ڳالهائڻ ۾ ايندڙ ٻولي ۽ لکڻ ۾ فرق پڻ ڏيکاريو ويو. لڇمڻ خوبچنداڻي صاحب پنسلوانيا يونيورسٽي آمريڪا ۾ 1961ع ۾ ايم - اي - جي ڊگريءَ لاءِ تحقيقي مقالو لکيو، جنهن جو عنوان آهي: "The phonology & Morphonemics of Sindhi" خوبچنداڻي صاحب پنهنجي مخصوص لهجي کي نظر ۾ رکي پوءِ سنڌي صوتيات تي ڪم ڪيو آهي ۽ علمي لحاظ کان بلڪل عمدو ڪم ٿيل آهي، ڇو ته جديد لسانيات جي روشنيءَ ۾ آمريڪا جي ماهر استادن جي رهبريءَ هيٺ لکيو اٿس، انڪري پنهنجي دائري اندر بلڪل ڪارآمد ڪتاب آهي . بمبئيءَ جي مشهور سنڌي ليکڪا پوپٽي هيراننداڻيءَ سن 1961ع ۾ سنڌي ٻوليءَ جي باري ۾ ڪتاب لکيو ”ڀاشا شاستر“. پوپٽيءَ جو چوڻ آهي: ”سنڌي سنسڪرت مان نڪتل نه آهي، پر سنڌي ۽ سنسڪرت جو بنياد ساڳيو آهي. ٻنهي جو سرچشمو سنڌو ماٿر جي اصل آريائي ٻولي آهي. سنسڪرت اوائلي مول ڀاشا جو هڪ روپ آهي ۽ سنڌي ٻيو روپ. هڪ ماءُ جون ڌيئون هئڻ ڪري ٻنهي ۾ سمانتا آهي . هندستان جي هڪ ٻئي ليکڪ شري ليلي رُچنداڻيءَ پڻ 1961ع ۾ پنهنجو مقالو ”سنڌي ٻوليءَ جو اُتهاس“ لکيو، جيڪو ”نيئن دنيا“ ۾ قسطوار ڇپيو. ليلي جي تحقيق موجب: ”سميري سڀيتا ۽ سنڌو جي وچ ۾ گهرو رشتو هو. انهيءَ وسهڻ لاءِ ڪافي سبب ملن ٿا ته اوائلي سنڌي ٻولي هڪ الڳ نوعيت واري ٻولي هئي، جنهن تي پوءِ نه صرف انڊو - يورپي گروهه جو، پر سامي گروهه جو به اثر پيو، جنهنڪري ان جو روپ ايترو ته بدلجي ويو، جو اڄ سندس الڳ نوعيت پوريءَ طرح پروڙڻ مشڪل ڪم ٿي پيو آهي. اتهاسڪ احوالن مان اهو به پتو پوي ٿو ته سنڌي ۽ سامي لوڪ گڏو گڏ رهندا هئا. البت سامي گروهه جو اثر سنڌي ٻوليءَ تي شروعاتي دؤر ۾ ئي ضرور پيو هوندو. موهن جي دڙي واري سڀيتا جي سمي ۾ ڪجهه سامي لوڪ اتر - اولهه هند ۾ رهندا هئا ۽ اوائلي سنڌين، سميرين، اڪڙي ۽ بابلي لوڪن جو هڪ ٻئي سان گهرو رشتو هو. سنڌي ٻوليءَ جي معرفت ئي آريائي ۽ سامي ٻولين جو پاڻ ۾ ميلاپ ٿيل ٿو ڏسجي. سنڌي ٻوليءَ ۾ ڪيترا اهڙا الفاظ آهن، جي سڌوسنئون سامي گروهه جي ٻولين سان واسطو رکن ٿا. محترم ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ جو ڪتاب ”سنڌي ٻوليءَ جي مختصر تاريخ“ سن 1962ع ۾ ڇپيو، تنهن جو ٻيو سـُڌريل ۽ ۽ وڌايل ڇاپو 1980ع ۾ نڪتو. ڊاڪٽر بلوچ صاحب جي تحقيق جا نتيجا هن ريت آهن : (1) سنڌي قبل از تاريخي قديم تهذيب جي ٻوليءَ جا آثار موهن جي دڙي جي کنڊرات مان مليل مهرن ۾ محفوظ آهن. انهيءَ قبل از تاريخي قديم ٻوليءَ جي حقيقت معلوم نه ٿي سگهي آهي، ٿي سگهي ٿو ته اها ڪا ”سامي صفت“ ٻولي هجي، جيڪا عراق جي قديم ”سميري تهذيب“ ٻوليءَ جي ساٿياري هئي. مقامي طور ان جي دراوڙي سلسلي سان نسبت ٿي سگهي ٿي. (2) موجوده سنڌي ٻولي سنئون سڌو سنسڪرت مان نڪتل ناهي. (3) سنڌي انهيءَ وراچڊ اپڀرنش مان نڪتل ڪانهي، جنهن جو ذڪر اڳين نحوين ڪيو آهي. سنڌيءَ جو خمير سنڌ جي سرزمين ۾ تيار ٿيو. ان جو بــُڻ بنياد، ان جو موروثي سرمايو ئي آهي، جنهن جي تاريخ سنسڪرت کان اڳ واري ”پروٽو - پراڪرت“ يا ”پهرين پراڪرت“ تائين پهچي ٿي . ڊاڪٽر غلام علي الانا صاحب، سن 1963ع ۾ لنڊن يونيورسٽيءَ ۾ ايم اي (لسانيات) ڊگريءَ لاءِ مقالو لکيو، جنهن جو عنوان آهي: . “Arabic Element in Sindhi”. آمريڪا جي پنسلوانيا يونيورسٽي ۾ ئي ڊاڪٽر لڇمڻ خونچنداڻي پنهنجي پي . ايڇ . ڊي ڊگريءَ لاءِ 1963ع ۾ ٿيسز لکي، جنهن جو عنوان آهي: “The Acculmation of Indian Sindh to Hindi” اُن ۾، ورهاڱي کان پوءِ هند ۾ لڏي آيل سنڌين جي ٻوليءَ جي آوازن ۾ تبديلين جو مطالعو ڪيل آهي. “Language in Contact” جي موضوع تي پهرين ڪوشش آهي. سراج الحق صاحب جو مشهور ڪتاب ”سنڌي ٻولي“ سن 1964ع ۾ ڇپيو. سراج جي هن تحقيق جو تاتپرج هي آهي: (1) سنڌي ٻولي ڪنهن ٻي ٻوليءَ جي پراڪرت نه، پر هڪ اصلوڪي بنيادي ٻولي آهي، جنهن جو سڌو تعلق ٻين هند - يورپي ٻولين سان گهرو آهي، پر ٻوليءَ جي اوسر ان طرح جي نه آهي، جئين يورپي عالمن، هيمچندر ۽ مارڪڻڊيه جي مختصر اشارن مان پنهنجي پسند جو مطلب ڪڍڻ چوڻ گهرن ٿا. (2) تاريخ کان اڳ واري دؤر ۾ هڙپا کان موهن جي دڙي تائين هڪ قوم آباد هئي، جنهن وٽ سٺو تمدن هو ۽ جنهن کي سڌريل زبان هئي. پوءِ ڪنهن وچين دؤر ۾ خانه جنگي ۽ ڪن سماجي صورتن جي تفاوتن سبب انهن ماڻهن جي تهذيب برباد ٿي وئي ۽ ڪي قبيلا لڏي، اوڀر ۽ اولهه طرف وڌيا. انهن مان ڪي قبيلا سمير ۽ بابل وارن علائقن ۾ وڃي رهيا ۽ تهذيب قائم ڪيائون. سنڌو تهذيب ان تهذيب جو سرچشمو هئي. جيڪي قبيلا اوڀر طرف ويا تن گنگا جمني دوآبي ۾ رهي، پنهنجي تهذيب قائم ڪئي. ان تهذيب هڪ نئون سماج قائم ڪيو، جنهن ويدڪ ڌرم جي صورت اختيار ڪئي. سنڌي زبان جتي جتي وئي، تتي تتي مڪاني محاورن سان گڏجي هڪ نئين زبان ٺهي پئي. سراج، موهن جي دڙي مان هٿ آيل مهرن جي لکيتن جو ملهه مقرر ڪندي پڙهڻ جي ڪوشش ڪئي آهي. سن 1960ع کان 1970ع واري ڏهاڪي ۾ سنڌي ٻويءَ جي بــُڻ بنياد تي مختلف عالمن ۽ محققن جا سنڌ توڙي هند ۾ تمام گهڻا بحث مباحثا، اخبارن، رسالن ۽ مخزنن ۾ شايع ٿيندا رهيا. ڊاڪٽر غلام علي الانا صاحب جو ڪتاب ”سنڌي صورتخطي“ سن 1964ع ۾ ڇپيو. انهيءَ ڪتاب ۾ سنڌي صورتخطيءَ جو تحقيقي انداز ۾ جائزو ورتو ويو آهي ۽ انهيءَ جو تاريخي پس منظر پڻ پيش ڪيو ويو آهي. عام صورتخطيءَ جي ڪيترين ئي غلطين جي نشان دهي ڪئي وئي آهي. الانا صاحب هن ڪتاب ۾ پنهنجي طرفان درست صورتخطيءَ لاءِ ڪافي سفارشون پيش ڪيون آهن. ڊاڪٽر مرليڌر ڪشنچند جيٽلي سن 1965ع ۾ پونا يونيورسٽيءَ مان ڊاڪٽوريٽ جي ڊگري حاصل ڪئي. ڊگريءَ لاءِ جيڪا ٿيسز لکي، تنهن جو عنوان آهي: “Morphology of Sindhi” (سنڌي صرفيات). جيٽلي صاحب وچولي سنڌي محاوري کي معياري سنڌي طور ڪم آندو ۽ ڊاڪٽر ٽرومپ جي گرامر وارن ڳالهائڻ جي نون لفظن موجب، نحوي بناوتن تي دل کولي بحث ڪيو آهي. پر ڇنڊڇاڻ جي طور طريقي ۾ چند لغرشن جي باوجود، هن ڪتاب ۾ عالمن ۽ محققن جو جوڳو ڌيان ڇڪائڻ لاءِ ڪافي مواد موجود آهي. جديد لسانيات جي ميدان ۾ ڊاڪٽر الانا صاحب جو اهم ڪتاب ”سنڌي صوتيات“ سن 1967ع ۾ ڇپيو. الانا صاحب جو هيءُ ڪتاب سنڌي صوتيات جي ڏس ۾ پهريون ڪتاب آهي. هن ڪتاب ۾ سنڌي آوازن جا مخرج ٻڌايا ويا آهن. سنڌي وينجنن جا قسم ۽ سنڌي ســُـرن جو بيان ۽ سندن خصوصيتون ماهرانه انداز ۾ سمجهايون ويون آهن. لسانيات جي انگريزي اصطلاحن جا سنڌيءَ نعم البدل ڏنا ويا آهن، جن کي لسانيات جي ٻين ماهرن به تسليم ڪيو آهي. سن 1968ع ۾ پروفيسر علي نواز حاجن خان جتوئيءَ جو ڪتاب ”علم لسان ۽ سنڌي زبان“ شايع ٿيو. جتوئي صاحب جو هيءُ ڪتاب سنڌي لسانيات جو بنيادي ڪتاب تصور ڪيو وڃي ٿو. ڪتاب ۾ سنڌي صوتيات ۾ سنڌي صوتياتي نظام جو اڀياس، سنڌي صرفيات نحو، معنيات، لساني جاگرافي ۽ تقابلي لسانيات جا اصول سمجهايا ويا آهن. لسانيات جي مشهور ماهرن جهڙوڪ: بلوم فيلڊ، آر - ايڇ - رابنس، بلاخ ۽ ٽرئگر، برٽل مامبرگ، رابرٽ - اي - هــِـل وغيره جي معروف ڪتابن مان حواجي 1969ع ۽ 1970ع دوران ڪوپن هيگن انسٽيٽيوٽ آف ايشين اسٽڊيز جي ماهرن آسڪو پرپولا ۽ سيمو پرپولا، ڪمپيوٽر ذريعي موهن جي دڙي مان مليل مهرن جي قديم لکيتن کي پڙهڻ ۾ ڪاميابي حاصل ڪئي. هنن ماهرن جي دعويٰ آهي ته”موهن جي دڙي واري ٻولي دراوڙي ٻولين جي ماءُ آهي، جنهن مان اهي دراوڙي ٻوليون اُسريون آهن. هنن ماهرن ڪن مهرن جون پڙهڻيون به ڏنيون آهن. انهن جي ڪڍيل نتيجن ۽ پڙهڻين مان حاصل ڪيل ڪي لفظ اڄ به سنڌي ٻوليءَ ۾ موجود آهن. انهن ماهرن دراوڙي ٻولين جي وياڪرڻ جي روشنيءَ ۾ موهن جي دڙي واري ٻوليءَ جي ڇنڊڇاڻ ڪئي آهي، ۽ موهن جي دڙي واري ٻوليءَ کي Proto-Dravidian”“ ٻولي سڏيو آهي . مرڪزي اردو بورڊ لاهور طرفان 1970ع ۾ ڊاڪٽر شرف الدين اصلاحي جو ڪتاب ڇپيو ”اردو سنڌي ڪي لساني روابط“. اصلاحي صاحب جو هيءُ پي - ايڇ - ڊي لاءِ لکيل مقالو آهي، جو هن 1965ع ۾ لکيو. هن تحقيقي مقالي ۾ اردو سان ڀيٽ ڪندي سنڌي ٻوليءَ تي جنهن نموني تحقيق ڪيل آهي، سو قابل داد آهي. مس آر - پي - ييگورايا، انسٽيٽيوٽ آف اورينٽل اسٽڊيز ماسڪو ۾ سنڌي ٻوليءَ تي هڪ تحقيقي مقالو سن 1966ع ۾ روسي زبان ۾ لکيو، جنهن ۾ سنڌي ٻوليءَ جو تعارف ۽ اُچارن جو طريقو، سنڌي حرف ۽ نحو تي روشني وڌل آهي. هن ڪتاب کي 1971ع ۾ اِي- ايڇ - زيپان انگريزيءَ ۾ ترجمو ڪيو، ۽ ماسڪو ۾ ڇپيو. ڊاڪٽر الانا صاحب سن 1974ع ۾ ”سنڌي ٻوليءَ جو بــُـڻ بنياد“ ڪتاب لکيو. ڪتاب ۾ سنڌي، سنسڪرت ۽ دراوڙي ٻولين جي تفصيلي ڀيٽ ڪئي ويئي آهي. جيڪي نتيجا اخذ ڪيا ويا، سي آهن: (1) موهن جي دڙي واري ٻولي جا قديم دراوڙي ٻولي هئي. (2) سنڌي ٻولي ۽ دراوڙي ٻولين جي صوتياتي نظام، حرفي ۽ نحوي سٽاءَ ۾ هڪجهڙائي آهي. (3) سنڌي ٻولي بنيادي طور غير آريائي ٻولي آهي، جنهن کي سئندوَ يعني سنڌي ٻولي چئي سگهجي ٿو، جا بنيادي طور توراني ٻولين جي خاندان سان واسطو رکي ٿي. (4) سنڌي ٻوليءَ جون پاڙون موهن جي دڙي جي قديم تهذيب ۾ کتل آهن، ۽ جيڪا ساڳي موهن جي دڙي واري قديم ٻولي آهي، جا سئندو/ سئندوي/ سندوي مان روپ بدلائيندي، سنڌي ٻولي سڏجڻ لڳي آهي، جا مختلف ٻولين کان اثر وٺندي، جيئندي، پنهنجن خوبين ۽ انوکين ڳالهين کي پاڻ ۾ بچائيندي ۽ محفوظ رکندي اڄ به پنهنجي انفراديت قائم رکيو بيٺي آهي . ڊاڪٽر الانا صاحب جو لسانيات جي ميدان ۾ پنجون ڪتاب 1979ع ۾ جڳ مشهور اداري سنڌ الاجي طرفان ڇپايو ويو آهي، جنهن جو عنوان آهي. ”سنڌي ٻوليءَ جي لساني جاگرافي.“ سنڌي ٻوليءَ جي لساني جاگرافيءَ تي هن کان اڳ ڪاڪي ڀيرومل به پنهنجي ڪتاب”سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ “ ۾ سنڌي جي مختلف لهجن تي ڪجهه روشني وڌي هئي، پر لساني جاگرافيءَ جو بنيادي ڪتاب سمجهيو ويندو. ڪتاب نقشن ۽ چارٽن سان سينگاريل آهي. ڪتاب پنجن حصن ۾ ورهايل آهي: (1) ڪــَـڇ ۾ سنڌي ٻوليءَ جو ڦهلاءُ (2) ڪاٺياواڙ ۽ گجرات ۾ سنڌي ٻوليءَ جو ڦهلاءُ (3) راجستان ۾ سنڌي ٻوليءَ جو ڦهلاءُ (4) بلوچستان ۾ سنڌي ٻوليءَ جو ڦهلاءُ (5) سرائڪي ايراضيءَ ۾ سنڌي ٻوليءَ جو ڦهلاءُ. ڊاڪٽر الانا صاحب جي دعويٰ آهي ته هن ڪتاب ۾ سنڌي ٻوليءَ جي لساني جاگرافيءَ جون حدون مقرر ڪيون ويون آهن، ته جيئن پڙهندرن کي معلوم ٿي سگهي ته سنڌي زبان جون جاگرافيائي حدون ننڍي کنڊ ۾ ڪيستائين ڦهليل آهن. انهن حدن تائين سنڌي زبان جي ڦهلجڻ ۽ پکڙجڻ جا سبب ۽ ڪارڻ ڪهڙا هئا؟ لسانيات جي جڳ مشهور ماهرن جيڪي اصول مقرر ڪيا آهن، انهن اصولن جي راهه وٺي هن ڪتاب ۾ سنڌي زبان جي لساني جاگرافيءَ واري موضوع تي ڇنڊڇاڻ ڪئي ويئي آهي. موجوده وقت سنڌي ٻوليءَ تي سائنسي بنيادن تي جديد سائنسي اوزارن جي مدد سان تحقيق ڪرڻ جي تمام گهڻي ضرورت آهي. هڪ مڪمل لئنگويج لئبارٽري جي سهوليت، سنڌ يونيورسٽي، سنڌ الاجي، سنڌي ادبي بورد، سنڌ ٽيڪسٽ بوڪ بورڊ ۾ ڪٿي به ميسر ڪانهي. ڪمپيوٽر توڙي ٻين جديد ترين برقياتي ساز و سامان جي ذريعي حاصل ڪيل ٺوس نتيجن جي روشنيءَ ۾ سنڌي ٻولي تي تحقيق ٿيڻ گهرجي. هيءُ فرض اعليٰ ادبي ۽ علمي ادارا ئي خوش اسلوبيءَ سان سرانجام ڏئي سگهن ٿا.لا ڏنا ويا آهن. لسانيات جي ميدان ۾ نوان سنڌي اصطلاح پيش ڪيا ويا آهن.[31]

موو حب ويب سائيٽ جي سروي

موو حب (MoveHub) ويبسائيٽ جي سروي مطابق پاڪستان ۾ جتي سرڪاري ٻولي انگريزي ۽ اردو آهي اتي ان جي اندازي مطابق سنڌي ٻولي ڳالهائي ويندڙ ٻيو نمبر ٻولي بڻجي وئي آهي. پرڏيهه وڃڻ لاءِ مختلف نمونن جي ڄاڻ مهيا ڪندڙ ويب سائيٽ جي سروي مطابق سنڌي ٻولي پاڪستان ۾ ڳالهائي ويندڙ ٻولين ۾ ٻئين نمبر تي پهچي وئي آهي. ويب سائيٽ موجب پاڪستان جتي سرڪاري ٻولي اردو آهي ۽ پنجاب جي آبادي وڏي هجڻ ڪري پهرين نمبر تي ڳالهائيندڙ زبان پنجابي آهي ۽ ملڪ ۾ ٻئين نمبر تي ڳالهائجندڙ ٻولي سنڌي آهي. هن ويب سائيٽ جي سروي مطابق دنيا ۾ ساڍا ست ڪروڙ سنڌي ڳالهائيندڙ آهن. پر اها ڳالهه پوري پڪ سان نٿي چئي سگهي ته هن ويبسائيٽ جي سروي ڪيتري حد تائين صحيح آهي. [32] [33] [34] [35]

لپيون

رسم الخط کي”لپي“ بہ چيو ويندو آھي. رسم الخط معنا ”لکت جو رواج.“ ھر سڌريل ٻوليءَ کي ھڪ مناسب ۽ ٺھڪندڙ رسم الخط (Script) ضرور ھوندي آھي. جن ٻولين وٽ رسم الخط جي نعمت نہ آھي، اھي لکيل ادب کان خالي زبانون سڏبيون آھن ۽ انھن جي حيثيت صرف ڳالهائڻ واري زبان (Spoken language) تائين محدود ھوندي آھي. 1853ع ۾ سنڌي بوليءَ لاءِ جيستائين هاڻوڪي رسم الخط (گاڏڙ عربي-فارسي-سنڌي رسم الخط) منظور نه ٿي ھئي سنڌي زبان ڪيترن ئي مختلف رسم الخطن ۾ لکي ويندي ھئي. جن ۾: گرمکي، ديوناگري، عربي، فارسي، خداوادي يا خدابادي،

خدابادي لپي ۾ لکيل دودو چنيسر قصي جي ڪتاب جو پوش

لھاڻڪي، ميمڻڪي، خوجڪي، ٺٽائي، گجراتي، شڪارپوري، ساکرو، ونگائي، سيوهاڻي، ڀاٽيائي. اھڙي طرح ويهين صديءَ جي آخر ۾ سنڌ ۾ حليم بروھي (1935-2010ع)، سراج (11933-2013ع)، چندر راماڻي ۽ ٻين سنڌيءَ لاءِ رومن اسڪرپٽ جي تجويزون به ڏنيون. [36] [37]

موهن جي ڌڙي مان مليل مهرون ۽ سنڌي ٻوليءَ جي لکت وارا اهڃاڻ

قديم سنڌي ٻوليءَ جي لکت وارا اُهـڃاڻ سڀ کان پهريان موهن جي دڙي مان مليل مهرن واري لکت ۾ موجود آهن. انهن اکرن مان لفظ ٺاهڻ جو اُصول کاٻي کان ساڄي ۽ مٿان کان هيٺ لکڻ وارو هو، اُهي لکت وارا اصول 6000 سال قديم آهن. ايئن کڻي چئجي ته تاريخ لکڻ کان اڳ واري دؤر جا آهن.(1 ) ان دؤر ۾ به حرف علت ۽ حرف ساڪن جو سنڌي لکت ۾ اُصول موجود هو. جنهن جي شاهِدي جرمنيءَ جي ماهر ڪرٽ چائلڊ مين (Kurt Childman) پنهنجي ڪتاب Decipherment of Indus Valley Script ۾ ڏني آهي. ھُن سنڌولکت (Indus script) جي ٻه هزار مُهرن جو ترجمو سنڌي ٻوليءَ جي مدد سان ڪيو آهي. جنهن ۾ هن 22 حرف ساڪن ۽ چئن حرف علت جي الفابيٽ سان ترجمو ڪيو آهي. سندس ڪتاب انٽرنيٽ تي موجود آهي. (2) ان کان علاوه عطا محمد ڀنڀري پڻ سنڌو لکت جو ترجمو ڪيو آهي.

براهمي لپي

پهرين صديءَ جي شروعات ۾ براهمي لپي، سنڌو لکت مان ٺاهي وئي، اشوڪ بادشاهه پنهنجي دؤر ۾ پنهنجي حڪومتي وهنوار کي هلائڻ لاءِ براهمي لکت ڪم آندي، براهمي لکت ۾ 33 حرف ساڪن ۽ 10 حرف علت وارو اُصول پڻ شامل هو، جيڪي سنڌي ٻولي لکڻ لاءِ ڪيترين ئي صدين تائين جاري رهيو.

گُپتا لپي

پنجين صديءَ ۾ گُپتا لکت، براهمي لکت مان ٺاهي وئي، گپتا لکت ۾ 33 حرف ساڪن ۽ 8 حرف علت شامل هُئا. جيڪا گپتا دؤر ۾ سنڌي ٻولي لکڻ لاءِ ڪافي عرصي تائين ڪم ايندي رهي.

شاردا، نگري ۽ سدڌرام لپيون

ڇهِين صَدِيءَ ۾ گُپتا لکت جي ذريعي شاردا، نگري ۽ سدڌرام لکتن جنم ورتو ۽ ٻارهين صديءَ تائين لکت جي ڪم اِينديون رَهيوُن. اُنهن لکتن کي ڀينَر سڏجي ٿو. ڇو تَه اِهي ٽيئي لکتون ساڳي دؤر ۾ مُختلف علائقن ۾ لکت لاءِ ڪم اينديون هُيون.

شاردا لکت

شاردا لکت، ڪشمير واري علائقن ۾ استعمال ٿيندي رهي، اِن لکت ۾ 35 حرف ساڪن ۽ 13 خودمختيار حرف علت ۾ 13 غير خودمختيار حرف علت شامل هُئا، جيڪي لکت ۾ اُصول طور ڪم اِيندا هئا. عظيم سنڌ (Greater Sindh) جي خطي ڪشمير ۾ رهندڙ سنڌي ماڻهو شاردا لکت سان پنهنجي ٻولي لکندا هئا.

ناگري لکت

ناگري لکت (Nagari script) سنڌ جي ٿَرَ ۽ راجسٿان واري علائقي ۾ راجپوتن ۽ سومرن جي دؤر ۾ سنڌي ٻوليءَ لکڻ لاءِ 1350ع تائين ڪم ايندي رهي. اِن لکت ۾ 33 حرف ساڪن ۽ 10 خود مختيار حرف علت ۽ 10 غير خودمختيار حرف علت شامل هُئا.

سدڌام لپي

سدڌام لکت (Siddham script) انڊس ڪوهستان واري علائقن ۾ ٻُڌَ ڌرم جي عبادت ۾ ڪم ايندڙ mantra ۽ sutra لکڻ لاءِ 12 صديءَ تائين ڪم ايندي رهي. سِدڌام لکت ۾ 33 حرف ساڪن ۽ 12 خود مختيار حرف علت ۽ 12 غير خود مختيار حرف علت شامل هئا. جيڪي ٻولي لکڻ لاءِ اهم اُصول طور ڪم ايندا هُئا. سدڌام لکت خاص طور تي سنسڪرت لکڻ لاءِ جوڙيل هُئي ۽ سنسڪرت سنڌي ٻوليءَ جو مڪمل طريقو مڃيو ويندو هو.

جــارج اسٽيئــڪ پاران سنڌي ٻوليءَ ۾ گرام جو لکيل ڪتاب

جــارج اسٽيئــڪ (George Stack) پــنـهـنـجـي گـرامـر جــي ڪــتـاب (A Grammar of Sindhi language) ۾ لکيو آهي ته مون پنهنجو گرامر سنڌي ٻولي ۾ اِن ڪري لکيو آهي، جو برصغير ۾ سڀ کان وڌيڪ لفظ سنڌي ٻوليءَ ۾ ملي ٿي سگهيا.

سدڌام لکت جي سونهن

سدڌام لکت جي سونهن کان متاثر تي چين وارن پنهنجي ملڪ ۾ سدڌرام لکت پنهنجي مذهبي مواد لاءِ ڪم آندي ان کان پوءِ جاپان وارن پڻ سدڌام لکت پنهنجي ملڪ ۾ لکڻ ۽ پڙهڻ لاءِ ڪم آندي. هن وقت به جپان سدڌام لکت کي محفوظ رکيو پيا اَچن، ان جا اکر پنهنجي T.Shirts شرٽن تي لکائي پائيندا رهن ٿا. لاڪيٽن تي پڻ سدڌام لکت جا اکر لکرائي پنهنجي ڳلي ۾ پائيندا رهن ٿا. در حقيقت سدڌرام لکت سنڌي ماڻهن جي ايجاد آهي، جنهن کي وساريو ويو آهي يا انهن کان کسي وئي آهي.

ديوناگري لپي

ڏهين صديءَ کان ديوناگري لکت (Devanagri Script) شاردا، نگري ۽ سدڌام لکت مان ٺاهي وئي. ناگري لکت جا سمورا اکر ۽ ڪجهه شاردا ۽ سدڌام لکت جا اکر ديوناگريءَ اسڪرپٽ ۾ شامل ڪيا ويا. ان سان گڏوگڏ اکرن جي صورت ۾ به نواڻ آندي وَئي. ديوناگري 34 حرف ساڪن ۽ 13 حرف علت سان سنسڪرت لکڻ لاءِ تيار ڪئي وئي. سنسڪرت لفظ جي معنيٰ مڪمل يا تسلي بخش آهي. سنسڪرت الف-ب لاءِ چوڻ آهي ته اِها الف-ب مڪمل ۽ مضبوط ٺهيل آهي. اُهو، ان ڪري جو سنسڪرت الف-ب ۾ اکر سان گَڏُ اُن جو آواز به شامل ڪيو ويو هو. اِها ڳالهه چين وارن کي پسند آئي. انهن پنهنجن ملڪ ۾ اِن لکائي وارو طريقو شامل ڪيو. پر، انهن اکرن جي صورتن ۾ تبديلي آڻي ڇڏي آهي. ديوناگري رسم الخط مان ايشيا جي 22 ٻولين جي لکت لاءِ الفابيٽ واريون تختيون ٺاهيون ويون آهن. انهن ۾ انڊونيشيا، ملائيشيا، فلپائن، بنگلاديش، سري لنڪا ۽ ڀارت جي ملڪن جون ٻوليون شامل آهن. سنڌو درياهه جي ڪنارن سان قائم شهرن ۾ لکت جي لاءِ ڪم ايندڙ الف- ب تختين جو ذڪر ڪندي جارج اسٽيئڪ George Stack لکي ٿو ته هڪ، هڪ شهري علائقي ۾ پنهنجو، پنهنجو لکت جو نظام هو. [38] [39] [40]

=سنڌي ٻوليءَ جو ڏورانهن ديسن ڏانهن سفر

سنڌي ٻولي ترڪيءَ تائين ڪيئن پهتي، ڇا سنڌي ان وقت رابطي جي زبان ۽ شاهوڪار زبان هئي ڇا, ٿي سگهي ٿو ته سنڌي قديمي واپارين , جوڳين, علمي ماڻهن جي وسيلي هي سنڌي لفظَ سائين، اوطاق، گھڻو، مالو، رندو، اوستو، ارباب، آهر، صندلي، نهر، درياءُ، دهل، شلوار، قميص، کيسو ۽ ڪارو، اتي پهتا هجن, آسترا خان روس ۾ هڪ قديم جاءِ آهي, جنهن کي اتي جي ثقافت کاتي پاڻ وٽ ورتو آهي, سو سنڌي واپارين جو سراءِ هو, روس ۾ سوشلسٽ انقلاب اچڻ کان پوءِ سنڌي واڻيا اتان واپس ٿيا, اتي اهو يادگار ڇڏي آيا. تاشقند ۾ به انهن جو هڪ ڪميونٽي سينٽر هو , جتي هو, هولي جو تهوار ڪندا هئا, جنهن تهوار کي ازبيڪ زبان ۾ عيد چراغان چوندا هئا, اتي مقامي عورتن سان شاديون ڪري ٻار اتي ڇڏي ايندا هئا. ٿي سگهي ٿو ته اتي انهن جي پونئرن جي ڪري سنڏي لفظن جو پکيڙ اهڙن ملڪن ۾ ٿي هجي, مهاتما گانڌي جڏهن سامونڊي سفر تي برطانيا ويو پئي ته کيس, مالٽا ۾ سنڌي مليا هئا, جن کيس سندن سراءِ ۾ رهڻ ڏنو هو, اهڙو ذڪر هو ڪري ٿو, هاڻوڪي تحقيق مطابق, سنڌي زبان جي جاگرفيائي حد بندي پاڪستان جي ٽن صوبن ۽ هندوستان جي علائقي ڪڇ ڀڄ, اوڀر ٿر, تائين آهي, قديم سنڌ ۾ سنڌي زبان انهن علائقن جي لنگئا فرانڪا يا رابطي جي زبان هئي, شاهه جي رسالي ۾ انهن علائقن جي لغاتي لهجن جي ڄاڻ ملي ٿي. [41] [42]

سنڌي ٻوليء جي قدامت

سنڌي ٻوليءَ جي بڻ بنياد، صورت خطي، آفيس ۽ ڪاروبار ۾ استعمال ٿيڻ ۽ ان جو ڪارائتو ھجڻ تي بحث ٿيا ۽ ٿيندا رھندا. ان حوالي سان ڪن جو اهو خيال آهي ته سنڌي ٻوليءَ کي ڪتابي صورت ۾ انگريزن آندو، جيڪا ڳالهه سراسر غلط آھي. سنڌي ٻولي ۽ ان جي لپي جي قدامت جي اھڃاڻن لاءِ اسان وٽ محققن ۽ سياحن جا احوال موجود آھن جي ثابت ڪن ٿا ته ديبل، منصوره ۽ ملتان ۾ (مسلمانن جي شروعاتي دور ۾) عربي ۽ سنڌي ٻوليون ڳالھايون وينديون ھيون. سن 270ھ/ 883ع ۾ يعني اڄ کان 1110 سال اڳ قرآن پاڪ جو سنڌي ٻوليءَ ۾ پھريون ترجمو به ڪيو ويو (حوالو؛ پير راشدي) ان مان ثابت آھي ته عربن جي دور ۾ سنڌي نه فقط ڳالھائي ويندي ھئي، پر لکي به ويندي ھئي. عرب سياحن جي احوالن ۽ تازين کوجنائن سان ثابت ٿيو آھي ته عرب حڪومت جي شروعات کان اڳ سنڌي زبان عام ماڻھن جي ڏيهاڙي توڻي واپار جي استعمال واري ٻولي ھئي ۽ سنڌي، عام ماڻھن، واپارين ۽ عالمن وٽ مقبول ھئي.

جاحظ (864ع) لکي ٿو ته سنڌ جي ماڻھن کي اسان نجوم ۽ حسابن ۾ گھڻو اڳتي ڏٺو. انھن جي ھڪ خاص سنڌي رسم الخط آھي. ابن موقل ۽ اسطخري (951ع) لکي ٿو ته ”منصوره، ملتان ۽ ان جي ڀرپاسي جي ماڻھن جي ٻولي سنڌي ۽ عربي ھئي.“ مسعودي (957ع) لکي ٿو ته ”سنڌ جي زبان ھندوستان کان مختلف آھي. سنڌ اسلامي ملڪن سان ويجهي آھي.“ بشاري مقدسي لکي ٿو ته ”ديبل ھڪ سامونڊي شھر آھي. ھن سان ھڪ سئو ڳوٺ مليل آھن. ھتي جا رهاڪو واپاري آھن ۽ سنڌي ۽ عربي زبانون ڳالھائين ٿا.“ ابن نديم (995ع) لکي ٿو ته ”سنڌ جي ماڻھن جو زبانون ۽ مذھب مختلف آھن ۽ رسم الخط هڪ کان وڌيڪ آھن. ھنن جا لڳ ڀڳ ٻه سئو رسم الخط آھن. سنڌ جي ماڻھن وٽ 9 رسم الخط رائج آھن.“ البيروني لکيو آھي ”اسلام جي اچڻ وقت سنڌي ٻولي نه رڳو ڳالھائي ويندي ھئي، پر اھا ڌار ڌار رسم الخط ۾ لکي به ويندي ھئي.“

ڀنڀور جي دڙي جي تازي کوٽائي مان لڌل ٺڪرين تي لکيل حرف، اٺين صدي جي ”آڳاٽي ناگري“ نموني جا آھن ۽ سنڌي ٻولي جي باري ۾ عرب سياحن جي چيل ڳالهين جي ساک ڀرين ٿا. سنڌي ٻولي ھڪ کان وڌيڪ ديسي رسم الخطن ۾ لکي ويندي ھئي. ھر قبيلي کي پنھنجي رسم الخط ھوندي ھئي. سنڌي لھاڻا پنھنجي نموني لکن ٿا ته ڀاٽيا پنھنجي رسم الخط ۾ لکن. اھڙي طرح ٺٽائي ڀاٽين ۽ سيوھاڻي ڀاٽين جو رسم الخط الڳ هئي. پڻ راجائي، ونگائي، مالواڙي ۽ سئندو به رسم الخطن جا نالا ھئا. عرب سياحن جي احوالن مان صاف ظاھر آھي ته سنڌي ٻولي واپاري ڏي وٺ ۽ عام استعمال واري ٻولي ھئي ۽ ان وقت به شاھوڪار، معياري ۽ وسيع ٻولي ھئي. ان ۾ نجوم، ھيئت، طب ۽ ٻين علمن توڙي واپار، تجارت، روزانو استعمال جي شين، مختلف قسمن جي ڪپڙن، دوائن وغيره لاءِ لغتي خزانو ھيو. مطلب ته اسلام جي اچڻ کان به اڳ ۾ سنڌي ٻولي جدا جدا لکتن ۾ لکي ويندي ھئي. (الانه)

بيان ڪيل سنڌي لکتن کان سواءِ خواجڪي سنڌي صورت خطيءَ جو حوالو ڪئپٽن اسٽيڪ به ڏنو آھي. لوھاڻڪي خط ۾ واڌارو آڻي سنڌ ۽ ڪڇ جا نوان مسلمان (اسماعيلي) سومرا دور ۾ عام طور استعمال ڪرڻ لڳا. ان ۾ پير صدرالدين سائين جن ماترائون شامل ڪري ۽ ان سان گڏ ٻيا سڌارا ۽ واڌارا آڻي، ان تي خواجڪي سنڌي يا چاليھ اکري نالو رکيائون. مذھب جي اثر ڪري عربي- سنڌي حرفن استعمال ڪرڻ جو واھپو وڌڻ لڳو. ڊاڪٽر دائود پوٽي جي خيال موجب عربي- سنڌي لکڻي جو قديم نمونو شاھ ڪريم بلڙي جي ڪلام ۾ ملي ٿو. پر ان رسم الخط جو حقيقي ۽ پختو پايو وجھندڙ مخدوم ابوالحسن ھو، جو ڪلھوڙن واري دور جي وڏن عالمن مان ھيو. ھن ضروري سمجھيو ته نو مسلم ماڻھن لاءِ اسلامي اصول سندن مادري زبان ۾ لکيا وڃن. تنھنڪري ھن اول صورت خطي ٺاھي، جا نه فقط ٺٽي ۾، پر سنڌ جي ٻين حصن ۾ به تحرير جو وسيلو بڻي ۽ 1853ع تائين ھيءُ ئي خط ڪم ايندو رھيو. پر سنڌيءَ کي ٻيا ديسي رسم الخط جا نمونا به ھئا. جڏهن ته پارسي، ادبي ۽ سرڪاري زبان ھئي، پر سنڌي سڀني جي زبان ھئي. امير توڻي غريب سنڌي ڳالھائيندا ھئا. ھندو ۽ مسلمان واپاري پنھنجو سمورو ڪاروبار سنڌيءَ ۾ ھلائيندا ھئا. ھندو ديوناگري نموني تي ٺاھيل ھندو- سنڌي صورت خطي ڪم آڻيندا ھئا. اسٽيڪ جي بيان موجب، سنڌ ۾ سنڌي ٻوليءَ جي تحريري صورت لاءِ ڪيتريون ئي لپيون ڪم اچن ٿيون ۽ سنسڪرت وانگر کاٻي ساڄي لکيا وڃن ٿا. ان مان ثابت آھي ته انگريزن جي دور کان اڳ ۾ به سنڌي ٻولي لکي ۽ پڙھي ويندي ھئي، پر لکتون مختلف ھيون. (حوالو؛ الانا)

1843ع ۾ انگريزن سنڌ تي قبضو ڪيو. 1845ع ۾ بمبئيءَ جي بورڊ آف ايڊيوڪيشن سنڌ ۾ تعليمي ايجنسي ٺاھڻ جو سوال ھٿ ۾ کنيو. پڻ سنڌيءَ کي صوبي جي سرڪاري زبان ڪرڻ جو مطالبو ٿيو. ان تحريڪ نيٺ وڃي مادري ٻوليءَ ۾ تعليم ڏيڻ جو سوال پيدا ڪيو. 1848ع ۾ بمبئي صوبي جي گورنر سر جارج ڪلارڪ ھڪ حڪم نامو ڪڍي سنڌي ٻوليءَ کي سنڌ جي دفتري ٻولي بڻايو. [43]

انگريزن جي صاحبي ۾ سنڌي آئيويٽا (لپي) تي ويچارن جي ڏي وٺ ۽ ٽيڪاٽپڻي

انگريزن جڏهن سنڌ فتح ڪئي، تڏهن سنڌي ٻوليءَ لاءِ ڪا هڪڙي مقرر ٿيل آئيويٽا ڪانه هئي. سنڌ جي هندن مان برهمڻ ۽ ٿورا ٻيا ديوناگري (شاستري) اکر ڪم آڻيندا هئا، جن جو اڳي ٻيو نمونو هو، ۽ هاڻ ڪجهه قدر ڦريل آهي. سنڌ جا ڀائيبند هندو- سنڌي يا واڻڪا اکر ڪم آڻيندا هئا، جن ۾ لاڪنائون يا ماترائون ڪينهن ۽ پنجاب جي ”لُنڊا“ يا ٻُٽن اکرن وانگر آهن، ڪيترا خواجا ۽ ميمڻ واپاري به اهي اکر ڪم آڻيندا هئا. اهي اڄ تائين به پنهنجو حساب-ڪتاب هندو-سنڌي اکرن ۾ رکندا آهن: هندن کان به خواجن جي لکڻ جو نمونو وڌيڪ چڱو هو، جو هو چار لاڪنائون يا ماترائون ڪم آڻين ٿا*.

سنڌ جا ٻاوا، عاملن توڙي ڀائيبندن جون زالون، بلڪ ڪيترا ڀائيبند گرمُکي اکر ڪم آڻندا هئا، جي سِکن جي ٻي پاتشاهي گرو، انگد صاحب 1538ع ۽ 1552ع جي وچ ڌاري جوڙيا هئا. سنڌ جا مسلمان توڙي هندو ڪامورا عربيءَ ۽ فارسيءَ جي نموني سنڌي مضمون لکندا هئا، ۽ سڀڪنهن جي لکڻ جو نمونو پنهنجو پنهنجو هوندو هو- جهڙوڪ، ڪنٺ يا نڙيءَ جي اچار وارن اکرن مان اڪثر رڳو عربي ۽ فارسيءَ وارو ”ک“ (ڪ) اکر ڪم آڻيندا هئا، اهو هڪڙو ئي اکر ڪٿي ڪ يا ک نه ڪٿي گ، ڳ يا گهه ڪري پڙهندا هئا، ”ڱ“ بدران عام طرح ”نک“ لکدنا هئا. ”شاهه جو رسالو“، ”ابوالحسن جي سنڌي“، ”ديوان گل“ ۽ ٻيا جهونا سنڌي ڪتاب انهيءَ آڳاٽي نموني لکيل آهن. انگريزن جي صاحبيءَ جا پهريان ٿورا ورهيه، سڀ سرڪاري لکپڙهه فارسيءَ ۾ هلندي هئي، ۽ انگريزي ڄاڻندڙن کان ترجمو ڪرائي، انگريزي عملدار ڪم پيا ٽپائيندا هئا.

سر بارٽل فريئر، جنهن جي نالي پٺيان ڪراچيءَ وارو فريئر هال سڏجي ٿو، سو 1851ع ۾ سنڌ جو چيف ڪمشنر هو. سندس وقت ۾ اها ڪوشش ٿي ته: (1) آئيندي سڀ سرڪاري لکپڙهه سنڌيءَ ۾ هلي.

(2) يوروپي ۽ ٻيا غير ڏيهي عملدار سنڌيءَ ۾ امتحان پاس ڪن، نه سنڌي ماڻهن کان پنهنجي سر حال احوال وٺي سگهن، ۽ سنڌي لکپڙهه به سمجهي نيڪال ڪن.

(3) سنڌي اسڪول کلن، جو اڳي رڳو فارسيءَ جو واهپو گهڻو هو.

پر سنڌيءَ لاءِ ڪا خاص مقرر ٿيل آئيويٽا هئي ڪانه، ته پوءِ اهي ٽيئي مرادون ڪيئن حاصل ٿين؟

ڪئپٽن برٽن، جو پوءِ سر رچرڊ برٽن سڏجڻ ۾ آيو، تنهن رٿ وڌي ته عربي اکرن ۾ ضروري ڦير ڦاريون ڪري، سنڌيءَ لاءِ آئيويٽا ٺاهجي. تن ڏينهن ۾ ڪئپٽن جارج سٽئڪ ڊيپوٽي ڪليڪٽر هو، جو سنسڪرت توڙي سنڌي چڱي ڄاڻندو هو. هن صاحب سر رچرڊ برٽن جي رٿ تي اعتراض اٿاري چيو ته هندو- سنڌي اکر جڏهن اڳيئي چالو آهن، تڏهن انهن ۾ گهربل ڦير ڦاريون ڪري اهي ڪم آڻجن يا ديوناگري اکر ڪم آڻجن. سر رچرڊ هڪڙيءَ ڳالهه تي، ۽ ڪئپٽن جارج سٽئڪ ٻيءَ ڳالهه تي ٿي بيٺو، ته سر بارٽل فريئر وڏي ويچار ۾ پئجي ويو- چي: جيڪڏهن عربي- سنڌي اکر ٺاهبا ته هندو اهي اکر سکندائي ڪين، ۽ جي هندو- سنڌي آئيويٽا چالو ڪبي، ته مسلمانن کي اها ڳالهه ڪين آئڙندي- ائين هن عملي ڳالهه کي ڄڻڪ فرقيوار رنگ اچي ويو، ۽ هيءُ هڪ هندو- مسلم سوال ٿي پيو! آئويٽا جو جيستائين فيصلو نه ٿيو، تيستائين سنڌي اسڪول به کلي نٿي سگهيا، نيٺ اهو آئيويٽا جو سوال ”ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ“ جي ڊئريڪٽرن جي ڪورٽ ۾ فيصلي لاءِ ويو! سن 1853ع ۾ انهيءَ ڪورٽ فيصلو ڪيو، ته ”سنڌي آئيويٽا لاءِ عربي صورتخطي آزمائڻ گهرجي“. تعليمي ڪمن لاءِ ڏهه هزار رپيا منظور ٿي آيا، تنهن کان پوءِ ڪم شروع ٿيو.

مسٽر ايلس، جو پوءِ سر بئروايلس سڏجڻ ۾ آيو، سو سنه 1853ع ۾ سنڌ جو اسسٽنٽ ڪمشنر هو، ۽ تعليم کاتي جو پورٽ فوليو سندس هٿ ۾ هو. عربي- سنڌي آئيويٽا جوڙڻ لاءِ، هن صاحب جي زير صدارت هڪ ڪاميٽي مقرر ٿي، جنهن جا هيٺيان ميمبر هئا:

1. راءُ بهادر نارائڻ جڳنناٿ- جنهن جي نالي پٺيان ڪراچيءَ وارو سرڪاري هاءِ اسڪول سڏجي ٿو.

2. خانبهادر مرزا صادق علي بيگ (مرزا قليچ بيگ جو مربي ڀاءُ).

3. ديوان پرڀداس اند رام رامچنداڻي.

4. ديوان اڌارام ٿانور داس ميرچنداڻي.

5. سيوهڻ وارو ديوان ننديرام ميراڻي- جنهن ” تاريخ معصوميءَ“ جو سنڌيءَ ۾ ترجمو ڪيو هو.

6. ميان محمد- جو ڪجهه وقت حيدرآباد جي نارمل اسڪول جو ماستر هو، ۽ سنڌي گرامر جوڙيو هئائين.

7 قاضي غلام علي – ٺٽي وارو.

8. ميان غلام حسين – ٺٽي وارو.


هن ڪاميٽيءَ مقرر ٿيڻ کان اڳي، فورٽ وليم (ڪلڪتي) جي ڪن پروفيسرن اردوءَ لاءِ آئيويٽا ٺاهي هئي، جا اڄ تائين پيئي هلي. هاڻوڪي عربي – سنڌي آئيويٽا مان ظاهر آهي ته هن ڪاميٽيءَ جي ميمبرن، انهيءَ اردو آئيويٽا مان به ڪجهه مدد ورتي هئي، ۽ ٿورو ڌيان انهيءَ آڳاٽي آئيويٽا: تي به ڏنائون، جنهن ۾ ابوالحسن جي سنڌي، شاهه جي رسالي جا دستخط، ثابت علي شاهه جا مرثيا، ۽ ٻيا قديم سنڌي ڪتاب لکيل آهن – ائين ڪجهه آڳوڻو نمونو ته ڪجهه اردوءَ وارو نمونو اختيار ڪري، ۽ ڪن عربي ۽ فارسي اکرن ۾ ڦير گهير ڪري، عربيءَ جي اٺاويهن اکرن کي وڌائي ايڪونجاهه اکر ڪيائون!“ اها نئين آئيويٽا سنه 1853ع ۾ ٺهي هئي.

مٿيون احوال گهڻو ڪري سمورو ائٽڪن صاحب واري [44] مان ورتل آهي. اها اصلوڪي سموري لکپڙهه حيدرآباد سنڌ جي ٽريننگ ڪاليج جي دفتر تي اڄ تائين رکيل آهي، جا مسٽر ائٽڪن سنڌ گزيٽيئر لکڻ مهل گهرائي هئي.

نئين عربي- سنڌي آئيويٽا(لپي) تي ويچارن جي ڏي وٺ ۽ ٽيڪاٽپڻي

سن 1853ع ۾، نئين سنڌي صورتخطي مقرر ٿيڻ تي گهڻو بحث هليو. ڪن هندو صاحبن زور ڀريو، ته الف، ۽ ع، ت ۽ ط، ث، س ۽ ص، ز، ذ، ض ۽ ظ، ڪ ۽ ق، ح ۽ هه جهڙن اُچارن لاءِ ڌار ڌار اکر بدران هڪ – هڪ اکر مقرر ڪري، اکرن جو تعداد گهٽائجي- سندين اها رٿ هيٺين سبب ڪري رد ٿي:

(1) سنڌي ٻولي اڳي ئي عربي صورتخطيءَ ۾ لکڻ ۾ پيئي اچي، تنهنڪري عربيءَ وارا سڀ اگر قائم ڪجن، باقي رڳو نج سنڌي اکرن لاءِ ڪي صورتون مقرر ڪجن.

(2) جيڪڏهن عربي لفظن جون صورتون مٽائي ڇڏبيون، ته پوءِ لفظن جي صحيح معنيٰ ۽ اصليت بلڪل گم ٿي ويندي. عربي ۽ فارسي حرفن کي اصلوڪي صورت ۾ قائم رکڻ ڪري اهڙو مونجهارو پيدا نه ٿيندو، ڇاڪاڻ ته عربي ۽ فارسيءَ جون عمديون لغتون (ڊڪشنريون) اڳي ئي موجود آهن.

(3) جيڪڏهن عربي اکرن جون صورتون ڦيرائبيون، ۽ مسلمانن جان الا، جهڙوڪ”محفوظ علي“ بدران ”مهفوزالي“ لکبو، ته ڪوبه مسلمان اها ڳالهه قبول نه ڪندو، ته هڪ بامعنا ۽ درست نالو ڦيرائي هڪ بلڪل بي معنا ۽ غلط صورت وارو نالو ڪم آڻجي.

(4) عيسوي سورهين صديءَ کان وٺي هن وقت (1853ع) تائين، سڀ سنڌي ڪتاب عربي ۽ فارسي صورتخطيءَ ۾ لکيل آهن. جيڪڏهن هينئر عربي حرفن جون صورتون ڦيرائبيون، ته اهو چئن صدين جو علم ادب (ساهت) مسلمانن جي آئيندي نسل لاءِ بيڪار ٿي پوندو.

سر بارٽل فريئر، انهيءَ بحث مباحثي ٻڌڻ ۽ فيصلي ۾ مدد ڪرڻ لاءِ، ايلس صاحب سان ٻيا ٻه- چار يوروپي عملدار همراهه ڪيا، جن سڀني يڪراءِ ٿي عربي صورتخطي قائم رکي ۽ نج سنڌي آوازن لاءِ نوان حرف مقرر ڪيائون.

آئيويٽا(لپي) سڌارڻ جي ضرورت

258- نئين عربي- سنڌي آئيويٽا جولاءِ 1853ع کان وٺي جاري ٿي. ان ۾ ڪي اکر آڳاٽي نموني بيهاريائون. يوروپي ۽ ٻيا غير ڏيهي عملدار جن کي سنڌي سکڻي هئي، تن ڏٺو ته اهي اکر مُنجهائيندڙ آهن- ڊاڪٽر ٽرمپ پنهنجي گرامر جي منڍ ۾ ڄاڻايو آهي ته ’آئيويٽا سڌارڻ جي ضرورت آهي، پوءِ ته بمبئي جو هڪ سِولين انهيءَ ڪم لاءِ سرڪار مقرر ڪيو، ته به آئيويٽا ۾ ڪيتريون خاميون اڃا رهيل آهن*‘.

هاڻوڪي صورتخطي يا آئيويٽا(لپيءَ) جون مکيه خاميون

سنڌيءَ ۾ ”وسرڳ“ يعني ”هه“ جي اچار وارا اکر (Aspirates) ڏهه آهن، جي عربيءَ توڙي فارسي ۾ ڪينهن. اهڙن اکرن جوڙڻ لاءِ ”ب“ ۾ ٽي نقطا ٻيا به هيٺان گڏ ”ڀ“ اکر ٺاهيو اٿن؛ .”د“ جي مٿان فقط ٻه نقطا گڏي ”ڌ“ جوڙيو اٿن؛ ”ڊ“ ۾ وري هڪڙو نقطو هيٺان گڏي ”ڍ“ اکر بڻايو اٿن- ۽”ٽ“ مان پاڻ هڪ نقطو ڪڍي ”ٺ“ اکر ٺاهيو اٿن! هن مان ظاهر آهي ته اکرن جا نقطا ڪنهن به هڪ ترتيب تي نه ڏنا اٿن. هن باري ۾ ٻي به چُڪ ڪئي اٿن: عربيءَ ۾ ”پ“ اکر ڪونهي، تنهنڪري ان کي ماڳهين ڇڏي، ”ف“ اکر مٿان ٽي نقطا گڏي ”ڦ“ اکر ٺاهيو اٿن- هيءَ چُڪ اهڙي آهي، جهڙو ڪو انگريزيءَ ۾ ”ڦٽومل“ (Phatumal) بدران ’Fhatumal‘ لکي‘”ڦ“ جو بنياد ”پ“، اکر آهي. انهيءَ ڪري هندستانيءَ يا اڙدوءَ ۾ اهو عقل جو ڪم ڪندا آهن، جو پ – هه گڏي لکندا آهن – جهڙوڪ: ”ڦل ڦول“ بدران لکن ”پهل پهول“- ڪٿي ته پاڻ به ائين ڪيو اٿن، جهڙوڪ: ج ۽ گ ۾ ”هه“ اکر بجنسي گڏي، ”جهه ۽گهه“ اکر ٺاهيا اٿن- آڳاٽا ڪي مسلمان مصنف به ائين ڪندا هئا. جنهنڪري چئبو ته بمبئيءَ جي سوِلِين، هن حالت ۾ سڌاري بدران پاڻ بگاڙو ڪيو! اڄ به هيئن ڪرڻ گهرجي ته شاگردن کي اول، ب، ت، پ، ٽ، ج، چ، د، ڊ، ڪ، ۽ گ اهي ڏهه اکر سيکاري، پوءِ ٻڌئجين ته انهن ۾ جيڪڏهن ”هه“ جو اچار گڏبو ته ڀ، ٿ، ڦ، ٺ، جهه، ڇ، ڌ، ڍ، ک، ۽ گهه، اهي ٻيا ڏهه اکر ٺهي پوندا- ائين اکرن سکڻ ۾ گهڻي سهولت ڏيندين.

عربيءَ فارسيءَ ۾ نڪ جو اچار وارا فقط ٻه اکر ”م“ ۽ ”ن“ آهن. سنڌيءَ ۾ اهڙا اُچار پنج آهن: ڃ، ڱ، م، ن ۽ ڻ- پهرين ٻن اکرن جوڙڻ لاءِ ”ج“ ۾ هڪ نقطو وڌائي ۽ ”گ“ مٿان ٻه نقطا ڏيئي، ”ڃ“ ۽ ”ڱ“ اکر ٺاهيا اٿن، جا غلطي ڪئي اٿن، ڇاڪاڻ ته انهن اکرن جو بنياد ”ن“ آهي، ۽ نه، ج ۽ گ- مثال وٺو سنسڪرت لفظ ”ڪنيا“ ۽ ”ستنيه“، جن جا اُچار سنڌيءَ ۾ آهن: ”ڪڃا“ ۽”ٿڃ“. هتي ڏسو ته سنسڪرت لفظن ۾ اول ”ن“ آهي، ۽ ”يه“جو اچار مٽجي”ج“ ٿيو آهي،اهي ٻيئي گڏجي”ڃ“جو اچار پيدا ڪن ٿا: انهيءَ سبب چئبو ته آڳاٽا مسلمان مصنف صحيح هئا، جو ڃ ۽ ڱ بدران ”نج“ ۽ ”نگ“ لکندا هئا-هن بمبئيءَ جي سوِلِين سڌاري بدران پاڻ بگاڙو ڪيو!

نئين صورتخطي يا آئيويٽا (لپيءَ)تي هندون جو اعتراض

بيمس صاحب جي گرامر جو جلد پهريون سنه 1872ع جو ڇپيل آهي. ان ۾ هن صاحب هندو-سنڌي اکرن جي ذڪر ڪندي جيڪي لکيو آهي، تنهن مان سمجهجي ٿو ته سنڌ جي هندن کي نئين عربي- سنڌي آئيويٽا تي اعتراض هو؛ ۽ جيتوڻيڪ پاڻ ديوناگري اکر ڪم ڪو نه آڻيندا هئا، ته به رٿ ڏني هئائون ته ديوناگري اکرن ۾ ڦير گهير ڪري اُهي ڪم آڻجن.

ڪئپٽن جارج سٽئڪ طرفان سنڌيءَ لاءِ اردو لپي ڪتب آڻڻ جي صلاح

مسلمان حاڪمن ڪڏهن به ڪنهن کي عربي خواهه فارسي سکڻ لاءِ ٻڌل نه رکيو هو. جنهن صورت ۾ خواجا ميمڻ اڄ تائين هندو-سنڌي اکر ٻيا ڪم آڻين، تنهن صورت ۾ انهن ۾ لاڪنائون يا ماترائون گڏي، اُهي چالو ڪرڻ کپندا هئا. جيئن ڪئپٽن جارج سٽئڪ منڍ ۾ ئي صلاح ڏني هين- جيڪڏهن انهن اکرن تان ڪن کي اعتراض هو ته اڙدو آئيويٽا؛ جا اڳي چالو هئي، سا سنڌيءَ لاءِ به اختيار ڪن. مطلب ته ”نئين آئيويٽا“ جوڙڻ ئي غلط ڪم هو! سنڌي ٻولي لسٻيلي، ڪڇ ۽ ڪاٺياواڙ، توڙي ملتان جي حد تائين، ڳالهائڻ ۾ اچي ٿي، پر اسان جي هاڻوڪي آئيويٽا هو سمجهي نٿا سگهن. جنهنڪري اسان کان ڌار ٿي پيا آهن، سنڌي ساهت سنڌ کان ٻاهر پکڙجي نٿي سگهي. [45] [46] [47] [48] [49] [50] [51] [52] [53] [54]



سنڌي ٻوليءَ جا قائدا

جن قاعدن پٽاندر ٻه ننڍا اُچار پاڻ ۾ ملي، هڪ يڪو ڊگهو اچار پيدا ڪن ٿا، تن کي چئبو آهي ”سنڌيءَ جا قاعدا“ (Rules of Euphoney) . سنڌيءَ جا قاعدا قدرت جا قاعدا آهن، تنهن ڪري اهي سنسڪرت، سنڌي، عربي ۽ دنيا جي ٻين سڀني ٻولين سان هڪجهڙا لاڳو آهن. مثلاً سنڌيءَ ۾ ”پنج + اَسي“ جو اچار ڪريون ”پنجاسي“. پنجَ“ لفظ ۾ ”ج“ جي مٿان زبريعني ”اَ“ جو اچار آهي، ۽ ”اسي“ لفظ جي اڳيان به ”اَ“ جو اچار آهي. اهي ٻئي ”اَ“ جا اچار پاڻ ۾ ملي ”آ“ ٿين ٿا، تنهن ڪري .پنج + اسي“ بدران چئون ”پنجاسي“، ”ڇهه + اَسي“ بدران چئون ”ڇهاسي“ ۽ ”ست + اَسي“ بدران ”ستاسي“ چئون ٿا.[55]

حوالا

  1. Nationalencyklopedin "Världens 100 största språk 2007" The World's 100 Largest Languages in 2007
  2. "Script". Sindhilanguage.com. 
  3. Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin et al., eds (2016). "سنڌي". Glottolog 2.7. Jena: Max Planck Institute for the Science of Human History. http://glottolog.org/resource/languoid/id/sind1272. 
  4. Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin et al., eds (2016). "سنڌي ڀيل". Glottolog 2.7. Jena: Max Planck Institute for the Science of Human History. http://glottolog.org/resource/languoid/id/sind1270. 
  5. Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin et al., eds (2016). "Lasi". Glottolog 2.7. Jena: Max Planck Institute for the Science of Human History. http://glottolog.org/resource/languoid/id/lasi1242. 
  6. Laurie Bauer, 2007, The Linguistics Student’s Handbook, Edinburgh
  7. Gulshan Majeed. "Ethnicity and Ethnic Conflict in Pakistan" (PDF). Journal of Political Studies. Retrieved December 27, 2013. 
  8. "Sindhi". The Languages Gulper. Retrieved December 27, 2013. 
  9. "Encyclopædia Britannica". Sindhi Language. Retrieved December 29, 2013. 
  10. "English to Sindhi Dictionary & Sindhi to English Dictionary". KhandBhale.org. Retrieved 24 August 2015. 
  11. سنڌي ٻوليءَ جو موجوده مقام، ان جو مستقبل ۽ اُن جي ترقيءَ لاءِ تجويزون ڊاڪٽر غلام علي الانا ؛ رسالو:مهراڻ؛ 1984جلد 33 ڇپيندڙ:سنڌي ادبي بورڊ
  12. Sindhi Adabi Board Online Library (Lasaniyat)
  13. سنڌ ۽ سنڌي ٻولي- مولانا دين محمد وفائي؛ رسالو:مهراڻ؛ ڇپيندڙ:سنڌي ادبي بورڊ؛ 1962ع
  14. سنڌي زبان--شيخ محمد اسماعيل؛ رسالو:مهراڻ؛ ڇپيندڙ:سنڌي ادبي بورڊ؛ 1962ع
  15. ڏسو سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ، پهريون ڇاپو 1956ع، ليکڪ؛ ڀيرو مل مهرچند آڏواڻي پاران سنڌي ادبي بورڊ
  16. سنڌي ٻوليءَ جو موجوده مقام، ان جو مستقبل ۽ اُن جي ترقيءَ لاءِ تجويزون ڊاڪٽر غلام علي الانا؛ رسالو:مهراڻ؛ 1984جلد 33 ڇپيندڙ:سنڌي ادبي بورڊ
  17. سنڌ: هڪ سلطنت کان اُداس واديءَ تائين :سنڌ جي تاريخ ۽ لسانيات جي عالم محترم يوسف شاهين جو انٽرويو :حصو پهريون
  18. سنڌي پهاڪا لسانياتي ۽ سماجي- ثقافتي اڀياس (روي پرڪاش ٽيڪچنداڻي) | سنڌ سلامت ڪتاب گهر
  19. Sindhi Adabi Board Online Library (Articles)
  20. ڪتاب: چار مقالا، ليکڪ: محمد اسماعيل عرساڻي، سنڌي ادبي بورڊ
  21. فارسيءَ جو دور | Indus Asia Online Blog
  22. تاريخ تمدن سنڌ. حضرت مولانا شيدائي ص 520
  23. ڪتاب ”ڏيئي ڏنڀ ڏڏن“ دادا سنڌي
  24. ارنيسٽ ٽرمپ : (Sindhianaسنڌيانا)
  25. ارنيسٽ ٽرمپ - وڪيپيڊيا
  26. سنڌي ٻوليءَ جو هڪ ختم ويل اُچار | Indus Asia Online Blog
  27. گرامر جو پهريون ڪتاب | Indus Asia Online Blog
  28. سنڌي لِکَت جا اُصولَ، پروفيسر رستم علي خاصخيلي
  29. 29.0 29.1 سنڌ جي تاريخ (سهيڙيل تاريخ وار) (فقير محمد سنڌي) | سنڌ سلامت ڪتاب گهر
  30. ڪتاب: سنڌ جي تاريخ (سهيڙيل تاريخ وار)، فقير محمد سنڌي
  31. سنڌي ٻوليءَ تي ٿيل تحقيق جو مختصر جائزو--هدايت پريمرسالو:مهراڻ؛ 1984جلد 33 ڇپيندڙ:سنڌي ادبي بورڊ
  32. Sindhi turns out to be second language of Pakistan - The Express Tribune
  33. Sindhi turns out to be second language of Pakistan | Indus Asia Online Journal (iaoj)
  34. سنڌي ٻولي پاڪستان ۾ ڳالهائي ويندڙ ٻيون نمبر ٻولي بڻجي وئي...!! - سنڌسماءَچار
  35. Sindh Express News Story
  36. سنڌ سلامت
  37. رسم الخط/ لپي (Script) | SindhSalamat
  38. سنڌي ورچوئل لائبرري پاران سنڌي لئنگئيج اٿارٽي، حيدرآباد
  39. سنڌي لکت جا اُصول ۽ تاريخ: مختصر جائزو، ليکڪ؛ پروفيسررستم خاصخيلي
  40. History & Principales of Sindhi Script: an Analysis - by Professor Rustam Khaskhaili
  41. سنڌ ويزن، علي مردان راهوجو
  42. Sindh Vision
  43. سنڏ ويزن، علي مردان راهوجو
  44. ”سنڌ گزيٽيئر“(صفحو 474)
  45. Jhon Beames “ Comparative Grammar of the Modern Aryan Languages of India” Vol. I, P. 55. Footnote
  46. Dr. P.J. Thomas” COMMON SCRIPT”- “Sind Observer”, Karachi, 16-1-1941,P.8. column 1
  47. 1. Whathen W. H “ A Grammar and Vocabulary of the Sindhi Language’ Bombay 1836
  48. Eastwick, E. B: “Vocabulary of the Sindhi Language”, Folio, Bombay, 1843
  49. Leech; R “ Vocabularies of Seven Languages Spoken in the Countries West of the Indus”, Bombay, 1843
  50. Stack, Captain George A Dictionary. English and Sindhi. Bombay, 1819
  51. Stack, Captain A Grammar of the Sindhi Language, Bombay, 1849
  52. Stack; Captain; A Dictionary, Sindhi and English, Bombay, 1855
  53. Lakishman Vishnu Parajpye: English and Sindhi Dictionary, Bombay, 1868
  54. سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ، پهريون ڇاپو 1956ع، ليکڪ؛ ڀيرو مل مهرچند آڏواڻي پاران سنڌي ادبي بورڊ
  55. {ڪتاب: قديم سنڌ ؛ از: ڀيرومل مهرچند آڏواڻي ؛ چوٿون ايڊيشن 2004، پبلشر: سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book46/Book_page26.html#_ftn27.  Missing or empty |title= (help)


  1. سنڌي ادب جو مختصر جائزو (اڪبر لغاري)
  2. سنڌي ٻوليءَ جي سکيا (سيد شيرل شاه/ڊاڪٽر عبدالجبار مغل)‏


Noia 64 apps xeyes.png پڻ ڏسندا