مواد ڏانھن هلو

ڪلهوڙا شاهي گهراڻو

کليل ڄاڻ چيڪلي، وڪيپيڊيا مان
Kalhora Dynasty

ڪلهوڙا خاندان‎
1701–1783
ڪارو شاهي جهنڊو جو مقام
ڪارو شاهي جهنڊو
گاديءَ جو شهرخداآباد (1710ع–1768ع)، حيدرآباد (1768ع–1783ع)
سرڪاري ٻوليونسنڌي[1]
حڪومتاشرافيائي حڪومت
تاريخ 
• قائم ٿيل
1701
• ختم ٿيل
1783


ڪلهوڙا خاندان سنڌي مسلمانن جو هڪ حڪمران خاندان هو، جيڪو موجوده پاڪستان جي سنڌ واري علائقي ۾ حڪمران رهيو. 1701ع کان 1783ع تائين ڪلهوڙن جي حڪومت قائم رهي. سندن گاديءَ جو هنڌ پهريائين خداآباد هو، جيڪو 1710ع کان 1768ع تائين گاديءَ جو شهر رهيو، ان کان پوءِ گادي حيدرآباد منتقل ڪئي وئي، جتي 1783ع تائين ڪلهوڙن جي حڪومت جاري رهي.[2]

تاريخ

[سنواريو]

حڪمرانن جي فھرست

[سنواريو]
ڪلهوڙا حڪمرانن جي فهرست
حڪمران حڪومت جي شروعات حڪومت جي پڄاڻي تفصيل
ميان يار محمد ڪلهوڙو 1700ع 1720ع ميان نصير محمد ڪلهوڙو جو ننڍو پٽ. مغلن پاران خدا يار خان جو لقب حاصل ڪيائين ۽ ڪلهوڙا اقتدار کي منظم بنياد فراهم ڪيائين.
ميان نور محمد ڪلهوڙو 1720ع 1756ع ميان يار محمد جو پٽ. ڪلهوڙا خاندان جو طاقتور حڪمران، صوفي مزاج شخصيت ۽ منتظم. 1736ع ۾ محمد شاهه مغل طرفان سنڌ جي خودمختيار حڪمران طور تسليم ڪيو ويو.
محمد مرادياب خان ڪلهوڙو 1756ع 1758ع ميان نور محمد جو پٽ. پيءُ جي وفات کان پوءِ اقتدار سنڀاليائين، پر سندس حڪومت مختصر عرصو رهي.
ميان غلام شاهه ڪلهوڙو 1758ع 1772ع ميان نور محمد جو پٽ. ڪلهوڙا خاندان جو ناميارو حڪمران. حيدرآباد شهر جو بنياد وڌائين ۽ رياست کي سياسي استحڪام ڏنائين.
ميان سرفراز خان ڪلهوڙو 1772ع 1775ع ميان غلام شاهه جو پٽ. سندس دور ۾ اندروني سياسي تڪرار وڌي ويا.
عبدالنبي ڪلهوڙو 1775ع 1782ع ميان سرفراز خان جو پٽ. ڪلهوڙا خاندان جو آخري حڪمران. سندس دور ۾ ٽالپرن جي طاقت وڌي ۽ آخرڪار ڪلهوڙا اقتدار ختم ٿي ويو.

پسمنظر ۽ عروج

[سنواريو]

ڪلهوڙا خاندان جو تعلق سنڌ جي قديم قبيلائي سماج سان هو. روايتن موجب ميان چنو ستن اهم قبيلن؛ ڪوريجن، سهتن، چنن، سمن، مهرن، ٻلالن ۽ ڏهرن جو پڳدار هو. هن جهانگارا ۽ باجارا نالي آباديون قائم ڪيون ۽ علائقي جي بااثر زميندارن مان شمار ٿيندو هو. سندس وفات 1220ع ۾ ٿي.[3] ڪلهوڙن جي مذهبي ۽ سياسي اثر جي شروعات ميان آدم شاهه ڪلهوڙو کان ٿي، جنهن جي چوڌاري وڏي تعداد ۾ مريد گڏ ٿيا. ترخانن ۽ مغلن جي تڪرارن دوران هن پنهنجي پوئلڳن کي منظم ڪيو، جنهن سبب مغل اختيارين سان سندس اختلاف پيدا ٿيا ۽ آخرڪار کيس گرفتار ڪري قتل ڪيو ويو.[4][5] سندس وفات کان پوءِ گادي ميان الياس ۽ پوءِ ميان شاهل محمد وٽ پهتي. ميان شاهل محمد پڻ مغلن جي خلاف مزاحمت جاري رکي، جنهن جي نتيجي ۾ هو به قتل ڪيو ويو.[6]

ميان نصير محمد ۽ ڪلهوڙا رياست جو قيام

[سنواريو]

ميان نصير محمد ڪلهوڙو جي دور ۾ ڪلهوڙن جي طاقت ۾ نمايان واڌ آئي. 1675ع ۾ کيس گرفتار ڪري اورنگزيب عالمگير جي درٻار ڏانهن موڪليو ويو. مذهبي اختلافن جي جاچ لاءِ 1678ع ۾ احمد نگر ۾ هڪ مناظرو منعقد ڪيو ويو، جيڪو ”عالمگيري مباحثو“ جي نالي سان مشهور آهي. ان کان پوءِ ميان نصير محمد کي آزاد ڪيو ويو ۽ کيس محدود علائقي ۾ حڪمراني جو حق حاصل ٿيو.[7] ميان نصير محمد ڪلهوڙن جو پهريون اڳواڻ هو جنهن سرڪاري فوجن سان منظم مقابلو ڪيو. سندس فوجي ۽ سياسي سرگرمين جي نتيجي ۾ ڪلهوڙن جي اقتدار جو بنياد پيو ۽ سندن اثر سنڌ ۾ وڌندو ويو. ميان نصير محمد جي وفات کان پوءِ سندس پٽ ميان دين محمد ڪلهوڙو گاديءَ تي ويٺو، پر مغلن خلاف سرگرمين سبب قتل ڪيو ويو. ان کان پوءِ ميان يار محمد ڪلهوڙو اقتدار سنڀاليو ۽ اتر سنڌ جي وسيع علائقن تي قبضو قائم ڪيو. 1701ع ۾ مغلن کيس خدا يار خان جو لقب، خلعت ۽ حڪمرانيءَ جا اختيار عطا ڪيا، جنهن سان ڪلهوڙا اقتدار کي سرڪاري حيثيت حاصل ٿي.[8][9] :::

ميان يار محمد ۽ شاهه عنايت جو واقعو

[سنواريو]

ميان يار محمد جي دور ۾ ڪلهوڙن ۽ شاهه عنايت شهيد جي تحريڪ وچ ۾ تڪرار پيدا ٿيو. ٺٽي جي مغل گورنر اعظم خان 1718ع ۾ شاهه عنايت کي گرفتار ڪري قتل ڪرايو. هن واقعي تي ڪيترن همعصر عالمن ۽ صوفين، جن ۾ شاهه عبداللطيف ڀٽائي، مير جان الله شاهه رضوي ۽ مخدوم محمد معين ٺٽوي شامل هئا، افسوس جو اظهار ڪيو.[10]

ميان نور محمد جو دور

[سنواريو]

1719ع ۾ ميان نور محمد ڪلهوڙو حڪمران بڻيو. بعد ۾ کيس سيوهڻ جو صوبيدار پڻ مقرر ڪيو ويو ۽ 1736ع ۾ ٺٽو، بکر ۽ سيوهڻ جا اختيار به مليا، جنهن سان تقريباً سڄي سنڌ ڪلهوڙا اقتدار هيٺ اچي وئي.[9]

هن دور ۾ انتظامي ڍانچي، فوجي تنظيم ۽ روينيو نظام کي منظم ڪيو ويو. ڪلهوڙن جي مقامي حڪومت وڌيڪ مضبوط ٿي ۽ سنڌ جي وڏي حصي تي سندن عملي حڪمراني قائم ٿي.[11] 1739ع ۾ نادر شاهه افشار سنڌ تي حملو ڪيو. ميان نور محمد کي وڏي مالي رقم، هڪ ڪروڙ رپيا ۽ سالياني خراج ڏيڻ تي مجبور ڪيو ويو. تاريخي ماخذن موجب سندس ڪجهه پٽن کي يرغمال طور ايران وٺي وڃڻ جو به ذڪر ملي ٿو.[12]

ڪلهوڙا خاندان نادر شاهه جي حملي دوران سخت ڪمزور ٿيو. ان کان پوءِ 1748ع کان 1750ع تائين احمد شاهه دراني سنڌ فتح ڪئي ۽ سنڌ رياست کي دراني سلطنت جي بالادستي هيٺ هڪ تابع رياست بڻايو.[13][14]

ميان غلام شاهه ۽ ڪلهوڙن جو اوج

[سنواريو]

ميان غلام شاهه ڪلهوڙو جي دور ۾ سنڌ ۾ سياسي استحڪام پيدا ٿيو ۽ رياستي ڍانچي کي نئين سر منظم ڪيو ويو.[15]

ڪلهوڙا نوابن پاني پت جي ٽئين جنگ ۾ پڻ فاتح اسلامي اتحاد جي حصي طور شرڪت ڪئي.[16]

زوال ۽ خاتمو

[سنواريو]

ارڙهين صديءَ جي آخر تائين ڪلهوڙا اقتدار اندروني تڪرارن، افغان مداخلت ۽ فوجي ڪمزوريءَ سبب ڪمزور ٿيڻ لڳو. غلام شاهه جي جانشين سنڌ تي مضبوط ڪنٽرول برقرار نه رکي سگهيا ۽ آخرڪار هالاڻي جي جنگ ۾ ٽالپر ميرن هٿان ڪلهوڙا اقتدار ختم ٿي ويو. عبدالنبي ڪلهوڙو آخري ڪلهوڙا حڪمران هو.[9]

عبدالنبي ڪلهوڙي بعد ۾ جسڪاڻي قبيلي کي شڪست ڏيڻ کان پوءِ 1787ع کان 1790ع تائين ليه ۽ بکر تي حڪومت ڪئي.[17][18][19][20]

1793ع ۾ افغان حڪمران تيمور شاهه دراني وفات ڪري ويو ۽ سندس جاءِ تي زمان شاهه آيو. زمان شاهه عبدالنبي کان هڪ لک ويهه هزار رپين جي رهيل رقم طلب ڪئي. عبدالنبي اها رقم ادا نه ڪري سگهيو ۽ افغان درٻار جي حڪمن تي عمل نه ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ سندس جاگير منسوخ ڪري نواب محمد خان سدوزئي کي ڏني وئي.[17]

قانع، جنهن ڪلهوڙن جي درٻار جو دورو ڪيو هو، لکي ٿو ته ڪلهوڙا درٻار ۾ سنڌي ڳالهائيندا هئا.[1]

انتظامي ۽ معاشي ترقي

[سنواريو]

ڪلهوڙا دور کي سنڌ جي تاريخ ۾ آبپاشي ۽ زرعي ترقي جي لحاظ کان اهم دور تصور ڪيو وڃي ٿو. هن دور ۾ ڪيترائي واھ کوٽايا ويا، جن ۾ پراڻ، نارو، اڙل، ڦليلي، پيڃارو، گانگرو، سيتا، بگهاڙ، داديجي ۽ نور واهه شامل آهن. انهن منصوبن سان زرعي پيداوار ۽ آبادي ۾ واڌ آئي.

ڪلهوڙن خداآباد، مرادآباد ۽ الله آباد جهڙا شهر پڻ آباد ڪيا، جڏهن ته ميان غلام شاهه ڪلهوڙو شاهه بندر جي ترقي ۽ ٻين عمراني منصوبن لاءِ مشهور آهي.[21]

فوجي نظام

[سنواريو]

ڪلهوڙن جو دور سنڌ جي فوجي تاريخ ۾ هڪ اهم دور شمار ڪيو وڃي ٿو. ڪلهوڙا حڪمرانن نه رڳو مغلن جي سياسي بالادستيءَ کي چئلينج ڪيو، پر پنهنجي منظم فوجي طاقت جي ذريعي سنڌ ۾ هڪ خودمختيار حڪومت قائم ڪرڻ ۾ به ڪاميابي حاصل ڪئي. سندن فوج ۾ سنڌي، بلوچ ۽ ٻين مقامي قبيلن جا جوان شامل هئا، جن کي باقاعده تربيت ڏني ويندي هئي ۽ هر وقت جنگي تياريءَ جي حالت ۾ رکيو ويندو هو.[22][23] ميان يار محمد ڪلهوڙو پنهنجي اقتدار جي استحڪام لاءِ وڏي پيماني تي فوجي ڀرتيون ڪيون. هن سنڌي ۽ بلوچ قبيلن کي فوج ۾ شامل ڪري سندن سردارن کي جاگيرون عطا ڪيون. انهن فوجي قوتن جي مدد سان هن اتر سنڌ جا وسيع علائقا پنهنجي قبضي ۾ آندا ۽ مغلن کان سياسي خودمختياري حاصل ڪئي. ميان نور محمد ڪلهوڙو هڪ قابل فوجي منتظم ۽ جرنيل طور مشهور هو. هن پنهنجي فوج کي جديد هٿيارن سان ليس ڪيو. تاريخي ماخذن موجب هن مدراس ۽ پورچوگيز ذريعن کان توبون حاصل ڪيون. سندس دور ۾ سنڌي ۽ بلوچ لشڪر عمرڪوٽ، لاڙ، شڪارپور، لکي ۽ ٻين سرحدي علائقن جي دفاع ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.[24]

ڪلهوڙن جي دور جا مشهور فوجي سالار شاهه بهارو جهڃڻ، راجو ليکي، حبيب الله نائچ، محمد حسن کهاؤڙ، الله بخش جهڃڻ، عزت يار خان، تاجو سامٽيو، تاجو جتوئي، بلاول نائچ، شالمين شيدي، ٻڍو خان، ڌڱاڻو خان جتوئي، بجار جوکيو ۽ محراب خان جتوئي هئا. انهن مان شاهه بهارو جهڃڻ چانڊڪا پرڳڻي جو سپهه سالار هو، جنهن جي ڪمان هيٺ ڏهه هزار سپاهي هئا ۽ روايتن موجب هن ڪيترين ئي جنگين ۾ ڪاميابي حاصل ڪئي.

ڪلهوڙن جي فوجي قوت جو اندازو ان ڳالهه مان پڻ لڳائي سگهجي ٿو ته مختلف قبيلائي لشڪر هزارين سوار ۽ پيادل سپاهي ميدان ۾ آڻي سگهندا هئا. ان دور ۾ جنگي هٿيارن ۾ تير، تلوار، ڀالا، خنجر، ڍال، بندوقون ۽ توبون شامل هيون، جڏهن⁠تہ گھوڙا فوجي نقل و حمل ۽ جنگي ڪاررواين جو بنيادي ذريعو هئا. فوجين کي باقاعده پگهار ۽ راشن پڻ ڏنو ويندو هو.[25]

1739ع ۾ نادر شاهه افشار جي حملي دوران سنڌي قبيلن مزاحمت ڪئي. روايتن موجب ماڇي ۽ مهيري قبيلن جي لشڪرن نادري فوجن جو مقابلو ڪيو، جيتوڻيڪ سندن تعداد ۽ هٿيار محدود هئا. بعد ۾ احمد شاهه دراني ۽ ٻين افغان حملي آورن خلاف پڻ ڪلهوڙن مختلف موقعن تي فوجي مزاحمت ڪئي. ڪلهوڙن جي فوجي تنظيم ئي اها بنيادي قوت هئي جنهن سنڌ کي مغلن جي سڌي حڪمراني کان آزاد ڪرائي هڪ مقامي سنڌي حڪومت جي صورت ڏني. تنهن هوندي به، ارڙهين صديءَ جي آخر تائين اندروني اختلافن ۽ مسلسل جنگين سبب سندن فوجي طاقت ڪمزور ٿي وئي، جنهن جو فائدو وٺندي ٽالپرن اقتدار حاصل ڪيو.

مذھبي رواداري

[سنواريو]

ھي مکيه موضوع آھي جنھن ۾ ڪلھوڙن کي نمايان سوڀ حاصل ٿي. حڪمرانن ڪوشش ڪئي ته انساني رشتن جي تعميرڪجي، خاص ڪري مختلف نسلي ۽ مذھبي گروھن جي وچ ۾ يڪجھتي پيدا ڪرڻ لاءِ کين خاص ڪامراني مھيا ٿي. ھن ڏس ۾ ھندن ۽ مسلمانن جي وچ ۾ ڀائيچارو پيدا ڪرڻ تي اھم ڌيان ڏنو ويو. ھندن تي اعتماد ڪندي کين رياست ۾ اھم عھدا ڏنا ويا. ڪجھه نالا ھن ريت ملن ٿا: برخوردار مھتو موٽومل، ديوان چيلا رام، ديوان گهنشام داس، لالا امرت راءِ، ديوان تارا چند ۽ شيوڪ رام عطارد. اُن پس منظر ۾ ڪلھوڙن کي مت ڀيد کان آجو حڪمران سڏي سگهجي ٿو.[26].[27]

آبپاشي نظام

[سنواريو]

ڪلھوڙن بھترين آبپاشي نظام جي تشڪيل ڪئي ۽ ڪيئي واھه کوٽايا. ليمبرڪ اھڙا تفصيل ڏنا آھن: نارواھه، گهاڙ واھه، بگهاڙ واھه، شاھه جي ڪور، مراد نارواھه، نصرت واھه، سرفراز واھه، باغ واھه ۽ بيگاري واھه. اِن طرح تصور ڪجي ته ڪيتري ويران زمين پوکي ھيٺ آئي. زرعي طور تي ملڪ ڪيئن خود ڪفيل ٿيو ۽ اُن ريت ھزارين لکين ماڻھن کي ڌنڌا ۽ ملازمتن جا موقعا مليا.[28].[29]

فنِ تعمير

[سنواريو]

ڪلهوڙا دور سنڌ جي تعميري، مذهبي ۽ دفاعي اڏاوتن جي حوالي سان هڪ اهم دور شمار ڪيو وڃي ٿو. هن دور ۾ مسجدون، مدرسا، مقبرا، قبا، قلعا ۽ شهر تعمير ڪيا ويا، جن مان ڪيترين اڏاوتن سنڌ جي ثقافتي ۽ مذهبي ورثي ۾ نمايان حيثيت حاصل ڪئي. ڪلهوڙا حڪمرانن تعميراتي سرگرمين وسيلي نه رڳو مذهبي ۽ انتظامي ضرورتون پوريون ڪيون، پر پنهنجي سياسي اقتدار ۽ ثقافتي سڃاڻپ کي پڻ مضبوط ڪيو.[30][31]

مسجدون ۽ مدرسا

[سنواريو]

ڪلهوڙا حڪمرانن سنڌ جي مختلف علائقن ۾ مسجدن ۽ مدرسن جي تعمير تي خاص ڌيان ڏنو. انهن ادارن جو مقصد مذهبي تعليم، اسلامي علوم جي واڌاري ۽ سماجي تربيت فراهم ڪرڻ هو. ڪيترن ئي مدرسن سان گڏ جامع مسجدون پڻ تعمير ڪيون ويون، جتي عبادت سان گڏ تدريس جو انتظام هوندو هو.

خداآباد جي جامع مسجد ڪلهوڙا دور جي اهم مذهبي اڏاوتن مان شمار ڪئي وڃي ٿي. هڪ روايت موجب هن مسجد جي تعمير جو آغاز ميان يار محمد ڪلهوڙو جي دور ۾ ٿيو، جڏهن⁠تہ ان جي تڪميل ميان نور محمد ڪلهوڙو جي زماني ۾ ٿي. تاريخي روايتن موجب انهن مسجدن ۽ مدرسن ۾ مذهبي تعليم سان گڏ دفاعي ۽ فوجي تربيت جو بندوبست پڻ موجود هوندو هو، جيڪو ان دور جي سياسي ۽ فوجي ضرورتن سان لاڳاپيل هو.[32][33]

مقبرا ۽ قبا

[سنواريو]

ڪلهوڙا دور ۾ مقبرن ۽ قبن جي تعمير کي پڻ خاص اهميت حاصل رهي. هن دور جي ڪيترين ئي مذهبي ۽ تاريخي شخصيتن جي مزارن تي شاندار تعميرات ڪرايون ويون، جيڪي سنڌي اسلامي فنِ تعمير جا نمايان مثال آهن.

ميان غلام شاهه ڪلهوڙو جي دور ۾ ڪيترن اهم مقبرن جي تعمير يا مرمت ڪرائي وئي، جن ۾ ميان آدم شاهه ڪلهوڙو جو مقبرو (سکر)، ميان شاهل محمد جو مقبرو (قمبر)، شاهه بهارو جو مقبرو (لاڙڪاڻو) ۽ شاهه عبداللطيف ڀٽائي جي مزار تي ٿيل تعميرات شامل آهن. ان کان علاوه ميان يار محمد ڪلهوڙو جي حڪم سان ميان نصير محمد ڪلهوڙو جو قبو تعمير ڪيو ويو، جڏهن⁠تہ ميان نور محمد ڪلهوڙو جي مزار تي بعد ۾ مرادياب خان ڪلهوڙو اضافي تعميراتي ڪم ڪرايا.[34][35]

قلعا ۽ دفاعي اڏاوتون

[سنواريو]

ڪلهوڙا حڪمرانن پنهنجي رياست جي دفاع ۽ انتظامي ضرورتن کي نظر ۾ رکندي ڪيترن ئي قلعن ۽ ڪوٽن جي تعمير يا توسيع ڪرائي. اهي قلعا فوجي مرڪزن، انتظامي هيڊڪوارٽرن ۽ سرحدي تحفظ لاءِ استعمال ٿيندا هئا.

هن دور سان لاڳاپيل اهم دفاعي اڏاوتن ۾ حيدرآباد جو پڪو قلعو، بدين جو ڪوٽ، لاڙڪاڻو قلعو ۽ ڪڇ جي سرحد ويجهو واقع شاهه ڳڙهه جو قلعو شامل آهن. انهن مان ڪجهه اڏاوتون وقت سان گڏ زبون ٿي ويون يا مڪمل طور ختم ٿي ويون، جڏهن⁠تہ ڪجهه جا آثار اڄ به موجود آهن. اهي قلعا ڪلهوڙا دور جي فوجي حڪمتِ عملي ۽ دفاعي نظام جي اهميت کي ظاهر ڪن ٿا.[36][37] :::

آبادي

[سنواريو]

مقامي ماڻھو

[سنواريو]

نئين آبادي

[سنواريو]

ڪلهوڙن جي دور ۾، جڏهن افغانستان (جنهن کي ان وقت عام طور خراسان سڏيو ويندو هو) سان سنڌ جا لاڳاپا ويجها هئا، تڏهن افغان قبيلن جو وڏو تعداد سنڌ ۾ اچي آباد ٿيو. خاص طور شڪارپور افغانن جي هڪ وڏي آباديءَ جو مرڪز بڻجي ويو. پوپلزئي، پنهي، بارڪزئي، نورزئي، ڪاڪڙزئي، دراني ۽ غلزئي انهن اهم افغان قبيلن مان هئا، جيڪي سنڌ ۾ آباد ٿيا[38]. افغانستان ۾ جانشينيءَ جي جنگين ۽ درٻاري سازشن سبب افغان شهزادا اڪثر پناهه لاءِ سنڌ ايندا هئا. انهن سان گڏ عالمن، اديبن ۽ شاعرن جو وڏو تعداد پڻ هوندو هو. اهڙن شاعرن ۽ اديبن جو تفصيلي ذڪر خليل جي ڪتاب تڪمله مقالات الشعرا ۾ ملي ٿو.[38] .

بندرگاھون

[سنواريو]

ميان غلام شاھه ھڪ بندر ”شاھه بندر“ جي نالي سان تعميرڪرايو. ھن اورنگا بندر جي جاءِ ورتي. علي بندر به ھن دور ۾ وجود ۾ آيو. ڪراچي بندر ڪلھوڙن جو زنده جاويد ڪارنامو اڄ به موجود آھي.[39].[40]

شهر ۽ وسنديون

[سنواريو]

ڪلهوڙا دور ۾ سنڌ جي مختلف حصن ۾ نوان شهر، بستيون ۽ انتظامي مرڪز قائم ڪيا ويا، جن مان ڪيترن شهرن سياسي، اقتصادي ۽ ثقافتي اهميت حاصل ڪئي. انهن شهرن جي قيام سان نه رڳو ڪلهوڙا حڪومت جي انتظامي ڍانچي کي هٿي ملي، پر واپار، زراعت ۽ آباديءَ جي واڌ ويجهه ۾ پڻ مدد ملي.

ڳاڙهي — هي شهر 1681ع کان 1700ع تائين ڪلهوڙن جي گاديءَ جو هنڌ رهيو ۽ ابتدائي ڪلهوڙا اقتدار جو اهم سياسي مرڪز هو.

خداآباد — ميان يار محمد ڪلهوڙو هن شهر کي پنهنجي تختگاهه طور اختيار ڪيو. خداآباد لڳ ڀڳ پنجاهه ايڪڙن تي پکڙيل هو ۽ ڪلهوڙا دور جي ڪيترين اهم تعميرات جو مرڪز رهيو. ان دور جون ڪجهه اڏاوتون اڄ به موجود آهن.

محمد آباد — هي شهر 1750ع ۾ ميان نور محمد ڪلهوڙو جي حڪم سان تعمير ڪيو ويو ۽ ڪلهوڙا دور جي اهم نون آبادڪاري منصوبن مان هڪ هو.

مراد آباد — 1753ع ۾ قائم ڪيل هن شهر جو تعلق محمد مرادياب خان ڪلهوڙو سان هو. نصرپور جي ڀرسان واقع هن شهر ۾ مرادياب خان جي دستاربندي پڻ ٿي هئي.

الله آباد — ميان غلام شاهه ڪلهوڙو جي حڪم سان قائم ڪيل هي شهر محمد آباد جي ويجهو واقع هو ۽ ڪلهوڙا دور جي نون شهري مرڪزن مان شمار ٿيندو هو.

شاهه پور — ميان غلام شاهه جي دور ۾ نصرپور جي ڀرسان شاهه پور نالي سان ٻه بستيون آباد ڪيون ويون. وقت گذرڻ سان اهي ٻئي آباديون ختم ٿي ويون.

حيدرآباد — 1768ع ۾ ميان غلام شاهه ڪلهوڙو قديم نيرون ڪوٽ جي ماڳ تي حيدرآباد شهر قائم ڪيو. هن شهر کي جلد ئي ڪلهوڙا حڪومت جو اهم انتظامي ۽ فوجي مرڪز بڻايو ويو. تاريخي پڪو قلعو پڻ هن ئي دور ۾ تعمير ڪيو ويو.

خدا آباد (هالا ڀرسان) — ميان سرفراز خان ڪلهوڙو جي حڪم سان 1775ع ۾ هالا جي ويجهو هن بستي جو بنياد وڌو ويو، جيڪا ڪلهوڙا دور جي آخري آبادڪاري منصوبن مان هڪ هئي.[41][42]

اهم شخصيتون

[سنواريو]

ڪلهوڙا دور سنڌ جي سياسي، علمي، ادبي، مذهبي ۽ ثقافتي تاريخ ۾ هڪ نمايان حيثيت رکي ٿو. هن دور ۾ ڪيترين اهڙين شخصيتن جنم ورتو يا شهرت حاصل ڪئي، جن پنهنجي پنهنجي ميدان ۾ اهم خدمتون سرانجام ڏنيون. انهن ۾ صوفي، عالم، شاعر، مورخ، اديب، فوجي اڳواڻ ۽ انتظامي شخصيتون شامل هيون.

هن دور سان لاڳاپيل نمايان شخصيتن ۾ شاهه عبداللطيف ڀٽائي، مير علي شير قانع ٺٽوي، مخدوم محمد معين ٺٽوي، مخدوم محمد هاشم ٺٽوي، محمد حيات سي، منشي عبدالرؤف، محسن ٺٽوي، رجا ٺٽوي، شيخ محمد محفوظ ”سرخوش“، مير نجم الدين عزلت، مير شهداد خان ٽالپر، شاهه بهارو، سيد جان الله شاهه ”مير“، محمد علي عالي، غلام علي مداح، شاهه علي رضا درويش، مير لطف الله عرف مير متارو، مراد ڪليري، بلاول نائچ، مسو فقير سامٽيو ۽ مخدوم ابوالقاسم ٺٽوي شامل آهن.[43][44]

ڪلھوڙن جو دور

[سنواريو]

ڪلهوڙا حڪمرانن جي دور ۾ علم، ادب، تصوف، شاعري، فنِ تعمير، آبپاشي، زراعت، فوجي تنظيم ۽ انتظامي نظام جي شعبن ۾ نمايان ترقي ٿي. ان دور ۾ سنڌ جي مختلف علائقن ۾ تعليمي ۽ مذهبي مرڪزن جي واڌاري سان گڏ علمي ۽ ادبي سرگرمين کي پڻ سرپرستي حاصل رهي. مير علي شير قانع جهڙن مؤرخن سنڌ جي تاريخ ۽ ثقافت کي قلمبند ڪيو، جڏهن⁠تہ شاهه عبداللطيف ڀٽائي سنڌي ادب ۽ تصوف کي نئين فڪري اوچائي عطا ڪئي.

1681ع کان 1784ع تائين ڪلهوڙا دور کي سنڌ جي تاريخ ۾ استحڪام، تعمير ۽ انتظامي تنظيم جي هڪ اهم مرحلي طور ڏٺو وڃي ٿو. هن عرصي دوران آبپاشيءَ جي نظام جي توسيع، زرعي پيداوار ۾ واڌ، نون شهرن جي قيام، فوجي تنظيم جي مضبوطي ۽ سرڪاري انتظام جي بهتري لاءِ مختلف قدم کنيا ويا. ان ڪري ڪيترائي مؤرخ هن دور کي سنڌ جي تاريخ جي اهم ۽ اثرائتن دورن مان هڪ قرار ڏين ٿا.[45][46]

پڻ ڏسو

[سنواريو]

حوالا

[سنواريو]
  1. 1 2 Naz, Humera (2023). Sindh under the Kalhoras: Persian histories, chronicles, epistolaries, and compendiums of 18th century Sindh. Oxford University Press. ص. 40. ISBN 9780190701406.
  2. ↑ "Sindhi Adabi Board Online Library (Stories)". Sindhi Adabi Board.
  3. ↑ شاهه سچل سامي- محمد ابراهيم جويو، ص 55
  4. ↑ شاهه سچل سامي- محمد ابراهيم جويو، ص 55
  5. ↑ محمد نامدار خان بوزائي، سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)
  6. ↑ شاهه سچل سامي- محمد ابراهيم جويو، ص 55
  7. ↑ محمد نامدار خان بوزائي، سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)
  8. ↑ شاهه سچل سامي- محمد ابراهيم جويو، ص 55
  9. 1 2 3 Sarah F. D. Ansari (31 January 1992). Sufi Saints and State Power: The Pirs of Sind, 1843-1947. Cambridge University Press. ص. 32–34. ISBN 978-0-521-40530-0.
  10. ↑ محمد نامدار خان بوزائي، سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)
  11. ↑ محمد نامدار خان بوزائي، سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)
  12. ↑ محمد نامدار خان بوزائي، سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)
  13. ↑ The Peoples of Pakistan: An Ethnic History (1971)
  14. ↑ History of Civilizations of Central Asia (2003)
  15. ↑ Harjani, Dayal N. Sindhi Roots & Rituals - Part I (2018)
  16. ↑ Muqaddama-E-Sirajul Absar, Vol-II (2013)
  17. 1 2 Sind University Research Journal: Arts series. Humanities & social sciences. 1968.
  18. ↑ 1998 District Census Report: Layyah. 1999.
  19. ↑ History of the Pathans. 2008.
  20. ↑ West Pakistan District Gazetteers: Kharan. 1966.
  21. ↑ محمد نامدار خان بوزائي، سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)
  22. ↑ سنڌ جو عسڪري نظام- ڊاڪٽر محمد علي قاضي، ص 286
  23. ↑ ڪتاب التبصرة الناظرين
  24. ↑ تحفة الڪرام، مير علي شير قانع ٺٽوي، ص 266
  25. ↑ ماهوار نئين زندگي، 1971ع، ڪريم بخش خالد، سنڌ ۽ آزادي جي جدوجهد
  26. ↑ {سنڌ ۾ ڪلھوڙا حڪمراني(ھڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}
  27. ↑ http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html. {{cite web}}: Missing or empty |title= (مدد)
  28. ↑ {سنڌ ۾ ڪلھوڙا حڪمراني(ھڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}
  29. ↑ http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html. {{cite web}}: Missing or empty |title= (مدد)
  30. ↑ {سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}
  31. ↑ http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html. {{cite web}}: Missing or empty |title= (مدد)
  32. ↑ {سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}
  33. ↑ http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html. {{cite web}}: Missing or empty |title= (مدد)
  34. ↑ {سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}
  35. ↑ http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html. {{cite web}}: Missing or empty |title= (مدد)
  36. ↑ {سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}
  37. ↑ http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html. {{cite web}}: Missing or empty |title= (مدد)
  38. 1 2 Ali, Mubarak (2005). Essays On The History of Sindh. Lahore: Fiction House. ص. —127.
  39. ↑ {سنڌ ۾ ڪلھوڙا حڪمراني(ھڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}
  40. ↑ http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html. {{cite web}}: Missing or empty |title= (مدد)
  41. ↑ {سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}
  42. ↑ http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html. {{cite web}}: Missing or empty |title= (مدد)
  43. ↑ {سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}
  44. ↑ http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html. {{cite web}}: Missing or empty |title= (مدد)
  45. ↑ {سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪمراني (هڪ سرسري جائزو)__محمد نامدار خان بوزائي}
  46. ↑ http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book2/Book_page9.html. {{cite web}}: Missing or empty |title= (مدد)
"https://sd.wikipedia.org/w/index.php?title=ڪلهوڙا_شاهي_گهراڻو&oldid=384139" تان ورتل