سيوھڻ شريف

سيهوڻ

سيوهڻ شريف
سيهوڻ; سيوهڻ شريف
شهر
	سيوهڻ ۾ لال شهباز قلندر جي مزار
	سيوهڻ سنڌ ۾ سيوهڻ جو هنڌ سيوهڻ سيوهڻ (پاڪستان)
	Coordinates: 26°25′10″N 67°51′34″E / 26.4193143°N 67.8593731°E
ملڪ	پاڪستان
صوبو	سنڌ
ضلعو	ڄامشورو
تعلقو	سيوهڻ
آبادي (2023ع جي آدمشماري)
• ڪل	75,167
• ڪثافت	auto في چورس ڪلوميٽر
وقتي علائقو	UTC+5 (پي ايس ٽي)

سيھوڻ يا سيوهڻ شريف (انگريزي ٻولي: Sehwan؛ Sehwan Sharif) پاڪستان جي سنڌ صوبي جي ڄامشوري ضلعي ۾ واقع هڪ قديم ۽ تاريخي شهر آهي. هي شهر سنڌو درياهه جي اولهندي يعني ساڄي ڪناري ڀرسان، حيدرآباد کان لڳ ڀڳ 130 ڪلوميٽر اتر-اولهه طرف واقع آهي. سيھوڻ سيوهڻ تعلقي جو انتظامي مرڪز پڻ آهي. 2023ع جي پاڪستاني آدمشماري موجب سيھوڻ ٽائون ڪميٽي جي آبادي 75,167 هئي، جنهن ۾ 38,755 مرد، 36,400 عورتون ۽ 12 ٽرانسجينڊر ماڻهو شامل هئا؛ 2017ع ۾ ساڳئي شهري آبادي 66,898 هئي.^[1]

سيوهڻ جي سڀ کان وڏي سڃاڻپ صوفي بزرگ لال شهباز قلندر سان آهي، جنهن جي مزار پاڪستان جي اهم صوفي زيارتگاهن مان هڪ آهي. مزار جي ڪري شهر کي عام طور سيوهڻ شريف بہ سڏيو وڃي ٿو. هر سال قلندر جي عرس ۽ ٻين مذهبي موقعن تي سنڌ سميت پاڪستان جي مختلف علائقن مان وڏي تعداد ۾ زائرين هتي اچن ٿا. سيوهڻ جي صوفي روايت ۾ موسيقي، ڌمال ۽ دمادم مست قلندر سان لاڳاپيل ثقافتي اظهار کي خاص حيثيت حاصل آهي.^[2]

تاريخ

سيوهڻ سنڌ جي قديم ترين مسلسل آباد رهندڙ شهرن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. تاريخي ماخذن ۾ شهر جا نالا مختلف صورتن—سيوستان، سيوستان/سيوِستان ۽ ممڪن طور قديم يوناني ماخذن جي سنڊيمانا (Sindomana)—۾ ملن ٿا. سيوهڻ جي موجوده آباديءَ جي اتر ۾ واقع قديم سيوهڻ جو قلعو، جنهن کي مقامي طور ڪافر قلعو پڻ چيو وڃي ٿو، شهر جي اسلام کان اڳ واري آبادڪاريءَ جو نمايان آثار قديمه وارو نشان آهي.^[3]

سيوهڻ جي نالي جي بڻ بابت هڪ کان وڌيڪ رايا موجود آهن. هڪ راءِ موجب قديم نالو سيوِستان قديم سِوي يا سِوي ماڻهن سان لاڳاپيل هو، جڏهن تہ ٻي مشهور تشريح ان کي شِوَ سان منسوب شِوَستان يا شِوَ واهڻ سان ڳنڍي ٿي. برطانوي دور ۽ جديد ليکڪن پڻ سيوهڻ جي نالي کي Shivistan سان ڳنڍيو آهي. ٻئي طرف، ڪجهه محقق يوناني تاريخن ۾ ڄاڻايل سنڊيمانا کي سيوهڻ سان سڃاڻين ٿا.^[4]^[5] انهن سڃاڻپن بابت علمي اتفاق مڪمل ناهي، تنهنڪري پٽالا، سنڊيمانا ۽ موجوده سيوهڻ کي بنا ڪنهن اختلاف جي هڪ ئي شهر قرار ڏيڻ احتياط کان سواءِ درست نہ آهي.

قديم دور

قديم يوناني بيانن ۾ سڪندر اعظم جي 326 ق.م ڌاري سنڌ واري مهم دوران سنڊيمانا نالي شهر جو ذڪر ملي ٿو، جنهن کي ڪجهه مؤرخ موجوده سيوهڻ سان سڃاڻين ٿا. ان کي مقامي حڪمران سامبس (Sambus) جي گاديءَ جو هنڌ پڻ ڄاڻايو ويو آهي.^[6]

سيوهڻ جي قلعي کي مقامي روايت ۾ سڪندر اعظم سان منسوب ڪيو ويندو رهيو آهي ۽ انهيءَ سبب ان کي ڪڏهن Alexander's Fort پڻ چيو ويو آهي. پر سنڌ جي ثقافتي ورثي جي تحقيق موجب اهڙا اشارا پڻ موجود آهن تہ قلعو سڪندر جي اچڻ کان اڳ موجود هو ۽ ممڪن آهي تہ يوناني فوجن ان کي پنهنجي فوجي ضرورتن مطابق مرمت يا استعمال ڪيو هجي. قلعي جي محرابن ۽ اڏاوتي بناوٽ کي يوناني طرز بدران مقامي مشرقي روايت سان وڌيڪ لاڳاپيل قرار ڏنو ويو آهي.^[3]

قديم قلعي جون باقيات شهر جي اتر ۾ هڪ اوچي دڙي تي موجود آهن. قلعي جون دفاعي ڀتيون پڪين سرن ۽ مٽيءَ جي گاري سان تعمير ٿيل آهن ۽ مجموعي رٿا لڳ ڀڳ مستطيل آهي. قلعي جي ڀتين ۾ دفاعي اڏاوت سان لاڳاپيل نشان پڻ موجود آهن. هن ماڳ تي فرانسيسي آثار قديمه واري مشن، وفاقي ۽ صوبائي آثار قديمه کاتن جي سهڪار سان کوٽايون پڻ ڪيون آهن.^[3]

سيوهڻ جي آڳاٽي مذهبي تاريخ ۾ شِوَ مت جي موجودگيءَ جو پڻ ذڪر ملي ٿو. سنڌ ۾ شيوائي روايتن بابت تحقيق ۾ چيني ٻڌ سياح شوان زانگ جي سفرنامي ۽ ٻين تاريخي شاهدين جي بنياد تي هن خطي ۾ پاشوپت شيوائي روايت جي اثر جو ذڪر ڪيو ويو آهي.^[7] بهرحال، شهر جي نالي کي سڌي طرح صرف شِوَ پوڄا مان نڪتل قرار ڏيڻ بابت مختلف تاريخي تشريحون موجود آهن.

راءِ ۽ برهمڻ گهراڻن جو دور

اسلام کان اڳ سنڌ ۾ راءِ گهراڻي ۽ پوءِ برهمڻ گهراڻي جي حڪمرانيءَ دوران سيوستان هڪ اهم انتظامي ۽ فوجي مرڪز هو. سنڌ جي قديم تاريخي روايتن موجب راءِ گهراڻي جي سلطنت مختلف انتظامي حصن ۾ ورهايل هئي ۽ سيوستان انهن اهم علائقن مان هڪ هو.

چچنامي جي روايت موجب چچ جي اقتدار دوران سيوستان تي مقامي حڪمرانن جو ڪنٽرول هو ۽ بعد ۾ برهمڻ گهراڻي جي سنڌ ۾ پڻ هي علائقو حڪمت عمليءَ جي لحاظ کان اهم رهيو. راجا ڏاهر جي دور ۾ سيوستان جي قلعي تي سندس خاندان سان لاڳاپيل حاڪم مقرر هو.

سيوستان جي جاگرافيائي اهميت جو سبب اهو بہ هو تہ اهو سنڌو درياهه جي ساڄي ڪناري واري علائقي، کيرٿر جي لنگهن ۽ وچ سنڌ جي رستن تي ڪنٽرول لاءِ موزون فوجي مقام هو.

عرب فتح ۽ شروعاتي اسلامي دور

711–712ع ۾ محمد بن قاسم جي سنڌ تي حملي دوران سيوستان سندس فوجي مهم جي اهم منزلن مان هڪ بڻيو. ديبل ۽ نيرون ڪوٽ کان پوءِ عرب لشڪر سيوستان ڏانهن وڌيو. تاريخي روايتن موجب مقامي حاڪم جي مزاحمت کان پوءِ شهر ۽ قلعو عربن جي قبضي ۾ آيا. ان کان پوءِ سيوستان سنڌ جي اسلامي انتظامي نظام جو حصو بڻجي ويو.

عرب دور کان پوءِ شهر مختلف مقامي ۽ علائقائي حڪمرانن جي هٿ هيٺ رهيو. ان جي قلعي ۽ سنڌو درياهه جي رستن تي واقع هجڻ سبب سيوهڻ جي فوجي اهميت برقرار رهي.

يارھين صديءَ ۾ غزنوين جي سنڌ ڏانهن فوجي مهمن دوران سيوستان بہ سندن اثر هيٺ آيو. ڪجهه تاريخي روايتون 1026ع ڌاري محمود غزنوي جي دور ۾ شهر تي غزنوي قبضي جو ذڪر ڪن ٿيون.^[8]

سومرا دور ۽ صوفي مرڪز جو عروج

وچئين دور ۾ سومرن جي حڪمرانيءَ دوران سيوهڻ سنڌ جي اهم شهرن مان رهيو. شهر جي واپاري ۽ فوجي حيثيت سان گڏ علمي ۽ مذهبي اهميت بہ وڌندي وئي.

سيوهڻ جي تاريخ ۾ سڀ کان اهم تبديلي تيرهين صديءَ ۾ صوفي بزرگ لال شهباز قلندر جي هتي آمد ۽ رهائش سان آئي. قلندر جو نالو سيد عثمان مروندي ڄاڻايو وڃي ٿو ۽ سندس زندگيءَ جو آخري حصو سيوهڻ سان وابسته ٿيو. سندس وفات 1274ع ۾ ٿي.^[9]

قلندر جي وفات کان پوءِ سندس قبر زيارتگاهه بڻجي وئي. پاڪستان جي آثار قديمه ۽ عجائب گهرن واري کاتي جي رڪارڊ موجب سندس موجوده مقبري جي اصل اڏاوت 1356ع ۾ تغلق سلطنت جي دور ۾ تعمير ڪئي وئي، جنهن کان پوءِ مختلف دورن ۾ مزار جي مرمت ۽ توسيع ٿيندي رهي.^[9]

لال شهباز قلندر جي درگاهه جي وڌندڙ شهرت سان سيوهڻ ڏکڻ ايشيا جي صوفي زيارت جي اهم مرڪزن مان هڪ بڻيو ۽ شهر جي نالي سان شريف جو احترام وارو اضافو عام ٿيو.

دهلي سلطنت ۽ سمن جو دور

تيرهين ۽ چوڏهين صديءَ دوران سيوهڻ تي دهلي سلطنت ۽ سنڌ جي مقامي حڪمرانن وچ ۾ ڪنٽرول تبديل ٿيندو رهيو. قلعي جي موجودگي سبب جيڪو بہ حڪمران وچ سنڌ تي سياسي يا فوجي اختيار قائم ڪرڻ چاهيندو هو، ان لاءِ سيوهڻ تي ڪنٽرول اهم هوندو هو.

چوڏهين صديءَ ۾ سمن جي عروج سان سيوهڻ سندن اثر هيٺ آيو. تاريخي روايتن موجب ڄام انڙ سيوهڻ تي حملو ڪري دهلي سلطنت جي مقامي حاڪم کي شڪست ڏني ۽ شهر تي قبضو ڪيو. بعد ۾ دهلي ۽ سمن وچ ۾ سنڌ تي بالادستيءَ لاءِ ٿيندڙ جدوجهد دوران سيوهڻ جي سياسي حيثيت بار بار تبديل ٿي.

پندرهين صديءَ جي آخر ۾ ڄام نظام الدين جي دور تائين سيوهڻ سما سلطنت جي اهم علائقائي مرڪزن مان رهيو.

ارغون ۽ ترخان دور

سورهين صديءَ جي شروعات ۾ سنڌ ۾ ارغونن جي اچڻ کان پوءِ سيوهڻ سندن قبضي ۾ آيو. شاهه بيگ ارغون ۽ پوءِ شاهه حسن ارغون جي دور ۾ شهر ۽ ان جو قلعو سنڌ جي سياسي ۽ فوجي جدوجهد جو اهم مرڪز رهيا.

همايون جڏهن شير شاهه سوري کان شڪست کائڻ کان پوءِ سنڌ ۾ آيو تہ هن سيوهڻ جي قلعي تي قبضو ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. تاريخي ماخذن موجب همايون سيوهڻ جو ڊگهو گهيرو ڪيو، پر قلعو فتح ڪرڻ ۾ ناڪام رهيو ۽ آخرڪار سنڌ مان اڳتي وڌي عمرڪوٽ پهتو، جتي 1542ع ۾ سندس پٽ اڪبر ڄائو.^[10]

ارغونن کان پوءِ ترخانن جي دور ۾ پڻ سيوهڻ حڪمران خاندان جي اندروني سياسي جدوجهد جو مرڪز رهيو. مرزا عيسيٰ ترخان، مرزا محمد باقي ۽ مرزا جاني بيگ جي دورن ۾ سيوهڻ تي ڪنٽرول سنڌ جي اقتدار لاءِ اهم رهيو.

مغل دور

اڪبر اعظم جي حڪومت دوران مغل سلطنت سنڌ تي سڌو ڪنٽرول قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. 1590ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ اڪبر جي مشهور سپهه سالار عبدالرحيم خان خانان سنڌ ڏانهن مهم ڪئي. ترخان حڪمران جاني بيگ ترخان جي فوج ۽ مغل لشڪر وچ ۾ سيوهڻ ۽ سنڌو درياهه واري علائقي ۾ جنگيون ٿيون. آخرڪار جاني بيگ مغل بالادستي قبول ڪئي ۽ سنڌ مغل سلطنت جي سياسي نظام ۾ شامل ٿي وئي.^[11]

مغل دور ۾ سيوهڻ انتظامي ۽ فوجي مرڪز طور برقرار رهيو. سترهين صديءَ ۾ سنڌ جي مختلف پرڳڻن سان گڏ سيوهڻ بہ مغل شهزادن ۽ اميرن کي جاگير طور ڏنو ويندو رهيو.

ڪلهوڙا ۽ ٽالپر دور

ارڙهين صديءَ ۾ مغل اختيار ڪمزور ٿيڻ سان سنڌ ۾ ڪلهوڙن جو اقتدار مضبوط ٿيو. سيوهڻ ڪلهوڙا حڪمرانن جي علائقائي نظام جو حصو بڻيو. شهر ۾ موجود ڪلهوڙا دور جا مقبرا ان دور جي اڏاوتي ورثي جي شاهدي ڏين ٿا. پاڪستان جي آثار قديمه ۽ عجائب گهرن واري کاتي سيوهڻ جي تاريخي قبرستان ۾ ارڙهين صديءَ جا ڪيترائي ڪلهوڙا دور جا پڪين سرن سان ٺهيل مقبرا دستاويز ڪيا آهن.^[12]^[13]

ارڙهين صديءَ جي آخر ۾ ٽالپرن ڪلهوڙن کان سنڌ جي حڪومت حاصل ڪئي ۽ سيوهڻ سندن راڄ جو حصو بڻيو. ٽالپر دور تائين شهر جي سياسي اهميت سان گڏ لال شهباز قلندر جي درگاهه سبب مذهبي ۽ زيارتي اهميت بہ مضبوط ٿي چڪي هئي.

برطانوي دور

1843ع ۾ چارلس نيپئر جي فوجن هٿان ٽالپرن جي شڪست ۽ سنڌ جي برطانوي هندستان ۾ الحاق سان سيوهڻ بہ برطانوي انتظام هيٺ اچي ويو. دٻي جي جنگ کان پوءِ مير شير محمد ٽالپر جي مزاحمت دوران سيوهڻ ۽ سنڌو درياهه جي ڀرپاسي وارو علائقو فوجي سرگرمين جو حصو رهيو.

برطانوي دور ۾ ريلوي ۽ جديد مواصلاتي نظام جي ترقي سان سيوهڻ جو سنڌ جي ٻين شهرن سان رابطو وڌيو. شهر جي پراڻي فوجي اهميت آهستي آهستي گهٽجي وئي، پر لال شهباز قلندر جي مزار سبب سيوهڻ جي مذهبي ۽ واپاري اهميت برقرار رهي.

ان دور جي لکڻين ۾ سيوهڻ کي سنڌ جو انتهائي قديم شهر قرار ڏنو ويو آهي.^[14] آثار قديمه جي ماهرن ۽ ارضيات دانن سيوهڻ، لڪي ۽ ڀرپاسي جي قديم آثارن، غارن ۽ قبرستانن جو پڻ جائزو ورتو.^[15]

قيام پاڪستان کان پوءِ

1947ع ۾ پاڪستان جي قيام کان پوءِ سيوهڻ سنڌ صوبي جو حصو رهيو. انتظامي طور شهر ڊگهي عرصي تائين دادو ضلعي ۾ شامل هو. 2004ع ۾ دادو ضلعي جي ڏاکڻي حصي مان ڄامشورو ضلعو قائم ٿيڻ کان پوءِ سيوهڻ نئين ضلعي ۾ شامل ڪيو ويو ۽ هاڻي سيوهڻ تعلقي جو انتظامي مرڪز آهي.

قيام پاڪستان کان پوءِ شهر جي آبادي ۽ شهري پکيڙ پراڻي قلعي ۽ درگاهه واري مرڪز کان ٻاهر وڌندي وئي. ريلوي، روڊن، تعليمي ۽ طبي ادارن ۽ زائرين لاءِ سهولتن جي واڌ سان سيوهڻ وچ سنڌ جي اهم شهري مرڪزن مان هڪ بڻجي ويو.

لال شهباز قلندر جي مزار جي ڪري سيوهڻ جي قومي ۽ بين الصوبائي مذهبي اهميت وڌيڪ وڌي. قلندر جو ساليانو عرس پاڪستان جي وڏن صوفي اجتماعن مان هڪ بڻجي چڪو آهي ۽ سنڌ، پنجاب، بلوچستان ۽ ملڪ جي ٻين علائقن مان زائرين شهر پهچن ٿا. مزار جي اصل اڏاوت چوڏهين صديءَ جي آهي، پر پاڪستان جي قيام کان پوءِ بہ ان ۾ مختلف مرحلن تي مرمت، توسيع ۽ نئين اڏاوت ٿيندي رهي آهي.^[9]

تاريخي ورثو

سيوهڻ جي تاريخ مختلف دورن جي تسلسل جي نمائندگي ڪري ٿي: اسلام کان اڳ واري قديم آبادي ۽ قلعو، راءِ ۽ برهمڻ دور، عرب فتح، وچئين دور جون سلطنتون، لال شهباز قلندر جي صوفي روايت، سما، ارغون، ترخان ۽ مغل اقتدار، ڪلهوڙا ۽ ٽالپر دور ۽ پوءِ برطانوي ۽ پاڪستاني انتظام. شهر ۽ ڀرپاسي ۾ موجود آثار انهيءَ ڊگهي تاريخ جا مادي نشان آهن.

**سيوهڻ جي تاريخ جا اهم دور**
دور	تقريباً زمانو	سيوهڻ جي تاريخي حيثيت
اسلام کان اڳ وارو دور	قديم دور – 7هين صدي	قديم سيوستان؛ قلعي ۽ اڳ-اسلامي آبادڪاريءَ جا آثار^[3]
راءِ ۽ برهمڻ گهراڻا	تقريباً 5هين–8هين صدي	سنڌ جي اهم انتظامي ۽ فوجي مرڪزن مان هڪ
عرب / شروعاتي اسلامي دور	8هين صدي کان	محمد بن قاسم جي سنڌ واري مهم کان پوءِ اسلامي انتظام هيٺ
وچيون دور	11هين–13هين صدي	غزنوي ۽ ٻين علائقائي طاقتن جي اثر هيٺ؛ فوجي اهميت برقرار
لال شهباز قلندر جو دور	13هين–14هين صدي	صوفي زيارت ۽ روحاني مرڪز طور عروج؛ مقبرو اصل ۾ 1356ع ۾ تعمير ٿيو^[9]
سما دور	14هين–16هين صدي	سنڌ جي مقامي سما سلطنت جو اهم فوجي ۽ انتظامي مرڪز
ارغون ۽ ترخان دور	16هين صدي	سنڌ جي اقتداري جدوجهد جو مرڪز؛ همايون جو ناڪام گهيرو
مغل دور	16هين صديءَ جي آخر – 18هين صدي	اڪبر جي دور ۾ مغل اقتدار ۾ شامل؛ انتظامي مرڪز^[11]
ڪلهوڙا ۽ ٽالپر دور	18هين صدي – 1843ع	مقامي سنڌي سلطنتن جو حصو؛ ڪلهوڙا دور جا مقبرا اڄ بہ موجود^[12]
برطانوي دور	1843ع–1947ع	برطانوي سنڌ جو شهر؛ جديد مواصلاتي ۽ ريلوي نظام سان ڳنڍيو ويو
پاڪستاني دور	1947ع کان	پهرين دادو ضلعي ۽ 2004ع کان ڄامشوري ضلعي ۾؛ اهم صوفي زيارتي ۽ شهري مرڪز

جاگرافي

سيوهڻ سنڌو درياهه جي ساڄي ڪناري واري علائقي ۾ واقع آهي. شهر جي اولهه طرف کيرٿر جبلن جو وسيع علائقو آهي، جڏهن تہ اوڀر طرف سنڌو درياهه جي ميداني پٽي پکڙيل آهي. منڇر ڍنڍ بہ سيوهڻ جي ڀرپاسي واري علائقي جي نمايان جاگرافيائي خصوصيت آهي.

موسم

سيوهڻ جو آبهوا مجموعي طور گرم ۽ خشڪ آهي، جنهن ۾ اونهاري دوران انتهائي تيز گرمي، سياري ۾ نسبتاً معتدل ۽ خشڪ موسم، ۽ برسات جو وڏو حصو چوماسي جي مهينن ۾ پوي ٿو. سيوهڻ سنڌ جي اندرين حصي ۾ واقع هجڻ ۽ سمنڊ کان پري هجڻ سبب ساحلي سنڌ جي ڀيٽ ۾ گرميءَ جي روزاني ۽ موسمي شدت وڌيڪ محسوس ڪري ٿو. موسمي انگن موجب مئي ۽ جون سال جا سڀ کان گرم مهينا آهن، جڏهن تہ جنوري سڀ کان ٿڌو مهينو هوندو آهي.^[16]

گرمي پد

سيوهڻ ۾ اونهارو ڊگهو ۽ تمام گرم هوندو آهي. اپريل کان گرمي تيزيءَ سان وڌي ٿي، جڏهن تہ مئي ۽ جون ۾ ڏينهن جو اوسط وڌ ۾ وڌ گرمي پد تقريباً 44 °C تائين پهچي سگهي ٿو. Weather Spark جي ڊگهي مدي وارن موسمي انگن موجب جون ۾ اوسط وڌ ۾ وڌ گرمي پد لڳ ڀڳ 44 °C ۽ گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد لڳ ڀڳ 28 °C هوندو آهي؛ مئي جي آخر ۾ عام روزاني وڌ ۾ وڌ گرمي 45 °C جي ويجهو پهچي ٿي.^[16]^[17]

جولاءِ ۽ آگسٽ ۾ چوماسي جي نمي ۽ ڪڪرن سبب ڏينهن جي وڌ ۾ وڌ گرمي مئي ۽ جون جي ڀيٽ ۾ ڪجهه گهٽجي ٿي، پر راتيون وڌيڪ گرم ۽ گهِم واريون ٿي سگهن ٿيون. جولاءِ ۾ اوسط وڌ ۾ وڌ گرمي لڳ ڀڳ 41 °C ۽ گهٽ ۾ گهٽ گرمي 28 °C جي لڳ ڀڳ رهي ٿي، جڏهن تہ آگسٽ ۾ وڌ ۾ وڌ گرمي لڳ ڀڳ 39 °C جي آس پاس رهي ٿي.^[16]

سيارو نومبر کان فيبروري تائين نسبتاً ٿڌو ۽ سڪل هوندو آهي. جنوري ۾ اوسط وڌ ۾ وڌ گرمي پد لڳ ڀڳ 24 °C ۽ گهٽ ۾ گهٽ گرمي لڳ ڀڳ 8–9 °C رهندي آهي. صاف آسمان ۽ خشڪ هوا سبب رات ۽ ڏينهن جي گرمي پد ۾ نمايان فرق ٿي سگهي ٿو.^[16]

برسات ۽ چوماسي

سيوهڻ ۾ سالياني برسات گهٽ ۽ گهڻي حد تائين غير يقيني آهي. Weather Spark جي انگن موجب برسات وارو نمايان عرصو عام طور جولاءِ جي شروعات کان سيپٽمبر جي وچ تائين رهي ٿو، جڏهن تہ سال جا باقي مهينا گهڻو ڪري سڪل هوندا آهن. آگسٽ کي اڪثر سڀ کان وڌيڪ برسات وارو مهينو ڄاڻايو وڃي ٿو، جڏهن تہ نومبر عام طور تمام خشڪ هوندو آهي.^[16]

ٻئي موسمي ڊيٽا ذريعا موسمي ورڇ ۾ ٿورو فرق ڏيکارين ٿا؛ Time and Date جي موسمي اوسط موجب جولاءِ سڀ کان وڌيڪ برسات وارو مهينو آهي ۽ سيوهڻ ۾ سراسري سالياني برسات لڳ ڀڳ 100 ملي ميٽر جي آس پاس آهي.^[18] اهڙو فرق مختلف مشاهدي وارن دورن، ويجهن موسمي اسٽيشنن ۽ ڊيٽا ماڊلن جي استعمال سبب ٿي سگهي ٿو.

سيوهڻ ۾ برسات گهڻو ڪري مختصر پر ڪڏهن ڪڏهن تيز چوماسي وسڪارن يا گجگوڙ وارن طوفانن جي صورت ۾ پوي ٿي. گهٽ سالياني برسات باوجود شديد وسڪارا مقامي طور پاڻي بيهڻ، نالن ۾ وهڪرا وڌڻ ۽ هيٺاهين علائقن ۾ ٻوڏ جهڙيون حالتون پيدا ڪري سگهن ٿا.

نمي ۽ هوائون

سرد ۽ خشڪ مهينن جي ڀيٽ ۾ جولاءِ، آگسٽ ۽ سيپٽمبر دوران هوا ۾ نمي نمايان وڌي ٿي. موسمي اوسط موجب آگسٽ ۾ نسبتي نمي لڳ ڀڳ 69 سيڪڙو تائين پهچي سگهي ٿي، جڏهن تہ اپريل ۽ مئي جي گرم ۽ خشڪ دور ۾ نمي نسبتاً گهٽ رهي ٿي.^[18]

جون ۾ هوائون نسبتاً وڌيڪ تيز هونديون آهن. Time and Date جي انگن موجب جون سيوهڻ جو سراسري طور سڀ کان وڌيڪ هوادار مهينو آهي، جنهن دوران اوسط هوائن جي رفتار لڳ ڀڳ 7 ميل في ڪلاڪ ڄاڻائي وئي آهي.^[18] اونهاري ۾ گرم ۽ خشڪ هوائون گرميءَ جي شدت وڌائين ٿيون، جڏهن تہ چوماسي دوران ڏکڻ ۽ ڏکڻ-اولهه کان ايندڙ نمي واري هوا موسم ۾ گهِم وڌائي ٿي.

موسمي ڊيٽا ۽ ماپ

سيوهڻ بابت موجود مختلف موسمي ذريعن ۾ انگن جو ڪجهه فرق ملي ٿو، تنهنڪري ڊگهي مدي واري موسمي تشريح لاءِ مختلف ڊيٽا ذريعن جو گڏيل استعمال وڌيڪ مناسب آهي. ناسا جو POWER نظام عالمي سطح تي سيٽلائيٽ مشاهدي ۽ MERRA-2/GEOS موسمي ماڊلن مان گرمي پد، برسات، نمي ۽ هوائن جا ڊگهي مدي وارا انگ مهيا ڪري ٿو.^[19] POWER ۾ موسمي ڊيٽا ڪلاڪ وار، روزاني، ماهوار، سالياني ۽ ڪلائيميٽولوجي صورت ۾ مهيا ڪئي ويندي آهي.^[20]

پاڪستان موسميات کاتو پڻ ملڪ ۾ گرمي پد، برسات، نمي، هوائن، سج جي روشني ۽ ٻين موسمي عنصرن جا مشاهدا ۽ ڊگهي مدي جا موسمي نارمل تيار ڪري ٿو.^[21]

موسمي خلاصو

**سيوهڻ جي موسم جون نمايان خاصيتون**
موسم / عنصر	عرصو	عام خاصيت
سخت گرمي	اپريل–جولاءِ	مئي ۽ جون ۾ ڏينهن جو اوسط وڌ ۾ وڌ گرمي پد تقريباً 44 °C؛ انتهائي گرم ۽ گهڻو ڪري خشڪ موسم^[16]
چوماسي جو دور	جولاءِ–سيپٽمبر	گرمي ۾ ڪجهه گهٽتائي، نمي ۾ واڌ ۽ سال جي گهڻي برسات هن عرصي ۾^[16]
سرءُ	آڪٽوبر–نومبر	برسات تمام گهٽ، ڏينهن گرم کان معتدل ۽ راتيون آهستي آهستي ٿڌيون
سيارو	ڊسمبر–فيبروري	معتدل ڏينهن ۽ ٿڌيون راتيون؛ جنوري سڀ کان ٿڌو مهينو^[16]
بهار	مارچ–اپريل	گرمي پد ۾ تيز واڌ ۽ خشڪ موسم کان سخت اونهاري ڏانهن منتقلي

ماهوار موسمي اوسط

هيٺ ڏنل جدول ڊگهي مدي وارن موسمي ذريعن مان ورتل گول ڪيل اوسط انگ ڏيکاري ٿو؛ مختلف موسمي ڊيٽا سيٽن ۽ مشاهدي وارن دورن سبب ننڍا فرق ممڪن آهن.^[16]^[18]

**سيوهڻ: ماهوار اوسط گرمي پد**
مهينو	اوسط وڌ ۾ وڌ °C	اوسط گهٽ ۾ گهٽ °C	موسمي خاصيت
جنوري	24	8	سال جو ٿڌو ترين دور
فيبروري	27	11	موسم آهستي گرم ٿيڻ شروع
مارچ	33	16	گرم ۽ خشڪ
اپريل	40	22	سخت گرمي جي شروعات
مئي	44	26	انتهائي گرم
جون	44	28	سال جي گرم ترين مهينن مان هڪ
جولاءِ	41	28	گرم، گهِم وارو ۽ چوماسي برسات
آگسٽ	39	27	نمي ۽ برسات وڌيڪ
سيپٽمبر	39	26	گرم؛ چوماسي جو آخري دور
آڪٽوبر	37	21	خشڪ ۽ نسبتاً گهٽ گرم
نومبر	31	14	معتدل ۽ خشڪ
ڊسمبر	26	10	ٿڌو ۽ خشڪ

انتظامي ورھاست

انتظامي طور سيوهڻ ڄامشوري ضلعي جي چئن تعلقن مان هڪ، سيوهڻ تعلقي، جو مرڪز آهي. 2004ع ۾ ڄامشورو ضلعو قائم ٿيڻ کان اڳ سيوهڻ دادو ضلعي جو حصو هو.

2023ع جي آدمشماري موجب سڄي سيوهڻ تعلقي جي ايراضي 2,160 چورس ڪلوميٽر ۽ آبادي 322,011 هئي. ان مان 203,736 ماڻهو ڳوٺاڻن ۽ 118,275 شهري علائقن ۾ رهندا هئا؛ يعني تعلقي جي 36.73 سيڪڙو آبادي شهري هئي.^[22]

**سيوهڻ جا چونڊيل آبادي انگ، 2023ع**^[1]^[22]
علائقو	آبادي	مرد	عورتون	2017ع جي آبادي
سيوهڻ ٽائون ڪميٽي	75,167	38,755	36,400	66,898
سيوهڻ تعلقو	322,011	165,837	156,156	269,817

لال شهباز قلندر جي مزار

لال شهباز قلندر جي مزار سيوهڻ جو سڀ کان مشهور مذهبي، تاريخي ۽ ثقافتي ماڳ ۽ سنڌ جي اهم صوفي زيارتگاهن مان هڪ آهي. هيءَ مزار صوفي بزرگ لال شهباز قلندر (1177ع–1274ع) جي آخري آرامگاهه آهي. پاڪستان جي آثار قديمه ۽ عجائب گهرن واري کاتي جي ثقافتي ملڪيت واري سرڪاري فهرست موجب موجوده مقبري جي اصل اڏاوت 1356ع ۾ تغلق سلطنت جي دور ۾ تعمير ڪئي وئي هئي.^[9]

مزار صدين کان سيوهڻ جي مذهبي ۽ شهري سڃاڻپ جو مرڪز رهي آهي. لال شهباز قلندر جي عقيدتمندن ۾ مختلف علائقن، سماجي طبقن ۽ مذهبي پس منظر جا ماڻهو شامل رهيا آهن؛ مسلمانن سان گڏ هندو زائرين جي مزار تي اچڻ جي روايت پڻ دستاويز ٿيل آهي.^[23]

تاريخ ۽ اڏاوت

لال شهباز قلندر 13هين صديءَ ۾ سيوهڻ ۾ رهيو ۽ 1274ع ۾ وفات ڪيائين. سرڪاري آثار قديمه واري رڪارڊ موجب سندس مقبرو وفات کان لڳ ڀڳ اٺ ڏهاڪا پوءِ 1356ع ۾ تغلق دور ۾ تعمير ڪيو ويو.^[9] مزار سان لاڳاپيل لال باغ پڻ سرڪاري ثقافتي ورثي جي فهرست ۾ درج آهي ۽ ان کي قلندر سان لاڳاپيل تاريخي باغ قرار ڏنو ويو آهي.^[24]

اصل اڏاوت ۾ ايندڙ صدين دوران ڪيترائي ڀيرا مرمت، توسيع ۽ تبديليون ڪيون ويون. مزار جي نمايان اڏاوتي خصوصيتن ۾ وڏو گنبذ، سينگاريل دروازا، صحن، قبر جي چوڌاري ڪاٺ جو ڪٽهڙو/زري ۽ سنڌي روايتي ڪاشيءَ جي سرن جو ڪم شامل آهي. مزار جي سينگار ۾ استعمال ٿيل مشهور سنڌي ڪاشيءَ جون سرون هالا جي ڪاريگريءَ سان پڻ لاڳاپيل ڄاڻايون ويون آهن.^[25]

مزار جي هڪ پاسي سونهري ملمع وارو مشهور دروازو پڻ آهي، جيڪو ايران جي شاهي دور ۾ تحفي طور ڏنو ويو ۽ اڳوڻي وزيراعظم ذوالفقار علي ڀٽو جي دور ۾ نصب ڪيو ويو.^[25]

ڌمال ۽ صوفي روايت

مزار جي سڀ کان مشهور ثقافتي ۽ روحاني رسمن مان ڌمال آهي. عقيدتمند روايتي دهلن جي تال تي مزار جي صحن ۾ ڌمال ڪن ٿا. اها رسم سيوهڻ ۽ لال شهباز قلندر جي سڃاڻپ سان ايتري ويجهڙائيءَ سان ڳنڍيل آهي جو اها مزار جي سالياني عرس جي نمايان سرگرمين مان شمار ٿئي ٿي.^[26]

قلندر سان منسوب مشهور صوفي اظهار دمادم مست قلندر پڻ ڏکڻ ايشيا جي صوفي موسيقيءَ ۽ عوامي ثقافت ۾ وڏي شهرت رکي ٿو. ان جا مختلف موسيقيائي روپ سنڌ، پنجاب ۽ ڏکڻ ايشيا جي ٻين حصن ۾ ڳايا ويا آهن. قلندر جي روايت کي سماجي ۽ مذهبي حدن کان مٿانهين عقيدت سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.^[27]

عرس

لال شهباز قلندر جو ساليانو عرس سيوهڻ جو سڀ کان وڏو مذهبي ۽ ثقافتي اجتماع آهي. عرس ڪيترن ڏينهن تائين جاري رهي ٿو ۽ پاڪستان جي مختلف صوبن کان علاوه ٻاهرين علائقن مان بہ زائرين شرڪت ڪن ٿا. مذهبي رسمن سان گڏ ڌمال، صوفي موسيقي، چادر چاڙهڻ، گلن جون پتيون نڇاور ڪرڻ، لنگر ۽ ٻين اجتماعي سرگرمين جو اهتمام ڪيو ويندو آهي.

2026ع ۾ قلندر جو 774هون عرس ٽن ڏينهن تائين ملهايو ويو. سنڌ جي وڏي وزير پاران ڏنل انگ موجب ان عرس ۾ لڳ ڀڳ 30 لک زائرين شرڪت ڪئي.^[28]

**لال شهباز قلندر جي مزار سان لاڳاپيل اهم روايتون**
روايت / سرگرمي	نوعيت	اهميت
عرس	ساليانو مذهبي اجتماع	لکين زائرين جي شرڪت؛ 2026ع جي عرس ۾ لڳ ڀڳ 30 لک ماڻهن جي شرڪت رپورٽ ڪئي وئي^[28]
ڌمال	صوفي روحاني رسم	دهلن جي تال تي ٿيندڙ مزار جي سڀ کان مشهور ثقافتي روايتن مان هڪ^[26]
چادر چاڙهڻ	عقيدت جي رسم	مزار تي عقيدت ۽ احترام جي اظهار طور چادر ۽ گل پيش ڪيا وڃن ٿا
لنگر ۽ نياز	اجتماعي کاڌو	زائرين ۽ ضرورت مندن ۾ کاڌي جي ورهاست
صوفي موسيقي	ثقافتي روايت	دمادم مست قلندر ۽ ٻين قلندري روايتن سان لاڳاپيل موسيقي^[27]

سماجي ۽ ثقافتي اهميت

سيوهڻ جي سماجي ۽ ثقافتي زندگي مزار سان گهري نموني ڳنڍيل آهي. عرس کان سواءِ عام ڏينهن ۽ خاص طور خميس تي بہ وڏي تعداد ۾ عقيدتمند مزار تي اچن ٿا. مزار جي عقيدت جي روايت ڪنهن هڪ سماجي يا مذهبي گروهه تائين محدود نہ رهي آهي؛ ڊان جي دستاويزي رپورٽ موجب هندو زائرين بہ قلندر جي مزار تي زيارت لاءِ ايندا رهيا آهن ۽ مزار مختلف عقيدن وارن ماڻهن لاءِ کليل رهي آهي.^[23]

مزار سيوهڻ جي شهري معيشت جو پڻ بنيادي محرڪ آهي. زائرين جي آمد شهر جي هوٽلن، مهمان خانن، ريسٽورنٽن، چانهه خانن، بازارن، ٽرانسپورٽ ۽ زيارتي شين جي واپار لاءِ روزگار ۽ آمدني پيدا ڪري ٿي. عرس دوران اها معاشي سرگرمي پنهنجي عروج تي پهچي ٿي.^[25]

2017ع جو سيوهڻ بم ڌماڪو

16 فيبروري 2017ع تي لال شهباز قلندر جي مزار پاڪستان جي تاريخ جي انتهائي موتمار دهشتگرد حملن مان هڪ جو نشانو بڻي. خميس جي شام، جڏهن مزار اندر وڏي تعداد ۾ زائرين موجود هئا ۽ شام جي نماز کان پوءِ ڌمال ٿي رهي هئي، هڪ خودڪش حملي آور پاڻ کي ڌماڪي سان اڏائي ڇڏيو.^[29]

جاچ دوران جاري ڪيل سي سي ٽي وي فوٽيج ۾ شڪي حملي آور کي مزار جي سيڪيورٽي چيڪ کان بچندي اندر داخل ٿيندي ڏٺو ويو. پوليس موجب هن مزار جي گولڊن گيٽ واري پاسي کان سيڪيورٽي چيڪ کان پاسو ڪيو ۽ پوءِ ان حصي ڏانهن ويو جتي ڌمال ٿي رهي هئي.^[30]

حملي کان پوءِ سرڪاري طور تصديق ٿيل فوتين جو انگ 88 تائين پهتو. زخمين بابت مختلف مرحلن تي انگ تبديل ٿيندا رهيا؛ بعد وارن جائزي ۾ لڳ ڀڳ 250 کان 340 کان وڌيڪ ماڻهن جي زخمي ٿيڻ جون رپورٽون سامهون آيون.^[31]^[29] حملي جي ذميواري اسلامڪ اسٽيٽ (داعش) قبول ڪئي.^[29]

**2017ع جو لال شهباز قلندر مزار تي حملو**
تفصيل	ڄاڻ
تاريخ	16 فيبروري 2017ع
هنڌ	لال شهباز قلندر جي مزار، سيوهڻ
حملي جو قسم	خودڪش بم ڌماڪو
فوت	88^[31]
زخمي	سوين؛ مختلف رپورٽن ۾ لڳ ڀڳ 250 کان 340 کان وڌيڪ^[29]
نشانو	مزار تي موجود زائرين ۽ ڌمال ۾ شريڪ ماڻهو
ذميواري قبول ڪندڙ	اسلامڪ اسٽيٽ (داعش)^[29]

حملي جي جاچ سنڌ پوليس جي ڪائونٽر ٽيررازم ڊپارٽمينٽ حوالي ڪئي وئي. ڊسمبر 2017ع ۾ سي ٽي ڊي حيدرآباد جي دهشتگردي ٽوڙ عدالت ۾ آخري چالان پيش ڪيو، جنهن ۾ ست جوابدار نامزد ڪيا ويا؛ انهن مان هڪ گرفتار ۽ ڇهه ان وقت روپوش ڄاڻايا ويا.^[32]

حملي کان پوءِ ڌمال جي بحالي

حملي جي ٻئي ڏينهن ئي سخت سيڪيورٽي هيٺ مزار تي ڌمال ٻيهر شروع ڪئي وئي. عقيدتمندن ۽ مقامي ماڻهن ان عمل کي دهشتگرديءَ خلاف مزاحمت، مذهبي رواداري ۽ قلندر جي روايت جاري رکڻ جي علامت قرار ڏنو.^[33]

حملي کان پوءِ مزار ۽ عرس لاءِ سيڪيورٽي انتظامن ۾ وڏي پيماني تي اضافو ڪيو ويو. پوليس، رينجرز ۽ دهشتگردي ٽوڙ ادارا سالياني عرس دوران وڏي تعداد ۾ مقرر ڪيا وڃن ٿا. 2026ع جي 774هين عرس دوران پڻ پوليس، رينجرز ۽ ڪائونٽر ٽيررازم يونٽن کي هاءِ الرٽ تي رکيو ويو.^[34]

ترقياتي ۽ بحاليءَ جا ڪم

مزار ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ زائرين لاءِ سهولتن کي بهتر ڪرڻ لاءِ سنڌ حڪومت مختلف مرحلن ۾ ترقياتي منصوبا شروع ڪيا آهن. آگسٽ 2026ع ۾ ڄامشوري جي ضلعي انتظاميا موجب مزار ۽ ڀرپاسي جي علائقي لاءِ 1.28 ارب رپين جا ترقياتي ۽ خوبصورتيءَ جا ڪم جاري هئا. انهن منصوبن ۾ مزار ڏانهن ويندڙ رستن جي بحالي، نيڪال ۽ پاڻيءَ جي فراهمي، اسٽريٽ لائيٽنگ، پيادل هلندڙن لاءِ سهولتون، نئون سنگ مرمر جو فرش، پراڻي علم پاڪ کي مضبوط ڪرڻ ۽ لال باغ ۾ مسافر خاني ۽ قلندر جي چلهه گاهه جي ترقي شامل هئي.^[35]

اهي منصوبا خاص طور سالياني عرس دوران لکين زائرين جي آمد کي نظر ۾ رکندي مزار، شهر جي مرڪزي بازار ۽ ڀرپاسي واري شهري ڍانچي کي بهتر ڪرڻ لاءِ ترتيب ڏنا ويا آهن.^[35]

تاريخي ماڳ

سيوهڻ پنهنجي مذهبي اهميت سان گڏ سنڌ جي اهم آثار قديمه ۽ تاريخي ورثي وارن شهرن مان هڪ آهي. شهر ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ اسلام کان اڳ واري دور جي قلعي جا آثار، وچئين دور سان لاڳاپيل مذهبي ماڳ، تاريخي باغ ۽ ڪلهوڙا دور جا سرن سان ٺهيل مقبرا موجود آهن. پاڪستان جي آثار قديمه ۽ عجائب گهرن واري کاتي ۽ سنڌ جي اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ فار پريزرويشن آف دي هيريٽيج آف سنڌ جي دستاويزن ۾ انهن مان ڪيترن ماڳن کي سنڌ جي ثقافتي ورثي جو حصو قرار ڏنو ويو آهي.^[3]^[24]

سيوهڻ جو قلعو

سيوهڻ جو قلعو، جنهن کي ڪافر قلعو بہ چيو وڃي ٿو، شهر جي اتر ۾ واقع سيوهڻ جو سڀ کان اهم آثار قديمه وارو ماڳ آهي. اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ موجب سيوهڻ پاڻ اسلام کان اڳ واري دور جو قديم شهر آهي ۽ قلعي جا آثار پراڻي شهر جي اتر ۾ موجود آهن. قلعي جي اڏاوت پڪين سرن ۽ مٽيءَ جي گاري سان ڪئي وئي آهي ۽ ان جون دفاعي ڀتيون مجموعي طور مستطيل شڪل رکن ٿيون.^[3]

قلعي جي تعمير بابت مقامي روايت ان کي سڪندر اعظم سان منسوب ڪري ٿي، جنهن سبب ان کي ڪڏهن ڪڏهن Alexander's Fort بہ چيو ويو آهي. بهرحال، آثارن بابت اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ جو جائزو واضح ڪري ٿو تہ قلعي جي سڪندر کان اڳ موجود هجڻ جا بہ ثبوت آهن؛ ان ڪري ممڪن آهي تہ سڪندر جي فوج اصل قلعو تعمير ڪرڻ بدران اڳ ۾ موجود قلعي جي مرمت يا فوجي ضرورتن مطابق تبديلي ڪئي هجي. قلعي جي محرابن ۽ ٻين اڏاوتي خصوصيتن کي يوناني بدران مقامي يا مشرقي طرز سان وڌيڪ لاڳاپيل قرار ڏنو ويو آهي.^[3]

قلعي جي ڀتين ۾ مٽيءَ سان ڀريل مضبوط مرڪزي حصو ۽ دفاعي اڏاوت جا آثار موجود آهن. قلعي جي ماڳ تي وفاقي ۽ صوبائي آثار قديمه کاتن جي سهڪار سان فرانسيسي آثار قديمه مشن پاران بہ کوٽايون ڪيون ويون، جن جا اونها کوٽائي وارا حصا قلعي جي ڀرسان موجود رهيا آهن.^[3]

قلعي جي صحيح تعميراتي تاريخ بابت علمي طور مڪمل اتفاق موجود نہ آهي؛ تنهنڪري ان کي بنا ڪنهن تحفظ جي سڌو سنئون سڪندر اعظم جو تعمير ڪرايل قلعو قرار ڏيڻ بدران سڪندر سان منسوب قديم قلعو چوڻ وڌيڪ محتاط تاريخي تشريح آهي.^[3]

لال باغ

لال باغ سيوهڻ جو ٻيو اهم تاريخي ماڳ آهي، جيڪو لال شهباز قلندر جي مذهبي روايت سان لاڳاپيل آهي. پاڪستان جي آثار قديمه ۽ عجائب گهرن واري کاتي جي سنڌ واري ثقافتي ملڪيتن جي فھرست ۾ ان کي تاريخي باغ طور درج ڪيو ويو آهي ۽ ان جي نسبتي تاريخ 1206ع کان 1526ع واري عرصي سان ڳنڍي وئي آهي.^[24]

سرڪاري فهرست موجب باغ ۾ گهاٽي وڻڪار سان گڏ مختلف مقبرا بہ موجود آهن. ماڳ جو قلندر سان واضح تاريخي تعلق ڄاڻايو ويو آهي ۽ ساڳئي رڪارڊ ۾ لال شهباز قلندر جي اصل مقبري جي تعمير 1356ع ۾ تغلق سلطنت جي دور سان منسوب ڪئي وئي آهي.^[24] آثار قديمه کاتي جي 2015ع واري فهرست ۾ لال باغ جي ملڪيت نجي ۽ قانوني حيثيت غير محفوظ درج ٿيل هئي.^[24]

لال شهباز قلندر جي مزار

لال شهباز قلندر جي مزار سيوهڻ جو سڀ کان مشهور تاريخي ۽ مذهبي يادگار آهي. پاڪستان جي آثار قديمه ۽ عجائب گهرن واري کاتي موجب لال شهباز قلندر 1177ع کان 1274ع تائين زنده رهيو ۽ سندس مقبرو اصل ۾ 1356ع ۾ تغلق سلطنت جي دور ۾ تعمير ڪيو ويو.^[9]

مزار جي موجوده اڏاوت صدين دوران مرمت، توسيع ۽ نئين سر سينگار مان گذري آهي، تنهنڪري موجوده عمارت جا سڀئي حصا چوڏهين صديءَ جا اصل حصا نہ آهن. ان جي باوجود مزار، لال باغ ۽ ڀرپاسي جا تاريخي ماڳ گڏجي سيوهڻ جي وچئين دور واري مذهبي ۽ شهري تاريخ جو اهم ورثو پيش ڪن ٿا.^[9]^[24]

سيوهڻ جو قديم قبرستان ۽ ڪلهوڙا دور جا مقبرا

سيوهڻ جي آثار قديمه واري منظرنامي جو هڪ اهم حصو شهر جو قديم قبرستان آهي. پاڪستان جي آثار قديمه ۽ عجائب گهرن واري کاتي جي 2015ع واري سنڌ واري ثقافتي ملڪيتن جي فھرست ۾ هن قبرستان اندر موجود ڪيترن تاريخي مقبرن کي الڳ ثقافتي ملڪيتن طور دستاويز ڪيو ويو آهي.^[12]^[13]

انهن مان مقبرو نمبر 1 ارڙهين صديءَ جي ڪلهوڙا دور سان تعلق رکي ٿو. سرڪاري دستاويز موجب هي مقبرو سرن جي اوساريءَ سان مقامي مٽيءَ جي گاري ۾ تعمير ٿيل آهي. 2015ع جي سرڪاري فهرست ۾ ان جي ملڪيت نجي ۽ قانوني حيثيت غير محفوظ درج ڪئي وئي هئي.^[12]

مقبرو نمبر 6 بہ ارڙهين صديءَ جي ڪلهوڙا دور جو يادگار آهي. آثار قديمه کاتي موجب هي مقبرو پڪين سرن سان تعمير ٿيل آهي. هن ماڳ کي بہ ساڳئي سرڪاري فهرست ۾ نجي ملڪيت ۽ قانوني طور غير محفوظ ڄاڻايو ويو آهي.^[13]

اهي مقبرا ان ڳالهه جا اڏاوتي ثبوت آهن تہ سيوهڻ جي تاريخ صرف قلندر جي مزار يا قديم قلعي تائين محدود نہ آهي، پر شهر ۾ ڪلهوڙا دور جي تدفيني اڏاوتن جو ورثو بہ موجود آهي. پڪين سرن، مٽيءَ جي گاري ۽ مقامي اڏاوتي طريقن جو استعمال ان دور جي سنڌي تدفيني فن تعمير جي خصوصيتن کي محفوظ ڪري ٿو.^[12]^[13]

غازي خان جو قبرستان

سيوهڻ جي وسيع تاريخي علائقي ۾ غازي خان جو قبرستان پڻ قابل ذڪر آثار قديمه وارو ماڳ آهي. اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ جي دستاويز موجب هي قبرستان سيوهڻ–ڄامشورو انڊس هاءِ وي کان اولهه طرف، لڪي شاهه صدر جي مزار جي ويجهو واقع آهي. قبرستان ۾ ڇهه اهم تاريخي اڏاوتي جزا درج ڪيا ويا آهن، جن ۾ غازي خان جي ڇٽي، ٻه اڻڄاتل مقبرا، احاطي ۽ پليٽ فارم جو مجموعو، مسجد ۽ ڊهي ويل مٽيءَ جي اڏاوت شامل آهن.^[36]

اڏاوتي مشابهتن جي بنياد تي اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ هن قبرستان کي لڳ ڀڳ چوڏهين صديءَ سان منسوب ڪري ٿو. پراڻين اڏاوتن سان گڏ قبرستان ۾ نسبتاً جديد قبرون بہ موجود آهن، جنهن مان ماڳ جي ڊگهي عرصي تائين تدفيني استعمال جو پتو پوي ٿو.^[36]

تحفظ ۽ آثار قديمه جي اهميت

سيوهڻ جا آثار شهر جي ڊگهي تاريخ جا مختلف مرحلا ظاهر ڪن ٿا. ڪافر قلعي جا آثار اسلام کان اڳ واري آبادڪاري ۽ دفاعي اڏاوت سان، لال باغ ۽ قلندر جي مزار وچئين دور جي مذهبي تاريخ سان، جڏهن تہ قبرستان جا پڪا سرن وارا مقبرا ڪلهوڙا دور جي اڏاوتي روايت سان تعلق رکن ٿا.^[3]^[24]^[12]^[13]

انهن ماڳن جي تحفظ جي صورتحال هڪجهڙي ناهي. وفاقي آثار قديمه کاتي جي 2015ع واري فهرست ۾ لال باغ ۽ سيوهڻ قبرستان جي دستاويز ڪيل ڪلهوڙا مقبرن کي غير محفوظ قانوني حيثيت سان درج ڪيو ويو هو.^[24]^[12]^[13] اهڙي صورتحال تاريخي اڏاوتن جي دستاويزڪاري، مرمت ۽ ڊگهي مدي واري تحفظ جي اهميت کي وڌائي ٿي.

**سيوهڻ ۽ ڀرپاسي جا اهم آثار قديمه ۽ تاريخي ماڳ**
ماڳ	نوعيت	دور / تاريخ	اهم خصوصيت	دستاويزي ذريعو
سيوهڻ قلعو (ڪافر قلعو)	آثار قديمه / دفاعي قلعو	اسلام کان اڳ جو دور	پڪين سرن ۽ مٽيءَ جي گاري سان ٺهيل قديم دفاعي ڀتيون؛ سڪندر اعظم سان روايتي نسبت، پر ممڪن طور ان کان بہ قديم	اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ^[3]
لال شهباز قلندر جي مزار	مقبرو / صوفي زيارتگاهه	اصل مقبرو 1356ع	تغلق دور سان منسوب؛ سيوهڻ جو اهم تاريخي ۽ مذهبي يادگار	آثار قديمه ۽ عجائب گهرن جو کاتو^[9]
لال باغ	تاريخي باغ	1206ع–1526ع سان منسوب	قلندر سان لاڳاپيل باغ ۽ مختلف مقبرا	آثار قديمه ۽ عجائب گهرن جو کاتو^[24]
سيوهڻ قبرستان ـ مقبرو 1	تدفيني يادگار	ارڙهين صدي / ڪلهوڙا دور	سرن جي اوساري ۽ مقامي مٽيءَ جي گاري سان ٺهيل مقبرو	آثار قديمه ۽ عجائب گهرن جو کاتو^[12]
سيوهڻ قبرستان ـ مقبرو 6	تدفيني يادگار	ارڙهين صدي / ڪلهوڙا دور	پڪين سرن سان ٺهيل تاريخي مقبرو	آثار قديمه ۽ عجائب گهرن جو کاتو^[13]
غازي خان جو قبرستان	قبرستان / اڏاوتي مجموعو	لڳ ڀڳ چوڏهين صدي	ڇٽي، مقبرا، مسجد، پليٽ فارم ۽ ٻيون تاريخي اڏاوتون	اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ^[36]

سيوهڻ جي قديم قلعي جا آثار
قلعي جي پڪين سرن واري قديم ڀت
سيوهڻ قلعي جو مٿانهون منظر
سيوهڻ قلعي جي ڪناري جا آثار
لال شهباز قلندر جي تاريخي مزار

آبادي

سيوهڻ سنڌ جي وچولي درجي جي تاريخي شهرن مان هڪ آهي، جنهن جي آبادي ويهين صديءَ جي آخري ڏهاڪن ۽ ايڪويهين صديءَ ۾ تيزيءَ سان وڌي آهي. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي 2023ع واري ڊجيٽل آدمشماري موجب سيوهڻ ٽائون ڪميٽي جي آبادي 75,167 هئي، جنهن ۾ 38,755 مرد، 36,400 عورتون ۽ 12 ٽرانسجينڊر ماڻهو شامل هئا. 2017ع ۾ شهر جي آبادي 66,898 هئي؛ اهڙيءَ طرح 2017ع کان 2023ع تائين سيوهڻ جي سراسري سالياني آبادي واڌ 1.97 سيڪڙو رهي. 2023ع ۾ سراسري گهريلو سائيز 5.40 ماڻهو في گهر هئي.^[1]

آباديءَ ۾ واڌ

موجود تاريخي آدمشماري انگن موجب سيوهڻ جي آبادي 1972ع ۾ رڳو 8,357 هئي، جيڪا 1981ع ۾ 13,891، 1998ع ۾ 34,923 ۽ 2017ع ۾ 66,898 تائين پهتي. 2023ع ۾ آبادي 75,167 ٿي وئي.^[37]^[1]

**سيوهڻ شهر جي آباديءَ ۾ واڌ**
آدمشماري	آبادي	گذريل درج ٿيل آدمشماري کان تبديلي
1972ع	8,357	—
1981ع	13,891	+66.2%
1998ع	34,923	+151.4%
2017ع	66,898	+91.6%
2023ع	75,167	+12.4%

2023ع ۾ سيوهڻ شهر ۾ مرد آبادي جو حصو لڳ ڀڳ 51.56 سيڪڙو ۽ عورتن جو حصو 48.43 سيڪڙو هو. هر 100 عورتن جي مقابلي ۾ لڳ ڀڳ 106.5 مرد هئا.^[1]

**سيوهڻ شهر جي آبادي، جنس موجب (2023ع)**^[1]
زمرو	آبادي	ڪل آباديءَ ۾ حصو
مرد	38,755	51.56%
عورتون	36,400	48.43%
ٽرانسجينڊر	12	0.02%
ڪل	75,167	100%

سيوهڻ تعلقو

شهر جي آباديءَ کي سڄي سيوهڻ تعلقي جي انگن کان الڳ سمجهڻ ضروري آهي. 2023ع ۾ سيوهڻ تعلقي جي ڪل آبادي 321,919 هئي، جنهن مان 203,644 ماڻهو ڳوٺاڻن ۽ 118,275 شهري علائقن ۾ رهندا هئا. تعلقي جي شهري آباديءَ ۾ سيوهڻ ٽائون ڪميٽي سان گڏ ڀان سيدآباد پڻ شامل آهي.^[22]

تعلقي جي 2023ع واري آباديءَ مان 36.74 سيڪڙو ماڻهو شهري ۽ 63.26 سيڪڙو ڳوٺاڻن علائقن ۾ رهندا هئا. سيوهڻ شهر اڪيلو تعلقي جي ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ 23.35 سيڪڙو هو.^[22]^[1]

ٻوليون ۽ نسلي بناوٽ

سيوهڻ سنڌي ٻولي ڳالهائيندڙ آباديءَ جو انتهائي غالب علائقو آهي. 2023ع جي آدمشماري ۾ پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس نسلي سڃاڻپ لاءِ الڳ انگ شايع نہ ڪيا آهن؛ ان ڪري ٻوليءَ جي انگن کي سڌي طرح نسلي انگ اکر سمجهڻ درست نہ ٿيندو. البت مادري ٻوليءَ جا انگ علائقي جي لساني بناوٽ جو واضح خاڪو پيش ڪن ٿا.

2023ع ۾ سڄي سيوهڻ تعلقي جي 321,919 ماڻهن مان 320,216 ماڻهن سنڌي کي پنهنجي مادري ٻولي ڄاڻايو، يعني لڳ ڀڳ 99.47 سيڪڙو. ٻين درج ٿيل مادري ٻولين ۾ بلوچي 702، پشتو 254، پنجابي 222، براھوي 209، سرائيڪي 134، هندڪو 128 ۽ اردو 42 ڳالهائيندڙ شامل هئا.^[38]

سيوهڻ تعلقي جي شهري آبادي—يعني سيوهڻ ۽ ڀان سيدآباد گڏيل—۾ بہ سنڌي تمام وڏي اڪثريت جي مادري ٻولي هئي: 118,275 شهري ماڻهن مان 117,691 سنڌي ڳالهائيندڙ هئا، جيڪو لڳ ڀڳ 99.51 سيڪڙو ٿئي ٿو.^[38] PBS جي مادري ٻوليءَ واري جدول ۾ سيوهڻ شهر جا انگ ڀان سيدآباد کان الڳ ڪري نہ ڏنا ويا آهن، تنهنڪري هي انگ شهر بدران تعلقي جي گڏيل شهري آباديءَ جا آهن.

**سيوهڻ تعلقي ۾ مادري ٻوليون، 2023ع**^[38]
مادري ٻولي	ڳالهائيندڙ	لڳ ڀڳ سيڪڙو
سنڌي	320,216	99.47%
بلوچي	702	0.22%
پشتو	254	0.08%
پنجابي	222	0.07%
براھوي	209	0.06%
سرائيڪي	134	0.04%
هندڪو	128	0.04%
اردو	42	0.01%
ٻيون	12	<0.01%

مذهب

سيوهڻ تاريخي طور هڪ مسلمان اڪثريتي شهر آهي ۽ لال شهباز قلندر جي مزار شهر جي مذهبي ۽ ثقافتي زندگيءَ جو مرڪز آهي. 2023ع جي تفصيلي شهري-مقامي انگن موجب سيوهڻ ٽائون ڪميٽي جي 75,167 ماڻهن مان 73,889 مسلمان ۽ 1,278 غير مسلم هئا؛ يعني مسلمان شهر جي لڳ ڀڳ 98.30 سيڪڙو آبادي هئا.^[39]

شهر لاءِ هر غير مسلم مذهبي گروهه جي الڳ ورڇ PBS جي شهري-مقامي جدول ۾ موجود ناهي. تنهن هوندي بہ سڄي سيوهڻ تعلقي جي تفصيلي مذهبي انگن مان علائقي جي مذهبي بناوٽ جو وڌيڪ وسيع خاڪو ملي ٿو. تعلقي جي 321,919 ماڻهن مان 317,489 مسلمان، 3,556 هندو جاتي، 430 عيسائي، 44 شيڊيولڊ ڪاسٽ، 7 احمدي، هڪ سک ۽ 392 ٻيا مذهبي گروهه هئا.^[40]

**سيوهڻ تعلقي جي مذهبي بناوٽ، 2023ع**^[40]
مذهب / آدمشماري زمرو	آبادي	لڳ ڀڳ سيڪڙو
اسلام	317,489	98.62%
هندو جاتي	3,556	1.10%
عيسائيت	430	0.13%
ٻيا	392	0.12%
شيڊيولڊ ڪاسٽ	44	0.01%
احمدي	7	<0.01%
سک مت	1	<0.01%

عمر جي بناوٽ

سيوهڻ تعلقي جي آباديءَ ۾ ٻارن ۽ نوجوانن جو حصو وڏو آهي. 2023ع ۾ 140,287 ماڻهو 15 سالن کان گهٽ عمر جا هئا، يعني تعلقي جي ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ 43.6 سيڪڙو. پنجن سالن کان گهٽ عمر جا ٻار 51,716 ۽ ڏهن سالن کان گهٽ عمر جا ٻار 100,769 هئا. ٻئي طرف 60 سالن يا ان کان وڌيڪ عمر وارا 15,262 ماڻهو، يعني لڳ ڀڳ 4.7 سيڪڙو، هئا.^[41]

**سيوهڻ تعلقي ۾ چونڊ عمر وارا گروهه، 2023ع**^[41]
عمر وارو گروهه	آبادي	ڪل آباديءَ ۾ لڳ ڀڳ حصو
5 سالن کان گهٽ	51,716	16.1%
10 سالن کان گهٽ	100,769	31.3%
15 سالن کان گهٽ	140,287	43.6%
15–49 سال	148,084	46.0%
60 سال ۽ وڌيڪ	15,262	4.7%

تعليم ۽ خواندگي

2023ع جي آدمشماري سيوهڻ شهر لاءِ خواندگيءَ جا الڳ انگ مهيا ڪري ٿي. ڏهن سالن ۽ ان کان وڌيڪ عمر واري آباديءَ ۾ سيوهڻ ٽائون ڪميٽي جي خواندگي شرح 55.68 سيڪڙو هئي. مردن جي خواندگي 63.12 سيڪڙو ۽ عورتن جي 47.65 سيڪڙو هئي، جنهن مان شهر ۾ مردن ۽ عورتن جي خواندگيءَ وچ ۾ لڳ ڀڳ 15.5 سيڪڙو پوائنٽن جو فرق ظاهر ٿئي ٿو.^[39]

سڄي سيوهڻ تعلقي ۾ خواندگي شرح شهر کان گهٽ، 41.91 سيڪڙو هئي؛ مردن ۾ اها 50.93 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 32.25 سيڪڙو هئي. تعلقي جي ڳوٺاڻن علائقن ۾ خواندگي 32.37 سيڪڙو، جڏهن تہ گڏيل شهري علائقن ۾ 57.34 سيڪڙو هئي.^[42]

**خواندگيءَ جي شرح، 2023ع**
علائقو	ڪل	مرد	عورتون
سيوهڻ شهر	55.68%	63.12%	47.65%
سيوهڻ تعلقي جا گڏيل شهري علائقا	57.34%	65.28%	48.87%
سيوهڻ تعلقي جا ڳوٺاڻا علائقا	32.37%	42.07%	21.98%
سڄو سيوهڻ تعلقو	41.91%	50.93%	32.25%

تعليمي رسائيءَ ۾ پڻ شهري ۽ ڳوٺاڻي فرق نمايان آهي. 2023ع ۾ سيوهڻ تعلقي ۾ پنجن سالن ۽ ان کان وڌيڪ عمر جي 270,203 ماڻهن مان 110,415 ڪنهن نہ ڪنهن وقت اسڪول ۾ پڙهي چڪا هئا. 5–16 سالن جي عمر ۾ اسڪول کان ٻاهر ٻارن جو انگ 30,813 هو، جن مان 28,704 ڳوٺاڻن ۽ 2,109 شهري علائقن ۾ رهندا هئا.^[42]

صحت ۽ معذوري

آدمشماريءَ جا صحت بابت انگ بنيادي طور معذوري ۽ روزمره جي ڪارڪردگيءَ ۾ محدوديت بابت معلومات ڏين ٿا. 2023ع ۾ سيوهڻ تعلقي جي 321,919 ماڻهن مان 5,113 ماڻهن کي معذوري ۽ 23,879 ماڻهن کي ڪنهن نہ ڪنهن قسم جي فنڪشنل محدوديت سان درج ڪيو ويو. معذوريءَ وارن ماڻهن مان 3,278 ڳوٺاڻن ۽ 1,835 شهري علائقن ۾ رهندا هئا.^[43]

صحت جون سرڪاري خدمتون سنڌ حڪومت جي بنيادي ۽ ثانوي صحت واري نظام وسيلي مهيا ٿين ٿيون. سنڌ جي صحت کاتي موجب تعلقي/ٽائون هيڊڪوارٽر اسپتالون ثانوي صحت جي ادارن ۾ شمار ٿين ٿيون، جڏهن تہ بنيادي صحت مرڪز، ڊسپينسريون ۽ ماءُ ۽ ٻار جا صحت مرڪز بنيادي صحت جي نظام جو حصو آهن. سنڌ حڪومت سيوهڻ کي دل جي بيمارين جي علاج لاءِ قائم ڪيل صوبائي سيٽلائيٽ مرڪزن وارن شهرن ۾ پڻ شمار ڪري ٿي.^[44]

رهائش ۽ بنيادي سهولتون

2023ع جي هائوسنگ آدمشماري سيوهڻ شهر جي رهائشي حالتن بابت وڌيڪ تفصيل مهيا ڪري ٿي. شهر ۾ 13,914 رهائشي يونٽ درج ٿيا، جن مان 8,642 پڪا، 3,136 نيم پڪا ۽ 2,136 ڪچا هئا. 9,887 گهرن ۾ پيئڻ لائق پاڻي ۽ 12,223 گهرن ۾ بجليءَ جي سهولت درج ڪئي وئي. گئس 8,343، باورچي خانو 8,415، غسل خانو 8,706 ۽ ليٽرين 9,256 رهائشي يونٽن ۾ موجود هئي.^[45]

**سيوهڻ شهر ۾ رهائش ۽ بنيادي سهولتون، 2023ع**^[45]
اشاري	گهر / رهائشي يونٽ	ڪل 13,914 گهرن مان لڳ ڀڳ حصو
پڪا گهر	8,642	62.1%
نيم پڪا گهر	3,136	22.5%
ڪچا گهر	2,136	15.4%
پيئڻ لائق پاڻي	9,887	71.1%
بجلي	12,223	87.9%
گئس	8,343	60.0%
غسل خانو	8,706	62.6%
ليٽرين	9,256	66.5%

اهي انگ شهر ۾ بجليءَ جي نسبتاً وسيع رسائي ڏيکارين ٿا، پر پيئڻ جي پاڻي، صفائي ۽ مڪمل رهائشي سهولتن جي رسائي اڃا سمورن گهرن تائين نہ پهتي هئي.^[45]

آباديءَ جو شمارياتي خلاصو

**سيوهڻ: چونڊ ڊيموگرافڪ اشارا، 2023ع**
اشاري	سيوهڻ شهر	سيوهڻ تعلقو
ڪل آبادي	75,167	321,919
مرد	38,755	165,793
عورتون	36,400	156,108
شهري آبادي	75,167	118,275
ڳوٺاڻي آبادي	—	203,644
خواندگي	55.68%	41.91%
مسلمان آبادي	73,889 (98.30%)	317,489 (98.62%)
غالب مادري ٻولي	سنڌي	سنڌي — 320,216 (99.47%)
15 سالن کان گهٽ عمر	—	140,287 (43.6%)
معذوري سان درج ماڻهو	—	5,113

معيشت

سيوهڻ جي معيشت شهر جي زيارتي ۽ مذهبي سياحت، پرچون واپار، زراعت، مالداري، ٽرانسپورٽ، سرڪاري ۽ نجي خدمتن ۽ ڀرپاسي جي منڇر ڍنڍ سان لاڳاپيل مڇيگيريءَ تي ٻڌل آهي. شهري سيوهڻ ۾ واپار ۽ خدمتن جو ڪردار نمايان آهي، جڏهن تہ تعلقي جي ڳوٺاڻن علائقن ۾ زراعت ۽ مالداري روزگار جا اهم وسيلا آهن. لال شهباز قلندر جي مزار ڏانهن سڄو سال ايندڙ زائرين، خاص طور سالياني عرس دوران ٿيندڙ وڏي آمد، شهر جي هوٽلن، کاڌي پيتي، ٽرانسپورٽ، پرچون واپار، رهائش ۽ ٻين ننڍن ڪاروبارن لاءِ وڏي معاشي سرگرمي پيدا ڪري ٿي.^[46]

زيارتي معيشت ۽ مذهبي سياحت

لال شهباز قلندر جي مزار سيوهڻ جي معيشت جو سڀ کان نمايان شهري محرڪ آهي. سالياني عرس دوران پاڪستان جي مختلف علائقن ۽ ٻاهرين ملڪن مان وڏي تعداد ۾ زائرين سيوهڻ اچن ٿا. 2024ع جي عرس جي ٻئي ڏينهن تي ئي اندازاً پنج لک زائرين مزار ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ موجود هئا، جڏهن تہ عرس ٽن ڏينهن تائين جاري رهيو.^[47] 2026ع جي 774هين عرس جي موقعي تي سنڌ حڪومت جي هڪ وزير موجب گذريل سال لڳ ڀڳ 28 لک زائرين عرس ۾ آيا هئا، جڏهن تہ 2026ع لاءِ تقريباً 30 لک ماڻهن جي اچڻ جي اميد ظاهر ڪئي وئي هئي.^[48]

زائرين جي آمد سان مزار جي چوڌاري بازارن، هوٽلن، مهمان خانن، کاڌي جي دڪانن، چانهه خانن، ٽرانسپورٽ، پارڪنگ ۽ عارضي واپاري اسٽالن جي ڪاروبار ۾ نمايان واڌ ٿئي ٿي. عرس دوران مٺايون، رانديڪا، اجرڪ، چوڙيون، کاڌي پيتي جون شيون ۽ مذهبي يادگار شيون وڪڻڻ لاءِ عارضي اسٽال پڻ قائم ٿين ٿا.^[49]

عرس جو معاشي اثر شهر جي مستقل بازارن تائين محدود ناهي. مقامي رهواسي عرس دوران پنهنجون جايون يا ڪمرا زائرين کي رهائش لاءِ ڪرائي تي ڏين ٿا، جڏهن تہ کاڌي، نياز ۽ لنگر لاءِ مقامي بازارن مان جانور ۽ ٻيون شيون خريد ڪيون وڃن ٿيون. 2022ع ۾ ڊان جي رپورٽ موجب عرس چند ڏينهن اندر سيوهڻ ۾ لکين رپين جي واپاري سرگرمي پيدا ڪندو هو ۽ ڪووڊ-19 دوران عرس جي پابندين سبب مقامي ڪاروبارن کي وڏو مالي نقصان ٿيو هو.^[46]

واپار ۽ بازارون

سيوهڻ ڀرپاسي جي ڳوٺاڻن علائقن لاءِ هڪ مقامي واپاري ۽ خدمتي مرڪز آهي. شهر جي بازارن ۾ روزمره جي ضرورتن جون شيون، خوراڪ، ڪپڙا، زرعي پيداوار ۽ مذهبي زيارت سان لاڳاپيل سامان وڪرو ٿئي ٿو. مزار جي ڀرپاسي واري بازار رات ڏينهن زائرين جي خدمت ڪندڙ دڪانن ۽ ننڍن ڪاروبارن لاءِ مشهور آهي.

زرعي فصلن جي خريد ۽ وڪري ۾ پڻ سيوهڻ جي بازارن جو علائقائي ڪردار آهي. مثال طور 2023ع ۾ سنڌ جي مختلف علائقن مان اناج خريد ڪندڙ واپارين سيوهڻ ۾ ڪڻڪ خريد ڪرڻ لاءِ ڪئمپون قائم ڪيون هيون، جيڪو شهر جي ڀرپاسي واري زرعي پيداوار لاءِ مارڪيٽ مرڪز هجڻ کي ظاهر ڪري ٿو.^[50]

زراعت

سيوهڻ تعلقي جي ڳوٺاڻن علائقن ۾ زراعت روزگار ۽ آمدنيءَ جو بنيادي ذريعو آهي. ڄامشوري ضلعي جي وڏي ايراضي خشڪ ۽ جابلو هجڻ باوجود سنڌو درياهه جي ساڄي ڪناري واري سنهي ميداني پٽي ۽ آبپاشيءَ هيٺ ايندڙ زمين زرعي پيداوار لاءِ اهم آهي. سيوهڻ تعلقي جا ڪجهه حصا دادو ڪئنال جي پاڻيءَ سان آباد ٿين ٿا. ضلعي بابت ترقياتي ۽ غذائي پروفائيل موجب سيوهڻ جي اهڙن علائقن ۾ خاص طور ڪڻڪ، ڪپهه ۽ مڪئي پوکي ويندي آهي، جڏهن تہ ڀاڄيون پڻ ضلعي جي سنڌو درياهه واري ڪچي پٽي ۾ اهم پيداوار آهن.^[51]

ڪڻڪ سيوهڻ جي زرعي واپار ۾ خاص اهميت رکي ٿي. 2023ع جي ٻوڏ کان پوءِ سيوهڻ جي ٻوڏ متاثر زرعي زمينن تي ڪڻڪ جي پوک ٻيهر بحال ٿيڻ بابت رپورٽون آيون؛ ساڳئي سال سيوهڻ ۽ ڄامشوري ضلعي جي ٻين هنڌن تي ڪڻڪ جي خريداري لاءِ واپاري سرگرمي پڻ رڪارڊ ڪئي وئي.^[50]^[52]

تاريخي زرعي انگن موجب سيوهڻ تعلقي جي ڪيترن ئي ديهن/موزن ۾ ڪڻڪ ۽ ڪپهه پوکي ويندي رهي آهي، جڏهن تہ مڪئي، ڀاڄيون ۽ محدود پيماني تي چانور ۽ ٻيا فصل پڻ علائقي جي زرعي بناوٽ جو حصو رهيا آهن.^[51] ان ڪري اڳوڻي متن ۾ ڏنل ڪمند کي سيوهڻ جي بنيادي فصل طور شامل ڪرڻ لاءِ مضبوط موجوده تعلقي-سطح جو ثبوت نہ هجڻ سبب هتي مکيه فصلن ۾ شمار نہ ڪيو ويو آهي.

**سيوهڻ جي زرعي معيشت جا اهم جزا**
شعبو	اهم پيداوار / سرگرمي	معاشي ڪردار
ربيع فصل	ڪڻڪ	خوراڪ، مقامي واپار ۽ اناج جي خريداري جو اهم فصل^[50]
خريف ۽ ٻيا فصل	ڪپهه، مڪئي ۽ ڪجهه علائقن ۾ چانور	نقد فصل، خوراڪ ۽ زرعي آمدني^[51]
ڀاڄيون	موسمي ڀاڄيون	سنڌو درياهه جي ڪچي ۽ آبپاشي وارن علائقن ۾ مقامي مارڪيٽن لاءِ پيداوار^[51]
آبپاشي	دادو ڪئنال ۽ سنڌو درياهه سان لاڳاپيل نظام	سيوهڻ جي ميداني زرعي زمينن لاءِ پاڻيءَ جو ذريعو^[51]

مالداري

مالداري سيوهڻ ۽ ڄامشوري جي ڳوٺاڻن علائقن جي معيشت جو ٻيو اهم حصو آهي. ڳئون، مينهون، ٻڪريون، رڍون ۽ مرغي پالڻ سان مقامي خاندانن کي کير، گوشت ۽ نقد آمدني ملي ٿي. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي زرعي آدمشماري 2024ع مان ظاهر ٿئي ٿو تہ ڄامشورو ضلعو وڏي مالداري واري آبادي رکي ٿو؛ ضلعي ۾ ڳئن ۽ ٻڪرين جا وڏا انگ رڪارڊ ڪيا ويا، جن ۾ سنڌ جي مقامي ريڊ سنڌي ڳئون ۽ ڪاموري ٻڪري نمايان نسل آهن.^[53]

مالداري زرعي خاندانن لاءِ آمدنيءَ جي تنوع ۽ معاشي تحفظ جو ذريعو پڻ آهي؛ خاص طور خشڪ يا ٻوڏ متاثر سالن ۾ فصلن جي نقصان وقت چوپايو مال گهريلو معيشت لاءِ اهم اثاثو رهي ٿو.

منڇر ڍنڍ ۽ مڇيگيري

سيوهڻ جي اولهه ۾ واقع منڇر ڍنڍ علائقي جي روايتي مڇيگيري ۽ درياهي معيشت سان گهرو تعلق رکي ٿي. ڍنڍ جي مهاڻن ۽ ٻين مڇي مار برادرين نسلن کان مڇيگيري، ٻيڙين ۽ ڍنڍ سان لاڳاپيل وسيلن تي گذر سفر ڪيو آهي. پر گذريل ڏهاڪن دوران پاڻيءَ جي معيار ۾ خرابي، لوڻياٺ ۽ زرعي نيڪال جي آلودگي مڇين جي ذخيرن ۽ مڇي مار برادرين جي روزگار کي سخت متاثر ڪيو آهي.^[54]

ورلڊ بئنڪ جي جائزي موجب منڇر مان سالياني مڇي جي پڪڙ 1950ع ۾ لڳ ڀڳ 3,000 ٽن هئي، جيڪا 1994ع تائين 300 ٽن ۽ رپورٽ جي وقت تائين 100 ٽن کان بہ گهٽ رهجي وئي هئي. ساڳئي عرصي ۾ ڍنڍ تي رهندڙ آبادي 1980ع واري ڏهاڪي جي لڳ ڀڳ 20,000 ماڻهن مان گهٽجي 4,000–5,000 تائين پهتي، ۽ ڪيترن مڇي مار خاندانن کي متبادل روزگار لاءِ لڏپلاڻ ڪرڻي پئي.^[54]

2022ع جي وڏي ٻوڏ پڻ سيوهڻ ۽ منڇر جي ڀرپاسي واري معيشت کي شديد متاثر ڪيو. فصل، چوپايو مال، گهر، دڪان ۽ آمدرفت جا رستا متاثر ٿيا. ٻوڏ کان پوءِ پاڻيءَ جي نيڪال ۽ بحاليءَ جي ڪمن سان سيوهڻ ڏانهن زميني آمدرفت بحال ٿي ۽ ڄامشورو سميت متاثر ضلعن ۾ سوين مڇي فارمن جي بحاليءَ ۾ مدد ملي.^[55]

ٽرانسپورٽ ۽ خدمتون

سيوهڻ جو وچ سنڌ جي اهم روڊ ۽ ريلوي لنگهن تي واقع هجڻ مقامي معيشت لاءِ اهم آهي. شهر دادو، ڄامشورو، حيدرآباد ۽ اتر سنڌ جي شهرن ڏانهن ويندڙ مسافرن ۽ مال برداري لاءِ هڪ علائقائي مرڪز طور ڪم ڪري ٿو. زائرين جي وڏي آمد سبب بسون، وينون، رڪشا، ٽيڪسيون ۽ ٻين مقامي ٽرانسپورٽ خدمتن لاءِ مستقل طلب موجود رهي ٿي، جيڪا عرس دوران ڪيترائي ڀيرا وڌي وڃي ٿي.

تعليم، صحت، بئنڪنگ، ٽيليڪميونيڪيشن، سرڪاري انتظام ۽ ننڍا نجي ڪاروبار شهري روزگار جا ٻيا ذريعا آهن. ڄامشوري ضلعي بابت سماجي ۽ معاشي جائزي موجب ڳوٺاڻن علائقن ۾ زراعت روزگار جو اهم ذريعو آهي، جڏهن تہ شهري آبادي واپار، خدمتن، ذاتي ڪاروبار ۽ سرڪاري توڙي نجي ملازمتن سان لاڳاپيل آهي.^[56]

دستڪاري ۽ ننڍا ڪاروبار

مزار ۽ شاهي بازار جي چوڌاري ننڍو پرچون واپار سيوهڻ جي شهري معيشت جو نمايان حصو آهي. زائرين لاءِ اجرڪ، چوڙيون، ڪپڙا، مٺايون، رانديڪا، مذهبي شيون ۽ ٻين يادگاري شين جي وڪري جا دڪان ۽ عارضي اسٽال قائم ٿين ٿا.^[49] روايتي سنڌي شين جي وڪري کي مقامي دستڪاري ۽ سياحتي واپار سان ڳنڍي سگهجي ٿو؛ البت ٺڪر، ڪڙهائي ۽ زيور سازي کي سيوهڻ جون مخصوص وڏيون پيداواري صنعتون قرار ڏيڻ لاءِ قابل اعتماد مقامي انگ اکر موجود نہ هجڻ سبب انهن کي الڳ صنعتي شعبن طور شمار ڪرڻ مناسب ناهي.

معاشي مسئلا

سيوهڻ ۽ ان جي ڀرپاسي واري معيشت قدرتي ۽ ماحولياتي خطرن کان گهڻي متاثر ٿئي ٿي. خاص طور ٻوڏ، پاڻيءَ جي کوٽ، زرعي زمينن ۾ پاڻي بيهڻ، منڇر ڍنڍ جي آلودگي ۽ مڇيگيريءَ ۾ گهٽتائي ڳوٺاڻن روزگارن لاءِ اهم مسئلا آهن. 2022ع جي ٻوڏ دوران منڇر جي پاڻيءَ سبب سيوهڻ ڀرسان ڪيترائي ڳوٺ، زرعي زمينون ۽ آمدرفت جا رستا متاثر ٿيا، جنهن سان مقامي واپار ۽ روزگار پڻ معطل ٿيو.^[55]

زيارتي معيشت بہ غير معمولي حالتن لاءِ حساس آهي. 2020ع ۽ 2021ع ۾ ڪووڊ-19 پابندين سبب قلندر جي عرس جون سرگرميون محدود ٿيڻ سان دڪانن، رهائش ۽ ٻين زيارتي ڪاروبارن کي وڏو نقصان ٿيو؛ 2022ع ۾ مڪمل عرس جي بحاليءَ کان پوءِ مقامي واپاري سرگرمي ٻيهر وڌي.^[46]

معاشي بناوٽ جو خلاصو

**سيوهڻ جي معيشت جا اهم شعبا**
معاشي شعبو	اهم سرگرميون	مقامي اهميت	اهم مسئلا
زيارت ۽ مذهبي سياحت	مزار، عرس، رهائش، کاڌو، لنگر، زيارتي خريداري	شهري معيشت جو انتهائي نمايان محرڪ؛ عرس دوران لکين زائرين^[48]	موسمي رش ۽ غير معمولي واقعن يا پابندين تي دارومدار
زراعت	ڪڻڪ، ڪپهه، مڪئي، ڀاڄيون ۽ محدود ٻيا فصل	ڳوٺاڻن علائقن ۾ روزگار ۽ خوراڪ جو اهم ذريعو^[51]	ٻوڏ، خشڪي، آبپاشي ۽ زمين جي معيار جا مسئلا
مالداري	ڳئون، مينهون، ٻڪريون، رڍون ۽ مرغي	کير، گوشت ۽ گهريلو نقد آمدني^[53]	چارَي، پاڻي ۽ قدرتي آفتن جا خطرا
مڇيگيري	منڇر ڍنڍ ۽ ڀرپاسي جا مڇي مار وسيلا	مهاڻا برادرين جو روايتي روزگار	آلودگي، لوڻياٺ ۽ مڇين جي ذخيري ۾ شديد گهٽتائي^[54]
واپار	شاهي بازار، پرچون، اناج، خوراڪ ۽ زيارتي سامان	شهر ۽ ڀرپاسي جي ڳوٺن لاءِ مارڪيٽ مرڪز	خريداريءَ جي موسمي تبديلي ۽ زرعي پيداوار تي دارومدار
ٽرانسپورٽ	روڊ، ريلوي، بس، وين، رڪشا ۽ مال برداري	زائرين، مقامي مسافرن ۽ علائقائي واپار لاءِ اهم	ٻوڏ دوران رستن ۽ ريلوي رابطن جي بندش^[55]
خدمتون ۽ روزگار	تعليم، صحت، انتظام، بئنڪنگ ۽ نجي ڪاروبار	شهري آباديءَ لاءِ مستقل روزگار جا ذريعا^[56]	محدود رسمي روزگار ۽ مقامي معاشي موقعا

آمدرفت

سيوهڻ سنڌ جي مرڪزي حصي ۾ سنڌو درياهه جي ساڄي ڪناري واري اهم اتر–ڏکڻ آمدرفت واري لنگهه تي واقع آهي. شهر جي زميني آمدرفت جو بنيادي محور انڊس هاءِ وي (N-55) آهي، جڏهن تہ سيوهڻ شريف ريلوي اسٽيشن شهر کي پاڪستان ريلويز جي نيٽ ورڪ سان ڳنڍي ٿي. شهر وٽ سيوهڻ شريف ايئرپورٽ پڻ موجود آهي، پر هن وقت باقاعده هوائي آمدرفت لاءِ بند آهي.^[57]^[58]

روڊ

انڊس هاءِ وي (N-55) سيوهڻ جو سڀ کان اهم بين الشهري روڊ آهي. نيشنل هاءِ وي اٿارٽي جي سرڪاري رڪارڊ ۾ سيوهڻ N-55 تي ڪلوميٽر 140+800 وٽ درج آهي.^[57] هي رستو ڏکڻ طرف مانجهند، پيٽارو، ڄامشورو ۽ حيدرآباد واري علائقي ڏانهن، جڏهن تہ اتر طرف دادو، ميهڙ، لاڙڪاڻو ۽ سنڌ جي اترين علائقن ڏانهن رابطو مهيا ڪري ٿو.

N-55 ملڪ جي قومي شاهراهن جي نظام جو حصو هجڻ سبب سيوهڻ لاءِ مسافر ۽ مال بردار آمدرفت جو بنيادي زميني رستو آهي. خاص طور لال شهباز قلندر جي سالياني عرس دوران هن رستي تي زائرين کڻي ايندڙ بسن، ڪوچن، وينن ۽ ٻين گاڏين جي آمدرفت ۾ وڏي واڌ ٿيندي آهي.

ڄامشورو–سيوهڻ ٻٽو رستو

سيوهڻ ڏانهن ويندڙ N-55 جي ڄامشورو–سيوهڻ حصي کي ٻٽي رستي ۾ تبديل ڪرڻ سنڌ جي اهم روڊ منصوبن مان هڪ رهيو آهي. نيشنل هاءِ وي اٿارٽي جي منصوبي تحت پيٽارو–سيوهڻ سيڪشن جي موجوده ٻن لينن واري رستي کي چار لينن واري ٻٽي ڪيريج وي ۾ تبديل ڪرڻ جي رٿا تي ڪم ڪيو ويو. سرڪاري منصوبي جي دستاويز موجب پيٽارو–سيوهڻ سيڪشن-I جي ڊيگهه 66.37 ڪلوميٽر آهي.^[59]

مڪمل ڄامشورو–سيوهڻ ٻٽي ڪيريج وي منصوبي جي ڊيگهه لڳ ڀڳ 130 ڪلوميٽر آهي. منصوبو ڊسمبر 2017ع ۾ شروع ٿيو ۽ ان جي شروعاتي لاڳت 14 ارب رپيا ڄاڻائي وئي، جنهن مان سنڌ حڪومت 7 ارب رپيا پنهنجي 50 سيڪڙو حصي طور فراهم ڪيا. مئي 2025ع تائين منصوبي جو لڳ ڀڳ 24 ڪلوميٽر حصو اڃا مڪمل نہ ٿيو هو.^[60]

روڊ جي ٻٽي ٿيڻ جو هڪ اهم مقصد ٽريفڪ جي گنجائش وڌائڻ سان گڏ حادثن جو خطرو گهٽائڻ آهي. سنگل ڪيريج وي وارن حصن تي تيز رفتاري ۽ ڳري ٽريفڪ سبب روڊ حفاظت بابت خدشا رهيا آهن. 2024ع ۾ نيشنل هاءِ ويز اينڊ موٽروي پوليس ڄامشورو–سيوهڻ رستي جي خانوت–مانجهند سنگل ڪيريج وي حصي تي گشت وڌائڻ، روڊ نشانيون بهتر ڪرڻ، ڊگهن گاڏين تي پابنديون ۽ حادثا گهٽائڻ لاءِ حفاظتي قدم کڻڻ جي تصديق ڪئي هئي.^[61]

مقامي روڊ آمدرفت

شهر اندر ۽ ويجهن ڳوٺن ڏانهن مسافر آمدرفت لاءِ بسون، مني بسون، وينون، ٽيڪسيون، رڪشا ۽ موٽر سائيڪلون استعمال ٿين ٿيون. سيوهڻ جي مرڪزي بازار، لال شهباز قلندر جي مزار ۽ بين الشهري روڊن جي وچ ۾ مقامي ٽرانسپورٽ خاص اهميت رکي ٿي.

سالياني عرس دوران لکين زائرين جي آمد سبب شهر جي روڊن ۽ N-55 تي غير معمولي ٽريفڪ دٻاءُ پيدا ٿئي ٿو. ان عرصي ۾ ضلعي انتظاميا، ٽريفڪ پوليس، موٽروي پوليس ۽ ٻين ادارن طرفان ٽريفڪ پلان، پارڪنگ، متبادل رستن ۽ ڳري گاڏين جي انتظام لاءِ خاص قدم کنيا ويندا آهن.

ريلوي

سيوهڻ شريف ريلوي اسٽيشن شهر جو اهم ريلوي مرڪز آهي. اسٽيشن پاڪستان ريلويز جي ڪوٽڙي–اٽڪ ريلوي لائين تي واقع آهي ۽ ان جو ريلوي ڪوڊ SWN آهي. هيءَ لائين سيوهڻ کي ڏکڻ طرف ڪوٽڙي ۽ سنڌ جي ريلوي نيٽ ورڪ سان، جڏهن تہ اتر طرف دادو، لاڙڪاڻي ۽ اڳتي ملڪ جي ٻين حصن سان ڳنڍي ٿي.^[62]

پاڪستان ريلويز جي دستاويزي وڊيو رڪارڊ ۾ موهن جو دڙو پيسينجر (214DN) کي سيوهڻ شريف اسٽيشن کان لڪي شاهه صدر ڏانهن هلندي ڏيکاريو ويو آهي، جيڪو سيوهڻ جي هن ريلوي لنگهه تي مسافر سروس جي استعمال کي دستاويز ڪري ٿو.^[63]

ريلوي سيوهڻ جي زيارتي آمدرفت ۾ پڻ تاريخي طور اهم رهي آهي. قلندر جي عرس جي موقعي تي وڏي تعداد ۾ زائرين ريل ذريعي شهر پهچندا رهيا آهن ۽ مختلف وقتن تي خاص سيوهڻ اسپيشل ٽرينون پڻ هلايون ويون آهن.

سيوهڻ شريف ايئرپورٽ

سيوهڻ شريف ايئرپورٽ شهر ڀرسان واقع هڪ سرڪاري هوائي اڏو آهي. ان جو IATA ڪوڊ SYW ۽ ICAO ڪوڊ OPSN آهي.

پاڪستان جي قومي اسيمبلي ۾ ڏنل سرڪاري جواب موجب سيوهڻ شريف ايئرپورٽ جو افتتاح 6 جون 1996ع تي ٿيو هو. پاڪستان انٽرنيشنل ايئرلائنز (PIA) مسافرن جي گهٽ تعداد ۽ مسلسل مالي نقصان سبب آڪٽوبر 2000ع ۾ سيوهڻ ڏانهن باقاعده اڏامون بند ڪري ڇڏيون، جنهن کان پوءِ سول ايويئيشن اٿارٽي ايئرپورٽ جون سرگرميون محدود ڪري ڇڏيون.^[64]

قومي اسيمبلي ۾ 2024ع دوران ڏنل هڪ وڌيڪ سرڪاري جواب موجب سنڌ ۾ ڄاڻايل سرڪاري هوائي اڏن مان سيوهڻ شريف واحد بند هوائي اڏو هو، جڏهن تہ حيدرآباد، موهن جو دڙو، سکر ۽ نوابشاهه جا هوائي اڏا هوائي آپريشن لاءِ دستياب ڄاڻايا ويا هئا.^[58] ان ڪري سيوهڻ شريف ايئرپورٽ کي موجوده وقت ۾ باقاعده تجارتي هوائي رابطو فراهم ڪندڙ ايئرپورٽ قرار ڏيڻ درست نہ آهي.

قدرتي آفتن دوران آمدرفت

سيوهڻ جي آمدرفت واري ڍانچي تي 2022ع جي ٻوڏ جهڙين قدرتي آفتن جا وڏا اثر پيا. منڇر ڍنڍ جي پاڻيءَ ۾ غير معمولي واڌ سبب سيوهڻ جي ڀرپاسي جا روڊ، ڳوٺ ۽ زرعي زمينون پاڻي هيٺ آيون ۽ N-55 سميت اهم رستن کي خطرا پيدا ٿيا. اهڙين حالتن ۾ سيوهڻ جو قومي شاهراهه ۽ ريلوي رابطو امدادي سرگرمين ۽ متاثر آباديءَ جي چرپر لاءِ وڌيڪ اهم بڻجي وڃي ٿو.

آمدرفت جو خلاصو

**سيوهڻ جا اهم آمدرفت جا وسيلا**
ذريعو	اهم سهولت / رستو	رابطو ۽ ڪردار	موجوده حيثيت
قومي شاهراهه	انڊس هاءِ وي (N-55)	ڄامشورو، حيدرآباد، دادو، لاڙڪاڻو ۽ اتر سنڌ ڏانهن بنيادي زميني رابطو	فعال؛ ڄامشورو–سيوهڻ حصي کي ٻٽي ڪيريج وي ۾ تبديل ڪرڻ جو منصوبو^[59]^[60]
ريلوي	سيوهڻ شريف ريلوي اسٽيشن	ڪوٽڙي–اٽڪ ريلوي لائين وسيلي سنڌ ۽ قومي ريلوي نيٽ ورڪ سان رابطو	فعال ريلوي اسٽيشن؛ ڪوڊ SWN^[62]
مقامي ٽرانسپورٽ	بسون، وينون، رڪشا، ٽيڪسيون	شهر، ڀرپاسي جي ڳوٺن ۽ مزار ڏانهن مسافر آمدرفت	فعال
هوائي اڏو	سيوهڻ شريف ايئرپورٽ	تاريخي طور سيوهڻ جو هوائي رابطو	بند؛ باقاعده مسافر اڏامون آڪٽوبر 2000ع کان معطل^[64]^[58]

وڪيميڊيا ڪامنز تي آمدرفت سان لاڳاپيل تصويرون

N-55 انڊس هاءِ وي، ڄامشوري ڀرسان
سنڌ ۾ انڊس هاءِ وي جو منظر
انڊس هاءِ وي جو ٻٽو ڪيريج وي حصو
سنڌ ۾ شام وقت انڊس هاءِ وي
پاڪستان جي هوائي اڏن جو نقشو، جنهن ۾ سيوهڻ شريف ايئرپورٽ بہ شامل آهي

سياحت

سيوهڻ ۾ مذهبي سياحت سڀ کان اهم آهي، پر شهر جي قديم تاريخ ۽ ڀرپاسي جي قدرتي ماڳن سبب تاريخي ۽ ماحولياتي سياحت جي بہ اهميت آهي. لال شهباز قلندر جي مزار سڀ کان وڌيڪ سياحن ۽ زائرين کي پاڻ ڏانهن ڇڪي ٿي، جڏهن تہ سيوهڻ قلعو، لال باغ، پراڻا مقبرا ۽ روايتي بازارون شهر جي تاريخي ورثي جو حصو آهن.^[3]^[24]

شهر منڇر ڍنڍ تائين پهچ لاءِ پڻ اهم شهري مرڪز آهي. ان کان سواءِ سيوهڻ کان اولهه طرف کيرٿر جي جابلو علائقن ۽ گورک هل اسٽيشن ڏانهن ويندڙ علائقائي رستن سبب شهر مرڪزي سنڌ جي سياحتي جاگرافيءَ ۾ اهم جاءِ رکي ٿو.

اهميت

سيوهڻ جي اهميت رڳو هڪ مذهبي شهر تائين محدود ناهي. ان جي سڃاڻپ ۾ قديم آثار، سنڌو ماٿريءَ جي جاگرافيائي حيثيت، وچئين دور جي تاريخ، صوفي ثقافت ۽ جديد زيارتي معيشت گڏيل طور شامل آهن. سيوهڻ جو قلعو شهر جي اسلام کان اڳ واري تاريخ ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جڏهن تہ لال شهباز قلندر جي مزار گذريل ڪيترن صدين کان شهر جي مذهبي ۽ ثقافتي سڃاڻپ جو مرڪز آهي.^[3]^[24]

حوالا

1 2 3 4 5 6 7 "Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size: Census-2023" (PDF) (انگريزي ۾). Pakistan Bureau of Statistics. 31 August 2026 تي حاصل ڪيل.
↑ Akhtar, Suleman (22 February 2017). "Damadam mast Qalandar is a cry of rebellion against established orders". Dawn (انگريزي ۾). 31 August 2026 تي حاصل ڪيل.
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 "Sehwan Fort, Jamshoro" (انگريزي ۾). Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh. 31 August 2026 تي حاصل ڪيل.
↑ Pakistan Library Bulletin (انگريزي ۾). جلد 18. Pakistan: Library Promotion Bureau. 1987. ص. 42.
↑ Wilson, Horace Hayman (1841). Ariana Antiqua: A Descriptive Account of the Antiquities and Coins of Afghanistan (انگريزي ۾). London: East India Company. ص. 205.
↑ Gazetteer of the Province of Sind (انگريزي ۾). Karachi: Government at the Mercantile Steam Press. 1907. ص. 522.
↑ Boivin, Michel. "Shivaite Cults and Sufi Centres: A Reappraisal of the Medieval Legacy in Sindh". ۾ Boivin, Michel (مرتب). Sindh through History and Representations: French Contributions to Sindhi Studies (انگريزي ۾). Oxford University Press. ص. 37.
↑ The Modern Review (انگريزي ۾). جلد 81. India: Prabasi Press Private Limited. 1947. ص. 122.
1 2 3 4 5 6 7 8 9 "Shrine of Lal Shahbaz Qalandar" (انگريزي ۾). Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan. 31 August 2026 تي حاصل ڪيل.
↑ The History and Culture of the Indian People: The Mughal Empire (انگريزي ۾). G. Allen & Unwin. 1974. ص. 57.
1 2 Richards, John F. (1995). The Mughal Empire. The New Cambridge History of India (انگريزي ۾). Cambridge University Press. ص. 51.
1 2 3 4 5 6 7 8 "Tomb 1 at Graveyard at Sehwan" (انگريزي ۾). Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan. 31 August 2026 تي حاصل ڪيل.
1 2 3 4 5 6 7 "Tomb 6 at Graveyard at Sehwan" (انگريزي ۾). Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan. 31 August 2026 تي حاصل ڪيل.
↑ Caine, William Sproston (1891). Picturesque India: A Handbook for European Travellers (انگريزي ۾). London: George Routledge and Sons Limited. ص. 192.
↑ Blanford, William Thomas. The Geology of Western Sind. Memoirs of the Geological Survey of India (انگريزي ۾). جلد 17. Geological Survey of India.
1 2 3 4 5 6 7 8 9 "Climate and Average Weather Year Round in Sehwān, Pakistan" (انگريزي ۾). Weather Spark. 31 August 2026 تي حاصل ڪيل.
↑ "June Weather in Sehwān, Pakistan" (انگريزي ۾). Weather Spark. 31 August 2026 تي حاصل ڪيل.
1 2 3 4 "Climate & Weather Averages in Sehwan, Pakistan" (انگريزي ۾). Time and Date. 31 August 2026 تي حاصل ڪيل.
↑ "NASA POWER – Data Sources" (انگريزي ۾). NASA Prediction Of Worldwide Energy Resources. 31 August 2026 تي حاصل ڪيل.
↑ "Climatology API" (انگريزي ۾). NASA Prediction Of Worldwide Energy Resources. 31 August 2026 تي حاصل ڪيل.
↑ "Climate Data Processing Centre" (انگريزي ۾). Pakistan Meteorological Department. 31 August 2026 تي حاصل ڪيل.
1 2 3 4 "Table 1: Area, Population by Sex, Sex Ratio, Population Density, Urban Population, Household Size and Annual Growth Rate, Census-2023" (PDF) (انگريزي ۾). Pakistan Bureau of Statistics. 31 August 2026 تي حاصل ڪيل. حوالي جي چڪ: Invalid <ref> tag; name "PBS-Sehwan-Taluka-2023" defined multiple times with different content.
1 2 "In Pictures: Devotees flock to Sehwan Sharif for Lal Shahbaz Qalandar's 767th urs". Dawn (انگريزي ۾). 25 April 2019. 31 August 2026 تي حاصل ڪيل.
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 "Lal Bagh at Sehwan" (انگريزي ۾). Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan. 31 August 2026 تي حاصل ڪيل.
1 2 3 Khan, Mohammad Hussain (11 March 2023). "In pictures: Devotees converge on Sehwan as Lal Shahbaz Qalandar's urs begins". Dawn (انگريزي ۾). 31 August 2026 تي حاصل ڪيل.
1 2 "Govt heaves sigh of relief as three-day Qalandar urs concludes peacefully". Dawn (انگريزي ۾). 14 March 2023. 31 August 2026 تي حاصل ڪيل.
1 2 Akhtar, Suleman (22 February 2017). "Damadam mast Qalandar is a cry of rebellion against established orders". Dawn (انگريزي ۾). 31 August 2026 تي حاصل ڪيل.
1 2 "Three-day Qalandar Urs draws to an end". Dawn (انگريزي ۾). 10 February 2026. 31 August 2026 تي حاصل ڪيل.
1 2 3 4 5 "2017 in review: Major terror attacks to strike Pakistan this year". Dawn (انگريزي ۾). 29 December 2017. 31 August 2026 تي حاصل ڪيل.
↑ Raza, Mohammad; Ali, Imtiaz (19 February 2017). "Sehwan attacker bypassed security check in CCTV footage: police". Dawn (انگريزي ۾). 31 August 2026 تي حاصل ڪيل.
1 2 Khan, Mohammad Hussain (18 February 2017). "Lal Shahbaz Qalandar bombing: Death toll rises to 88, CTD to investigate". Dawn (انگريزي ۾). 31 August 2026 تي حاصل ڪيل.
↑ Khan, Mohammad Hussain (12 December 2017). "CTD submits final charge sheet in Lal Shahbaz Qalandar blast case". Dawn (انگريزي ۾). 31 August 2026 تي حاصل ڪيل.
↑ "Devotees resume dhamal at Lal Shahbaz Qalandar shrine". Dawn (انگريزي ۾). 18 February 2017. 31 August 2026 تي حاصل ڪيل.
↑ Khushik, Qurban Ali (8 February 2026). "774th Qalandar Urs kicks off amid tight security". Dawn (انگريزي ۾). 31 August 2026 تي حاصل ڪيل.
1 2 "Completion of beautification work at Qalandar shrine ordered". Dawn (انگريزي ۾). 26 August 2026. 31 August 2026 تي حاصل ڪيل.
1 2 3 "Ghazi Khan Graveyard, Jamshoro" (انگريزي ۾). Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh. 31 August 2026 تي حاصل ڪيل.
↑ "Sindh (Pakistan): Urban Localities in Districts – Population Statistics, Charts and Map" (انگريزي ۾). City Population. 31 August 2026 تي حاصل ڪيل.
1 2 3 "Table 11: Population by Mother Tongue, Sex and Rural/Urban, Census-2023" (PDF) (انگريزي ۾). Pakistan Bureau of Statistics. 31 August 2026 تي حاصل ڪيل.
1 2 "Table 33: Selected Population Statistics of Urban Localities, Census-2023" (PDF) (انگريزي ۾). Pakistan Bureau of Statistics. 31 August 2026 تي حاصل ڪيل.
1 2 "Table 9: Population by Sex, Religion and Rural/Urban, Census-2023" (PDF) (انگريزي ۾). Pakistan Bureau of Statistics. 31 August 2026 تي حاصل ڪيل.
1 2 "Table 5: Population by Selected Age Group, Sex and Rural/Urban, Census-2023" (PDF) (انگريزي ۾). Pakistan Bureau of Statistics. 31 August 2026 تي حاصل ڪيل.
1 2 "Table 12: Literacy Rate, Enrolment and Out of School Population by Sex and Rural/Urban, Census-2023" (PDF) (انگريزي ۾). Pakistan Bureau of Statistics. 31 August 2026 تي حاصل ڪيل.
↑ "Table 16: Disability and Functional Limitation by Region and Gender, Census-2023" (PDF) (انگريزي ۾). Pakistan Bureau of Statistics. 31 August 2026 تي حاصل ڪيل.
↑ "Frequently Asked Questions" (انگريزي ۾). Health Department, Government of Sindh. 31 August 2026 تي حاصل ڪيل.
1 2 3 "Table 34: Selected Housing Statistics of Urban Localities, Census-2023" (PDF) (انگريزي ۾). Pakistan Bureau of Statistics. 31 August 2026 تي حاصل ڪيل.
1 2 3 Khan, Mohammad Hussain (23 March 2022). "In pictures: Without spectre of Covid-19, full-scale celebrations resume at Lal Shahbaz Qalandar's urs". Dawn (انگريزي ۾). 31 August 2026 تي حاصل ڪيل.
↑ Khushik, Qurban Ali (2 March 2024). "Sehwan hosts half-a-million pilgrims on second day of Qalandar urs". Dawn (انگريزي ۾). 31 August 2026 تي حاصل ڪيل.
1 2 Khushik, Qurban Ali (8 February 2026). "774th Qalandar Urs kicks off amid tight security". Dawn (انگريزي ۾). 31 August 2026 تي حاصل ڪيل.
1 2 "774th Qalandar Urs begins tomorrow in Sehwan". Dawn (انگريزي ۾). 6 February 2026. 31 August 2026 تي حاصل ڪيل.
1 2 3 "Growers allege wheat smuggling by officials, traders". Dawn (انگريزي ۾). 27 March 2023. 31 August 2026 تي حاصل ڪيل.
1 2 3 4 5 6 "District Nutrition Profile: Jamshoro" (PDF) (انگريزي ۾). Rural Support Programmes Network. 31 August 2026 تي حاصل ڪيل.
↑ Khan, Mohammad Hussain (24 July 2023). "Agriculture: The muddled affairs of the food department". Dawn (انگريزي ۾). 31 August 2026 تي حاصل ڪيل.
1 2 "Agricultural Census 2024: Sindh Report" (PDF) (انگريزي ۾). Pakistan Bureau of Statistics. 31 August 2026 تي حاصل ڪيل.
1 2 3 "Revitalizing Pakistan's Fisheries: Options for Sustainable Development" (PDF) (انگريزي ۾). World Bank. 31 August 2026 تي حاصل ڪيل.
1 2 3 "Rising from the Waters: Sindh Navigates Recovery after the 2022 Floods" (انگريزي ۾). World Bank. 28 June 2023. 31 August 2026 تي حاصل ڪيل.
1 2 "Integrated Knowledge, Attitude and Practices Survey" (PDF) (انگريزي ۾). UNICEF Pakistan. 31 August 2026 تي حاصل ڪيل.
1 2 "South Zone – National Highway Network" (PDF) (انگريزي ۾). National Highway Authority. 31 August 2026 تي حاصل ڪيل.
1 2 3 "National Assembly of Pakistan – Questions for Oral Answers" (PDF) (انگريزي ۾). National Assembly of Pakistan. 31 August 2026 تي حاصل ڪيل.
1 2 "Petaro–Sehwan Additional Carriageway Section-I: Revised Addendum to LARP" (PDF) (انگريزي ۾). National Highway Authority. 31 August 2026 تي حاصل ڪيل.
1 2 Khan, Mohammad Hussain (7 May 2025). "Sindh approaches NHA chief for completion of Jamshoro-Sehwan highway section by June 30". Dawn (انگريزي ۾). 31 August 2026 تي حاصل ڪيل.
↑ "High-risk road". Dawn (انگريزي ۾). 26 May 2024. 31 August 2026 تي حاصل ڪيل.
1 2 "Sehwan Sharif railway station" (انگريزي ۾). Wikidata. 31 August 2026 تي حاصل ڪيل.
↑ "Sehwan Sharif To Laki Shah Saddar Journey Mohinjo Daro Train" (انگريزي ۾). Pakistan Railways. 13 May 2022. 31 August 2026 تي حاصل ڪيل.
1 2 "National Assembly of Pakistan – Closure of Sehwan Airport" (PDF) (انگريزي ۾). National Assembly of Pakistan. 31 August 2026 تي حاصل ڪيل.

[PBS-Sehwan-2023-1] 1 2 3 4 5 6 7 "Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size: Census-2023" (PDF) (انگريزي ۾). Pakistan Bureau of Statistics. 31 August 2026 تي حاصل ڪيل.

[Dawn-Sehwan-Qalandar-2] Akhtar, Suleman (22 February 2017). "Damadam mast Qalandar is a cry of rebellion against established orders". Dawn (انگريزي ۾). 31 August 2026 تي حاصل ڪيل.

[EFT-Sehwan-Fort-3] 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 "Sehwan Fort, Jamshoro" (انگريزي ۾). Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh. 31 August 2026 تي حاصل ڪيل.

[Sehwan-Origin-4] Pakistan Library Bulletin (انگريزي ۾). جلد 18. Pakistan: Library Promotion Bureau. 1987. ص. 42.

[5] Wilson, Horace Hayman (1841). Ariana Antiqua: A Descriptive Account of the Antiquities and Coins of Afghanistan (انگريزي ۾). London: East India Company. ص. 205.

[Gazetteer-Sindh-Sehwan-6] Gazetteer of the Province of Sind (انگريزي ۾). Karachi: Government at the Mercantile Steam Press. 1907. ص. 522.

[Boivin-Sehwan-7] Boivin, Michel. "Shivaite Cults and Sufi Centres: A Reappraisal of the Medieval Legacy in Sindh". ۾ Boivin, Michel (مرتب). Sindh through History and Representations: French Contributions to Sindhi Studies (انگريزي ۾). Oxford University Press. ص. 37.

[ModernReview-Sehwan-8] The Modern Review (انگريزي ۾). جلد 81. India: Prabasi Press Private Limited. 1947. ص. 122.

[DOAM-Qalandar-9] 1 2 3 4 5 6 7 8 9 "Shrine of Lal Shahbaz Qalandar" (انگريزي ۾). Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan. 31 August 2026 تي حاصل ڪيل.

[Humayun-Sehwan-10] The History and Culture of the Indian People: The Mughal Empire (انگريزي ۾). G. Allen & Unwin. 1974. ص. 57.

[Richards-Mughal-Sehwan-11] 1 2 Richards, John F. (1995). The Mughal Empire. The New Cambridge History of India (انگريزي ۾). Cambridge University Press. ص. 51.

[DOAM-Sehwan-Tomb1-12] 1 2 3 4 5 6 7 8 "Tomb 1 at Graveyard at Sehwan" (انگريزي ۾). Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan. 31 August 2026 تي حاصل ڪيل.

[DOAM-Sehwan-Tomb6-13] 1 2 3 4 5 6 7 "Tomb 6 at Graveyard at Sehwan" (انگريزي ۾). Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan. 31 August 2026 تي حاصل ڪيل.

[14] Caine, William Sproston (1891). Picturesque India: A Handbook for European Travellers (انگريزي ۾). London: George Routledge and Sons Limited. ص. 192.

[15] Blanford, William Thomas. The Geology of Western Sind. Memoirs of the Geological Survey of India (انگريزي ۾). جلد 17. Geological Survey of India.

[WeatherSpark-Sehwan-16] 1 2 3 4 5 6 7 8 9 "Climate and Average Weather Year Round in Sehwān, Pakistan" (انگريزي ۾). Weather Spark. 31 August 2026 تي حاصل ڪيل.

[WeatherSpark-Sehwan-June-17] "June Weather in Sehwān, Pakistan" (انگريزي ۾). Weather Spark. 31 August 2026 تي حاصل ڪيل.

[TimeDate-Sehwan-18] 1 2 3 4 "Climate & Weather Averages in Sehwan, Pakistan" (انگريزي ۾). Time and Date. 31 August 2026 تي حاصل ڪيل.

[NASA-POWER-Method-19] "NASA POWER – Data Sources" (انگريزي ۾). NASA Prediction Of Worldwide Energy Resources. 31 August 2026 تي حاصل ڪيل.

[NASA-POWER-Climatology-20] "Climatology API" (انگريزي ۾). NASA Prediction Of Worldwide Energy Resources. 31 August 2026 تي حاصل ڪيل.

[PMD-CDPC-21] "Climate Data Processing Centre" (انگريزي ۾). Pakistan Meteorological Department. 31 August 2026 تي حاصل ڪيل.

[PBS-Sehwan-Taluka-2023-22] 1 2 3 4 "Table 1: Area, Population by Sex, Sex Ratio, Population Density, Urban Population, Household Size and Annual Growth Rate, Census-2023" (PDF) (انگريزي ۾). Pakistan Bureau of Statistics. 31 August 2026 تي حاصل ڪيل. حوالي جي چڪ: Invalid <ref> tag; name "PBS-Sehwan-Taluka-2023" defined multiple times with different content.

[Dawn-Qalandar-Urs-2019-23] 1 2 "In Pictures: Devotees flock to Sehwan Sharif for Lal Shahbaz Qalandar's 767th urs". Dawn (انگريزي ۾). 25 April 2019. 31 August 2026 تي حاصل ڪيل.

[DOAM-LalBagh-Sehwan-24] 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 "Lal Bagh at Sehwan" (انگريزي ۾). Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan. 31 August 2026 تي حاصل ڪيل.

[Dawn-Sehwan-Urs-2023-25] 1 2 3 Khan, Mohammad Hussain (11 March 2023). "In pictures: Devotees converge on Sehwan as Lal Shahbaz Qalandar's urs begins". Dawn (انگريزي ۾). 31 August 2026 تي حاصل ڪيل.

[Dawn-Urs-Dhamal-2023-26] 1 2 "Govt heaves sigh of relief as three-day Qalandar urs concludes peacefully". Dawn (انگريزي ۾). 14 March 2023. 31 August 2026 تي حاصل ڪيل.

[Dawn-Damadam-27] 1 2 Akhtar, Suleman (22 February 2017). "Damadam mast Qalandar is a cry of rebellion against established orders". Dawn (انگريزي ۾). 31 August 2026 تي حاصل ڪيل.

[Dawn-Urs-2026-End-28] 1 2 "Three-day Qalandar Urs draws to an end". Dawn (انگريزي ۾). 10 February 2026. 31 August 2026 تي حاصل ڪيل.

[Dawn-Sehwan-Attack-Review-29] 1 2 3 4 5 "2017 in review: Major terror attacks to strike Pakistan this year". Dawn (انگريزي ۾). 29 December 2017. 31 August 2026 تي حاصل ڪيل.

[Dawn-Sehwan-CCTV-30] Raza, Mohammad; Ali, Imtiaz (19 February 2017). "Sehwan attacker bypassed security check in CCTV footage: police". Dawn (انگريزي ۾). 31 August 2026 تي حاصل ڪيل.

[Dawn-Sehwan-DeathToll-31] 1 2 Khan, Mohammad Hussain (18 February 2017). "Lal Shahbaz Qalandar bombing: Death toll rises to 88, CTD to investigate". Dawn (انگريزي ۾). 31 August 2026 تي حاصل ڪيل.

[Dawn-Sehwan-Challan-32] Khan, Mohammad Hussain (12 December 2017). "CTD submits final charge sheet in Lal Shahbaz Qalandar blast case". Dawn (انگريزي ۾). 31 August 2026 تي حاصل ڪيل.

[Dawn-Dhamal-Resumed-33] "Devotees resume dhamal at Lal Shahbaz Qalandar shrine". Dawn (انگريزي ۾). 18 February 2017. 31 August 2026 تي حاصل ڪيل.

[Dawn-Urs-Security-2026-34] Khushik, Qurban Ali (8 February 2026). "774th Qalandar Urs kicks off amid tight security". Dawn (انگريزي ۾). 31 August 2026 تي حاصل ڪيل.

[Dawn-Qalandar-Development-2026-35] 1 2 "Completion of beautification work at Qalandar shrine ordered". Dawn (انگريزي ۾). 26 August 2026. 31 August 2026 تي حاصل ڪيل.

[EFT-GhaziKhan-Graveyard-36] 1 2 3 "Ghazi Khan Graveyard, Jamshoro" (انگريزي ۾). Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh. 31 August 2026 تي حاصل ڪيل.

[CityPopulation-Sehwan-37] "Sindh (Pakistan): Urban Localities in Districts – Population Statistics, Charts and Map" (انگريزي ۾). City Population. 31 August 2026 تي حاصل ڪيل.

[PBS-Sehwan-Language-2023-38] 1 2 3 "Table 11: Population by Mother Tongue, Sex and Rural/Urban, Census-2023" (PDF) (انگريزي ۾). Pakistan Bureau of Statistics. 31 August 2026 تي حاصل ڪيل.

[PBS-Sehwan-UrbanStats-2023-39] 1 2 "Table 33: Selected Population Statistics of Urban Localities, Census-2023" (PDF) (انگريزي ۾). Pakistan Bureau of Statistics. 31 August 2026 تي حاصل ڪيل.

[PBS-Sehwan-Religion-2023-40] 1 2 "Table 9: Population by Sex, Religion and Rural/Urban, Census-2023" (PDF) (انگريزي ۾). Pakistan Bureau of Statistics. 31 August 2026 تي حاصل ڪيل.

[PBS-Sehwan-Age-2023-41] 1 2 "Table 5: Population by Selected Age Group, Sex and Rural/Urban, Census-2023" (PDF) (انگريزي ۾). Pakistan Bureau of Statistics. 31 August 2026 تي حاصل ڪيل.

[PBS-Sehwan-Literacy-2023-42] 1 2 "Table 12: Literacy Rate, Enrolment and Out of School Population by Sex and Rural/Urban, Census-2023" (PDF) (انگريزي ۾). Pakistan Bureau of Statistics. 31 August 2026 تي حاصل ڪيل.

[PBS-Sehwan-Disability-2023-43] "Table 16: Disability and Functional Limitation by Region and Gender, Census-2023" (PDF) (انگريزي ۾). Pakistan Bureau of Statistics. 31 August 2026 تي حاصل ڪيل.

[Sindh-Health-Sehwan-44] "Frequently Asked Questions" (انگريزي ۾). Health Department, Government of Sindh. 31 August 2026 تي حاصل ڪيل.

[PBS-Sehwan-Housing-2023-45] 1 2 3 "Table 34: Selected Housing Statistics of Urban Localities, Census-2023" (PDF) (انگريزي ۾). Pakistan Bureau of Statistics. 31 August 2026 تي حاصل ڪيل.

[Dawn-Sehwan-Economy-2022-46] 1 2 3 Khan, Mohammad Hussain (23 March 2022). "In pictures: Without spectre of Covid-19, full-scale celebrations resume at Lal Shahbaz Qalandar's urs". Dawn (انگريزي ۾). 31 August 2026 تي حاصل ڪيل.

[Dawn-Urs-2024-47] Khushik, Qurban Ali (2 March 2024). "Sehwan hosts half-a-million pilgrims on second day of Qalandar urs". Dawn (انگريزي ۾). 31 August 2026 تي حاصل ڪيل.

[Dawn-Urs-2026-48] 1 2 Khushik, Qurban Ali (8 February 2026). "774th Qalandar Urs kicks off amid tight security". Dawn (انگريزي ۾). 31 August 2026 تي حاصل ڪيل.

[Dawn-Urs-Economy-2026-49] 1 2 "774th Qalandar Urs begins tomorrow in Sehwan". Dawn (انگريزي ۾). 6 February 2026. 31 August 2026 تي حاصل ڪيل.

[Dawn-Sehwan-Wheat-2023-50] 1 2 3 "Growers allege wheat smuggling by officials, traders". Dawn (انگريزي ۾). 27 March 2023. 31 August 2026 تي حاصل ڪيل.

[Jamshoro-Nutrition-Profile-51] 1 2 3 4 5 6 "District Nutrition Profile: Jamshoro" (PDF) (انگريزي ۾). Rural Support Programmes Network. 31 August 2026 تي حاصل ڪيل.

[Dawn-Sehwan-Agriculture-2023-52] Khan, Mohammad Hussain (24 July 2023). "Agriculture: The muddled affairs of the food department". Dawn (انگريزي ۾). 31 August 2026 تي حاصل ڪيل.

[PBS-Agriculture-2024-Jamshoro-53] 1 2 "Agricultural Census 2024: Sindh Report" (PDF) (انگريزي ۾). Pakistan Bureau of Statistics. 31 August 2026 تي حاصل ڪيل.

[WorldBank-Manchar-Fisheries-54] 1 2 3 "Revitalizing Pakistan's Fisheries: Options for Sustainable Development" (PDF) (انگريزي ۾). World Bank. 31 August 2026 تي حاصل ڪيل.

[WorldBank-Sindh-Recovery-55] 1 2 3 "Rising from the Waters: Sindh Navigates Recovery after the 2022 Floods" (انگريزي ۾). World Bank. 28 June 2023. 31 August 2026 تي حاصل ڪيل.

[UNICEF-Jamshoro-KAP-56] 1 2 "Integrated Knowledge, Attitude and Practices Survey" (PDF) (انگريزي ۾). UNICEF Pakistan. 31 August 2026 تي حاصل ڪيل.

[NHA-Sehwan-N55-57] 1 2 "South Zone – National Highway Network" (PDF) (انگريزي ۾). National Highway Authority. 31 August 2026 تي حاصل ڪيل.

[NA-Sehwan-Airport-2024-58] 1 2 3 "National Assembly of Pakistan – Questions for Oral Answers" (PDF) (انگريزي ۾). National Assembly of Pakistan. 31 August 2026 تي حاصل ڪيل.

[NHA-Petaro-Sehwan-59] 1 2 "Petaro–Sehwan Additional Carriageway Section-I: Revised Addendum to LARP" (PDF) (انگريزي ۾). National Highway Authority. 31 August 2026 تي حاصل ڪيل.

[Dawn-Jamshoro-Sehwan-2025-60] 1 2 Khan, Mohammad Hussain (7 May 2025). "Sindh approaches NHA chief for completion of Jamshoro-Sehwan highway section by June 30". Dawn (انگريزي ۾). 31 August 2026 تي حاصل ڪيل.

[Dawn-N55-Safety-2024-61] "High-risk road". Dawn (انگريزي ۾). 26 May 2024. 31 August 2026 تي حاصل ڪيل.

[Wikidata-Sehwan-Station-62] 1 2 "Sehwan Sharif railway station" (انگريزي ۾). Wikidata. 31 August 2026 تي حاصل ڪيل.

[PR-Sehwan-MohenjoDaro-63] "Sehwan Sharif To Laki Shah Saddar Journey Mohinjo Daro Train" (انگريزي ۾). Pakistan Railways. 13 May 2022. 31 August 2026 تي حاصل ڪيل.

[NA-Sehwan-Airport-History-64] 1 2 "National Assembly of Pakistan – Closure of Sehwan Airport" (PDF) (انگريزي ۾). National Assembly of Pakistan. 31 August 2026 تي حاصل ڪيل.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]

[32]

[33]

[34]

[35]

[36]

[37]

[38]

[39]

[40]

[41]

[42]

[43]

[44]

[45]

[46]

[47]

[48]

[49]

[50]

[51]

[52]

[53]

[54]

[55]

[56]

[57]

[58]

[59]

[60]

[61]

[62]

[63]

[64]