اصطخري

ابواسحاق الفارسي الاصطخري
; ابواسحاق الفارسي الاصطخري ;
پيدائش	اصطخر
وفات	952ع کان پوءِ; بغداد
اڪيڊمڪ پسمنظر
اثرات	البلخي
علمي خدمتون
دور	اسلامي سونهري دور
اسڪول يا رواج	بلخي مڪتب
مُکيه دلچسپيون	اسلامي جاگرافي

ابواسحاق ابراهيم بن محمد الفارسي الاصطخري (أبو إسحاق إبراهيم بن محمد الفارسي الإصطخري؛ فارسي: استخری؛ وفات 346هه/957ع)، جنهن جي نسبت ايراني شهر اصطخر ڏانهن هئي، ڏهين صديءَ جو سفرناما نگار ۽ اسلامي جاگرافيدان هو.^[2] هن اسلامي سونهري دور جي عباسي دور ۾ پنهنجي سفر ڪيل ڪيترن مسلمان علائقن بابت عربيءَ ۾ اهم احوال لکيا. انهن احوالن ۾ اسلامي دنيا جا نقشا ۽ جاگرافيائي بيان ٻئي شامل هئا. اصطخري نقشا سازيءَ جي بلخي مڪتب سان لاڳاپيل هو ۽ ان کي مشهور ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيائين. سندس لکڻين جي خاص ڳالهه اها هئي ته هو متن ۾ اسلامي روايتون شامل ڪندو هو ۽ انهن کي پنهنجن نقشن سان گڏ پيش ڪندو هو. سفر دوران هن مشهور سياح ۽ جاگرافيدان ابن حوقل سان ملاقات ڪئي، جنهن پوءِ اصطخريءَ جي مواد کي پنهنجي ڪتاب صورت الارض ۾ شامل ڪيو.^[3]^[4]

ڏهينءَ صدي عيسويءَ جي پھرئين اڌ جو عالم هو، اصطخري يعني ’پرسي پوليس‘ (ايران) ۾ ڄائو، تنھنڪري ”اصطخري“ سڏجي ٿو. هن شھر شھر گهمي مختلف هنڌن جا حالات گڏ ڪيا. جاگرافيءَ جي گهڻن ڪتابن مان بہ معلومات گڏ ڪيائين. سن 934ع ۾ پنہنجو ڪتاب ”المسالڪ والممالڪ“ جي نالي سان مرتب ڪيائين، جنھن ۾ سنڌ جو بہذڪر آهي. هن 957ع ۾ وفات ڪئي.^[5]

زندگي ۽ پسمنظر

اهو مڃيو وڃي ٿو ته الاصطخري اصطخر جو رهواسي هو، جيڪو ڏکڻ اولهندي فارس جو هڪ قديم شهر هو. سندس نسلي اصل بابت ڪو پڪو اتفاق موجود ناهي. انسائيڪلوپيڊيا ايرانيڪا موجب، سندس حياتياتي معلومات تمام ٿوري آهي؛ سندس نسبت مان لڳي ٿو ته هو فارس جي اصطخر جو رهاڪو هو، پر اهو معلوم ناهي ته هو فارسي هو يا نه.^[6] ڪجهه ماخذن ۾ کيس فارسي، جڏهن ته ٻين ۾ عرب قرار ڏنو ويو آهي.^[7]^[8] سندس گهڻا ڪتاب عربيءَ ۾ لکيل هئا، جيڪي پوءِ فارسيءَ ۾ ترجمو ٿيا.^[9] ممڪن آهي ته انهن ترجمن سبب سندس ڪم ان دور جي ٻين فارسي جاگرافيدانن لاءِ الهام جو سرچشمو بڻيو.^[9] سندس بنيادي تصنيف مسالڪ الممالڪ اسلامي دنيا جي وڏي جاگرافيائي ايراضيءَ کي نقشي ۾ آڻڻ جي شروعاتي ڪوششن مان هڪ هئي.

تصنيفون

اصطخريءَ جون ٻه تصنيفون موجوده زماني تائين محفوظ رهيون آهن:

مسالڪ الممالڪ (مسالك الممالك)، جنهن کي ڪتاب المسالڪ والممالڪ (كتاب المسالك والممالك؛ ”رستن ۽ بادشاهتن جو ڪتاب“) به چيو وڃي ٿو، ڪتاب المسالڪ والممالڪ واري ادبي روايت جو حصو آهي. هن ۾ نقشن ۽ وضاحتي متن کي گڏ ڪري ايران ۽ ڀرپاسي جي بادشاهتن جي جاگرافي بيان ڪئي وئي آهي. هي گهڻو ڪري ٽپال رستن جي منزلن جي فهرستن تي ٻڌل آهي ۽ لڳي ٿو ته انهن فهرستن کي ياد ڪرڻ لاءِ تيار ڪيو ويو هو، نه ته علائقي ۾ مسافرن جي عملي رهنمائي لاءِ. هن جي نقشن جي پروجيڪشنن ۾ مڪمل هڪجهڙائي موجود ناهي. 589هه/1193ع جو هڪ سينگاريل قلمي نسخو (MS Or. 3101) لائڊن يونيورسٽي لائبريرين وٽ محفوظ آهي ۽ ڊجيٽل صورت ۾ دستياب آهي.^[10] 706هه/1306–07ع جو هڪ ٻيو سينگاريل قلمي نسخو هن وقت اسلامي فن جي خليلي مجموعي ۾ موجود آهي. ان ۾ ڪيترائي نقشا شامل آهن، جيتوڻيڪ متن ۾ ذڪر ڪيل ڪجهه نقشا موجود ناهن.^[11]

صور الاقاليم (صور الاقاليم؛ ”علائقن جون تصويرون“) جاگرافيءَ بابت هڪ فارسي رسالو آهي. ان ۾ شامل هڪ تصوير کي اسپين جي نمائندگي سمجهيو وڃي ٿو، جڏهن ته ساڻس گڏ متن ۾ قرطبه جي اموين جي حڪمرانيءَ هيٺ اسپيني علائقي جو ذڪر آهي، جيڪو 756ع کان 1031ع واري دور ڏانهن اشارو ڪري ٿو. تصوير پنهنجي وقت لاءِ نئين طرز واري هئي، پر ان ۾ ڪيترين جڳهن جي غلط سڃاڻپ ۽ ٻيون غلطيون پڻ موجود آهن.^[12]

تاريخي پسمنظر

نائين صديءَ ۾، اسلام جي قيام کان لڳ ڀڳ 150 ورهيه پوءِ، بطليموس جي جاگرافي جي عربي ترجمن اسلامي دنيا ۾ نقشن ۽ جاگرافيائي بيانن بابت دلچسپي وڌائي.^[13] عرب جاگرافيدانن قديم ايراني ”ستن اقليمن“ واري تصور کي پڻ استعمال ڪيو، جنهن تحت دنيا کي وڏن علائقن ۾ ورهايو ويندو هو ۽ اسلامي عالمن جي خلائي ۽ جاگرافيائي بيانن تي اثر پيو.^[14] عباسي دور ۾ انتظامي ۽ واپاري ضرورتن، ۽ مڪي جي صحيح هنڌ سڃاڻڻ لاءِ نقشن جي سڌاري ڏانهن وڌيڪ ڌيان ڏنو ويو.

بلخي روايت

پوئين عرب نقشا سازن بطليموسي روايت کان هٽي علامتي نقشا سازيءَ جون نيون صورتون اختيار ڪيون. اصطخري بلخي مڪتب سان لاڳاپيل هو ۽ ان کي مشهور ڪرڻ ۾ مدد ڪيائين. هن مڪتب تي ابن خرداذبه ۽ عراقي جاگرافيائي روايتن جو اثر هو.^[9] بلخي مڪتب پهريون جاگرافيائي مڪتب هو، جنهن غيرملڪي طريقن کان پاسو ڪندي خاص طور اسلامي علائقن تي ڌيان ڏنو ۽ ملڪن کي جاگرافيائي حدن موجب بيان ڪيو.^[15]^[16]

نقشن جون ورهاستون گهڻو ڪري علائقائي ۽ مادي بنيادن تي هيون. تنهن هوندي به، ڇاڪاڻ⁠تہ ابوزيد البلخي جا تمام ٿورا جاگرافيائي رسالا محفوظ آهن، اصطخريءَ تي انهن جي اثر بابت ڊگهي عرصي کان بحث جاري آهي.^[17] اصطخريءَ موجب، هن 921ع کان اڳ البلخيءَ جي نقشن تي پنهنجا تبصرا مڪمل ڪيا ۽ 933ع ۽ 951ع ۾ انهن کي وڌيڪ وڌايو.^[9] ان کان پوءِ هن ابن حوقل سان ملاقات ڪئي، جنهن اصطخريءَ جي ڪم کي ٻيهر نظرثاني ڪيو. ڇاڪاڻ⁠تہ موجوده قلمي نسخن مان ڪو به سندن حياتيءَ واري دور جو ناهي، تنهنڪري بلخي مڪتب ۽ ان جي مختلف تصنيفن جي اصل ارتقا کي مڪمل طور سمجهڻ ڏکيو آهي.^[18]

قلمي نسخن جي روايت

اصطخريءَ سان لاڳاپيل تصويري نقشن جي مجموعي کي ڪجهه عالمن ”اسلام جو اطلس“ سڏيو آهي، پر ڪيرن پنٽو جهڙا جديد محقق ان کي ”ڪي ايم ايم ايس روايت“ سڏڻ پسند ڪن ٿا. هي مخفف سندس ڪتاب ڪتاب المسالڪ والممالڪ جي هر عربي لفظ جي پهرين اکر ۽ عربي لفظ صورت جي پهرين اکر مان ٺهيل آهي.^[19]

اصطخري علائقائي وحدتن کي باقاعدي حدن ۾ ورهائي، انهن سان مخصوص سياسي ۽ مذهبي معنائون ڳنڍيندو هو.^[18] تصويري جاگرافيءَ ۾ هو هڪ معياري ترتيب تي عمل ڪندو هو: هر قلمي نسخي ۾ 21 نقشا هوندا هئا، جن ۾ هڪ دنيا جو نقشو ۽ 20 علائقائي نقشا شامل هوندا هئا، جيڪي هڪجهڙي ترتيب سان رکيل هئا. متن ۾ پهرين دنيا ۽ ان بابت نظرين جو مختصر بيان ڏنو ويندو هو، پوءِ تفصيل سان اسلامي دنيا تي بحث ڪيو ويندو هو.

اصطخري ڪيترين هنڌن تي اسلامي روايتن کي انهن علائقن سان ڳنڍيندو هو، جن بابت هو لکي يا نقشا ٺاهي رهيو هوندو هو. هن انهن هنڌن بابت پڻ لکيو، جيڪي هن پاڻ نه ڏٺا هئا، جهڙوڪ سسلي، اٽلي. اهڙي مواد لاءِ هن انهن جاگرافيدانن جون تصنيفون پڙهيون، جيڪي انهن علائقن جو سفر ڪري چڪا هئا.^[20] سندس متن ۾ ذاتي واقعا به پکڙيل آهن. مثال طور، بيجا ماڻهن بابت لکندي هو بادشاهت جي منظم ڍانچي، سٺي اخلاق، قانون ۽ امن امان ۽ آباد زندگيءَ جي تنظيم کي وڏي اهميت ڏئي ٿو.^[17]

نقشا سازيءَ جو طريقو

اصطخريءَ پاران وضاحتي متن کي خاڪي بصري مدد سان گڏ ڪرڻ جو طريقو پنهنجي زماني لاءِ نئون هو.^[14] سندس دنيا جا نقشا زمين کي هڪ گول شڪل واري ٽڪري طور ڏيکارين ٿا، جنهن جي چوڌاري بيشڪل سمنڊ آهي؛ هي طريقو لاطيني مپا منڊي روايت سان مشابهت رکي ٿو.^[21]

هو نقشي ۾ ڏکڻ کي مٿي رکي ٿو ۽ هر اسلامي علائقي کي شڪلين ۽ رنگن وسيلي ڏيکاري ٿو. مثال طور، درياهن کي گهرو ڀورو ۽ شهرن کي گولن يا مستطيلن سان ڏيکاريو ويو آهي. هو ويڪرائي ڦاڪ ۽ ڊگهائي ڦاڪ جهڙو باقاعده ماپ پيمانو استعمال نٿو ڪري، پر اڪثر تناسب ۽ طرفن کي مناسب رکندو آهي. هن وٽ مفاصلو عام طور ٻن هنڌن وچ ۾ سفر لاءِ لڳندڙ وقت سان ماپيو ويندو هو. تنهن هوندي به، موجوده نقشا پنهنجي حالت، تفصيل ۽ مڪمل هجڻ ۾ علائقي کان علائقي تائين مختلف آهن.

ڇپيل نسخا

وچئين دور جي عرب جاگرافيدانن جي تصنيفن جو اٺن جلدن وارو مجموعو، ڊچ مستشرق مائيڪل يان ڊي خويه جي ادارت هيٺ Bibliotheca Geographorum Arabicorum نالي سلسلي ۾، 1870ع واري ڏهاڪي دوران برل طرفان لائڊن ۾ شايع ڪيو ويو. اصطخريءَ جي قلمي متن جو نسخو پهرين جلد ۾ لاطيني عنوان Viae Regnorum descriptio ditionis Moslemicae، يعني ”مسلمان علائقن جي بادشاهتن جي رستن جو بيان“ هيٺ شايع ٿيو.

1927ع ۾ ٿيئڊور نولڊيڪه ان جو ٻيو ڇاپو تيار ڪيو. 1845ع ۾ جرمن مستشرق آندرياس ڊيوڊ مورڊٽمان هيمبرگ ۾ Das Buch der Länder von Schech Ebu Ishak el Farsi el Isztachri نالي جرمن ترجمو شايع ڪيو، جنهن لاءِ سي. رٽر مهاڳ لکيو.

پڻ ڏسو

حوالا

1 2 3 سانچو:ODB
↑ Mojtahed-Zadeh, Pirous. "The Persian Gulf in the Geographical Views of the Ancient World" In Cartographie Historique du Golfe Persique. Edited by M. Taleghani, D. Silva Couto, & J.-L. Bacque-Grammont. Louvain, Belgium: Diffusion, 2006. 17.
↑ Miquel, André (1954–2005). "Iṣṭakhrī, Abū Isḥāḳ Ibrāhīm". ۾ Gibb, H. A. R.; Kramers, J. H.; Lévi-Provençal, E.; Schacht, J. (مرتب). Encyclopaedia of Islam (2nd ڇاپو). Leiden: Brill. IV:222b-223b.
↑ Bolshakov, O. G. (1998). "Eṣṭaḵrī, Abū Esḥāq Ebrāhīm". ۾ Yarshater, Ehsan (مرتب). Encyclopædia Iranica. New York: Encyclopædia Iranica Foundation, Inc. VIII(6):646-647.
↑ اصطخرِي : (Sindhianaسنڌيانا), اصل نسخو مان 2025-06-09 تي محفوظ ڪيل, 2016-05-27 تي حاصل ڪيل
↑ EṢṬAḴRĪ, ABŪ ESḤĀQ EBRĀHĪM. doi:10.1163/2330-4804_eiro_com_9324. https://doi.org/10.1163/2330-4804_eiro_com_9324. Retrieved 2025-12-05.
↑ Ibrāhīm b. Isḥāḳ, b. Ibrāhīm b. Bis̲h̲r al-Ḥarbī. doi:10.1163/1573-3912_islam_sim_3452. https://doi.org/10.1163/1573-3912_islam_sim_3452. Retrieved 2025-12-05.
↑ Donzel, E. J. van, مرتب (1994). Islamic desk reference. Leiden; New York: E.J. Brill. ISBN 978-90-04-09738-4.
1 2 3 4 "Jalal ad-Din Muhammad Rumi: A Historical Geographer and Poet". Iran and the Caucasus 16 (2): 169–184. 2012. doi:10.1163/1573384x-20120004. ISSN 1609-8498. https://doi.org/10.1163/1573384x-20120004.
↑ "Digital version of An abridgement of Kitāb al-masālik wa-al-mamālik by Abū Isḥāq Ibrāhīm b. Muḥammad al-Iṣṭaḵrī – Or. 3101". Leiden University Libraries. hdl:1887.1/item:1577846. 2024-04-10 تي حاصل ڪيل.
↑ Rogers, J. M. (2008). The arts of Islam : treasures from the Nasser D. Khalili collection (Revised and expanded ڇاپو). Abu Dhabi: Tourism Development & Investment Company (TDIC). ص. 167. OCLC 455121277.
↑ Christys, Ann (2020), "Did All Roads Lead to Córdoba under the Umayyads?", ۾ Kelly, Michael J.; Burrows, Michael (مرتب), Urban Interactions, Communication and Competition in Late Antiquity and the Early Middle Ages, Punctum Books, ص. 109–146, doi:10.2307/j.ctv19cwdm9.7, ISBN 978-1-953035-05-9, JSTOR j.ctv19cwdm9.7, 2025-12-05 تي حاصل ڪيل
↑ Hunt, Arthur (January 2000). "2000 Years of Map Making". Geography 85 (1): 3–14. doi:10.1080/20436564.2000.12219726. ISSN 0016-7487. https://doi.org/10.1080/20436564.2000.12219726.
1 2 Ouellet, Jonathan (2024-10-10). "'Picturing the Islamicate World: The Story of al-Istakhri's Book of Routes and Realms', by Nadja Danilenko". Journal of Islamic Archaeology 11 (1): 119–121. doi:10.1558/jia.31571. ISSN 2051-9729. https://journal.equinoxpub.com/JIA/article/view/31571.
↑ Al Hosani, Naeema; El Shair, Issa (December 2021). "Stages of Map-making in Arab-Islamic Heritage: Historical Approach" (ar ۾). مجلة کلیة الآداب و العلوم الإنسانیة جامعة قناة السویس 4 (39): 11–50. doi:10.21608/jfhsc.2021.260830. ISSN 2536-9458. https://jfhsc.journals.ekb.eg/article_260830.html. آرڪائيو ڪيا ويا 2025-12-09 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.
↑ Rapoport, Yossef; Savage-Smith, Emilie (2018). Lost maps of the caliphs: drawing the world in eleventh-century Cairo. Chicago: The University of Chicago Press. ISBN 978-0-226-54088-7.
1 2 Pinto, Karen C. (2016). Medieval Islamic Maps: An Exploration (انگريزي ۾). University of Chicago Press. doi:10.7208/chicago/9780226127019.001.0001. ISBN 978-0-226-12696-8.
1 2 Antrim, Zayde (2012). Routes and realms: the power of place in the early Islamic world. Oxford; New York: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-991387-9.
↑ Pinto, Karen (June 2011). "The Maps Are the Message: Mehmet II's Patronage of an 'Ottoman Cluster'" (en ۾). Imago Mundi 63 (2): 155–179. doi:10.1080/03085694.2011.568703. ISSN 0308-5694. https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/03085694.2011.568703.
↑ Davis-Secord, Sarah (2017). Where Three Worlds Met: Sicily in the Early Medieval Mediterranean. Cornell University Press. ISBN 978-1-5017-0464-2.
↑ Kelly, Michael J.; Burrows, Michael, مرتب (2020-10-15). Urban Interactions: Communication and Competition in Late Antiquity and the Early Middle Ages. Punctum Books. doi:10.2307/j.ctv19cwdm9. ISBN 978-1-953035-06-6. JSTOR j.ctv19cwdm9.

ماخذ

Bolshakov, O. G. (1998). "EṢṬAḴRĪ, ABŪ ESḤĀQ EBRĀHĪM". Encyclopaedia Iranica, Vol. VIII, Fasc. 6. ص. 646–647.
Bosworth, Clifford Edmund (1989). "al-Masālik wa'l-Mamālik". اسلامي انسائيڪلوپيڊيا، جلد 6. لائڊن: اي. جي. برل. ص. 639-640.
de Goeje, M.J., مرتب (1927). Bibliotheca Geographorum Arabicorum (1927), vol 1: Viae Regnorum descriptio ditionis Moslemicae auctore Abu Ishák al-Fárisí al-Istakhrí (عربي ۾). Leden: E. J. Brill.
Ouseley, William, مرتب (1800). The oriental geography of Ebn Haukal, an Arabian traveller of the tenth century. London. – نوٽ: حقيقت ۾ هي اصطخريءَ جي تصنيف آهي.
Al-Istakhri, Abu Ishaq Ibrahim ibn Muhammad (1927), Goeje, M. J. de; Noldeke, Theodore (مرتب), "Viae Regnorum descriptio ditionis Moslemicae auctore Abū Ishāk al-Fārisi al-Istakhri", Bibliotheca Geographorum Arabicorum (عربي and لاطيني ۾), 1 (2 ڇاپو), Lugdunum Batavorum (Leiden): Brill publishers
Ibn Haukal (1873), Goeje, M. J. de (مرتب), "Viae et regna, descriptio ditionis moslemicae auctore Abu'l-Kasim Ibn Haukal", Bibliotheca Geographorum Arabicorum (عربي and لاطيني ۾), 2, Lugdunum Batavorum (Leiden): Brill publishers
Goeje, M. J. de, مرتب (1870), "Indices, glossarium et addenda et emendanda ad Part I-III", Bibliotheca Geographorum Arabicorum (عربي and لاطيني ۾), 4, Lugdunum Batavorum (Leiden): Brill
Das Buch der Länder von Schech Ebu Ishak el Farsi el Isztachri, Mordtmann, Andreas David پاران ترجمو ڪيل, Frankfurt/M.: Rauhen Hauses in Horn, 1995 [1845]

ٻاهريان ڳنڍڻا

وڪيميڊيا العام تي اصطخري بابت زمرا
اصطخريءَ جو دنيا جو نقشو آرڪائيو ڪيا ويا 2011-05-14 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.

[ODB-1] 1 2 3 سانچو:ODB

[2] Mojtahed-Zadeh, Pirous. "The Persian Gulf in the Geographical Views of the Ancient World" In Cartographie Historique du Golfe Persique. Edited by M. Taleghani, D. Silva Couto, & J.-L. Bacque-Grammont. Louvain, Belgium: Diffusion, 2006. 17.

[Miquel-3] Miquel, André (1954–2005). "Iṣṭakhrī, Abū Isḥāḳ Ibrāhīm". ۾ Gibb, H. A. R.; Kramers, J. H.; Lévi-Provençal, E.; Schacht, J. (مرتب). Encyclopaedia of Islam (2nd ڇاپو). Leiden: Brill. IV:222b-223b.

[Bolshakov-4] Bolshakov, O. G. (1998). "Eṣṭaḵrī, Abū Esḥāq Ebrāhīm". ۾ Yarshater, Ehsan (مرتب). Encyclopædia Iranica. New York: Encyclopædia Iranica Foundation, Inc. VIII(6):646-647.

[5] اصطخرِي : (Sindhianaسنڌيانا), اصل نسخو مان 2025-06-09 تي محفوظ ڪيل, 2016-05-27 تي حاصل ڪيل

[6] EṢṬAḴRĪ, ABŪ ESḤĀQ EBRĀHĪM. doi:10.1163/2330-4804_eiro_com_9324. https://doi.org/10.1163/2330-4804_eiro_com_9324. Retrieved 2025-12-05.

[7] Ibrāhīm b. Isḥāḳ, b. Ibrāhīm b. Bis̲h̲r al-Ḥarbī. doi:10.1163/1573-3912_islam_sim_3452. https://doi.org/10.1163/1573-3912_islam_sim_3452. Retrieved 2025-12-05.

[8] Donzel, E. J. van, مرتب (1994). Islamic desk reference. Leiden; New York: E.J. Brill. ISBN 978-90-04-09738-4.

[doi.org-9] 1 2 3 4 "Jalal ad-Din Muhammad Rumi: A Historical Geographer and Poet". Iran and the Caucasus 16 (2): 169–184. 2012. doi:10.1163/1573384x-20120004. ISSN 1609-8498. https://doi.org/10.1163/1573384x-20120004.

[10] "Digital version of An abridgement of Kitāb al-masālik wa-al-mamālik by Abū Isḥāq Ibrāhīm b. Muḥammad al-Iṣṭaḵrī – Or. 3101". Leiden University Libraries. hdl:1887.1/item:1577846. 2024-04-10 تي حاصل ڪيل.

[11] Rogers, J. M. (2008). The arts of Islam : treasures from the Nasser D. Khalili collection (Revised and expanded ڇاپو). Abu Dhabi: Tourism Development & Investment Company (TDIC). ص. 167. OCLC 455121277.

[12] Christys, Ann (2020), "Did All Roads Lead to Córdoba under the Umayyads?", ۾ Kelly, Michael J.; Burrows, Michael (مرتب), Urban Interactions, Communication and Competition in Late Antiquity and the Early Middle Ages, Punctum Books, ص. 109–146, doi:10.2307/j.ctv19cwdm9.7, ISBN 978-1-953035-05-9, JSTOR j.ctv19cwdm9.7, 2025-12-05 تي حاصل ڪيل

[13] Hunt, Arthur (January 2000). "2000 Years of Map Making". Geography 85 (1): 3–14. doi:10.1080/20436564.2000.12219726. ISSN 0016-7487. https://doi.org/10.1080/20436564.2000.12219726.

[Ouellet_119–121-14] 1 2 Ouellet, Jonathan (2024-10-10). "'Picturing the Islamicate World: The Story of al-Istakhri's Book of Routes and Realms', by Nadja Danilenko". Journal of Islamic Archaeology 11 (1): 119–121. doi:10.1558/jia.31571. ISSN 2051-9729. https://journal.equinoxpub.com/JIA/article/view/31571.

[15] Al Hosani, Naeema; El Shair, Issa (December 2021). "Stages of Map-making in Arab-Islamic Heritage: Historical Approach" (ar ۾). مجلة کلیة الآداب و العلوم الإنسانیة جامعة قناة السویس 4 (39): 11–50. doi:10.21608/jfhsc.2021.260830. ISSN 2536-9458. https://jfhsc.journals.ekb.eg/article_260830.html. آرڪائيو ڪيا ويا 2025-12-09 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.

[16] Rapoport, Yossef; Savage-Smith, Emilie (2018). Lost maps of the caliphs: drawing the world in eleventh-century Cairo. Chicago: The University of Chicago Press. ISBN 978-0-226-54088-7.

[Pinto2016-17] 1 2 Pinto, Karen C. (2016). Medieval Islamic Maps: An Exploration (انگريزي ۾). University of Chicago Press. doi:10.7208/chicago/9780226127019.001.0001. ISBN 978-0-226-12696-8.

[Antrim_2012-18] 1 2 Antrim, Zayde (2012). Routes and realms: the power of place in the early Islamic world. Oxford; New York: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-991387-9.

[19] Pinto, Karen (June 2011). "The Maps Are the Message: Mehmet II's Patronage of an 'Ottoman Cluster'" (en ۾). Imago Mundi 63 (2): 155–179. doi:10.1080/03085694.2011.568703. ISSN 0308-5694. https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/03085694.2011.568703.

[20] Davis-Secord, Sarah (2017). Where Three Worlds Met: Sicily in the Early Medieval Mediterranean. Cornell University Press. ISBN 978-1-5017-0464-2.

[21] Kelly, Michael J.; Burrows, Michael, مرتب (2020-10-15). Urban Interactions: Communication and Competition in Late Antiquity and the Early Middle Ages. Punctum Books. doi:10.2307/j.ctv19cwdm9. ISBN 978-1-953035-06-6. JSTOR j.ctv19cwdm9.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]