حيدرآباد، سنڌ

حيدرآباد, سنڌ Hyderabad, Sindh
ميٽروپوليٽن شهر
ميٽروپوليٽن حيدرآباد
مٿان کان: ميرن جا مقبرا؛ ميان غلام شاهه ڪلهوڙي جو مقبرو؛ ناولراءِ مارڪيٽ ڪلاڪ ٽاور؛ حسرت موهاني لائبريري
Banner حيدرآباد ميونسپل ڪارپوريشن جو نشان
Nickname(s): امن جو شهر، شينهن جو شهر، پکين جو شهر، قلعن جو شهر، هيرن جو شهر
حيدرآباد سنڌ ۽ پاڪستان ۾ حيدرآباد جو مقام حيدرآباد حيدرآباد (پاڪستان)
Coordinates: 25°22′45″N 68°22′06″E
ملڪ	پاڪستان
صوبو	سنڌ
ڊويزن	حيدرآباد ڊويزن
ضلعو	حيدرآباد ضلعو
خودمختيار ٽائون	5
يونين ڪاؤنسلون	20
آباد / قائم ٿيو	1768ع
سڃاڻپ	حضرت علي ابن ابي طالب
حڪومت
• طرز	ميونسپل ڪارپوريشن
• ميئر	ڪاشف علي شورو
• ڊپٽي ميئر	محمد صغير قريشي
ايراضي
• ميٽروپوليٽن شهر	993 چورس ڪلوميٽر (383 چورس ميل)
آبادي  (2023ع جي آدمشماري)
• ڪل	1,921,275
• درجو	پاڪستان ۾ 7هون؛ سنڌ ۾ 2هون
• ڪثافت	auto في چورس ڪلوميٽر
رهاڪو نالو	حيدرآبادي
وقتي علائقو	UTC+5 (پي ڪي ٽي)
پوسٽل ڪوڊ	71000
ڊائلنگ ڪوڍ	022

حيدرآباد (انگريزي ٻولي: Hyderabad؛ اردو: حیدر آباد)، جنهن کي تاريخي طور نيرون ڪوٽ سان پڻ منسوب ڪيو ويندو آهي، پاڪستان جي صوبي سنڌ ۾ حيدرآباد ڊويزن ۽ حيدرآباد ضلعي جو مرڪزي ۽ سڀ کان وڏو شهر آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ موجب شهر جي آبادي 1,921,275 هئي، جنهن سان حيدرآباد ڪراچي کان پوءِ سنڌ جو ٻيو ۽ پاڪستان جو ستون وڏو شهر آهي.

شهر سنڌو درياهه جي اوڀر ڪناري ڀرسان گنجي ٽڪر جي چن پٿر واري مٿانهين زمين تي واقع آهي ۽ سمنڊ جي سطح کان لڳ ڀڳ 13 ميٽر (43 فوٽ) اوچو آهي. حيدرآباد ڪراچي کان لڳ ڀڳ 150 ڪلوميٽر (93 ميل) اندرونِ ملڪ واقع آهي ۽ ٻنهي شهرن کي ايم-9 موٽر وي ۽ ريلوي نظام پاڻ ۾ ڳنڍين ٿا.

موجوده حيدرآباد جو بنياد ڪلهوڙا حڪمران ميان غلام شاهه ڪلهوڙي 1768ع ۾ وڌو. شهر کي حضرت علي ابن ابي طالب جي لقب حيدر جي نسبت سان حيدرآباد نالو ڏنو ويو. حيدرآباد ڪلهوڙن ۽ پوءِ ٽالپرن جي دور ۾ سنڌ جي سياسي مرڪزن مان هڪ رهيو؛ 1843ع ۾ سنڌ تي انگريزن جي فتح کان پوءِ انتظامي مرڪز آخرڪار ڪراچي منتقل ڪيو ويو.

تاريخ

اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو حيدرآباد، سنڌ جي تاريخ ۽ پراڻو شهر، حيدرآباد

حيدرآباد جي تاريخ سنڌو درياهه، گنجو ٽڪر، ڪلهوڙن ۽ ٽالپرن جي حڪمراني، سنڌ تي انگريزن جي فتح، برطانوي دور جي شهري واڌ ۽ 1947ع کان پوءِ وڏي آباديائي تبديليءَ سان ڳنڍيل آهي. موجوده شهر جو بنياد ميان غلام شاهه ڪلهوڙي 1768ع ۾ وڌو ۽ ان کي ڪلهوڙا حڪومت جي گادي بڻايو. بعد ۾ حيدرآباد ٽالپرن جي حيدرآباد واري شاخ جو تختگاهه رهيو، تان جو 1843ع ۾ برطانوي فوجن سنڌ تي قبضو ڪيو.

1934ع جي سروي آف انڊيا جي نقشي ۾ حيدرآباد ۽ سنڌو درياهه وارو علائقو

نيرون ڪوٽ ۽ شهر کان اڳ وارو علائقو

حيدرآباد جي هنڌ کي روايتي سنڌي تاريخ نگاريءَ ۾ نيرون ڪوٽ سان سڃاتو ويندو رهيو آهي. تاريخي روايت موجب نيرون ڪوٽ سنڌوءَ جي اوڀر پاسي هڪ پراڻي آبادي هئي، جنهن جو ذڪر سنڌ تي محمد بن قاسم جي مهم سان لاڳاپيل بيانن ۾ پڻ ملي ٿو. موجوده شهر جو پراڻو مرڪز گنجو ٽڪر جي چن پٿري مٿانهين حصي تي قائم ٿيو، جنهن کي بعد واري روايت نيرون ڪوٽ جي هنڌ سان ڳنڍي ٿي.

بهرحال، نيرون ڪوٽ جي صحيح جاگرافيائي سڃاڻپ بابت جديد تحقيق ۾ اختلاف پڻ موجود آهن؛ تنهنڪري موجوده حيدرآباد ۽ قديم نيرون ڪوٽ کي مڪمل طور هڪ ئي ماڳ قرار ڏيڻ بدران ان کي هڪ مضبوط تاريخي روايت طور بيان ڪرڻ وڌيڪ محتاط آهي.

شهر جو بنياد

ارڙهين صديءَ جي وچ ڌاري سنڌو درياهه جي وهڪري ۾ تبديلي آئي. لڳ ڀڳ 1757ع کان درياهه جي رخ بدلجڻ سبب ڪلهوڙن جي اڳوڻي گادي خدا آباد جي ڀرپاسي ٻوڏ ۽ پاڻيءَ جا مسئلا پيدا ٿيا. ميان غلام شاهه ڪلهوڙي نئين گاديءَ لاءِ سنڌوءَ جي اوڀر ڪناري تي واقع گنجي ٽڪر جي مٿانهين ۽ نسبتاً محفوظ زمين چونڊي ۽ 1768ع ۾ حيدرآباد جو بنياد وڌو.

سنڌي تاريخدانن جي روايت موجب درياهه جي وهڪري جي تبديليءَ سان نصرپور، هالا ۽ ڦليلي واري آبي نظام ۾ به تبديليون آيون، ۽ گنجي ٽڪر جي اوچائي نئين شهر کي ٻوڏ کان نسبتاً محفوظ بڻايو.

شهر جي نالي بابت روايت آهي تہ غلام شاهه ڪلهوڙي هن کي حضرت علي جي لقب حيدر جي نسبت سان حيدرآباد نالو ڏنو. حيدر جي معنيٰ شينهن ۽ آباد آبادي يا وسنديءَ لاءِ استعمال ٿيندڙ فارسي پڇاڙي آهي.

پڪو قلعو

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو پڪو قلعو، حيدرآباد

ڪلھوڙن جي دؤر ۾ حيدرآباد جو پڪو قلعو، جيڪو اڄ بہ موجود آهي

1768ع ۾ ميان غلام شاهه ڪلهوڙي نئين شهر جي حفاظت ۽ حڪمران خاندان جي رهائش لاءِ گنجي ٽڪر جي مٿان هڪ مضبوط قلعو ٺهرائڻ جو حڪم ڏنو. قلعو پڪل سرن سان تعمير ٿيڻ ڪري سنڌيءَ ۾ پڪو قلعو سڏجڻ لڳو. سنڌ حڪومت جي آثار قديمه کاتي موجب موجوده حيدرآباد شهر ۽ قلعي جو بنياد 1182هه/1768ع ۾ غلام شاهه ڪلهوڙي وڌو هو.

قلعي جي تعمير لڳ ڀڳ 1769ع تائين مڪمل ٿي. مختلف تاريخي ذريعن ۾ قلعي جي ايراضي لڳ ڀڳ 36 ايڪڙ ڄاڻائي وئي آهي. اهو نه فقط فوجي قلعو، پر حڪمرانن جي رهائش، خزاني، درٻار ۽ شهري انتظام جو مرڪز پڻ هو.

غلام شاهه ڪلهوڙي شهر ۾ ڪچو قلعو پڻ تعمير ڪرايو، جيڪو صوفي بزرگ شاهه مڪي جي مزار جي حفاظت سان لاڳاپيل هو.

ڪلهوڙا دور

حيدرآباد ۾ شهر جي باني ميان غلام شاهه ڪلهوڙي جو مقبرو

حيدرآباد 1768ع کان ڪلهوڙا حڪومت جو اهم تختگاهه بڻيو. نئين گاديءَ جي حفاظت ۽ حڪومتي سرپرستيءَ سبب سنڌ جي ٻين حصن مان ڪاريگر، واپاري ۽ مختلف پيشه ور گروهه حيدرآباد ڏانهن منتقل ٿيڻ لڳا. پراڻي گادي خدا آباد مان پڻ سونارا، عامل، ڀائيبند ۽ ٻيا واپاري خاندان نئين شهر ڏانهن آيا.

ميان غلام شاهه ڪلهوڙو 1772ع ۾ وفات ڪري ويو ۽ کيس حيدرآباد ۾ دفنايو ويو. سندس مقبرو اڄ به شهر جي اهم محفوظ تاريخي يادگارن مان آهي.

ميان سرفراز ڪلهوڙي جو مقبرو

غلام شاهه کان پوءِ سندس پٽ ميان سرفراز ڪلهوڙو حڪمران ٿيو. 1774ع ۾ هن هالا جي اتر ۾ نئون خدا آباد آباد ڪرڻ ۽ گادي اتي منتقل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر حيدرآباد جي اهميت برقرار رهي. حيدرآباد جي باقاعده شهري رٿابنديءَ جو هڪ منصوبو به سرفراز خان جي دور سان منسوب ڪيو وڃي ٿو.

ڪلهوڙا خاندان جي آخري دور ۾ اندروني سياسي ڇڪتاڻ ۽ ٽالپر سردارن سان تڪرار وڌيو، جنهن جي نتيجي ۾ 1783ع ۾ هالاڻي جي جنگ کان پوءِ ڪلهوڙا اقتدار ختم ٿيو ۽ مير فتح علي خان ٽالپر جي اڳواڻيءَ هيٺ ٽالپر خاندان سنڌ ۾ اقتدار سنڀاليو.

ٽالپر دور

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ٽالپر خاندان

حيدرآباد ۾ ميرن جا مقبرا، ٽالپر حڪمرانن ۽ سندن خاندانن جو تاريخي مقبرو

ٽالپرن اقتدار حاصل ڪرڻ کان پوءِ شروعاتي طور خدا آباد کي پنهنجو مرڪز رکيو. قديم سنڌي تاريخي ماخذن موجب مير فتح علي خان ٽالپر 1789ع ۾ خدا آباد ڇڏي حيدرآباد کي مستقل تختگاهه بڻايو. سرڪاري آثار قديمه کاتو پڻ تصديق ڪري ٿو تہ مير فتح علي خان 1789ع ۾ حيدرآباد کي پنهنجي رهائش ۽ گادي بڻايو ۽ پڪي قلعي اندر پنهنجي خاندان لاءِ عمارتون تعمير ڪرايون.

مير فتح علي ۽ سندس ٽن ڀائرن کي گڏجي چار يار چيو ويندو هو. حيدرآباد جي قلعي ۾ حڪمرانن جون رهائشگاهون، درٻار، مسجدون ۽ ٻين سرڪاري عمارتن جو اضافو ٿيو. قلعي اندر بي بي خيري، ملا رحمت الله ۽ طالب شاهه سان منسوب مسجدن جو ذڪر سنڌي تاريخي ماخذن ۾ ملي ٿو.

پڪي قلعي اندر ٽالپر دور سان لاڳاپيل حرم جي باقي رهيل عمارت

سنڌ حڪومت جي آثار قديمه کاتي موجب ٽالپر دور ۾ قلعو گهڻين رهائشي ۽ سرڪاري عمارتن سان ڀريل هو. موجوده وقت ۾ ميرن جو حرم ۽ ڪجهه ڀتيون انهن عمارتن جي اهم باقيات مان آهن.

واپار ۽ صنعت

ٽالپر دور ۾ حيدرآباد رڳو سياسي گادي نه رهيو، پر هڪ اهم واپاري ۽ دستڪاري مرڪز پڻ بڻيو. شهر جا سونارا، چانديءَ جا ڪاريگر، ڌاتوءَ جا ڪاريگر، چمڙي جا ڪم ڪندڙ، ڪپڙي جا واپاري، خطاط ۽ ڪتاب جلد ساز مشهور هئا. سنڌ جي ڳوٺاڻن علائقن مان سوسي، کِيس ۽ ٻين ڪپڙن جي پيداوار به حيدرآباد جي بازارن سان ڳنڍيل هئي.

1830ع واري ڏهاڪي ۾ برطانوي سفارتڪار هينري پوٽنگر سنڌوءَ وسيلي سفر ڪندي حيدرآباد جي درياهي واپار جي اهميت جو ذڪر ڪيو. برطانوي حڪومت سنڌوءَ کي پنجاب ڏانهن تجارتي آمدرفت لاءِ استعمال ڪرڻ چاهي ٿي، جنهن سبب ٽالپر حڪمرانن سان واپاري ۽ سياسي معاهدا وڌندا ويا.

1809ع ۾ انگريزن ۽ ٽالپرن وچ ۾ هڪ معاهدو ٿيو ۽ 1832ع جي معاهدي ذريعي برطانوي واپارين لاءِ سنڌ جي زميني ۽ آبي رستن تي آمدرفت جا وڌيڪ حق کوليا ويا.

1838ع کان پوءِ برطانوي سياسي اثر وڌيڪ وڌيو ۽ حيدرآباد ۾ برطانوي ريزيڊنٽ جي موجودگي ٽالپر حڪومت ۽ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي لاڳاپن ۾ اهم عنصر بڻجي وئي.

انگريزن سان جنگ ۽ سنڌ جو الحاق

اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو مياڻي جي جنگ, دٻي جي جنگ ۽ سنڌ تي انگريزن جي فتح

1842ع–1843ع ۾ ٽالپر حڪمرانن ۽ برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني وچ ۾ سياسي ۽ فوجي تڪرار سخت ٿي ويو. سر چارلس نيپيئر سنڌ ۾ برطانوي فوجي مهم جي اڳواڻي ڪئي.

17 فيبروري 1843ع تي حيدرآباد ڀرسان مياڻي جي جنگ ۾ نيپيئر جي فوج ٽالپرن جي مکيه لشڪر کي شڪست ڏني. ان کان پوءِ حيدرآباد ۽ پڪو قلعو برطانوي قبضي هيٺ اچي ويا ۽ حيدرآباد جا ڪيترائي ٽالپر مير قيد ڪري هندستان موڪليا ويا.

مياڻي جي جنگ، 17 فيبروري 1843ع؛ ايڊورڊ آرميٽيج جي تاريخي مصوري

ٽالپر مزاحمت تنهن هوندي بہ ختم نه ٿي. مير شير محمد ٽالپر جي اڳواڻيءَ هيٺ فوج ٻيهر منظم ٿي ۽ 24 مارچ 1843ع تي حيدرآباد ڀرسان دٻي جي جنگ وڙهي، جتي ٽالپر فوج ٻيهر شڪست کاڌي. هن جنگ ۾ هوش محمد شيدي پڻ مارجي ويو. انهن جنگين جي نتيجي ۾ سنڌ جو گهڻو حصو ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي حڪمراني هيٺ اچي ويو.

برطانوي قبضي کان پوءِ حيدرآباد پنهنجي اڳوڻي تختگاهه واري سياسي حيثيت وڃائي ويٺو ۽ سنڌ جو اهم انتظامي مرڪز ڪراچي بڻجي ويو. سنڌ کي 1847ع ۾ بمبئي پريزيڊنسي سان ملائي انتظام ڪيو ويو.

برطانوي دور

اوڻويهين صديءَ جي آخر ڌاري حيدرآباد؛ گهرن جي ڇتين تي روايتي هوادان يا واءُ پڪڙيندڙ اڏاوتون نظر اچن ٿيون

برطانوي دور ۾ حيدرآباد هڪ فوجي، تجارتي ۽ ضلعي انتظامي مرڪز طور ترقي ڪندو رهيو. برطانوي فوج پڪي قلعي کي فوجي ذخيرن، هٿيارن ۽ رهائش لاءِ استعمال ڪيو. سنڌ حڪومت جي آثار قديمه کاتي موجب 1857ع ۾ قلعي اندر ٽالپر دور جون گهڻيون عمارتون صاف ڪيون ويون ۽ علائقي کي فوجي ضرورتن لاءِ استعمال ڪيو ويو.

شهر جي جيل جي تعمير 1851ع ۾ ٿي ۽ حيدرآباد ميونسپالٽي 1853ع ۾ قائم ڪئي وئي. 1857ع جي هندستاني بغاوت دوران به حيدرآباد هڪ اهم برطانوي فوجي مرڪز رهيو، جيتوڻيڪ شهر ۾ اتر هندستان جهڙي وڏي جنگ نه ٿي.

بادشاهي بنگلو؛ 1863ع ۾ مير حسن علي خان ٽالپر جي محل طور تعمير ٿيل عمارت

1860ع ۽ 1870ع وارن ڏهاڪن ۾ شهر ۾ نيون اسڪولون، اسپتالون، سرڪاري آفيسون ۽ رهائشي علائقا ٺهيا. راڻي باغ 1861ع ۾ داس گارڊنز طور قائم ٿيو ۽ پوءِ راڻي وڪٽوريا جي نسبت سان راڻي باغ سڏجڻ لڳو.

شهر ۾ يورپي طرز جون تعليمي سهولتون به وڌيون. سينٽ جوزف مشنري اسڪول 1868ع ۾ قائم ٿيو، جڏهن تہ هندو ۽ مسلمان برادرين به پنهنجي پنهنجي تعليمي ادارن جو قيام شروع ڪيو.

آباديءَ ۾ واڌ

برطانوي دور دوران حيدرآباد جي آبادي لاڳيتو وڌندي رهي. سرڪاري گزيٽيئر ۾ شهر ۽ ڇانوڻيءَ جي آدمشماري هيئن ڏنل آهي:

برطانوي دور ۾ حيدرآباد جي آبادي

آدمشماري	شهر ۽ ڇانوڻيءَ جي آبادي
1872ع	43,088
1881ع	48,153
1891ع	58,048
1901ع	69,378
1911ع	75,952
1921ع	81,838

سنڌ ورڪ ۽ عالمي واپار

اڻويهين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾ حيدرآباد سان تعلق رکندڙ ڀائيبند واپارين هڪ وسيع بين الاقوامي تجارتي نيٽ ورڪ قائم ڪيو، جنهن کي علمي ادب ۾ سنڌ ورڪ (Sindwork) واپار چيو وڃي ٿو. 1860ع کان پوءِ ٻاڦي جهازن ۽ ٽيليگراف جي سهولت استعمال ڪندي حيدرآبادي واپاري هندستان کان ٻاهر اوڀر ايشيا، وچ اوڀر، آفريڪا، يورپ ۽ ٻين نوآبادياتي واپاري مرڪزن تائين پهتا.

حيدرآباد جا دستڪاريءَ جا سامان، سينگاريل ڪپڙا، چانديءَ ۽ سون جو ڪم، چمڙي جون شيون ۽ ٻيون مقامي پيداوارون بمبئيءَ وسيلي پرڏيهي مارڪيٽن تائين پهچنديون هيون. وقت سان وڌندڙ گهرج پوري ڪرڻ لاءِ حيدرآبادي واپارين ڪشمير، بنارس، چين ۽ جاپان جي شيون به پنهنجي واپاري نيٽ ورڪ ۾ شامل ڪيون.

ريلوي ۽ مواصلات

برطانوي حڪومت سنڌ ۾ ريلوي نظام کي وڏي پيماني تي وڌايو. خانگي سنڌ ريلوي بعد ۾ سرڪاري ريلوي نظام ۾ ضم ٿي ۽ حيدرآباد ڪراچي، ڪوٽڙي ۽ اتر سنڌ سان ريل رستي وڌيڪ مضبوطيءَ سان ڳنڍجي ويو.

1900ع ۾ سنڌوءَ تي ڪوٽڙي پل مڪمل ٿيڻ سان حيدرآباد جي ريلوي رابطا وڌيڪ بهتر ٿيا. ان سان ڪراچي بندرگاهه ۽ سنڌ جي اندروني حصن جي وچ ۾ واپار ۽ مسافرن جي آمدرفت تيز ٿي.

پراڻي حيدرآباد جي گهرن تي روايتي منگهه يا هوادان، جيڪي هوا گهرن اندر آڻڻ لاءِ استعمال ٿيندا هئا

حيدرآباد جي روايتي شهري فنِ تعمير ۾ ڇتين تي وڏا واءُ پڪڙيندڙ يا منگهه خاص سڃاڻپ هئا. اهي اڏاوتون شهر جي مسلسل هوائن کي گهرن اندر منتقل ڪري قدرتي ٿڌڪار مهيا ڪنديون هيون.

شهري عمارتون ۽ ادارا

اڻويهين ۽ ويهين صديءَ جي شروعات ۾ حيدرآباد ۾ صدر، سولجر بازار ۽ ٻين نون شهري علائقن جي واڌ ٿي. 1873ع تائين شهر ۾ لڳ ڀڳ 20 ڪلوميٽر پڪا رستا موجود هئا ۽ رات جو گاسليٽ جي ڏيئن سان روشنيءَ جو بندوبست ڪيو ويندو هو.

1914ع ۾ ناولراءِ مارڪيٽ ڪلاڪ ٽاور تعمير ڪيو ويو، جيڪو اڄ به برطانوي دور جي حيدرآباد جي اهم شهري نشانين مان آهي.

پاڪستان جي قيام کان پوءِ

1947ع ۾ پاڪستان جي قيام کان پوءِ حيدرآباد جي آباديائي، لساني ۽ سماجي بناوٽ ۾ تمام وڏي تبديلي آئي. ورهاڱي کان اڳ شهر جي واپاري ۽ وچولي طبقي ۾ سنڌي هندو برادريءَ جو وڏو حصو هو. 1947ع ۽ خاص طور جنوري 1948ع کان پوءِ سنڌ جي ڪيترن هندن هندستان ڏانهن لڏپلاڻ ڪئي، جڏهن تہ هندستان مان ايندڙ مسلمان مهاجر وڏي تعداد ۾ حيدرآباد سميت سنڌ جي شهرن ۾ آباد ٿيا.

تحقيقي مطالعي موجب سنڌ ۾ ورهاڱي جو عمل پنجاب ۽ بنگال جي ڀيٽ ۾ مختلف نوعيت جو هو؛ سنڌ ورهايل صوبو نه ٿيو، پر 1948ع ۾ ڪراچيءَ ۾ ٿيل فسادن کان پوءِ سنڌي هندن ۾ عدم تحفظ وڌيو ۽ وڏي پيماني تي لڏپلاڻ تيز ٿي.

ساڳئي وقت هندستان جي اترين ۽ ٻين علائقن مان آيل اردو ڳالهائيندڙ مسلمان مهاجر حيدرآباد ۾ آباد ٿيا. هڪ علمي مطالعي موجب 1951ع تائين حيدرآباد ۾ لڳ ڀڳ 160,000 مهاجر 240,000 جي لڳ ڀڳ مجموعي شهري آباديءَ جو وڏو حصو بڻجي چڪا هئا.

انهن لڏپلاڻن سان شهر جي واپاري، لساني ۽ رهائشي بناوٽ ۾ بنيادي تبديلي آئي. اڳوڻي سنڌي هندو واپاري آباديءَ جي روانگي ۽ نئين مهاجر آباديءَ جي آمد شهر جي جديد سماجي تاريخ تي گهرو اثر ڇڏيو.

سنڌ جي گادي طور عارضي حيثيت

پاڪستان قائم ٿيڻ تي ڪراچي وفاقي حڪومت جو مرڪز بڻيو. ان پس منظر ۾ حيدرآباد 1947ع کان 1955ع تائين سنڌ صوبي جي گاديءَ طور ڪم ڪيو. 1955ع ۾ ون يونٽ نظام جي قيام سان سنڌ کي مغربي پاڪستان صوبي ۾ ضم ڪيو ويو ۽ اها حيثيت ختم ٿي وئي.

1970ع ۾ سنڌ صوبي جي بحاليءَ کان پوءِ ڪراچي ٻيهر سنڌ جي صوبائي گادي بڻيو.

شهري واڌ

1950ع کان پوءِ حيدرآباد تمام تيزيءَ سان پراڻي شهر کان ٻاهر وڌيو. لطيف آباد ۽ پوءِ قاسم آباد جهڙا نوان رهائشي علائقا وجود ۾ آيا. لطيف آباد وڏي حد تائين هندستان مان آيل مهاجر آبادين جي رهائش جو مرڪز بڻيو، جڏهن تہ قاسم آباد وقت سان سنڌي ڳالهائيندڙ آباديءَ جو وڏو شهري مرڪز بڻيو.

1981ع ۾ حيدرآباد ۾ گهٽ آمدني وارن ماڻهن لاءِ خدا جي بستي (Khuda-ki-Basti) جي تدريجي رهائشي ترقيءَ واري رٿ شروع ڪئي وئي. هن منصوبي ۾ رهواسين جي گڏيل مالي شموليت سان بنيادي خدمتون مرحليوار مهيا ڪرڻ جو تصور استعمال ڪيو ويو، جيڪو بعد ۾ ڪراچي سميت ٻين هنڌن تي پڻ آزمائيو ويو.

لساني ۽ نسلي ڇڪتاڻ

ويهين صديءَ جي پوئين اڌ ۾ حيدرآباد جي تيز آباديائي تبديليءَ سان سنڌي ۽ اردو ڳالهائيندڙ آبادين وچ ۾ سياسي ۽ لساني ڇڪتاڻ پڻ وڌي. 1960ع ۽ 1970ع واري ڏهاڪي ۾ ٻولي ۽ صوبائي سياست بابت اختلاف سامهون آيا، خاص طور 1972ع جي سنڌي ٻولي بل، 1972ع جي پس منظر ۾ شهر ۾ نسلي ۽ لساني ڇڪتاڻ وڌي.

1980ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ صورتحال وڌيڪ پرتشدد ٿي. 30 سيپٽمبر 1988ع تي حيدرآباد ۽ لطيف آباد جي مختلف هنڌن تي هٿياربند حملن ۾ وڏي تعداد ۾ اردو ڳالهائيندڙ شهري مارجي ويا؛ ان کان پوءِ ڪراچي ۽ ٻين هنڌن تي سنڌي شهرين خلاف انتقامي تشدد پڻ ٿيو. اهي واقعا جديد حيدرآباد جي نسلي سياست ۾ اهم موڙ سمجهيا وڃن ٿا.

ان دور کان پوءِ شهر جي مختلف علائقن ۾ آباديءَ جي لساني ورهاست وڌيڪ نمايان ٿي؛ قاسم آباد ۾ سنڌي ڳالهائيندڙ آبادي وڌي، جڏهن تہ لطيف آباد ۽ پراڻي شهر جي ڪيترن حصن ۾ اردو ڳالهائيندڙ آباديءَ جو تناسب وڌيڪ رهيو.

مئي 1990ع ۾ پڪي قلعي ۽ ڀرپاسي واري علائقي ۾ پوليس آپريشن ۽ فائرنگ سان جاني نقصان ٿيو. واقعي جي نوعيت ۽ مارجي ويل ماڻهن جي انگ بابت مختلف سياسي ۽ صحافتي ذريعن ۾ مختلف دعوائون موجود آهن، تنهنڪري انهن انگن کي احتياط سان پيش ڪيو وڃي ٿو.

جديد حيدرآباد ۽ تاريخي ورثو

اڄ حيدرآباد سنڌ جو ٻيو سڀ کان وڏو شهر، اهم تجارتي مرڪز ۽ سنڌي ۽ اردو ادب، صحافت، فن ۽ ثقافت جو وڏو مرڪز آهي. تيز شهري واڌ باوجود شهر ۾ ڪلهوڙا، ٽالپر ۽ برطانوي دور سان لاڳاپيل تاريخي عمارتن جو وڏو ذخيرو موجود آهي.

انهن ۾ پڪو قلعو، ڪچو قلعو، غلام شاهه ڪلهوڙي جو مقبرو، سرفراز ڪلهوڙي جو مقبرو، ميرن جا مقبرا، بادشاهي بنگلو، ناولراءِ مارڪيٽ ڪلاڪ ٽاور ۽ ٻيون پراڻيون عمارتون شامل آهن.

سنڌ حڪومت جي آثار قديمه کاتي ۽ ٻين ورثي جي ادارن طرفان ڪجهه تاريخي عمارتن جي تحفظ ۽ بحاليءَ جا منصوبا ڪيا ويا آهن، پر شهر جي ڪيترين پراڻين عمارتن کي تيز شهري توسيع، غيرقانوني اڏاوتن، قبضي ۽ سار سنڀال جي کوٽ سبب خطرا پڻ درپيش آهن.

اهم تاريخي مرحلا

حيدرآباد جي تاريخ جا اهم مرحلا

سال / دور	واقعو
قديم دور	موجوده حيدرآباد واري علائقي کي روايتي طور نيرون ڪوٽ سان ڳنڍيو وڃي ٿو
1768ع	ميان غلام شاهه ڪلهوڙو حيدرآباد شهر ۽ پڪي قلعي جو بنياد وڌو
1769ع	پڪي قلعي جي تعمير جو وڏو حصو مڪمل ٿيو
1772ع	ميان غلام شاهه ڪلهوڙي جي وفات
1783ع	ڪلهوڙا اقتدار جو خاتمو؛ ٽالپر خاندان سنڌ ۾ حڪمران ٿيو
1789ع	مير فتح علي خان ٽالپر حيدرآباد کي ٽالپر حڪومت جو تختگاهه بڻايو
17 فيبروري 1843ع	مياڻي جي جنگ ۾ ٽالپر فوج جي شڪست
24 مارچ 1843ع	دٻي جي جنگ؛ منظم ٽالپر مزاحمت جي وڏي شڪست
1843ع	حيدرآباد ۽ سنڌ جو وڏو حصو برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي قبضي هيٺ
1853ع	حيدرآباد ميونسپالٽي جو قيام
1900ع	ڪوٽڙي پل مڪمل، ريلوي رابطا وڌيڪ مضبوط
1914ع	ناولراءِ مارڪيٽ ڪلاڪ ٽاور جي تعمير
1947ع	پاڪستان جو قيام؛ حيدرآباد سنڌ جي عارضي صوبائي گادي بڻيو
1947ع–1951ع	سنڌي هندن جي وڏي لڏپلاڻ ۽ هندستان مان مسلم مهاجرن جي وڏي آمد
1955ع	ون يونٽ سبب سنڌ صوبي ۽ حيدرآباد جي صوبائي گادي واري حيثيت جو خاتمو
1970ع	سنڌ صوبو بحال؛ ڪراچي صوبائي گادي
1988ع–1990ع	شديد نسلي ۽ سياسي تشدد جا واقعا

تاريخي تصويرون

• 
  پڪو قلعو، شهر جي 1768ع واري بنياد سان لاڳاپيل
• 
  شهر جي باني ميان غلام شاهه ڪلهوڙي جو مقبرو
• 
  ميان سرفراز ڪلهوڙي جو مقبرو
• 
  ميرن جا مقبرا، حيدرآباد
• 
  پڪي قلعي اندر ٽالپر ميرن جي حرم جي باقي رهيل عمارت
• 
  مياڻي جي جنگ، 17 فيبروري 1843ع
• 
  1863ع ۾ تعمير ٿيل بادشاهي بنگلو
• 
  اوڻويهين صديءَ جي آخر ۾ حيدرآباد؛ ڇتين تي روايتي هوادان
• 
  پراڻي حيدرآباد جي گهرن تي واءُ پڪڙيندڙ منگهه
• 
  بحاليءَ کان پوءِ ٽالپر ميرن جي مقبرن جو حصو

جاگرافي

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو حيدرآباد، سنڌ جي آبهوا

حيدرآباد سنڌ جي وچولي حصي ۾، سنڌو درياهه جي اوڀر ڪناري تي واقع آهي. شهر لڳ ڀڳ 25.367°N 68.367°E / 25.367; 68.367 تي ۽ سمنڊ جي سطح کان تقريباً 13 ميٽر (43 فوٽ) مٿي آهي. ڪراچي شهر کان حيدرآباد لڳ ڀڳ 150 ڪلوميٽر (93 ميل) اندرونِ ملڪ اتر-اوڀر طرف واقع آهي. شهر جي جاگرافيائي حيثيت ان کي سنڌ جي وچولي ۽ هيٺين حصن وچ ۾ هڪ اهم شهري ۽ مواصلاتي مرڪز بڻائي ٿي.

ڪوٽڙي بئراج وٽ سنڌو درياهه تي سج لهڻ جو منظر؛ تصوير ڄامشوري واري پاسي کان حيدرآباد ڏانهن ورتل آهي

جاگرافيائي مقام

حيدرآباد جو پراڻو شهري مرڪز سنڌو درياهه جي اوڀر واري ڪناري ڀرسان مٿانهين زمين تي قائم ٿيو. شهر جي اولهه طرف سنڌو درياهه، ڪوٽڙي ۽ ڄامشورو آهن، جڏهن تہ اوڀر ۽ ڏکڻ-اوڀر طرف حيدرآباد ضلعي جا زرعي ۽ ڳوٺاڻا علائقا پکڙيل آهن.

حيدرآباد جي ڀرپاسي وارن اهم شهرن ۽ آبادين ۾ ڪوٽڙي لڳ ڀڳ 6.7 ڪلوميٽر، ڄامشورو 8.1 ڪلوميٽر، هٽڙي 5 ڪلوميٽر ۽ هوسڙي لڳ ڀڳ 7.5 ڪلوميٽر پري آهن.

حيدرآباد جي جاگرافيائي حيثيت

خصوصيت	انگ / تفصيل
ويڪرائي ڦاڪ	25.367° اتر
ڊگهائي ڦاڪ	68.367° اوڀر
سمنڊ جي سطح کان اوچائي	13 ميٽر (43 فوٽ)
سنڌو درياهه سان نسبت	اوڀر ڪناري تي
ڪراچي کان فاصلو	لڳ ڀڳ 150 ڪلوميٽر (93 ميل)
ويجهي شهر ڪوٽڙي	لڳ ڀڳ 6.7 ڪلوميٽر
ويجهو ڄامشورو	لڳ ڀڳ 8.1 ڪلوميٽر

زميني بناوٽ

حيدرآباد جو تاريخي مرڪز گنجو ٽڪر نالي چن پٿر جي ٽڪريءَ يا ڊگهي مٿانهين پٽيءَ تي قائم ڪيو ويو هو. ان جو نالو سنڌيءَ ۾ لڳ ڀڳ ”گنجو ٽڪر“ يا وڻن کان خالي ٽڪر جي معنيٰ رکي ٿو. برطانوي دور جي حيدرآباد ضلعي جي گزيٽيئر ۾ هن ٽڪريءَ کي ضلعي جي نمايان زميني بناوٽ طور بيان ڪيو ويو آهي. گزيٽيئر موجب هي گهٽ اوچائيءَ واري پٽي حيدرآباد کان ڏکڻ طرف لڳ ڀڳ 14 ميل تائين پکڙيل هئي ۽ ان جو سڀ کان اوچو حصو گاهو لڳ ڀڳ 250 فوٽ سمنڊ جي سطح کان مٿي هو.

گنجي ٽڪر جي بناوٽ ۾ چن پٿر ۽ سامونڊي حياتيات سان لاڳاپيل فوسلز پڻ مليا آهن، جنهن ڪري هي علائقو ارضياتي لحاظ کان به دلچسپ سمجهيو ويو آهي.

پڪو قلعو به انهيءَ مٿانهين چن پٿري زمين تي تعمير ڪيو ويو. ٽڪر جي قدرتي اوچائيءَ سبب پراڻي شهر ۾ ڪيترائي چاڙها ۽ لاهيون پيدا ٿيون. انهن مان مشهور تلڪ چاڙهي جو نالو هندستاني آزاديءَ جي تحريڪ جي اڳواڻ لوڪمانيه تلڪ سان منسوب آهي.

سنڌو درياهه

سنڌو درياهه حيدرآباد جي جاگرافي، تاريخ ۽ شهري واڌ ويجهه جو بنيادي قدرتي عنصر رهيو آهي. درياهه شهر جي اولهه طرف وهي ٿو ۽ حيدرآباد کي ڄامشوري ضلعي ۽ ڪوٽڙي کان الڳ ڪري ٿو. حيدرآباد ۽ ڄامشوري جي وچ ۾ درياهه تي پلن ۽ ڪوٽڙي بئراج ذريعي رابطو قائم آهي.

ڪوٽڙي بئراج کان هيٺ سنڌو درياهه؛ ڄامشوري واري پاسي کان حيدرآباد ضلعي ڏانهن منظر

تاريخي گزيٽيئر موجب پراڻي حيدرآباد ضلعي جي اولهندي سرحد سان سنڌو درياهه لڳ ڀڳ هڪ سئو ميل تائين وهندو هو ۽ گدو بندر ڀرسان حيدرآباد ۽ ڪوٽڙي وچ ۾ درياهه تي اهم گذرگاهه موجود هئي.

درياهه جي وهڪري ۾ ارڙهين صديءَ دوران آيل تبديليون به حيدرآباد جي قيام سان ڳنڍيل آهن. لڳ ڀڳ 1757ع کان سنڌو پنهنجو وهڪرو بدلائڻ لڳو، جنهن سبب ڪلهوڙا حڪمرانن جي اڳوڻي گادي خدا آباد ۾ بار بار ٻوڏ اچڻ لڳي. انهيءَ پس منظر ۾ ميان غلام شاهه ڪلهوڙي 1768ع ۾ سنڌو جي اوڀر ڪناري واري مٿانهين گنجي ٽڪر تي نئون شهر قائم ڪيو.

ڦليلي ۽ آبپاشي وارو علائقو

حيدرآباد جي اوڀر ۽ ڏکڻ-اوڀر وارن ميدانن جي جاگرافيءَ تي ڦليلي واهه ۽ سنڌو مان نڪرندڙ آبپاشي نظام جو وڏو اثر آهي. پراڻي حيدرآباد ضلعي جو گهڻو حصو سنڌوءَ جي آندل مٽيءَ مان ٺهيل هموار زرعي ميدانن تي مشتمل هو، جن ۾ واهن ذريعي آبپاشي ڪئي ويندي هئي.

گزيٽيئر موجب حيدرآباد واري مٿانهين حصي ۾ زمين جو سطح ڏکڻ جي ڀيٽ ۾ وڌندڙ هو، جنهن ڪري پراڻي زماني ۾ پاڻمرادو وهندڙ آبپاشيءَ سان گڏ پاڻي مٿي کڻڻ وارا طريقا پڻ استعمال ٿيندا هئا. ان علائقي ۾ ڪڻڪ، جوئر ۽ ٻين فصلن جي پوک ٿيندي هئي.

شهري ۽ ڳوٺاڻي جاگرافي

اڄوڪو حيدرآباد هڪ گهاٽي شهري آباديءَ وارو ميٽروپوليٽن علائقو آهي، پر ان جي اوڀر، اتر-اوڀر ۽ ڏکڻ-اوڀر ۾ زرعي ۽ نيم ڳوٺاڻا علائقا موجود آهن. شهر جي وڌندڙ آبادڪاري پراڻي گنجي ٽڪر کان ٻاهر پکڙجي لطيف آباد، قاسم آباد ۽ ٻين نون شهري علائقن تائين پهتي آهي.

گدو چوڪ، حيدرآباد؛ شهر جي اولهندي حصي جو اهم شهري چوراهو

مواصلاتي جاگرافي

حيدرآباد سنڌ جي اهم زميني مواصلاتي سنگم مان هڪ آهي. انڊس هاءِ وي (اين-55 نيشنل هاءِ وي) ۽ قومي شاهراهن جو نظام شهر کي سنڌ ۽ پاڪستان جي ٻين حصن سان ڳنڍي ٿو. شهر ايم-9 موٽر وي ذريعي ڪراچي سان ڳنڍيل آهي، جڏهن تہ اتر ۽ اولهه طرف روڊ رستا ڄامشوري، دادو ۽ ملڪ جي ٻين علائقن ڏانهن وڃن ٿا.

حيدرآباد مان نڪرندڙ انڊس هاءِ وي (اين-55) تي سج لهڻ جو منظر

حيدرآباد جي جاگرافيائي مقام سبب شهر اولهه طرف ڄامشوري ۽ سنڌوءَ جي ساڄي ڪناري، اوڀر طرف ميرپورخاص واري علائقي، اتر طرف مٽياري ۽ ڏکڻ طرف ٽنڊو محمد خان ۽ بدين ڏانهن ويندڙ رستن جو اهم مرڪز بڻجي ٿو.

ماڻهونگاري

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو حيدرآباد، سنڌ جي ماڻهونگاري

حيدرآباد سنڌ جو ڪراچي کان پوءِ ٻيو سڀ کان وڏو شهر ۽ 2023ع جي آدمشماريءَ موجب پاڪستان جو ستون وڏو شهر آهي. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس (PBS) جي 2023ع واري شهري آباديءَ جي جدول موجب حيدرآباد جي گڏيل شهري آبادي، جنهن ۾ حيدرآباد سٽي، لطيف آباد، قاسم آباد ۽ حيدرآباد ڇانوڻي جا لاڳاپيل حصا شامل آهن، 1,921,275 هئي.

2017ع ۾ ساڳيءَ ڀيٽ لائق شهري حد اندر آبادي 1,733,622 هئي؛ اهڙيءَ طرح 2017ع کان 2023ع تائين شهر جي آباديءَ ۾ لڳ ڀڳ 187,653 ماڻهن يا 10.8 سيڪڙو جو اضافو ٿيو.

هڪ سنڌي عورت؛ حيدرآباد جي ڀرپاسي سنڌو درياهه واري علائقي جي تصوير

آبادي

2023ع ۾ حيدرآباد جي شهري آباديءَ کي ڇهن PBS شهري جزن ۾ ڳڻيو ويو: حيدراباد ميونسپل ڪارپوريشن – حيدرآباد سٽي، حيدراباد ميونسپل ڪارپوريشن – لطيف آباد، قاسم آباد ايم سي ۽ حيدرآباد ڇانوڻيءَ جا حيدرآباد سٽي، لطيف آباد ۽ قاسم آباد تعلقن ۾ واقع حصا. انهن سڀني جي گڏيل آبادي 1,921,275 ٿئي ٿي.

حيدرآباد شهر جي آبادي، 2023ع

شهري حصو	2023ع آبادي	مرد	عورتون	ٽرانس جينڊر	2017ع آبادي
حيدرآباد سٽي، HMC	725,305	381,440	343,806	59	673,091
لطيف آباد، HMC	761,793	401,569	360,144	80	661,304
قاسم آباد ميونسپل ڪميٽي	335,758	182,586	153,157	15	299,460
حيدرآباد ڇانوڻي — حيدرآباد سٽي حصو	52,827	29,019	23,807	1	52,062
حيدرآباد ڇانوڻي — لطيف آباد حصو	39,190	20,862	18,323	5	42,386
حيدرآباد ڇانوڻي — قاسم آباد حصو	6,402	3,651	2,751	0	5,319
ڪل	1,921,275	1,019,127	901,988	160	1,733,622

2023ع جي انهن انگن مطابق مرد آبادي لڳ ڀڳ 53.0 سيڪڙو ۽ عورت آبادي لڳ ڀڳ 46.9 سيڪڙو هئي. شهر جي مختلف انتظامي حصن ۾ آباديءَ جي واڌ جي رفتار هڪجهڙي نه رهي؛ مثال طور 2017ع کان 2023ع تائين HMC لطيف آباد جي سالياني اوسط واڌ جي شرح 2.39 سيڪڙو، قاسم آباد جي 1.93 سيڪڙو ۽ HMC حيدرآباد سٽي جي 1.26 سيڪڙو درج ڪئي وئي.

تاريخي آبادي

حيدرآباد جي آباديءَ ۾ گذريل ڏيڍ صديءَ دوران وڏي واڌ آئي آهي. برطانوي دور جي سرڪاري گزيٽيئر ۾ 1872ع کان 1921ع تائين شهر جي آدمشماري درج ٿيل آهي. 1947ع کان پوءِ هندستان جي ورهاڱي، وڏي پيماني تي لڏپلاڻ، صنعتي ۽ شهري واڌ ۽ نون رهائشي علائقن جي قيام سبب شهر جي آبادي تيزيءَ سان وڌي.

حيدرآباد جي تاريخي آبادي

آدمشماريءَ جو سال	آبادي	گذريل درج ٿيل آدمشماريءَ کان تبديلي
1872ع	43,088	—
1881ع	48,153	+11.8%
1891ع	58,048	+20.5%
1901ع	69,378	+19.5%
1911ع	75,992	+9.5%
1921ع	81,838	+7.7%
1941ع	لڳ ڀڳ 135,000	+65.0%
1951ع	لڳ ڀڳ 242,000	+79.3%
1961ع	لڳ ڀڳ 435,000	+79.8%
1972ع	لڳ ڀڳ 629,000	+44.6%
1981ع	لڳ ڀڳ 752,000	+19.6%
1998ع	1,166,894	+55.2%
2017ع	1,733,622	+48.6%
2023ع	1,921,275	+10.8%

آباديائي تبديلي ۽ ورهاڱو

1947ع کان اڳ حيدرآباد جي شهري آباديءَ ۾ سنڌي هندو واپارين، عاملن، ڀائيبندن ۽ ڪاريگرن جو وڏو حصو هو. برطانوي دور جي مردم شمارين مان ظاهر ٿئي ٿو تہ 19هين ۽ 20هين صديءَ جي شروعات ۾ هندومت شهر جو سڀ کان وڏو مذهب هو.

پاڪستان جي قيام ۽ هندستان جي ورهاڱي کان پوءِ شهر جي آباديائي بناوٽ بنيادي طور تبديل ٿي وئي. ڪيترائي سنڌي هندو هندستان ۽ ٻين ملڪن ڏانهن لڏي ويا، جڏهن تہ هندستان جي مختلف علائقن مان وڏي انگ ۾ مسلمان پناهگير حيدرآباد ۾ اچي آباد ٿيا. نون آيلن ۾ اردو ڳالهائيندڙ مهاجر آبادي نمايان هئي.

1951ع تائين هندستان مان آيل مهاجر حيدرآباد جي شهري آباديءَ جو وڏو حصو بڻجي ويا. ايندڙ ڏهاڪن ۾ سنڌ جي ٻهراڙيءَ مان سنڌي آبادي، ۽ پنجاب، خيبر پختونخوا ۽ ملڪ جي ٻين حصن مان پنجابي، پشتون، سرائڪي ۽ ٻين برادرين جي آمد سان شهر وڌيڪ گهڻ لساني ۽ گهڻ ثقافتي بڻيو.

سنڌو درياهه جو حيدرآباد ۽ ڄامشوري وچ وارو منظر

ٻوليون

پاڪستان جي آدمشماري قوميت يا نسلي سڃاڻپ کي هڪ سادي نسلي درجي طور نه پر مادري ٻولي سميت مختلف آباديائي خاصيتن ذريعي رڪارڊ ڪري ٿي؛ ان ڪري شهر جي موجوده نسلي بناوٽ بيان ڪرڻ لاءِ مادري ٻولي جا انگ وڌيڪ قابل اعتماد شمارياتي اشارو آهن.

2023ع جي آدمشماريءَ جي مادري ٻوليءَ واري سرڪاري جدول ۾ حيدرآباد جي آباديءَ ۾ اردو ۽ سنڌي ٻه سڀ کان وڏيون ٻوليون آهن، جڏهن تہ پنجابي، پشتو، هندڪو، سرائڪي ۽ ٻيون ٻوليون پڻ ڳالهايون وڃن ٿيون.

انگريزي وڪيپيڊيا جي حيدرآباد شهري مجموعي لاءِ PBS جي 2023ع واري ڊيٽا مان ترتيب ڏنل تناسب موجب مادري ٻولين جي ورڇ هن ريت آهي:

حيدرآباد جون مادري ٻوليون، 2023ع
ٻولي			سيڪڙو
اردو			45.90%
سنڌي			43.10%
پنجابي			3.18%
پشتو			2.83%
هندڪو			0.90%
ٻيون ٻوليون			4.09%

حيدرآباد ۾ مادري ٻوليون، 2023ع

ٻولي	آباديءَ جو حصو
اردو	45.90%
سنڌي	43.10%
پنجابي	3.18%
پشتو	2.83%
هندڪو	0.90%
ٻيون	4.09%

اردو ۽ سنڌي ڳالهائيندڙ آباديءَ جي ورڇ شهر جي سڀني حصن ۾ هڪجهڙي ناهي. تاريخي طور لطيف آباد ۽ پراڻي شهر جي ڪيترن حصن ۾ اردو ڳالهائيندڙ آبادي وڌيڪ مرڪوز رهي آهي، جڏهن تہ قاسم آباد ۾ سنڌي ڳالهائيندڙ آبادي وڏي پيماني تي آباد آهي. بهرحال، اهڙي علائقائي ورڇ کي مڪمل نسلي حدبندي سمجهڻ درست نه ٿيندو، ڇاڪاڻ تہ جديد حيدرآباد جا سڀئي وڏا حصا ڪيترين ٻولين ۽ برادرين جا گهر آهن.

خواندگي

2017ع جي سرڪاري آدمشماريءَ مطابق حيدرآباد جي 10 سال ۽ ان کان وڏي عمر واري آباديءَ ۾ خواندگيءَ جي شرح 71.72 سيڪڙو هئي؛ مردن ۾ اها 74.51 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 68.66 سيڪڙو هئي.

2023ع جي آدمشماريءَ ۾ PBS خواندگيءَ جا انگ تعلقن ۽ ڳوٺاڻي/شهري حصن مطابق پڻ جاري ڪيا آهن. مثال طور قاسم آباد تعلقي ۾ 10 سال ۽ ان کان وڏي عمر واري آباديءَ جي خواندگيءَ جي شرح 71.32 سيڪڙو هئي، جنهن ۾ مردن جي شرح 75.78 سيڪڙو ۽ عورتن جي 65.97 سيڪڙو هئي.

خواندگيءَ جا چونڊ انگ

علائقو / سال	ڪل	مرد	عورتون
حيدرآباد شهر، 2017ع	71.72%	74.51%	68.66%
قاسم آباد تعلقو، 2023ع	71.32%	75.78%	65.97%

مذهب

حيدرآباد هڪ گهڻ مذهبي تاريخ رکندڙ شهر آهي. برطانوي دور جي آدمشمارين ۾ شهر جي آباديءَ ۾ هندن جي اڪثريت هئي؛ 1881ع ۾ هندن جو تناسب لڳ ڀڳ 53.7 سيڪڙو ۽ مسلمانن جو 45.4 سيڪڙو هو. 1941ع تائين هندن، جن ۾ مختلف هندو برادريون ۽ درج ڪيل ذاتيون شامل هيون، جو مجموعي تناسب لڳ ڀڳ 71.7 سيڪڙو تائين پهتل هو.

1947ع کان پوءِ وڏي لڏپلاڻ سان مذهبي بناوٽ مڪمل طور تبديل ٿي وئي. 2023ع جي آدمشماريءَ جي شهر جي ڀيٽ لائق شهري حدن لاءِ گڏ ڪيل انگن موجب مسلمان 1,796,704، هندو ۽ درج ڪيل ذاتين سان لاڳاپيل هندو آبادي گڏجي 101,964، ۽ مسيحي 21,523 هئا.

انهن انگن مطابق شهر جي مجموعي آباديءَ ۾ اسلام جو حصو لڳ ڀڳ 93.52 سيڪڙو، هندومت ۽ درج ڪيل ذاتين جي گڏيل آباديءَ جو 5.31 سيڪڙو، ۽ عيسائيت جو 1.12 سيڪڙو هو.

حيدرآباد ۾ مذهب، 2023ع
مذهب			سيڪڙو
اسلام			93.52%
هندومت ۽ درج ڪيل ذاتيون			5.31%
عيسائيت			1.12%
ٻيا			0.05%

حيدرآباد جي مذهبي بناوٽ، 2023ع

مذهب	آبادي	سيڪڙو
اسلام	1,796,704	93.52%
هندومت ۽ درج ڪيل ذاتيون	101,964	5.31%
عيسائيت	21,523	1.12%
احمديه	490	0.03%
سک مت	66	<0.01%
ٻيا	528	0.03%
ڪل	1,921,275	100%

مذهبي بناوٽ جي تاريخي تبديلي

حيدرآباد جي مذهبي تاريخ ۾ 1947ع جي ورهاڱي هڪ واضح آباديائي موڙ آهي. هيٺ ڏنل جدول ۾ مختلف تاريخي آدمشمارين جا انگ ڏيکاريل آهن. 1881ع کان 1941ع تائين جا انگ ان دور جي حيدرآباد ٽائون، ميونسپلٽي ۽ ڇانوڻيءَ جي لاڳاپيل حدن تي ٻڌل آهن، جڏهن تہ 2017ع ۽ 2023ع جا انگ جديد حيدرآباد سٽي، لطيف آباد ۽ قاسم آباد جي گڏيل شهري آباديءَ جي ڀيٽ لاءِ استعمال ٿيل آهن. ان ڪري ڊگهي مدي واري ڀيٽ وقت انتظامي حدن جي تبديلي کي ذهن ۾ رکڻ ضروري آهي.

حيدرآباد جي مذهبي بناوٽ ۾ تاريخي تبديلي

مذهب	1881ع	1891ع	1901ع	1911ع	1921ع	1931ع	1941ع	2017ع	2023ع
هندومت	25,838 53.66%	33,559 57.81%	43,499 62.70%	49,732 65.48%	55,176 67.42%	70,404 69.23%	96,625 71.74%	98,021 5.65%	101,964 5.31%
اسلام	21,878 45.43%	23,684 40.80%	24,831 35.79%	24,913 32.80%	25,284 30.90%	29,618 29.12%	36,069 26.78%	1,616,631 93.25%	1,796,704 93.52%
عيسائيت	386 0.80%	734 1.26%	710 1.02%	1,001 1.32%	1,036 1.27%	705 0.69%	422 0.31%	17,969 1.04%	21,523 1.12%
سک مت	—	—	—	208 0.27%	270 0.33%	915 0.90%	1,528 1.13%	—	66 <0.01%
احمديه	—	—	—	—	—	—	—	739 0.04%	490 0.03%
ڪل آبادي	48,153	58,048	69,378	75,952	81,838	101,699	134,693	1,733,622	1,921,275

عوام ۽ ثقافتي بناوٽ

حيدرآباد تاريخي طور سنڌ جي اهم شهري، ادبي، واپاري ۽ ثقافتي مرڪزن مان هڪ رهيو آهي. سنڌي، اردو، پنجابي، پشتو، سرائڪي، ميمڻ، گجراتي، بلوچ ۽ ٻين برادرين جي موجودگي شهر کي گهڻ لساني ۽ گهڻ ثقافتي بناوٽ ڏني آهي.

1947ع کان اڳ شهر جي سماجي ۽ تجارتي زندگيءَ ۾ سنڌي هندو عامل، ڀائيبند، سونارا ۽ ٻيا واپاري ۽ ڪاريگر نمايان هئا. ورهاڱي کان پوءِ انهن جي وڏي حصي جي روانگي ۽ مسلمان مهاجرن جي آمد سان پراڻي شهر ۽ پوءِ لطيف آباد جي آباديائي بناوٽ تبديل ٿي. ساڳئي وقت سنڌ جي ٻين ضلعن مان ايندڙ سنڌي خاندانن جي وڏي آبادڪاري، خاص طور قاسم آباد ۽ نون رهائشي علائقن ۾، شهر جي جديد سنڌي شهري ثقافت کي وڌيڪ مضبوط ڪيو.

1980ع ۽ 1990ع واري ڏهاڪي جي نسلي ۽ سياسي تشدد سبب شهر جي ڪجهه رهائشي علائقن ۾ سنڌي ۽ اردو ڳالهائيندڙ آبادين جو جاگرافيائي مرڪوز ٿيڻ وڌيو، پر موجوده حيدرآباد کي مڪمل طور الڳ نسلي علائقن ۾ ورهايل شهر سمجهڻ درست ناهي؛ واپار، تعليم، روزگار ۽ نون رهائشي منصوبن سبب شهر ۾ مختلف برادرين جو گڏيل رهڻ جاري آهي.

مذهبي ۽ ثقافتي تنوع

حيدرآباد ۾ مسلمان اڪثريت سان گڏ هندو ۽ مسيحي برادريون پڻ پراڻي تاريخ رکن ٿيون. شهر ۽ ڀرپاسي ۾ مسجدن، امام بارگاهن، مندرن، گرجا گهرن ۽ صوفي درگاهن جي موجودگي هن تاريخي مذهبي تنوع کي ظاهر ڪري ٿي.

خاص طور قدم گاهه مولا علي شهر جي اهم شيعه زيارتگاهن مان هڪ آهي، جڏهن تہ هندو برادريءَ جا مختلف مندر ۽ مسيحي برادريءَ جا تاريخي گرجا گهر به حيدرآباد جي شهري ورثي جو حصو آهن.

• 
  ڪوٽڙي بئراج کان هيٺ سنڌو درياهه؛ سامهون حيدرآباد وارو ڪنارو

سياست، مقامي حڪومت ۽ انتظاميا

حيدرآباد سنڌ جي اهم سياسي، انتظامي ۽ عدالتي مرڪزن مان هڪ آهي. شهر حيدرآباد ضلعي ۽ حيدرآباد ڊويزن جو صدر مقام آهي. هتي وفاقي ۽ صوبائي پارلياماني نمائندگيءَ سان گڏ ضلعي انتظاميا، حيدرآباد ميونسپل ڪارپوريشن (HMC)، نو ٽائون ميونسپل ڪارپوريشنون، يونين ڪميٽيون، سنڌ هاءِ ڪورٽ جو حيدرآباد سرڪٽ ڪورٽ ۽ ضلعي عدليه ڪم ڪن ٿا.

حيدرآباد جي شهري ۽ ضلعي حڪمراني هڪ ئي اداري جي ماتحت نه آهي. ضلعي انتظاميا صوبائي حڪومت جي انتظامي ڍانچي جو حصو آهي، جڏهن تہ ميونسپل ڪارپوريشن ۽ ٽائون ميونسپل ڪارپوريشنون سنڌ لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ، 2013ع تحت چونڊيل مقامي حڪومت جو حصو آهن. ساڳيءَ ريت قومي ۽ صوبائي اسيمبليءَ جا ميمبر قانون ساز ادارن ۾ شهر ۽ ضلعي جي نمائندگي ڪن ٿا، پر اهي ميونسپل انتظاميا جو حصو ناهن.

انتظامي حيثيت

پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي 2023ع واري انتظامي ورهاست موجب حيدرآباد ضلعو چئن تعلقن/سب ڊويزنن تي مشتمل آهي:

حيدرآباد ضلعي جي انتظامي ورهاست

تعلقو / سب ڊويزن	نوعيت	2023ع جي آبادي	انتظامي عملدار
حيدرآباد سٽي تعلقو	مڪمل شهري	778,132	اسسٽنٽ ڪمشنر
حيدرآباد تعلقو	شهري ۽ ڳوٺاڻو	511,265	اسسٽنٽ ڪمشنر
لطيف آباد تعلقو	مڪمل شهري	800,983	اسسٽنٽ ڪمشنر
قاسم آباد تعلقو	مڪمل شهري	443,362	اسسٽنٽ ڪمشنر

ڊويزنل ۽ ضلعي انتظاميا

حيدرآباد، حيدرآباد ڊويزن جو صدر مقام آهي. ڊويزنل سطح تي ڪمشنر صوبائي حڪومت جي نمائندگي ڪندي ڊويزن جي ضلعن وچ ۾ انتظامي هم آهنگي ۽ مختلف سرڪاري کاتن جي نگرانيءَ سان لاڳاپيل ڪم سرانجام ڏئي ٿو.

ضلعي سطح تي ڊپٽي ڪمشنر، حيدرآباد ضلعي انتظاميا جو مرڪزي عملدار آهي. سب ڊويزن/تعلقي سطح تي اسسٽنٽ ڪمشنر مقرر آهن. PBS جي 2023ع آدمشماريءَ جي فيلڊ آرگنائيزيشن ۾ حيدرآباد سٽي، لطيف آباد، قاسم آباد ۽ حيدرآباد تعلقي لاءِ اسسٽنٽ ڪمشنرن کي لاڳاپيل Census District Officers طور پڻ درج ڪيو ويو هو.

عام انتظامي ڍانچو

انتظامي سطح	اهم عملدار	بنيادي دائرو
حيدرآباد ڊويزن	ڪمشنر	ڊويزن جي ضلعن ۽ صوبائي کاتن وچ ۾ انتظامي هم آهنگي
حيدرآباد ضلعو	ڊپٽي ڪمشنر	ضلعي انتظام، روينيو، سرڪاري حڪمن تي عملدرآمد ۽ بين کاتيواري هم آهنگي
سب ڊويزن / تعلقو	اسسٽنٽ ڪمشنر	تعلقي سطح جي انتظاميا، روينيو ۽ ميداني انتظام
تعلقي روينيو انتظام	مختيارڪار	زميني روينيو، رڪارڊ آف رائيٽس ۽ ماتحت روينيو عملي جي نگراني
روينيو سرڪل / ديهه	سپروائيزنگ تپيدار / تپيدار	ميداني زميني ۽ روينيو رڪارڊ

ضلعي انتظاميا ۽ مقامي حڪومت ۾ فرق

ضلعي انتظاميا ۽ بلدياتي حڪومت جا ادارا هڪٻئي سان سهڪار ڪن ٿا، پر سندن آئيني ۽ قانوني حيثيت الڳ آهي. ڊپٽي ڪمشنر ۽ اسسٽنٽ ڪمشنر صوبائي انتظامي ڍانچي جا آفيسر آهن، جڏهن تہ ميئر، ڊپٽي ميئر، ٽائون چيئرمين، يونين ڪميٽي چيئرمين ۽ ڪائونسلر چونڊيل مقامي نمائندا آهن.

سنڌ لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ، 2013ع مقامي ڪائونسلن جي جوڙجڪ، چونڊيل نمائندگي، ميئر ۽ ڊپٽي ميئر، ٽائون ميونسپل ڪارپوريشن ۽ يونين ڪميٽين جي قانوني بناوٽ جو بنياد مهيا ڪري ٿو.

حيدرآباد ميونسپل ڪارپوريشن

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو حيدرآباد ميونسپل ڪارپوريشن

حيدرآباد ميونسپل ڪارپوريشن (Hyderabad Municipal Corporation؛ HMC) حيدرآباد ضلعي جي بنيادي شهري مقامي حڪومت آهي. سنڌ حڪومت جي 31 ڊسمبر 2021ع واري حدبندي نوٽيفڪيشن موجب HMC جو دائرو حيدرآباد ضلعي جي سموري علائقي تي رکيو ويو، سواءِ حيدرآباد ڇانوڻي جي قانوني حدن جي.

2022ع–2023ع واري نئين مقامي حڪومتي نظام ۾ HMC کي 9 ٽائون ميونسپل ڪارپوريشنن، 160 يونين ڪميٽين ۽ 640 عام وارڊن ۾ ورهايو ويو.

حيدرآباد ميونسپل ڪارپوريشن جو نشان

ميئر ۽ ڊپٽي ميئر

2023ع جي مقامي حڪومت جي چونڊن کان پوءِ پاڪستان پيپلز پارٽي جا ڪاشف علي شورو ۽ محمد صغير قريشي ترتيبوار حيدرآباد جا ميئر ۽ ڊپٽي ميئر چونڊيا ويا. 14 جون 2023ع تي اليڪشن جي ريٽرننگ آفيسر ٻنهي کي بنا مقابلي چونڊيل قرار ڏنو.

حيدرآباد ميونسپل ڪارپوريشن جي قيادت

عهدو	نالو	سياسي جماعت	چونڊ
ميئر	ڪاشف علي شورو	پاڪستان پيپلز پارٽي	2023ع
ڊپٽي ميئر	محمد صغير قريشي	پاڪستان پيپلز پارٽي	2023ع

ميونسپل ڪائونسل

2023ع ۾ HMC جي مرڪزي ڪائونسل جي مجموعي رڪنيت 241 هئي. انهن مان 160 سيٽون يونين ڪميٽين جي سڌي چونڊ سان لاڳاپيل هيون، جڏهن تہ 81 مخصوص سيٽون عورتن، مزدورن، نوجوانن، غير مسلم اقليتن، ٽرانس جينڊر ماڻهن ۽ معذور ماڻهن لاءِ مختص ڪيون ويون.

HMC ڪائونسل جي جوڙجڪ، 2023ع

سيٽن جو قسم	تعداد
يونين ڪميٽين سان لاڳاپيل سڌي نمائندگي	160
عورتن جون مخصوص سيٽون	53
مزدور	8
نوجوان	8
غير مسلم	8
ٽرانس جينڊر	2
معذور ماڻهو	2
ڪل	241

ڪائونسل جي جوڙجڪ مڪمل ٿيڻ وقت پيپلز پارٽي وٽ مخصوص سيٽن سميت 171 سيٽون هيون، جڏهن تہ ميئر چونڊڻ لاءِ 241 رڪني ايوان ۾ 121 ووٽن جي سادي اڪثريت گهربل هئي.

جنوري 2023ع جي سڌي مڪاني چونڊن ۾ پيپلز پارٽي 160 مان 113 يونين ڪميٽين جي چيئرمينن جون سيٽون حاصل ڪيون، جنهن کان پوءِ مخصوص سيٽن جي ورڇ سان پارٽي HMC ۾ واضح اڪثريت حاصل ڪئي.

ٽائون ميونسپل ڪارپوريشنون

حيدرآباد جي مقامي حڪومت کي نو ٽائون ميونسپل ڪارپوريشنن (TMCs) ۾ ورهايو ويو آهي. هر ٽائون ڪيترين يونين ڪميٽين تي مشتمل آهي.

حيدرآباد جون ٽائون ميونسپل ڪارپوريشنون

ٽائون ميونسپل ڪارپوريشن	يونين ڪميٽيون	يو سي نمبر	بنيادي تعلقو / علائقو
نيرون ڪوٽ	18	1–18	حيدرآباد سٽي / ڀرپاسي
ميان سرفراز	18	19–36	حيدرآباد سٽي
پريٽ آباد	18	37–54	حيدرآباد سٽي
ٽنڊو ڄام	16	55–70	حيدرآباد تعلقو
ٽنڊو فضل	17	71–87	حيدرآباد تعلقو
سچل سرمست	19	88–106	لطيف آباد / ڀرپاسي
شاهه لطيف آباد	18	107–124	لطيف آباد
حسين آباد	18	125–142	قاسم آباد / لطيف آباد ڀرپاسي
قاسم آباد	18	143–160	قاسم آباد
ڪل	160	1–160	حيدرآباد ضلعو، ڇانوڻي کان سواءِ

2023ع ۾ نو ٽائونن مان ستن جي چيئرمينن جون سيٽون پيپلز پارٽي حاصل ڪيون، جڏهن تہ شروعاتي طور پريٽ آباد ۽ شاهه لطيف ٽائونن ۾ پي ٽي آءِ سان لاڳاپيل اميدوار ڪامياب ٿيا.

بعد ۾ مقامي سياسي وابستگين ۾ تبديليون پڻ ٿيون؛ تنهنڪري ٽائون سطح تي جماعتن جي موجوده طاقت کي چونڊن جي اصل 2023ع واري نتيجي کان الڳ سمجهڻ گهرجي.

يونين ڪميٽيون ۽ وارڊ

هر يونين ڪميٽي مقامي نمائندگيءَ جو هيٺيون شهري درجو آهي. 2022ع جي حدبنديءَ ۾ حيدرآباد جي 160 يونين ڪميٽين کي مجموعي طور 640 عام وارڊن ۾ ورهايو ويو، يعني عام طور هر يونين ڪميٽيءَ ۾ چار وارڊ رکيا ويا.

2023ع جي چونڊ عمل ۾ يونين ڪميٽيءَ لاءِ چيئرمين ۽ وائيس چيئرمين جي گڏيل پينل سان گڏ هر وارڊ مان عام ميمبر چونڊيا ويا. مئي 2023ع ۾ HMC جي 160 يونين ڪميٽين جي چيئرمينن، وائيس چيئرمينن ۽ وارڊ ميمبرن جي حلف برداري ٿي.

بلدياتي ڪم ۽ خدمتون

HMC ۽ ان جي ماتحت/لاڳاپيل ٽائون ميونسپل ڪارپوريشنون قانون موجب شهري خدمتن جي انتظام سان لاڳاپيل آهن. انهن جي ڪم ۾ مقامي روڊن ۽ گهٽين جي سار سنڀال، نيڪال، صفائي، پارڪ، مارڪيٽون، ميونسپل ملڪيتون، اسٽريٽ لائيٽنگ ۽ ٻين مقامي شهري سهولتن سان لاڳاپيل ذميواريون شامل آهن.

2023ع ۾ نئين ٽائون نظام جي قيام کان پوءِ اڳوڻي HMC، ضلعي ڪائونسل، قاسم آباد ميونسپل ڪميٽي، ٽنڊو ڄام ميونسپل ڪميٽي ۽ هوسڙي ٽائون ڪميٽي جون مختلف ملڪيتون ۽ اثاثا HMC ۽ نون TMCs ۾ منتقل ڪيا ويا.

حيدرآباد ڇانوڻي

حيدرآباد ڇانوڻي شهري آباديءَ جو حصو آهي، پر HMC جي عام بلدياتي حدن کان الڳ وفاقي ڇانوڻي انتظام تحت هلي ٿي. 2021ع جي سنڌ حڪومت جي نوٽيفڪيشن HMC جي دائري کي Entire Hyderabad District (excluding areas of CBH) يعني حيدرآباد ڪينٽونمينٽ بورڊ جي حدن کان سواءِ سڄو ضلعو قرار ڏنو.

2023ع جي آدمشماريءَ ۾ حيدرآباد ڇانوڻي جا حصا حيدرآباد سٽي، لطيف آباد ۽ قاسم آباد تعلقن اندر الڳ شهري لوڪلٽيز طور درج ڪيا ويا آهن.

حيدرآباد ڇانوڻي جو علائقو

سياسي نمائندگي

قومي اسيمبلي

2024ع جي عام چونڊن کان پوءِ حيدرآباد ضلعي جي قومي اسيمبليءَ ۾ ٽي عام تڪ آهن: NA-218، NA-219 ۽ NA-220. قومي اسيمبليءَ جي موجوده سرڪاري ميمبر ڊائريڪٽري موجب انهن تڪن جي نمائندگي هيٺين ريت آهي:

حيدرآباد ضلعي جي قومي اسيمبليءَ ۾ نمائندگي

تڪ	نالو	سياسي جماعت
NA-218 حيدرآباد-I	سيد حسين طارق	پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز
NA-219 حيدرآباد-II	عبدالعليم خان	ايم ڪيو ايم پاڪستان
NA-220 حيدرآباد-III	سيد وسيم حسين	ايم ڪيو ايم پاڪستان

اهڙيءَ طرح موجوده قومي اسيمبليءَ جي عام سيٽن ۾ حيدرآباد ضلعي مان هڪ سيٽ پيپلز پارٽي ۽ ٻه سيٽون ايم ڪيو ايم پاڪستان وٽ آهن.

سنڌ اسيمبلي

موجوده سنڌ صوبائي اسيمبلي ۾ حيدرآباد ضلعي جا ڇهه عام تڪ PS-60 کان PS-65 تائين آهن. سنڌ اسيمبليءَ جي سرڪاري موجوده ميمبر ڊائريڪٽري موجب نمائندگي هن ريت آهي:

حيدرآباد ضلعي جي سنڌ اسيمبليءَ ۾ نمائندگي

تڪ	ميمبر	سياسي وابستگي
PS-60 حيدرآباد-I	ڄام خان شورو	پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز
PS-61 حيدرآباد-II	شرجيل انعام ميمڻ	پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز
PS-62 حيدرآباد-III	صابر حسين قائمخاني	متحده قومي موومينٽ – پاڪستان
PS-63 حيدرآباد-IV	محمد ريحان راجپوت	آزاد
PS-64 حيدرآباد-V	محمد راشد خان	متحده قومي موومينٽ – پاڪستان
PS-65 حيدرآباد-VI	ناصر حسين قريشي	متحده قومي موومينٽ – پاڪستان

موجوده سرڪاري ميمبر ڊائريڪٽريءَ موجب ڇهن عام صوبائي سيٽن مان ٻه پيپلز پارٽي، ٽي ايم ڪيو ايم پاڪستان ۽ هڪ آزاد ميمبر وٽ آهي.

چونڊ تڪ

قومي ۽ صوبائي اسيمبلين جا تڪ شهر يا تعلقي جي بلدياتي حدن سان لازمي طور هڪجهڙا ناهن. تڪن جون حدون اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان آباديءَ ۽ قانوني حدبنديءَ جي اصولن تحت مقرر ڪري ٿي، جڏهن تہ HMC جون يونين ڪميٽيون ۽ ٽائون ميونسپل ڪارپوريشنون مڪاني چونڊن لاءِ الڳ حدبنديءَ تي ٻڌل آهن.

ان ڪري ڪنهن قومي يا صوبائي تڪ کي هڪ مخصوص ٽائون يا تعلقي سان مڪمل طور برابر سمجهڻ درست ناهي؛ ڪجهه تڪ هڪ کان وڌيڪ انتظامي يا بلدياتي علائقن جا حصا شامل ڪري سگهن ٿا.

سياسي تاريخ

حيدرآباد جي شهري سياست مختلف دورن ۾ تبديل ٿيندي رهي آهي. ورهاڱي کان پوءِ شهر ۾ اردو ڳالهائيندڙ مهاجر آباديءَ جي وڏي موجودگيءَ سبب 1980ع واري ڏهاڪي کان متحده قومي موومينٽ ۽ ان جي مختلف تنظيمي صورتن کي حيدرآباد سٽي ۽ لطيف آباد جي ڪيترن علائقن ۾ نمايان ووٽ بئنڪ حاصل رهيو، جڏهن تہ قاسم آباد ۽ حيدرآباد جي ڳوٺاڻن علائقن ۾ پاڪستان پيپلز پارٽي مضبوط رهي آهي.

بهرحال، شهر جي سموري مقامي حڪومت کي ڪنهن هڪ لساني برادريءَ جي ”قبضي“ هيٺ بيان ڪرڻ انسائيڪلوپيڊيا جي غيرجانبدار اصولن سان مطابقت نه رکي ٿو. 2023ع جي مقامي چونڊن ۾ سياسي توازن واضح طور تبديل ٿيو ۽ پيپلز پارٽي پهريون ڀيرو HMC ۾ ميئر چونڊڻ لاءِ اڪثريت حاصل ڪئي.

2023ع کان پوءِ HMC جي ميئر ۽ ڊپٽي ميئر سميت مرڪزي ڪائونسل ۾ پيپلز پارٽي اڪثريتي جماعت رهي، جڏهن تہ مختلف ٽائونن ۾ پي ٽي آءِ، ايم ڪيو ايم پاڪستان، ٽي ايل پي ۽ آزاد نمائندا پڻ مقامي سياسي عمل جو حصو رهيا.

ضلعي حدن جي تاريخي تبديلي

موجوده حيدرآباد ضلعو تاريخي حيدرآباد ضلعي کان گهڻو ننڍو آهي. نوآبادياتي ۽ پاڪستان جي شروعاتي دور ۾ حيدرآباد ضلعي جون حدون موجوده ڪيترن ضلعن تائين پکڙيل هيون.

2005ع واري انتظامي نئين سر تنظيم کان پوءِ موجوده مٽياري ضلعو، ٽنڊو الهيار ضلعو ۽ ٽنڊو محمد خان ضلعو الڳ انتظامي ضلعن طور وجود ۾ آيا. ان عمل کان پوءِ حيدرآباد ضلعي جون حدون موجوده شهري مرڪز ۽ حيدرآباد تعلقي جي ڳوٺاڻن علائقن تائين محدود ٿي ويون.

2023ع جي سرڪاري آدمشماري موجوده ضلعي اندر چار تعلقا: حيدرآباد سٽي، حيدرآباد، لطيف آباد ۽ قاسم آباد درج ڪري ٿي.

حيدرآباد جا علائقا ۽ اهم ماڳ

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو حيدرآباد، سنڌ جا علائقا

حيدرآباد جو شهري ڍانچو ڪيترن تاريخي دورن ۾ ٺهيو آهي. پراڻي شهر جو مرڪز پڪي قلعي، شاهي بازار ۽ انهن جي چوڌاري قائم پاڙن تي ٻڌل هو، جڏهن تہ ٽالپر دور ۾ شهر جي ٻاهرئين پاسي ڪيترائي ٽنڊا آباد ٿيا. برطانوي راڄ دوران صدر، ڇانوڻي، هيرآباد، ريلوي اسٽيشن ۽ نوان انتظامي ۽ تجارتي علائقا وجود ۾ آيا، جڏهن تہ 1947ع کان پوءِ شهر جي تيز آباديءَ سان لطيف آباد ۽ قاسم آباد جهڙا وڏا منصوبا بند شهري علائقا ترقي ڪري ويا.

اڄ حيدرآباد جو تعمير ٿيل شهري علائقو انتظامي لحاظ کان خاص طور حيدرآباد سٽي تعلقو، لطيف آباد تعلقو ۽ قاسم آباد تعلقو تي پکڙيل آهي، جڏهن تہ حيدرآباد تعلقو شهر جي اوڀر ۽ ڏکڻ اوڀر وارن ڳوٺاڻن ۽ نيم شهري علائقن سميت ٽنڊو ڄام ۽ هوسڙي جهڙيون آباديون شامل ڪري ٿو.

پڪي قلعي جي ڀرسان پراڻي حيدرآباد جو شهري منظر

شهري تعلقا

2023ع جي آدمشماريءَ ۾ حيدرآباد ضلعي کي چئن تعلقن ۾ ورهايو ويو آهي. انهن مان حيدرآباد سٽي، لطيف آباد ۽ قاسم آباد مڪمل شهري تعلقا آهن، جڏهن تہ حيدرآباد تعلقو ڳوٺاڻي ۽ شهري ٻنهي آباديءَ تي مشتمل آهي.

حيدرآباد جا انتظامي تعلقا

تعلقو	2023ع جي آبادي	شهري نوعيت	اهم آباديون / علائقا
حيدرآباد سٽي تعلقو	778,132	مڪمل شهري	پراڻو شهر، پڪو قلعو، هيرآباد، پريٽ آباد ۽ ڀرپاسي
لطيف آباد تعلقو	800,983	مڪمل شهري	لطيف آباد جا يونٽ ۽ ڀرپاسي
قاسم آباد تعلقو	443,362	مڪمل شهري	قاسم آباد، نسيم نگر، سٽيزن ڪالوني ۽ ڀرپاسي
حيدرآباد تعلقو	511,265	شهري ۽ ڳوٺاڻو	ٽنڊو ڄام، هوسڙي، هٽڙي، ٽنڊو قيصر، ٽنڊو فضل ۽ ٻيا علائقا

پراڻو حيدرآباد

حيدرآباد جو تاريخي مرڪز گنجي ٽڪر جي مٿانهين حصي ۽ ان جي چوڌاري ترقي ڪئي. ميان غلام شاهه ڪلهوڙي طرفان پڪي قلعي جي تعمير کان پوءِ قلعي جي اوڀر ۽ اتر طرف آبادي وڌندي وئي. ٽالپر دور ۾ شاهي بازار شهر جي واپاري مرڪزي محور طور ترقي ڪئي ۽ ان جي ٻنهي پاسن تي مختلف ڪاريگرن، واپارين، سرڪاري عملدارن ۽ خاندانن جا پاڙا وجود ۾ آيا.

ناولراءِ مارڪيٽ ڪلاڪ ٽاور، شاهي بازار جي هڪ ڇيڙي وٽ؛ عمارت 1914ع ۾ تعمير ٿي.

شاهي بازار

شاهي بازار پراڻي حيدرآباد جي سڀ کان اهم روايتي تجارتي رستن مان هڪ آهي. بازار پڪي قلعي واري علائقي کان شهر جي پراڻي تجارتي حصي مان گذري ٿي. بازار جي هڪ اهم تاريخي نشاني ناولراءِ مارڪيٽ ڪلاڪ ٽاور آهي. سنڌ جي ورثي بابت Endowment Fund Trust موجب هي ڪلاڪ ٽاور 1914ع ۾ ٺهيو ۽ شاهي بازار ۽ پڪي قلعي سان تاريخي طور ڳنڍيل آهي.

شاهي بازار ۽ ان سان ڳنڍيل گهٽيون ڪپڙي، زيورن، روايتي سينگار، گهريلو سامان ۽ ٻين شين جي واپار لاءِ مشهور رهيون آهن. پراڻي شهر ۾ عمارتن جا ڪاٺ جا بالڪوني نما حصا، جهروڪا ۽ سوڙهيون گهٽيون حيدرآاد جي روايتي شهري اڏاوت جون خاصيتون آهن.

ريشم گلي

ريشم گلي پراڻي شهر جي مشهور تجارتي گهٽين مان آهي. تاريخي متنن ۾ هن علائقي کي چوڙيگرن ۽ خاطوبندن جي ڪاريگر پاڙن سان ڳنڍيو ويو آهي. جديد دور ۾ ريشم گلي خاص طور عورتن جي لباس، زيورن، سينگار جي سامان ۽ چوڙين جي واپار سان لاڳاپيل آهي.

هيرآباد

هيرآباد پراڻي شهر جي ڏکڻ طرف برطانوي دور ۾ ترقي ڪندڙ اهم رهائشي علائقن مان آهي. هتي ويهين صديءَ جي شروعاتي دور جون ڪيتريون حويليون ۽ رهائشي عمارتون موجود آهن، جن ۾ نوآبادياتي، سنڌي ۽ برصغير جي ٻين تعميري اثرن جو ميلاپ نظر اچي ٿو.

هيرآباد ۽ پراڻي شهر جون تاريخي عمارتون حيدرآباد جي مخصوص هوادان يا wind-catcher اڏاوت لاءِ پڻ مشهور رهيون آهن. ڇتين تي ٺهيل اهڙيون بناوٽون ٿڌي هوا کي گهرن اندر آڻڻ لاءِ استعمال ٿينديون هيون.

صدر ۽ ڇانوڻي

صدر ۽ حيدرآباد ڇانوڻي جا علائقا خاص طور برطانوي دور ۾ فوجي، انتظامي ۽ تجارتي مرڪزن طور ترقي ڪندا ويا. ڇانوڻي جو بلدياتي انتظام حيدرآباد ميونسپل ڪارپوريشن کان الڳ ڪينٽونمينٽ بورڊ حيدرآباد جي ماتحت آهي.

صدر ۾ نوآبادياتي دور جون تجارتي ۽ رهائشي عمارتون، گرجا گهر، بازارون ۽ سرڪاري عمارتون شهر جي تاريخي شهري منظر جو حصو آهن.

تاريخي ٽنڊا

سنڌي شهري تاريخ ۾ ٽنڊو عام طور ڪنهن سردار، امير، سرڪاري عملدار، مذهبي خاندان يا برادريءَ جي قائم ڪيل آباديءَ لاءِ استعمال ٿيندو رهيو آهي. حيدرآباد جي چوڌاري ٽالپر دور ۽ ان کان اڳ ۽ پوءِ ڪيترائي اهڙا ٽنڊا آباد ٿيا، جيڪي بعد ۾ وڌندڙ شهر جو حصو بڻجي ويا.

حيدرآباد جا چونڊ تاريخي ٽنڊا

ٽنڊو	تاريخي نسبت	موجوده سڃاڻپ
ٽنڊو آغا	آغا ابراهيم شاهه ۽ سندس خاندان	پراڻي حيدرآباد جي تاريخي آبادي
ٽنڊو يوسف	محمد يوسف خدمتگار	شهر جو تاريخي پاڙو
ٽنڊو ٺوڙهو	نواب محمد خان ٺوڙهو	ڦليلي ڀرسان تاريخي آبادي
ٽنڊو مير محمود	مير محمود خان	تاريخي ٽالپر دور جي آبادي
ٽنڊو جهانيان	جهانيان پوٽه سادات	تاريخي مذهبي آبادي
ٽنڊو ولي محمد	نواب ولي محمد خان لغاري	جديد شهر ۾ شامل پراڻو ٽنڊو
ٽنڊو غلام حسين	مير غلام حسين خان	تاريخي شهري آبادي
گدو جو ٽنڊو / گدو بندر	ديوان گدومل سان منسوب	سنڌوءَ جي طرف تاريخي آبادي

ٽنڊو آغا

ٽنڊو آغا جو نالو آغا ابراهيم شاهه ۽ سندس خاندان سان منسوب آهي. مرزا قليچ بيگ جي بيان موجب آغا خاندان ڪلهوڙا ۽ پوءِ ٽالپر حڪمرانن سان درٻاري، سفارتي ۽ انتظامي لاڳاپا رکندو هو. خاندان جي رهائش ڦليليءَ ڀرسان هئي ۽ اها آبادي بعد ۾ آغا جو ٽنڊو يا ٽنڊو آغا سڏجڻ لڳي.

گدو بندر

گدو بندر سنڌو درياهه جي حيدرآباد واري ڪناري سان لاڳاپيل تاريخي آبادي ۽ بندرگاهي علائقو آهي. روايتي تاريخ موجب ان جو نالو ڪلهوڙا دور جي بااثر ديوان گدومل سان منسوب ٿيو. گدومل ۽ سندس خاندان جي نسبت سان حيدرآباد جي پراڻي شهر ۾ گدواڻي گهٽي جو نالو پڻ مشهور ٿيو.

ٽنڊو ٺوڙهو

ٽنڊو ٺوڙهو جو نالو ٽالپر دور جي نواب محمد خان ٺوڙهي سان منسوب ڪيو وڃي ٿو. هيءَ آبادي ڦليليءَ جي طرف قائم ٿي ۽ وڌندڙ حيدرآباد جو حصو بڻجي وئي.

لطيف آباد

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو لطيف آباد

لطيف آباد حيدرآباد جو سڀ کان وڏن جديد رهائشي علائقن مان هڪ آهي. پاڪستان جي قيام کان پوءِ تيزيءَ سان وڌندڙ آباديءَ لاءِ نئين شهري توسيع جي ضرورت سبب لطيف آباد جي منصوبابندي ڪئي وئي. اهو مختلف نمبر وارن يونٽن ۾ ورهايل آهي ۽ رهائشي علائقن سان گڏ مارڪيٽن، تعليمي ادارن، اسپتالن، پارڪن ۽ تجارتي مرڪزن تي مشتمل آهي.

لطيف آباد اڄ انتظامي طور الڳ لطيف آباد تعلقو آهي ۽ 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ ان جي آبادي 800,983 هئي، جنهن ڪري اهو حيدرآباد ضلعي جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو تعلقو هو.

قاسم آباد

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو قاسم آباد

قاسم آباد شهر جي اولهه ۽ ڏکڻ اولهه طرف تيزيءَ سان وڌندڙ رهائشي ۽ تجارتي علائقو آهي. گذريل ڏهاڪن دوران هتي ڪيترائي نوان هائوسنگ منصوبا، مارڪيٽون، تعليمي ادارا، اسپتالون، ريسٽورنٽ ۽ تجارتي مرڪز قائم ٿيا آهن.

قاسم آباد ۾ نسيم نگر، سٽيزن ڪالوني، واڌو واهه روڊ جي ڀرپاسي ۽ ٻين نون رهائشي علائقن جي ترقي شهر جي اولهه طرف توسيع جو اهم حصو رهي آهي. 2023ع ۾ قاسم آباد تعلقي جي آبادي 443,362 هئي.

اهم روڊ ۽ شاهراهون

حيدرآباد جو روڊ نيٽ ورڪ پراڻي شهر جي سوڙهين تاريخي گهٽين کان وٺي جديد شاهي رستن ۽ باءِ پاسن تائين پکڙيل آهي. شهر جي اهم رستن مان شاهراهه فاطمه جناح (ٿڌي سڙڪ)، آٽوڀان روڊ، حيدرآباد باءِ پاس، قاسم آباد مين روڊ، واڌو واهه روڊ، اسٽيشن روڊ ۽ جامشورو روڊ شامل آهن.

حيدرآباد جا اهم شهري رستا

رستو	علائقو / ڪردار	نمايان ماڳ
شاهراهه فاطمه جناح / ٿڌي سڙڪ	مرڪزي شهري رستو	انڊس هوٽل، راڻي باغ ۽ سرڪاري/تجارتي ادارن جا ڀرپاسي وارا علائقا
آٽوڀان روڊ	لطيف آباد ۽ شهر جو اهم تجارتي محور	تجارتي مرڪز، گاڏين جون مارڪيٽون ۽ رهائشي علائقا
واڌو واهه روڊ	قاسم آباد جو اهم شهري رستو	رهائشي ۽ تجارتي علائقا
اسٽيشن روڊ	پراڻي شهر ۽ ريلوي اسٽيشن جو رابطو	حيدرآباد جنڪشن ريلوي اسٽيشن
جامشورو روڊ	حيدرآباد–ڄامشورو رابطو	سنڌو درياهه، ڄامشورو ۽ تعليمي ادارن ڏانهن رستو
حيدرآباد باءِ پاس	بين شهري ٽريفڪ	قومي شاهراهن ۽ شهر جي ٻاهرين علائقن سان رابطو

سنڌو درياهه ۽ پل

سنڌو درياهه حيدرآباد جي اولهه طرف وهي ٿو ۽ حيدرآباد–ڪوٽڙي شهري علائقي کي جاگرافيائي طور ٻن حصن ۾ ورهائي ٿو. حيدرآباد کي ڪوٽڙي ۽ ڄامشورو سان ملائيندڙ پل علائقائي آمدرفت لاءِ انتهائي اهم آهن.

تاريخي ڪوٽڙي پل ريلوي ۽ روڊ رابطي جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. برطانوي دور ۾ سنڌ جي ريلوي نظام جي واڌ سان حيدرآباد ڪراچي، سکر ۽ اتر هندستان سان ڳنڍجي ويو.

سنڌو درياهه تي ڪوٽڙي واري پل؛ حيدرآباد ۽ ڪوٽڙي/ڄامشورو جي وچ ۾ درياهي گذرگاهون علائقائي آمدرفت جو اهم حصو آهن

فلاءِ اوور ۽ شهري ٽريفڪ

وڌندڙ آبادي ۽ گاڏين جي دٻاءَ سبب حيدرآباد ۾ ڪيترن اهم چوراهن ۽ ريلوي ڪراسنگن وٽ فلاءِ اوور ۽ اوورهيڊ پل ٺاهيا ويا آهن. لطيف آباد، قاسم آباد، هالا ناڪو، فتح چوڪ ۽ ٻين مصروف علائقن ۾ اهڙا منصوبا شهر جي مکيه ٽريفڪ وهڪري کي سنڀالڻ لاءِ استعمال ٿين ٿا.

ريلوي اسٽيشن

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو حيدرآباد جنڪشن ريلوي اسٽيشن

حيدرآباد جنڪشن ريلوي اسٽيشن شهر جو مکيه ريلوي مرڪز آهي. حيدرآباد پاڪستان جي مکيه ڪراچي–پشاور ريلوي لائين تي واقع هجڻ ڪري ڪراچي، سکر، روهڙي، ملتان، لاهور، راولپنڊي ۽ ٻين شهرن سان ريل ذريعي ڳنڍيل آهي.

حيدرآباد جنڪشن ريلوي اسٽيشن، حيدرآباد، سنڌ

```0

سرڪاري ۽ انتظامي علائقا

حيدرآباد، حيدرآباد ڊويزن ۽ ضلعي جو صدر مقام هجڻ ڪري ڪيترن صوبائي ۽ ضلعي سرڪاري ادارن جو مرڪز آهي. ڪمشنر حيدرآباد ڊويزن، ڊپٽي ڪمشنر حيدرآباد ۽ مختلف صوبائي کاتن جون ڊويزنل ۽ ضلعي آفيسون شهر ۾ قائم آهن.

ٿڌي سڙڪ ۽ ان جي ڀرپاسي وارو علائقو ڪيترن سرڪاري، تعليمي، ثقافتي ۽ تجارتي ادارن جي موجودگيءَ سبب شهر جي اهم ادارياتي پٽي بڻيل آهي.

چونڊ سرڪاري ۽ عوامي ادارا

ادارو	نوعيت	شهري ڪردار
ڪمشنر آفيس، حيدرآباد	صوبائي انتظام	حيدرآباد ڊويزن جو انتظامي مرڪز
ڊپٽي ڪمشنر آفيس	ضلعي انتظام	حيدرآباد ضلعي جو انتظامي مرڪز
سنڌ هاءِ ڪورٽ، حيدرآباد سرڪٽ ڪورٽ	عدليه	اعليٰ عدالتي مرڪز
ڊسٽرڪٽ اينڊ سيشن ڪورٽ	ضلعي عدليه	ضلعي سول ۽ فوجداري عدالتي نظام
حيدرآباد ميونسپل ڪارپوريشن	مقامي حڪومت	شهري بلدياتي انتظام

قلعا ۽ تاريخي دفاعي اڏاوتون

پڪو قلعو

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو پڪو قلعو، حيدرآباد

پڪو قلعو حيدرآباد جي سڀ کان اهم تاريخي نشانين مان آهي. ميان غلام شاهه ڪلهوڙي 1768ع ۾ شهر جي قيام سان گڏ گنجي ٽڪر تي قلعي جي تعمير شروع ڪرائي. پڪين سرن سان ٺهيل هجڻ ڪري اهو پڪو قلعو سڏجڻ لڳو. سنڌ جي نوادرات کاتي پڻ پڪي قلعي کي حيدرآباد جي اهم تاريخي قلعن مان شمار ڪيو آهي.

پڪو قلعو، جيڪو گنجي ٽڪر تي تعمير ڪيو ويو

ڪچو قلعو ۽ شاهه مڪي

ڪچو قلعو يا شاهه مڪي وارو قلعو شهر جي قديم مذهبي ۽ دفاعي تاريخ سان لاڳاپيل آهي. مقامي تاريخي روايت موجب ميان غلام شاهه ڪلهوڙي سيد محمد مڪي جي مزار جي حفاظت لاءِ ان علائقي ۾ دفاعي اڏاوت ڪرائي.

مقبرا ۽ درگاهون

ميان غلام شاهه ڪلهوڙي جو مقبرو

شهر جي باني ميان غلام شاهه ڪلهوڙي جو مقبرو حيدرآباد جي اهم ڪلهوڙا دور جي يادگارن مان آهي.

ميان غلام شاهه ڪلهوڙي جو مقبرو

ميان سرفراز ڪلهوڙي جو مقبرو

ميان سرفراز ڪلهوڙي جو مقبرو پڻ حيدرآباد ۾ ڪلهوڙا دور جي اهم يادگارن مان آهي.

ميان سرفراز ڪلهوڙي جو مقبرو

ميرن جا مقبرا

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ميرن جا مقبرا

ميرن جا مقبرا ٽالپر حڪمرانن ۽ سندن خاندانن جي تدفين سان لاڳاپيل تاريخي مقبرن جو مجموعو آهي. اهي هيرآباد ڀرسان گنجي ٽڪر جي اترئين حصي ۾ واقع آهن ۽ ٽالپر دور جي تعميراتي ورثي جو اهم مثال آهن.

ميرن جا مقبرا، حيدرآباد

ٽالپر ميرن جي مقبرن جو منظر

قدم گاهه مولا علي

قدم گاهه مولا علي حيدرآباد جي اهم شيعا زيارتگاهن مان آهي. هيءُ ماڳ پراڻي شهر ۾ واقع آهي ۽ مذهبي اجتماعن، خاص طور محرم دوران، وڏي اهميت رکي ٿو.

عجائب گهر

سنڌ ميوزيم

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو سنڌ ميوزيم

سنڌ ميوزيم حيدرآباد جي اهم ثقافتي ادارن مان آهي. ميوزيم سنڌ جي تاريخ، آثار قديمه، لوڪ ثقافت، روايتي لباس، هٿ جي هنر، موسيقي ۽ سماجي زندگيءَ سان لاڳاپيل مواد محفوظ ۽ نمائش ڪري ٿو. ميوزيم 1971ع ۾ قائم ڪيو ويو.

مکي هائوس ميوزيم

مکي هائوس ميوزيم حيدرآباد جي محفوظ ڪيل تاريخي رهائشي عمارتن مان هڪ آهي. سنڌ حڪومت جي ڊائريڪٽوريٽ جنرل آف اينٽيڪوٽيز ان کي حيدرآباد جي ميوزيم طور درج ڪري ٿو.

عمارت ويهين صديءَ جي شروعات واري حيدرآباد جي شاهوڪار شهري رهائش، اندروني سينگار ۽ مقامي-نوآبادياتي اڏاوت جي ميلاپ جي نمائندگي ڪري ٿي.

مکي هائوس ميوزيم (مکي محل)، حيدرآباد

لائبريريون

حسرت موهاني لائبريري

حسرت موهاني لائبريري حيدرآباد جي تاريخي عوامي لائبريرين مان آهي. عمارت اڳ هولم اسٽيڊ فري ريڊرس هال جي نالي سان سڃاتي ويندي هئي ۽ ويهين صديءَ جي شروعات کان شهر جي علمي زندگيءَ جو حصو رهي آهي.

حسرت موهاني لائبريري

حيدرآباد ۾ سرڪاري، يونيورسٽي، ڪاليجي ۽ خانگي لائبريريون پڻ موجود آهن، جڏهن تہ ڄامشورو جي ويجهي تعليمي مرڪز ۾ سنڌ يونيورسٽي، مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي ۽ لياقت يونيورسٽي آف ميڊيڪل اينڊ هيلٿ سائنسز جون وڏيون علمي لائبريريون واقع آهن.

باغ ۽ تفريحي هنڌ

راڻي باغ

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو راڻي باغ، حيدرآباد

راڻي باغ حيدرآباد جو تاريخي باغ، تفريحي علائقو ۽ چڙيا گهر آهي. اهو 1861ع ۾ نباتاتي باغ طور قائم ٿيو ۽ اڳ داس گارڊن جي نالي سان سڃاتو ويندو هو؛ بعد ۾ ان کي راڻي وڪٽوريا جي نسبت سان راڻي باغ سڏيو ويو.

راڻي باغ

راندين جا هنڌ

نياز اسٽيڊيم

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو نياز اسٽيڊيم

نياز اسٽيڊيم حيدرآباد جو اهم ڪرڪيٽ ميدان آهي. ميدان 1961ع ۾ قائم ٿيو ۽ 1973ع ۾ هتي پهريون ٽيسٽ ڪرڪيٽ ميچ کيڏيو ويو.

نياز اسٽيڊيم پاڪستان جي ڪرڪيٽ تاريخ ۾ ان ڪري پڻ مشهور آهي جو 1982ع ۾ هتي جلال الدين آسٽريليا خلاف هڪ ڏينهن واري بين الاقوامي ميچ ۾ ون ڊي ڪرڪيٽ جي تاريخ جي پهرين هيٽ ٽرڪ ڪئي.

بازارون ۽ تجارتي مرڪز

حيدرآباد تاريخي طور واپار ۽ دستڪاريءَ جو مرڪز رهيو آهي. پراڻي شهر جون بازارون روايتي واپار سان ڳنڍيل آهن، جڏهن تہ لطيف آباد، قاسم آباد ۽ آٽوڀان روڊ تي جديد تجارتي مرڪز ترقي ڪري چڪا آهن.

حيدرآباد جون چونڊ بازارون ۽ تجارتي علائقا

بازار / علائقو	نوعيت	تاريخي / موجوده اهميت
شاهي بازار	روايتي بازار	پراڻي شهر جو تاريخي تجارتي محور
ريشم گلي	روايتي تجارتي گهٽي	لباس، زيور، چوڙيون ۽ سينگار
ناولراءِ مارڪيٽ	تاريخي مارڪيٽ	1914ع جي ڪلاڪ ٽاور سان لاڳاپيل
صدر بازار	شهري تجارتي علائقو	ڇانوڻي ۽ مرڪزي شهر
آٽوڀان روڊ	جديد تجارتي پٽي	گاڏيون، شو روم ۽ ٻين ڪاروبارن جو مرڪز
قاسم آباد جا تجارتي مرڪز	جديد شهري واپار	ريسٽورنٽ، پرچون، خدمتون ۽ شاپنگ

مشهور عمارتون

بادشاهي بنگلو

بادشاهي بنگلو ٽالپر خاندان سان لاڳاپيل حيدرآباد جي مشهور تاريخي رهائشي عمارتن مان آهي. عمارت 1863ع ۾ مير حسن علي خان ٽالپر جي محل طور تعمير ڪئي وئي.

بادشاهي بنگلو، حيدرآباد

ناولراءِ مارڪيٽ ڪلاڪ ٽاور

ناولراءِ مارڪيٽ ڪلاڪ ٽاور يا گهنٽا گهر 1914ع ۾ ٺهيل شهر جي سڀ کان نمايان نوآبادياتي دور جي نشانين مان آهي. اهو شاهي بازار جي پڇاڙيءَ ۽ پڪي قلعي جي مکيه داخلي علائقي سان لاڳاپيل آهي.

ناولراءِ مارڪيٽ ڪلاڪ ٽاور

هوٽلون

حيدرآباد سنڌ جي وچ ۽ اتر وارن ضلعن ڏانهن ويندڙ اهم تجارتي ۽ سفري مرڪز هجڻ ڪري هوٽلن ۽ مهمان خانن جو مرڪز پڻ آهي.

انڊس هوٽل شاهراهه فاطمه جناح، يعني ٿڌي سڙڪ تي واقع شهر جي مشهور هوٽلن مان آهي. هوٽل جي سرڪاري ويب سائيٽ موجب ان ۾ رهائش سان گڏ ريسٽورنٽ، ڪانفرنس ۽ بئنڪوئيٽ هال ۽ ٻين مهمان نوازي جون سهولتون موجود آهن.

ڪلب ۽ سماجي ادارا

برطانوي دور کان حيدرآباد ۾ مختلف سماجي، راندين ۽ تفريحي ڪلب قائم ٿيندا رهيا. حيدرآباد جيمخانه, ديالداس ڪلب شهر جي پراڻن سماجي ۽ راندين جي ادارن مان هڪ آهن. شهر ۾ ٻيو مشھور ڪلب نياز اسٽيڊيم لڳ واقع حيدرآباد ڪلب آھي. ٻين راندين ۽ سماجي تنظيمن جا ڪلب پڻ موجود آهن.

اهم ماڳن جو خلاصو

حيدرآباد جا اهم شهري ماڳ

زمرو	اهم مثال
تاريخي مرڪز	پڪو قلعو، شاهي بازار، هيرآباد، صدر
جديد وڏا علائقا	لطيف آباد، قاسم آباد
تاريخي ٽنڊا	ٽنڊو آغا، ٽنڊو يوسف، ٽنڊو ٺوڙهو، ٽنڊو ولي محمد، ٽنڊو جهانيان، گدو بندر
قلعا	پڪو قلعو، ڪچو قلعو
مقبرا	ميرن جا مقبرا، ميان غلام شاهه ڪلهوڙي جو مقبرو، ميان سرفراز ڪلهوڙي جو مقبرو
مذهبي ماڳ	قدم گاهه مولا علي، شاهه مڪي جي درگاهه
عجائب گهر	سنڌ ميوزيم، مکي هائوس ميوزيم
لائبريري	حسرت موهاني لائبريري
باغ	راڻي باغ
راندين جو ماڳ	نياز اسٽيڊيم
ريلوي	حيدرآباد جنڪشن ريلوي اسٽيشن
تاريخي بازارون	شاهي بازار، ريشم گلي، ناولراءِ مارڪيٽ
مکيه جديد تجارتي پٽيون	آٽوڀان روڊ، قاسم آباد، لطيف آباد

تصويري جھلڪ

حيدرآباد جي تاريخي ماڳن جو پراڻو تصويري مجموعو؛ هن ۾ ميان غلام شاهه ڪلهوڙي جو مقبرو، ميرن جا مقبرا، راڻي باغ ۽ ناولراءِ مارڪيٽ ڪلاڪ ٽاور شامل آهن

عدالتي نظام

حيدرآباد سنڌ جي اهم عدالتي مرڪزن مان پڻ هڪ آهي. هتي ٻن بنيادي سطحن تي عام عدليه موجود آهي: سنڌ هاءِ ڪورٽ جو حيدرآباد سرڪٽ ڪورٽ ۽ ضلعي ۽ سيشن عدالتون.

سنڌ هاءِ ڪورٽ جو حيدرآباد سرڪٽ ڪورٽ

سنڌ هاءِ ڪورٽ جي پرنسپل سيٽ ڪراچي ۾ آهي، جڏهن تہ سکر ۾ بينچ ۽ حيدرآباد، لاڙڪاڻي ۽ ميرپورخاص ۾ سرڪٽ ڪورٽون ڪم ڪن ٿيون. هاءِ ڪورٽ جي سرڪاري ويب سائيٽ پڻ حيدرآباد کي باقاعده Circuit Court طور درج ڪري ٿي.

حيدرآباد سرڪٽ ڪورٽ ۾ آئيني درخواستون، سول ۽ فوجداري اپيلون، نظرثانيون ۽ هاءِ ڪورٽ جي دائري ۾ ايندڙ ٻيا معاملا ٻڌا وڃن ٿا.

ضلعي ۽ سيشن عدالتون

ضلعي ۽ سيشن عدالت حيدرآباد ضلعي عدليه جي مرڪزي عدالت آهي. ان جي ماتحت ايڊيشنل ڊسٽرڪٽ اينڊ سيشن جج، سينيئر سول جج/اسسٽنٽ سيشن جج، سول جج ۽ جوڊيشل مئج

تعليم

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو حيدرآباد، سنڌ جا تعليمي ادارا

حيدرآباد سنڌ جي اهم تعليمي مرڪزن مان هڪ آهي. شهر ۾ پرائمري ۽ ثانوي اسڪولن کان وٺي ڪاليجن، طبي ادارن ۽ سرڪاري توڙي خانگي يونيورسٽين تائين تعليمي ادارن جو وسيع نظام موجود آهي. حيدرآباد جي تعليمي اهميت رڳو موجوده شهري حدن تائين محدود ناهي؛ ڄامشورو ۽ ٽنڊو ڄام ۾ قائم وڏا اعليٰ تعليمي ادارا پڻ تاريخي طور حيدرآباد جي تعليمي مرڪز سان ويجهڙائي رکن ٿا. البت انتظامي لحاظ کان سنڌ يونيورسٽي، مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي ۽ لياقت يونيورسٽي آف ميڊيڪل اينڊ هيلٿ سائنسز جا مکيه ڪيمپس هن وقت ڄامشوري ضلعي ۾ آهن، جڏهن تہ سنڌ زرعي يونيورسٽي جو مکيه ڪيمپس ٽنڊو ڄام، حيدرآباد ضلعي ۾ واقع آهي.

حيدرآباد جي تعليمي تاريخ نوآبادياتي دور تائين وڃي ٿي. شهر ۾ اعليٰ تعليم جي اهم تاريخي ادارن مان موجوده گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي حيدرآباد جو بنياد 1 آڪٽوبر 1917ع تي سنڌ نيشنل آرٽس ڪاليج حيدرآباد جي نالي سان پيو. طبي تعليم جي تاريخ ان کان به پراڻي آهي؛ موجوده لياقت يونيورسٽي آف ميڊيڪل اينڊ هيلٿ سائنسز پنهنجي تاريخي شروعات 1881ع ۾ حيدرآباد جي ميڊيڪل اسڪول کان ڳڻي ٿي.

خواندگي ۽ تعليمي صورتحال

پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس آدمشماريءَ ۾ 10 سال ۽ ان کان وڌيڪ عمر واري آباديءَ لاءِ خواندگيءَ جا انگ جاري ڪري ٿو. حيدرآباد جي شهري علائقن ۾ خواندگيءَ جي شرح سنڌ جي ڪيترن ڳوٺاڻن علائقن کان وڌيڪ رهي آهي، پر مردن ۽ عورتن جي شرح ۾ فرق موجود رهيو آهي.

پراڻن تعليمي انگن موجب 2010ع ۾ حيدرآباد ضلعي جي 10 سال ۽ ان کان وڏي عمر واري آباديءَ ۾ مردن جي خواندگي لڳ ڀڳ 75 سيڪڙو ۽ عورتن جي لڳ ڀڳ 65 سيڪڙو هئي. اهي انگ پوري ضلعي، يعني شهري ۽ ڳوٺاڻن ٻنهي علائقن، سان لاڳاپيل هئا؛ تنهنڪري انهن کي صرف حيدرآباد شهر جي شرح سمجهڻ درست ناهي.

2023ع جي آدمشماريءَ ۾ PBS خواندگي، اسڪول داخلا ۽ اسڪول کان ٻاهر ٻارن جا انگ جنس ۽ شهري/ڳوٺاڻي ورهاست مطابق جاري ڪيا آهن، جنهن سان حيدرآباد ضلعي اندر مختلف تعلقن جي تعليمي صورتحال جو وڌيڪ تفصيلي جائزو ممڪن ٿيو آهي.

اعليٰ تعليم

حيدرآباد ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ عام تعليم، طب، انجنيئرنگ، زراعت، ٽيڪنالاجي ۽ ٻين شعبن جا ڪيترائي اعليٰ تعليمي ادارا قائم آهن.

حيدرآباد ۽ ڀرپاسي جا اهم اعليٰ تعليمي ادارا

ادارو	موجوده هنڌ	تاريخي شروعات / حيثيت	شعبو
گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي حيدرآباد	حيدرآباد	ڪاليج 1917ع؛ يونيورسٽي جي موجوده حيثيت 2019ع	عام اعليٰ تعليم
اسرا يونيورسٽي	حيدرآباد	1997ع	طب، صحت، انجنيئرنگ ۽ ٻيا شعبا
سنڌ زرعي يونيورسٽي	ٽنڊو ڄام، حيدرآباد ضلعو	ڪاليج ٽنڊو ڄام منتقل 1955ع؛ يونيورسٽي 1977ع	زراعت، جانورن ۽ زرعي انجنيئرنگ
سنڌ يونيورسٽي	ڄامشورو	1947ع؛ ڄامشورو ڪيمپس لاءِ هنڌ 1955ع ۾ چونڊيو ويو	عام اعليٰ تعليم ۽ تحقيق
مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي	ڄامشورو	انجنيئرنگ ڪاليج 1963ع؛ يونيورسٽي 1977ع	انجنيئرنگ ۽ ٽيڪنالاجي
لياقت يونيورسٽي آف ميڊيڪل اينڊ هيلٿ سائنسز	ڄامشورو	ميڊيڪل اسڪول حيدرآباد 1881ع؛ لياقت ميڊيڪل ڪاليج 1951ع؛ ڄامشورو منتقلي 1963ع	طب ۽ صحت سائنسون

گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي حيدرآباد

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي حيدرآباد

گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي حيدرآباد شهر جي قديم ترين اعليٰ تعليمي ادارن مان آهي. اداري جي سرڪاري تاريخ موجب ان جو بنياد 1 آڪٽوبر 1917ع تي سنڌ نيشنل آرٽس ڪاليج حيدرآباد جي نالي سان پيو. ان دور ۾ حيدرآباد ۾ اعليٰ تعليم لاءِ ڪاليج جي کوٽ سبب شاگردن کي بمبئي ۽ ٻين پري وارن شهرن ڏانهن وڃڻو پوندو هو.

ڪاليج جي قيام لاءِ شهر جي مخير ماڻهن ۽ تعليمي تحريڪ سان لاڳاپيل شخصيتن اهم ڪردار ادا ڪيو. اداري جي صد ساله تاريخ موجب سيٺ پرتاب راءِ منگهار سنگهه ڦليلي واهه ڀرسان 64 ايڪڙ زمين پڻ عطيو ڪئي هئي.

سنڌ حڪومت بعد ۾ اداري کي يونيورسٽيءَ جو درجو ڏنو. هائير ايجوڪيشن ڪميشن آف پاڪستان موجب موجوده گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي حيدرآباد هڪ سرڪاري ۽ HEC-تسليم ٿيل يونيورسٽي آهي ۽ ان جي يونيورسٽي طور قيام جي تاريخ 17 جون 2019ع درج ٿيل آهي.

اسرا يونيورسٽي

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو اسرا يونيورسٽي

اسرا يونيورسٽي حيدرآباد ۾ قائم هڪ خانگي يونيورسٽي آهي. هائير ايجوڪيشن ڪميشن آف پاڪستان موجب يونيورسٽي سنڌ حڪومت کان چارٽر حاصل ڪيل، HEC-تسليم ٿيل خانگي ادارو آهي ۽ ان جي قيام جي تاريخ 27 سيپٽمبر 1997ع درج ٿيل آهي. ان جو حيدرآباد ڪيمپس هالا روڊ تي واقع آهي.

اسرا يونيورسٽي طب ۽ صحت سائنسن سميت مختلف تعليمي شعبن ۾ پروگرام هلائي ٿي ۽ حيدرآباد جي جديد خانگي اعليٰ تعليم جي اهم ادارن مان هڪ آهي.

سنڌ زرعي يونيورسٽي، ٽنڊو ڄام

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو سنڌ زرعي يونيورسٽي

سنڌ زرعي يونيورسٽي ٽنڊو ڄام ۾ واقع آهي، جيڪو موجوده حيدرآباد تعلقي ۽ حيدرآباد ضلعي جو حصو آهي. ان ڪري، سنڌ يونيورسٽي، مهراڻ يونيورسٽي ۽ لياقت يونيورسٽيءَ جي ابتڙ، سنڌ زرعي يونيورسٽي انتظامي طور حيدرآباد ضلعي اندر واقع آهي.

زرعي يونيورسٽيءَ جي تاريخ 1939–40ع ۾ سڪرنڊ ۾ قائم ڪيل ڪنگ جارج پنجون انسٽيٽيوٽ آف ايگريڪلچر سان ڳنڍيل آهي. ڪوٽڙي بئراج جي قيام کان پوءِ سنڌ حڪومت 1955ع ۾ زرعي ڪاليج کي وڌيڪ زمين، عمارتن ۽ عملي سان ٽنڊو ڄام منتقل ڪيو.

زرعي تعليم جي وڌندڙ ضرورتن سبب 1 مارچ 1977ع تي ڪاليج کي مڪمل يونيورسٽيءَ جو درجو ڏئي سنڌ زرعي يونيورسٽي، ٽنڊو ڄام قائم ڪئي وئي. يونيورسٽي زرعي سائنس، زرعي انجنيئرنگ، جانورن جي سائنس، فصلن، باغباني، خوراڪ ۽ ٻين لاڳاپيل شعبن ۾ تعليم ۽ تحقيق جو اهم مرڪز آهي.

سنڌ زرعي يونيورسٽي، ٽنڊو ڄام ۾ هڪ تقريب

سنڌ يونيورسٽي ۽ حيدرآباد

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو سنڌ يونيورسٽي

سنڌ يونيورسٽي جو موجوده مکيه ڪيمپس حيدرآباد شهر يا حيدرآباد ضلعي ۾ نه، پر سنڌو درياهه جي ساڄي ڪناري ڄامشورو ۾ واقع آهي. تنهن هوندي بہ يونيورسٽيءَ جي تاريخ حيدرآباد سان ويجهي نموني ڳنڍيل آهي.

سنڌ يونيورسٽي 1947ع ۾ قائم ٿي. ان جي شروعاتي انتظامي سرگرمين کان پوءِ يونيورسٽي حيدرآباد منتقل ٿي ۽ ڪجهه عرصو شهر اندر ڪم ڪندي رهي. وڌندڙ تعليمي ضرورتن ۽ حيدرآباد ۾ توسيع لاءِ مناسب جاءِ جي کوٽ سبب 1955ع ۾ ڄامشورو ۾ نئين يونيورسٽي ٽائون شپ لاءِ هنڌ چونڊيو ويو. يونيورسٽيءَ جي سرڪاري تاريخ موجب ڄامشورو حيدرآباد کان لڳ ڀڳ 18 ڪلوميٽر پري سنڌو درياهه جي ساڄي ڪناري واقع آهي.

انهيءَ منتقليءَ سان ڄامشورو آهستي آهستي سنڌ جي وڏي اعليٰ تعليمي مرڪز طور ترقي ڪئي.

مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي

مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي جو مکيه ڪيمپس پڻ ڄامشورو ۾ آهي. ان جو تاريخي بنياد 1963ع ۾ قائم ڪيل انجنيئرنگ ڪاليج سان ڳنڍيل آهي. 1 مارچ 1977ع تي ان ڪاليج کي اپگريڊ ڪري مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي قائم ڪئي وئي.

يونيورسٽي انجنيئرنگ، ٽيڪنالاجي، آرڪيٽيڪچر، شهري منصوبابندي، توانائي، ماحوليات، پاڻي، ڪمپيوٽنگ ۽ ٻين لاڳاپيل شعبن ۾ گريجوئيٽ ۽ پوسٽ گريجوئيٽ تعليم ۽ تحقيق فراهم ڪري ٿي.

طبي تعليم

حيدرآباد جي طبي تعليم جي تاريخ سنڌ ۾ جديد طبي تعليم جي شروعاتي دور سان ڳنڍيل آهي. لياقت يونيورسٽي آف ميڊيڪل اينڊ هيلٿ سائنسز جي سرڪاري تاريخ موجب 1881ع ۾ موجوده سول اسپتال حيدرآباد جي احاطي ۾ هڪ ميڊيڪل اسڪول قائم ٿيو، جيڪو سنڌ جي شروعاتي جديد طبي تعليمي ادارن مان هو.

سنڌ جي بمبئي پريزيڊنسيءَ کان الڳ ٿيڻ کان پوءِ اسڪول کي ميڊيڪل ڪاليج جو درجو ڏنو ويو. 1945ع ۾ اهو ادارو ڪراچي منتقل ٿيو ۽ اڳتي هلي ڊائو ميڊيڪل ڪاليج بڻيو. سنڌ حڪومت 1951ع ۾ سول اسپتال حيدرآباد جي احاطي ۾ ٻيهر هڪ نئون ميڊيڪل ڪاليج قائم ڪيو، جنهن کي پاڪستان جي پهرين وزيراعظم لياقت علي خان جي نالي پٺيان لياقت ميڊيڪل ڪاليج سڏيو ويو.

ڄامشورو ۾ نئين ڪيمپس جو بنياد 1954ع ۾ رکيو ويو ۽ 1963ع تائين ڪاليج جي ڄامشورو منتقلي مڪمل ٿي. بعد ۾ اهو ادارو يونيورسٽيءَ جي درجي تائين ترقي ڪري موجوده لياقت يونيورسٽي آف ميڊيڪل اينڊ هيلٿ سائنسز بڻيو.

يونيورسٽي جو مکيه ڪيمپس ڄامشورو ۾ هجڻ باوجود ان جا ڪيترائي طبي ۽ صحت جا ادارا حيدرآباد سان ڳنڍيل آهن. يونيورسٽي جي سرڪاري تاريخ ۾ لياقت يونيورسٽي اسپتال حيدرآباد سان لاڳاپيل توسيع، سر سي. جي. انسٽيٽيوٽ آف سائڪاٽري حيدرآباد، اکين جي اسپتال ۽ 2019ع ۾ قائم ٿيل ايڊوانسڊ ڊينٽل ڪيئر سينٽر حيدرآباد شامل آهن.

حيدرآباد سان لاڳاپيل طبي تعليم جي تاريخ

سال	واقعو
1881ع	حيدرآباد ۾ ميڊيڪل اسڪول جو قيام
1945ع	پراڻو ميڊيڪل ڪاليج ڪراچي منتقل؛ اڳتي هلي ڊائو ميڊيڪل ڪاليج
1951ع	سول اسپتال حيدرآباد ۾ لياقت ميڊيڪل ڪاليج جو قيام
1954ع	ڄامشورو ڪيمپس جو بنياد
1963ع	ڄامشورو ڪيمپس ڏانهن منتقلي مڪمل
بعد وارو دور	لياقت ميڊيڪل ڪاليج مان موجوده لياقت يونيورسٽي آف ميڊيڪل اينڊ هيلٿ سائنسز تائين ترقي

اسڪول ۽ ثانوي تعليم

حيدرآباد ۾ سرڪاري، خانگي ۽ مختلف تعليمي نيٽ ورڪن سان لاڳاپيل پرائمري، سيڪنڊري ۽ هائير سيڪنڊري اسڪول موجود آهن. شهر جي تاريخي اسڪولن سان گڏ پاڪستان جي قيام کان پوءِ ڪيترائي نوان سرڪاري ۽ خانگي ادارا قائم ٿيا.

پبلڪ اسڪول حيدرآباد

پبلڪ اسڪول حيدرآباد شهر جي پراڻن معروف اسڪولن مان آهي. سکر آءِ بي اي يونيورسٽي جي Directorate of IBA Community Colleges & Schools موجب اسڪول 1961ع ۾ قائم ٿيو ۽ ان جو افتتاح صدر فيلڊ مارشل ايوب خان ڪيو. اسڪول ۾ پرائمري، سيڪنڊري بوائز ۽ سيڪنڊري گرلز جا الڳ تعليمي بلاڪ قائم آهن.

اسڪول آٽوڀان روڊ واري علائقي ۾ قائم ٿيو ۽ رهائشي/بورڊنگ تعليم جي روايت پڻ رکي ٿو. بعد واري دور ۾ ان جي انتظام بابت سنڌ حڪومت ۽ سکر آءِ بي اي يونيورسٽي وچ ۾ انتظامي بندوبست ڪيو ويو، جنهن تحت 2018ع ۾ اسڪول جي انتظامي ذميوارين ۾ سکر آءِ بي اي جو ڪردار شروع ٿيو.

ڪاليج

حيدرآباد ۾ يونيورسٽين کان سواءِ ڪيترائي سرڪاري ۽ خانگي ڊگري، سائنس، ڪامرس ۽ عورتن جا ڪاليج پڻ ڪم ڪن ٿا. شهر جي ڪاليجي تعليم جي تاريخ ۾ گورنمينٽ ڪاليج حيدرآباد خاص اهميت رکي ٿو، جيڪو 1917ع کان ڪم ڪندو رهيو ۽ 2019ع ۾ يونيورسٽيءَ جي حيثيت حاصل ڪيائين.

حيدرآباد جا ڪاليج شهر سان گڏ ڀرپاسي جي ضلعن مان ايندڙ شاگردن لاءِ پڻ اعليٰ ثانوي ۽ انڊرگريجوئيٽ تعليم جو مرڪز آهن.

ڄامشورو سان تعليمي لاڳاپو

حيدرآباد جي تعليم جو ذڪر ڪندي حيدرآباد ۽ ڄامشوري جي انتظامي فرق کي واضح رکڻ ضروري آهي. سنڌو درياهه جي ٻئي ڪناري تي واقع ڄامشورو الڳ ضلعو آهي، تنهنڪري سنڌ يونيورسٽي، مهراڻ يونيورسٽي ۽ لياقت يونيورسٽي کي موجوده حيدرآباد شهر اندر واقع ادارا لکڻ جاگرافيائي طور درست ناهي.

تنهن هوندي بہ انهن ٽنهي ادارن جي تاريخ حيدرآباد سان گهري نموني ڳنڍيل آهي. سنڌ يونيورسٽي ڪجهه عرصو حيدرآباد ۾ قائم رهي، لياقت ميڊيڪل ڪاليج 1951ع ۾ حيدرآباد ۾ قائم ٿيو، ۽ ڄامشورو جو موجوده تعليمي شهر حيدرآباد جي ويجهو نئين ڪيمپس جي توسيع سان ترقي ڪئي.

اڄ حيدرآباد ۽ ڄامشورو سنڌو درياهه جي ٻنهي ڪنارن تي هڪٻئي سان ويجهڙائي رکندڙ وڏو شهري ۽ تعليمي علائقو ٺاهين ٿا، ۽ حيدرآباد جا ڪيترائي شاگرد روزانو ڄامشوري جي يونيورسٽين ڏانهن اچ وڃ ڪن ٿا.

ٽنڊو ڄام سان تعليمي لاڳاپو

ٽنڊو ڄام حيدرآباد ضلعي اندر واقع اهم تعليمي ۽ زرعي تحقيقي مرڪز آهي. سنڌ زرعي يونيورسٽيءَ کان سواءِ زرعي تحقيق ۽ زراعت سان لاڳاپيل مختلف ادارن جي موجودگيءَ سبب ٽنڊو ڄام سنڌ جي زرعي علم، تحقيق ۽ ماهر افرادي قوت جي تربيت ۾ اهم حيثيت رکي ٿو.

تعليمي ادارن جي تاريخي ترقي

حيدرآباد ۽ ڀرپاسي ۾ جديد تعليم جي چونڊ تاريخ

سال	تعليمي ترقي	موجوده ادارو / نتيجو
1881ع	حيدرآباد ۾ ميڊيڪل اسڪول جو قيام	موجوده LUMHS جي تاريخي شروعات
1917ع	سنڌ نيشنل آرٽس ڪاليج حيدرآباد قائم	گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي حيدرآباد
1947ع	سنڌ يونيورسٽي قائم	بعد ۾ ڄامشورو ۾ مکيه ڪيمپس
1951ع	لياقت ميڊيڪل ڪاليج حيدرآباد قائم	موجوده لياقت يونيورسٽي آف ميڊيڪل اينڊ هيلٿ سائنسز
1955ع	زرعي ڪاليج سڪرنڊ کان ٽنڊو ڄام منتقل	موجوده سنڌ زرعي يونيورسٽي
1955ع	ڄامشورو ۾ سنڌ يونيورسٽيءَ جي نئين ڪيمپس لاءِ هنڌ چونڊيو ويو	ڄامشورو تعليمي شهر جي ترقي
1961ع	پبلڪ اسڪول حيدرآباد قائم	شهر جو تاريخي اسڪولي ادارو
1963ع	انجنيئرنگ ڪاليج جو قيام	موجوده مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي
1963ع	لياقت ميڊيڪل ڪاليج جي ڄامشورو منتقلي مڪمل	ڄامشورو طبي تعليمي مرڪز
1977ع	زرعي ڪاليج کي يونيورسٽيءَ جو درجو	سنڌ زرعي يونيورسٽي
1977ع	انجنيئرنگ ڪاليج کي يونيورسٽيءَ جو درجو	مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي
1997ع	اسرا يونيورسٽي قائم	حيدرآباد جي خانگي اعليٰ تعليم ۾ واڌ
2019ع	گورنمينٽ ڪاليج کي يونيورسٽيءَ جي حيثيت	گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي حيدرآباد

معيشت

حيدرآباد سنڌ جو هڪ اهم تجارتي، صنعتي ۽ زرعي واپاري مرڪز آهي. شهر جي معيشت ۾ صنعت، هول سيل ۽ پرچون واپار، ٽرانسپورٽ، تعمير، سرڪاري ۽ خانگي خدمتون، ننڍا ڪاروبار، دستڪاري ۽ ڀرپاسي جي زرعي علائقن سان لاڳاپيل واپار اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. حيدرآباد جي جاگرافيائي بيهڪ ــ ڪراچي ۽ اتر سنڌ جي وچ ۾ اهم روڊ ۽ ريلوي رستن تي هجڻ، سنڌو درياهه جي زرعي ميدانن جي ويجهو هجڻ ۽ ٽنڊو ڄام، ميرپورخاص، ٽنڊو الهيار ۽ ٽنڊو محمد خان جهڙن زرعي علائقن سان رابطي ــ ان کي علائقائي منڊي ۽ ورڇ جي مرڪز طور اهميت ڏني آهي.

حيدرآباد خاص طور شيشي جي چوڙين جي صنعت لاءِ پاڪستان ۾ مشهور آهي. ان کان سواءِ شهر ۽ ان جي صنعتي علائقن ۾ شيشي، ڪپڙي، پلاسٽڪ، خوراڪ، چمڙي، صابڻ ۽ ٻين ننڍين ۽ وچولي درجي جي صنعتن سان گڏ روايتي سون ۽ چانديءَ جي ڪم، ڪاشيگري، ڪڙهائي ۽ ٻين دستڪارين جي به تاريخ رهي آهي.

تجارتي اهميت

حيدرآباد تاريخي طور سنڌ جي اندرين علائقن لاءِ واپار ۽ سامان جي ورڇ جو مرڪز رهيو آهي. برطانوي دور جي Gazetteer of the Province of Sind ۾ پڻ حيدرآباد ضلعي جي معيشت کي وڏي حد تائين زرعي قرار ڏيندي چانور، ڪپهه ۽ ٻاجهري سميت زرعي پيداوار جي واپار جو ذڪر ڪيو ويو هو. ساڳئي ماخذ ۾ چمڙي جي ڪم، ڪڙهائي، ريشم، اڻت، رنگسازي، لاک جي ڪم، ٺڪر ۽ ٻين دستڪارين کي مقامي صنعتن ۾ شامل ڪيو ويو آهي.

شهر جون پراڻيون مارڪيٽون، خاص طور شاهي بازار ۽ ان سان ڳنڍيل بازارون، روايتي واپار جو مرڪز آهن، جڏهن تہ جديد دور ۾ آٽوڀان روڊ، لطيف آباد، قاسم آباد، صدر ۽ ٻين علائقن ۾ نوان تجارتي مرڪز ترقي ڪيا آهن.

ناولراءِ مارڪيٽ ڪلاڪ ٽاور؛ پراڻو حيدرآباد صدين کان علائقائي واپار ۽ بازارن جو مرڪز رهيو آهي

صنعتي شعبو

حيدرآباد جي جديد صنعتي ترقيءَ ۾ سنڌ انڊسٽريل ٽريڊنگ اسٽيٽ (SITE) اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. سنڌ حڪومت SITE اداري کي منصوبابند صنعتي علائقا قائم ڪرڻ ۽ صنعتن کي زمين، روڊ، پاڻي، بجلي، گئس، گودامن، نيڪال ۽ ٻين بنيادي سهولتن جي فراهميءَ لاءِ قائم ڪيو.

حيدرآباد جو SITE علائقو شهر جي اهم صنعتي پٽين مان آهي. هتي مختلف دورن ۾ شيشي، چوڙين، ڪپڙي، خوراڪ، پلاسٽڪ، صابڻ ۽ ٻين شين جي پيداوار سان لاڳاپيل ننڍا ۽ وچولي درجي جا صنعتي يونٽ قائم ٿيا. سنڌ حڪومت جو صنعت ۽ واپار کاتو حيدرآباد ۾ علائقائي ڊائريڪٽوريٽ پڻ هلائي ٿو، جيڪو علائقي ۾ صنعتن، فرمن ۽ لاڳاپيل صنعتي سرگرمين بابت سرڪاري انتظامي ڍانچي جو حصو آهي.

حيدرآباد جي معيشت جا اهم شعبا

شعبو	اهم سرگرميون	اهم علائقا / لاڳاپا
صنعت	شيشي جون چوڙيون، شيشي جون شيون، ڪپڙو، پلاسٽڪ، صابڻ، خوراڪ ۽ ننڍي پيماني جي پيداوار	SITE حيدرآباد ۽ ٻيا صنعتي علائقا
چوڙين جي صنعت	شيشي کي ڳارڻ، چوڙيون ٺاهڻ، ڳنڍڻ، رنگ ڏيڻ، سينگار ۽ پيڪنگ	SITE، پراڻو شهر، لطيف آباد ۽ گهرن تي ٻڌل ورڪشاپ
زرعي واپار	ڪڻڪ، ڪپهه، چانور، ڪمند، ميوا ۽ ٻيون زرعي شيون	حيدرآباد ۽ ڀرپاسي جا زرعي ضلعا
واپار ۽ خدمتون	هول سيل، پرچون، ٽرانسپورٽ، هوٽلون، ريسٽورنٽ، بئنڪنگ ۽ ڪاروباري خدمتون	پراڻو شهر، صدر، لطيف آباد، قاسم آباد، آٽوڀان روڊ
دستڪاري	سون ۽ چانديءَ جو ڪم، ڪڙهائي، روايتي ڪپڙو، چمڙي ۽ سينگار جون شيون	پراڻيون بازارون ۽ ننڍا ورڪشاپ

شيشي جي چوڙين جي صنعت

حيدرآباد جي اقتصادي سڃاڻپ سان سڀ کان وڌيڪ ڳنڍيل صنعت شيشي جي چوڙين جي صنعت آهي. شهر پاڪستان ۾ شيشي جي چوڙين جي پيداوار جو مرڪز بڻجي چڪو آهي ۽ ان صنعت جي پيداوار ملڪ جي مختلف شهرن ڏانهن موڪلي وڃي ٿي.

ورهاڱي کان پوءِ هندستان جي چوڙين جي صنعت سان لاڳاپيل ڪيترائي ڪاريگر پاڪستان لڏي آيا ۽ انهن مان ڪيترائي حيدرآباد ۾ آباد ٿيا. انهن ڪاريگرن پنهنجي اڳوڻي فني تجربي کي استعمال ڪندي شهر ۾ شيشي جي چوڙين جي پيداوار کي وڌيڪ منظم صنعتي صورت ڏني. Dawn موجب ورهاڱي کان پوءِ هندستان جي فيروز آباد سان لاڳاپيل چوڙي ساز خاندان حيدرآباد ۾ اچي آباد ٿيا ۽ هتي صنعت قائم ڪرڻ ۾ حصو ورتائون.

2019ع جي هڪ رپورٽ موجب ورهاڱي کان پوءِ حاجي فريد، شفيق صاحب ۽ بشير الدين خان حيدرآباد ۾ شيشي جي چوڙين جا شروعاتي ڪارخانا قائم ڪندڙن ۾ شامل هئا.

فائل:Glass bangles in Hyderabad Pakistan.jpg

حيدرآباد جي معيشت ۽ ثقافتي سڃاڻپ سان شيشي جون چوڙيون ويجهي نموني ڳنڍيل آهن

چوڙين جي صنعت صرف وڏن ڪارخانن تائين محدود ناهي. ان جي پيداواري زنجير جو وڏو حصو ننڍن ورڪشاپن ۽ گهرن ۾ مڪمل ڪيو وڃي ٿو. ڪارخانن ۾ بنيادي شيشي جون چوڙيون تيار ٿيڻ کان پوءِ انهن کي ڳنڍڻ، هموار ڪرڻ، رنگ ڏيڻ، نقش ٺاهڻ، پٿر يا سينگار لڳائڻ ۽ ٻين مرحلن لاءِ گهرن ۽ ننڍن ورڪشاپن ڏانهن موڪليو وڃي ٿو.

2016ع جي رپورٽ موجب چوڙين جي صنعت جون سرگرميون خاص طور SITE، پراڻي شهر ۽ لطيف آباد ۾ مرڪوز هيون. SITE ۾ باضابطه ڪارخانا موجود هئا، جڏهن تہ پراڻي شهر ۽ لطيف آباد ۾ گهرن تي ٻڌل ننڍي صنعت وڏي پيماني تي ڪم ڪندي هئي.

2026ع ۾ پڻ حيدرآباد سنڌ جي روايتي شيشي جي چوڙين جي صنعت جو مکيه مرڪز رهيو. ان وقت گهرن تي ڪم ڪندڙ عورتون چوڙين جي آخري تياريءَ جا ڪيترائي مرحلا انجام ڏئي رهيون هيون ۽ لطيف آباد يونٽ 5، 10 ۽ 12، قائدآباد، لياقت ڪالوني ۽ گجرات پاڙو چوڙين سان لاڳاپيل گهريلو ڪم جي اهم علائقن طور رپورٽ ٿيا.

حيدرآباد جي چوڙين جي پيداواري زنجير

مرحلو	سرگرمي	عام ڪم جي جاءِ
خام مال	پراڻي يا نئين شيشي جي تياري ۽ چونڊ	ڪارخانا / خام مال جا مرڪز
ڳارڻ	شيشي کي ڀٺين ۾ تيز گرميءَ تي ڳارڻ	صنعتي يونٽ
بنيادي چوڙي	ڳريل شيشي مان گول چوڙي ٺاهڻ	ڪارخانا
جوڙائي	چوڙي جي ٻنهي ڇيڙن کي باهه تي ڳنڍڻ	گهرن تي ٻڌل ڪم / ورڪشاپ
سدائي	چوڙي کي هموار ۽ شڪل ۾ آڻڻ	گهرن تي ٻڌل ڪم
سينگار	رنگ، نقش، چمڪ، پٿر ۽ ٻيو سينگار	ننڍا ورڪشاپ ۽ گهر
واپار	پيڪنگ، هول سيل ۽ ملڪ جي ٻين مارڪيٽن ڏانهن موڪل	حيدرآباد جون چوڙي بازارون ۽ واپاري مرڪز

گهرن تي ٻڌل صنعت ۽ عورتن جو ڪردار

چوڙين جي صنعت حيدرآباد جي رسمي ڪارخانيداري سان گڏ هڪ وڏي گهرن تي ٻڌل معيشت پڻ پيدا ڪئي آهي. خاص طور عورتون چوڙين جي جوڙائي، سدائي، رنگ سازي ۽ سينگار سميت ڪيترن مرحلن ۾ ڪم ڪن ٿيون.

هن نظام سبب صنعت جي معاشي اثر جو دائرو ڪارخانن جي سڌي روزگار کان گهڻو وسيع آهي، ڇاڪاڻ تہ پيداواري زنجير ۾ ڪارخاني جي مزدورن کان سواءِ گهرن تي ڪم ڪندڙ خاندان، ٺيڪيدار، وچولا، پيڪنگ ڪندڙ، ٽرانسپورٽر، هول سيلر ۽ پرچون وڪرو ڪندڙ شامل آهن.

هن صنعت ۾ مزدورن جي صحت، ڪم جي حفاظت، گهٽ اجرت ۽ سماجي تحفظ بابت مسئلا پڻ رپورٽ ٿيندا رهيا آهن. گهرن اندر باهه ۽ شيشي سان ڪم ڪرڻ سبب عورتن ۽ ٻين مزدورن کي زخمن ۽ صحت جي خطرن کي منهن ڏيڻو پوي ٿو.

چوڙين جي صنعت جا جديد مسئلا

حيدرآباد جي شيشي جي صنعت توانائيءَ تي گهڻو ڀاڙي ٿي، ڇاڪاڻ تہ شيشي کي ڳارڻ ۽ چوڙين جي ڪيترن مرحلن لاءِ مسلسل گرمي ۽ گئس ضروري آهي. نتيجي طور قدرتي گئس جي فراهمي، گئس ۽ LPG جي قيمتن ۽ بجليءَ جي مسئلن جو صنعت جي پيداوار تي سڌو اثر پوي ٿو.

نومبر 2023ع ۾ Dawn موجب گئس جي قيمتن ۾ واڌ جي خدشن سبب شهر جي لڳ ڀڳ 45 چوڙي صنعتن مان 25 ڪم بند ڪري چڪيون هيون. صنعت جي نمائندن موجب شيشي جون چوڙيون تيار ٿيڻ کان اڳ ڪيترن مرحلن مان گذرن ٿيون ۽ انهن جي آخري سينگار جو وڏو حصو گهرن تي ڪم ڪندڙ عورتون انجام ڏين ٿيون.

جون 2026ع ۾ LPG جي کوٽ ۽ قدرتي گئس جي محدود فراهمي چوڙين جي صنعت لاءِ ٻيهر هڪ وڏو مسئلو رپورٽ ٿيو. ڪارخانن کان پوءِ گهرن تي ٿيندڙ جوڙائي ۽ سدائي جهڙا مرحلا به گئس يا LPG تي ڀاڙين ٿا، تنهنڪري توانائيءَ جي کوٽ سڄي پيداواري زنجير کي متاثر ڪري ٿي.

زرعي واپار

حيدرآباد پاڻ هڪ وڏو شهري مرڪز هجڻ باوجود زرخيز سنڌو ميداني علائقي سان گهيريل آهي. شهر پنهنجي ڀرپاسي جي زرعي ضلعن ۽ تعلقن لاءِ خريداري، پروسيسنگ، ٽرانسپورٽ ۽ وڪري جي منڊي طور ڪم ڪري ٿو.

سنڌ حڪومت جي زراعت کاتي موجب حيدرآباد ۽ هيٺين سنڌ جا ڪيترائي علائقا ڪپهه، ڪڻڪ، سورج مکي، سرنهن، ڪمند ۽ چانورن جهڙن فصلن لاءِ موزون آهن.

شهر ۾ اناج، ڪپهه، ميون، ڀاڄين ۽ ٻين زرعي شين جي هول سيل ۽ پرچون واپار سان گڏ زرعي ان پٽ، مشينري، ٽرانسپورٽ ۽ ٻين لاڳاپيل خدمتن جو ڪاروبار پڻ ٿئي ٿو. ٽنڊو ڄام ۽ ان جي ڀرپاسي جا زرعي علائقا، جتي سنڌ زرعي يونيورسٽي پڻ واقع آهي، حيدرآباد جي زرعي معيشت سان ويجهڙائي رکن ٿا.

حيدرآباد جي ٻاهرئين علائقي ۾ زرعي زمين؛ شهر ڀرپاسي جي زرعي پيداوار لاءِ اهم واپاري مرڪز آهي

روايتي دستڪاري

حيدرآباد جي معيشت ۾ ننڍين دستڪارين جي تاريخ صنعتي دور کان پراڻي آهي. پراڻي سرڪاري گزيٽيئر ۾ ڪڙهائي، ريشم سازي، اڻت، رنگسازي، چمڙي، لاک جي ڪم، ٺڪر ۽ ٻين دستڪارين جو ذڪر ملي ٿو.

سون ۽ چانديءَ جي زيورن، ڪپڙي جي سينگار، ڪڙهائي ۽ روايتي هٿ جي هنر سان لاڳاپيل ننڍا ڪاروبار اڄ به پراڻي شهر ۽ ٻين تجارتي علائقن جي معيشت جو حصو آهن. سنڌ جي ثقافتي صنعتن ۾ حيدرآباد جون شيشي جون چوڙيون پڻ شهر جي مخصوص دستڪاري طور نمايان آهن.

بازارون ۽ پرچون واپار

شاهي بازار، ريشم گلي، چوڙي بازار، صدر ۽ پراڻي شهر جون ٻيون بازارون حيدرآباد جي روايتي تجارتي معيشت جو مرڪز آهن. شاهي بازار جي چوڌاري ڪپڙي، زيورن، چوڙين، بوٽن، گهريلو سامان ۽ ٻين شين جو هول سيل ۽ پرچون واپار ٿئي ٿو.

ويهين ۽ ايڪويهين صديءَ ۾ شهر جي توسيع سان تجارتي سرگرميون پراڻي شهر کان ٻاهر پڻ وڌيون آهن. لطيف آباد، قاسم آباد، آٽوڀان روڊ ۽ واڌو واهه روڊ جي ڀرپاسي نيون مارڪيٽون، ريسٽورنٽ، خانگي اسپتالون، تعليمي ادارا، بئنڪ، آفيسون ۽ ٻيون خدمتون قائم ٿيڻ سان خدمتن تي ٻڌل شهري معيشت وڌي آهي.

ٽرانسپورٽ ۽ رسد

حيدرآباد جي معيشت ۾ ان جي علائقائي ٽرانسپورٽ واري حيثيت پڻ اهم آهي. شهر ڪراچي کان اتر سنڌ، پنجاب ۽ ملڪ جي ٻين حصن ڏانهن ويندڙ روڊ ۽ ريلوي رستن جي اهم سنگم تي واقع آهي. حيدرآباد جنڪشن ريلوي اسٽيشن، قومي شاهراهن ۽ موٽر وي رابطن سبب ماڻهن سان گڏ زرعي ۽ صنعتي سامان جي نقل و حمل ۾ شهر اهم ڪردار ادا ڪري ٿو.

حيدرآباد کان ڄامشورو، ڪوٽڙي، ٽنڊو ڄام، ميرپورخاص، ٽنڊو الهيار ۽ ٽنڊو محمد خان ڏانهن ويندڙ رستا شهر کي ان جي زرعي ۽ صنعتي پسگردائيءَ سان ڳنڍين ٿا.

ڪاروباري ادارا

شهر جي واپاري ۽ صنعتي برادريءَ جي نمائندگي مختلف واپاري تنظيمن ۽ ايسوسيئيشنن ذريعي ٿئي ٿي. انهن ۾ حيدرآباد چيمبر آف ڪامرس اينڊ انڊسٽري ۽ مختلف شعبن جون واپاري ۽ صنعتي انجمنون شامل آهن. شيشي جي چوڙين جي صنعت ۾ حيدراباد گلاس بينگل مينيوفيڪچررز ايسوسيئيشن ۽ واپارين جون لاڳاپيل تنظيمون صنعت جي ڪارخانيدارن ۽ واپارين جي نمائندگي ڪن ٿيون.

معاشي چئلينج

حيدرآباد جي صنعتي ۽ ننڍي ڪاروباري معيشت کي مختلف وقتن تي بنيادي ڍانچي، توانائي، پاڻي، ٽرانسپورٽ، صنعتي زمين ۽ وڌندڙ پيداواري خرچن سان لاڳاپيل مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو آهي. خاص طور توانائيءَ جي فراهميءَ جا مسئلا شيشي ۽ چوڙين جهڙين گرمي تي دارومدار رکندڙ صنعتن لاءِ اهم آهن.

سنڌ حڪومت جي صنعت ۽ واپار کاتي جو مقصد صنعتي علائقن لاءِ بنيادي ڍانچو مهيا ڪرڻ، صنعتن بابت انگ اکر گڏ ڪرڻ، صنعتي سرگرمين جي سهولتڪاري ۽ مقامي توڙي پرڏيهي سيڙپڪاريءَ کي هٿي ڏيڻ آهي.

معيشت جو خلاصو

حيدرآباد جي معاشي سڃاڻپ

خصوصيت	تفصيل
مکيه صنعتي سڃاڻپ	شيشي جي چوڙين جي صنعت
اهم صنعتي علائقو	سنڌ انڊسٽريل ٽريڊنگ اسٽيٽ (SITE)، حيدرآباد
اهم روايتي هنر	چوڙيون، سون ۽ چانديءَ جو ڪم، ڪڙهائي، ڪپڙي ۽ چمڙي جو ڪم
زرعي واپار	ڪڻڪ، ڪپهه، چانور، ڪمند، ميوا ۽ ٻيون زرعي شيون
واپاري ڪردار	هيٺين ۽ وچولي سنڌ لاءِ هول سيل، پرچون ۽ ورڇ جو مرڪز
گهرن تي ٻڌل صنعت	چوڙين جي جوڙائي، سدائي، سينگار ۽ ٻيون پيداواري سرگرميون
خدمتن جو شعبو	واپار، ٽرانسپورٽ، تعليم، صحت، بئنڪنگ، هوٽلون، ريسٽورنٽ ۽ ڪاروباري خدمتون
اهم موجوده چئلينج	توانائيءَ جي قيمت ۽ فراهمي، صنعتي بنيادي ڍانچو ۽ پيداواري خرچ

آمدرفت ۽ ٽرانسپورٽ

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو حيدرآباد، سنڌ ۾ ٽرانسپورٽ

حيدرآباد سنڌ جي اهم ٽرانسپورٽ مرڪزن مان هڪ آهي. شهر ڪراچي، اتر سنڌ، پنجاب ۽ ملڪ جي ٻين حصن کي ملائيندڙ قومي شاهراهن ۽ ريلوي لائينن تي واقع آهي، جڏهن تہ مقامي سطح تي بسون، پيپلز بس سروس، رڪشا، ٽيڪسيون ۽ ٻيون روڊ ٽرانسپورٽ خدمتون استعمال ٿين ٿيون. شهر کي ڪراچي سان ايم-9 موٽر وي، اتر سنڌ سان قومي شاهراهه اين-5، ۽ ڄامشورو توڙي انڊس هاءِ وي سان مختلف رابطا حاصل آهن.

راجپوتانا اسپتال ڀرسان شهري روڊ جو منظر، حيدرآباد

حيدرآباد جو قديم واپاري ڪردار پڻ ان جي ٽرانسپورٽ واري هنڌ سان ڳنڍيل رهيو آهي. ريلوي، شاهراهن ۽ سنڌو درياهه جي ويجهڙائيءَ سبب شهر ڀرپاسي جي زرعي ۽ صنعتي علائقن لاءِ مسافرن ۽ سامان جي نقل و حمل جو مرڪز بڻيو.

حيدرآباد جا اهم ٽرانسپورٽ ذريعا

ذريعو	اهم مرڪز / رستو	حيثيت
روڊ	ايم-9 موٽر وي، قومي شاهراهه اين-5، ڄامشورو روڊ ۽ ٻيا علائقائي رستا	شهر جي بين شهري آمدرفت جو مکيه ذريعو
ريل	حيدرآباد جنڪشن ريلوي اسٽيشن	ڪراچي–پشاور مکيه ريلوي لائين ۽ شاخن جو اهم جنڪشن
شهري بس	سنڌ پيپلز بس سروس	حيدرآباد ۽ ڀرپاسي ۾ سرڪاري عوامي ٽرانسپورٽ
هوائي	حيدرآباد هوائي اڏو	باقاعده تجارتي اڏامون 2013ع کان معطل؛ غير شيڊيول اڏامن لاءِ عملي طور دستياب
دريائي	سنڌو درياهه	محدود مقامي ٻيڙيون ۽ ماهيگيري؛ باقاعده شهري مسافر ٽرانسپورٽ ناهي

روڊ نيٽ ورڪ

حيدرآباد ملڪ جي قومي روڊ نيٽ ورڪ تي هڪ اهم سنگم آهي. نيشنل هاءِ وي اٿارٽي جي سرڪاري شيڊيول موجب N-5 پاڪستان جي سڀ کان ڊگهي قومي شاهراهه آهي، جيڪا ڪراچي کان حيدرآباد، مورو، ملتان، لاهور، راولپنڊي ۽ پشاور ذريعي طورخم تائين وڃي ٿي. ان جي لڳ ڀڳ مجموعي ڊيگهه 1,819 ڪلوميٽر درج ٿيل آهي.

اڳئين مسودي ۾ ڄاڻايل N-9 درست قومي شاهراهه نمبر ناهي. ڪراچي ۽ حيدرآباد وچ ۾ اهم موٽر وي رابطو M-9 آهي.

ايم-9 موٽر وي

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ايم-9 موٽر وي

ايم-9 موٽر وي حيدرآباد کي ڪراچي سان ڳنڍيندڙ ڇهه لين وارو اهم موٽر وي آهي. نيشنل هاءِ وي اٿارٽي موجب ان جي منظور ٿيل ڊيگهه 136 ڪلوميٽر آهي.

چين-پاڪستان اقتصادي راهداري جي سرڪاري منصوبي موجب ڪراچي–پشاور موٽر وي نيٽ ورڪ جي ڏاکڻي حصي ۾ M-9 ڪراچي کان حيدرآباد تائين بنيادي رابطو فراهم ڪري ٿو.

M-9 شهر جي مسافر ۽ مال برداري ٽريفڪ لاءِ خاص اهميت رکي ٿي، ڇاڪاڻ تہ حيدرآباد کان ڪراچي بندرگاهن، جناح انٽرنيشنل ايئرپورٽ ۽ ڪراچي جي صنعتي ۽ تجارتي علائقن تائين اهم تيز رفتار روڊ رابطو فراهم ڪري ٿي.

اين-5 قومي شاهراهه

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو قومي شاهراهه اين-5

N-5 حيدرآباد کي اتر طرف هالا، مورو، نوابشاهه ۽ اڳتي پنجاب ۽ خيبر پختونخوا سان ڳنڍي ٿي. نيشنل هاءِ وي اٿارٽي موجب هي رستو ڪراچي کان شروع ٿي حيدرآباد، مورو، ملتان، ساهيوال، لاهور، راولپنڊي، پشاور کان ٿيندو طورخم تائين وڃي ٿو.

حيدرآباد جي اتر ۽ اتر اوڀر طرف سامان ۽ مسافرن جي وڏي حصي جي آمدرفت N-5 ذريعي ٿئي ٿي. هالا روڊ پڻ هن قومي شاهراهه واري ڪوريڊور سان لاڳاپيل آهي.

ڄامشورو ۽ انڊس هاءِ وي رابطو

حيدرآباد سنڌو درياهه جي ٻئي پاسي واقع ڄامشورو ۽ ڪوٽڙي سان پلن ذريعي ڳنڍيل آهي. ڄامشورو کان N-55، يعني انڊس هاءِ وي، اتر طرف منجھند، سيوهڻ، دادو، لاڙڪاڻو ۽ اڳتي ملڪ جي اتر اولهه وارن علائقن ڏانهن وڃي ٿي. نيشنل هاءِ وي اٿارٽي پنهنجي روڊ نيٽ ورڪ ۾ ڄامشورو–منجھند سيڪشن کي N-55 جو حصو ڄاڻائي ٿي.

اهڙيءَ طرح حيدرآباد وٽ ڪراچي واري M-9، اتر طرف N-5 ۽ سنڌوءَ جي اولهه ڪناري ڏانهن N-55 سان رابطو هجڻ ڪري شهر سنڌ جي روڊ ٽرانسپورٽ ۾ اهم مرڪزي حيثيت رکي ٿو.

ايم-6 حيدرآباد–سکر موٽر وي

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ايم-6 موٽر وي

M-6 حيدرآباد ۽ سکر وچ ۾ تجويز ڪيل ڇهه لين موٽر وي آهي، جنهن جو مقصد پاڪستان جي اتر–ڏکڻ موٽر وي نيٽ ورڪ ۾ حيدرآباد ۽ سکر وچ وارو رهيل رابطو مڪمل ڪرڻ آهي.

هن رستي کي اڳئين مسودي ۾ مڪمل يا تعمير هيٺ ڄاڻائڻ بدران ان جي موجوده حيثيت واضح ڪرڻ ضروري آهي. جون 2025ع ۾ وفاقي حڪومت منصوبي جي نظرثاني ٿيل لاڳت 364 ارب رپيا منظور ڪرڻ بابت ٻڌايو، جڏهن تہ جنوري 2026ع ۾ پاڪستان ۽ اسلامي ترقياتي بئنڪ منصوبي لاءِ مالي معاهدو ڪيو.

فيبروري 2026ع ۾ وفاقي مواصلات واري وزارت اعلان ڪيو تہ M-6 تي تعميراتي ڪم مئي 2026ع کان شروع ڪرڻ جو ارادو آهي، جڏهن تہ اپريل 2026ع ۾ ايشيائي ترقياتي بئنڪ ۽ NHA وچ ۾ منصوبي بابت اڳڀرائي جو اعلان ڪيو ويو.

حيدرآباد جا اهم بين شهري روڊ رابطا

رستو	رخ / منزل	حيثيت
M-9	حيدرآباد–ڪراچي	فعال، 136 ڪلوميٽر
N-5	ڪراچي–حيدرآباد–هالا–مورو–ملتان–لاهور–پشاور–طورخم	فعال
N-55	ڄامشورو کان سيوهڻ، دادو ۽ اتر اولهه سنڌ	حيدرآباد سان ڄامشورو ذريعي ڳنڍيل
M-6	حيدرآباد–سکر	ترقي هيٺ / منصوبي تي ڪم جاري

شهري روڊ

حيدرآباد جي اندروني روڊ نيٽ ورڪ پراڻي شهر جي سوڙهين گهٽين، نوآبادياتي دور جي رستن ۽ جديد رهائشي علائقن کي پاڻ ۾ ملائي ٿو. اهم شهري رستن ۾ شاهراهه فاطمه جناح (ٿڌي سڙڪ)، آٽوڀان روڊ، واڌو واهه روڊ، اسٽيشن روڊ، ڄامشورو روڊ، هالا ناڪو وارو رستو ۽ لطيف آباد ۽ قاسم آباد جا مرڪزي رستا شامل آهن.

گدو چوڪ، حيدرآباد جي اهم شهري ٽريفڪ علائقن مان هڪ

گل سينٽر چوڪ جو شهري منظر

شهر جي تيز آباديءَ ۽ گاڏين جي تعداد ۾ واڌ سبب ڪجهه مصروف چوراهن ۽ ريلوي ڪراسنگن تي فلاءِ اوور، اوورهيڊ پل ۽ چوڪن جي توسيع ڪئي وئي آهي.

عوامي بس ٽرانسپورٽ

حيدرآباد ۾ روايتي طور خانگي بسون، مني بسون، وينون ۽ ڪوچ شهري ۽ بين شهري آمدرفت جو حصو رهيون آهن. جديد سرڪاري بس نظام طور سنڌ پيپلز انٽرا ڊسٽرڪٽ بس سروس، عام طور پيپلز بس سروس، شهر ۾ ڪم ڪري ٿي.

سنڌ حڪومت جي ٽرانسپورٽ ۽ ماس ٽرانزٽ کاتي موجب هي منصوبو حڪومت سنڌ ۽ نيشنل ريڊيو اينڊ ٽيلي ڪميونيڪيشن ڪارپوريشن وچ ۾ G2G بنياد تي شروع ڪيو ويو ۽ حيدرآباد سميت سنڌ جي ڪيترن شهرن ۾ هلندڙ آهي. کاتي موجب حيدرآباد لاءِ پيپلز بس سروس جا روٽ پڻ منصوبي ۾ شامل آهن.

حيدرآباد جو مقامي بس اسٽينڊ

سنڌ اسيمبليءَ ۾ ٽرانسپورٽ کاتي طرفان ڏنل جواب موجب حيدرآباد ۾ پيپلز بس سروس واري ڪوريڊور تي 30 بس لي-بائي/اسٽاپ ٺاهڻ جي رٿا هئي، جن مان 28 تي ڪم مڪمل ٿي چڪو هو ۽ 14 هنڌن تي بس شيڊ لڳايا ويا هئا.

پيپلز بس سروس جا جديد روٽ

2026ع ۾ حيدرآباد جي پيپلز بس نيٽ ورڪ ۾ وڌيڪ واڌ بابت پڻ اعلان ڪيا ويا. اپريل 2026ع ۾ سنڌ حڪومت ٽنڊو الهيار–حيدرآباد پيپلز بس سروس شروع ڪرڻ جو اعلان ڪيو.

مئي 2026ع ۾ سنڌ جي سينيئر وزير شرجيل انعام ميمڻ سنڌ اسيمبليءَ ۾ حيدرآباد اندر لطيف آباد کان حيدر چوڪ تائين نئون پيپلز بس روٽ شروع ڪرڻ جو اعلان ڪيو.

حيدرآباد ۾ پيپلز بس سروس

خدمت	رستو / دائرو	حوالو
حيدرآباد شهري پيپلز بس سروس	حيدرآباد اندر سرڪاري بس ڪوريڊور	سنڌ ٽرانسپورٽ کاتو
ٽنڊو الهيار–حيدرآباد	ٻن شهرن وچ ۾ پيپلز بس سروس	اپريل 2026ع
لطيف آباد–حيدر چوڪ	نئون اعلان ڪيل شهري روٽ	مئي 2026ع

مقامي ٽرانسپورٽ

شهر اندر مختصر سفرن لاءِ آٽو رڪشا، چنگچي/موٽر رڪشا، ٽيڪسيون ۽ خانگي گاڏيون وڏي پيماني تي استعمال ٿين ٿيون. پراڻو شهر، صدر، لطيف آباد ۽ قاسم آباد جهڙن علائقن ۾ ننڍي روڊ ٽرانسپورٽ روزاني مسافرن لاءِ اهم ذريعو آهي.

شهر ۾ منظم ميٽرو ريل يا ٽرام نظام موجود ناهي؛ ان ڪري روڊ تي ٻڌل پبلڪ ٽرانسپورٽ، رڪشا ۽ ذاتي گاڏيون شهري آمدرفت جو بنيادي ذريعو آهن.

ريلوي

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو حيدرآباد جنڪشن ريلوي اسٽيشن

حيدرآباد جنڪشن ريلوي اسٽيشن پاڪستان جي اهم ريلوي جنڪشنن مان هڪ آهي. هي اسٽيشن ڪراچي–پشاور ريلوي لائين تي واقع آهي ۽ شهر کي ڪراچي، نوابشاهه، روهڙي، سکر، ملتان، لاهور، راولپنڊي، پشاور ۽ ملڪ جي ٻين علائقن سان ڳنڍي ٿي.

وڪيميڊيا ڪامنز جي ريلوي اسٽيشن بابت درج معلومات موجب حيدرآباد جنڪشن پاڪستان جي ريلوي وزارت جي ملڪيت آهي ۽ ڪراچي–پشاور لائين سان ڳنڍيل جنڪشن اسٽيشن آهي.

حيدرآباد جنڪشن ريلوي اسٽيشن

حيدرآباد جنڪشن ريلوي اسٽيشن جو ٻيو منظر

حيدرآباد کان مکيه لائين کان سواءِ سنڌ جي اوڀر وارن علائقن ڏانهن ريلوي شاخون پڻ تاريخي طور نڪرن ٿيون. اسٽيشن جي جنڪشن واري حيثيت سبب مسافر ۽ مال برداري ٻنهي ۾ حيدرآباد کي اهميت حاصل آهي.

ريلوي اسٽيشن جي تصديق ٿيل تصويرون

وڪيميڊيا ڪامنز جي حيدرآباد جنڪشن واري زمري ۾ هي فائيل موجود آهن:

• 
  حيدرآباد جنڪشن جو ٻاهريون منظر
• 
  اسٽيشن جو اندريون منظر
• 
  حيدرآباد جنڪشن ريلوي اسٽيشن
• 
  ريلوي اسٽيشن
• 
  اسٽيشن سامهون چوڪ

هوائي آمدرفت

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو حيدرآباد هوائي اڏو

حيدرآباد هوائي اڏو شهر جي اوڀر طرف واقع آهي. ان جو IATA ڪوڊ HDD ۽ ICAO ڪوڊ OPKD آهي. هوائي اڏي کي اڳ پاڪستان سول ايويئيشن اٿارٽي ۽ هاڻي پاڪستان ايئرپورٽس اٿارٽي جي انتظامي نظام سان ڳنڍيو وڃي ٿو.

قومي اسيمبليءَ ۾ وفاقي هوابازي واري وزارت طرفان ڏنل سرڪاري جواب موجب هوائي اڏو 1965ع ۾ ATR يا ان کان ننڍن جهازن لاءِ تيار ڪيو ويو، جڏهن تہ PIA 1970ع ۾ باقاعده شيڊيول اڏامون شروع ڪيون. PIA 2000ع ۾ خدمتون معطل ڪيون ۽ 2001ع ۾ هوائي اڏو آپريشن لاءِ بند ٿيو.

هوائي اڏو 28 جون 2007ع تي ٻيهر فعال ڪيو ويو، جڏهن تہ PIA آگسٽ 2008ع کان مئي 2013ع تائين باقاعده مسافر اڏامون هلائيندي رهي.

2008ع ۾ PIA شروعاتي طور حيدرآباد کان نوابشاهه، لاهور ۽ اسلام آباد لاءِ هفتي ۾ ٻه ATR اڏامون هلائڻ شروع ڪيون هيون.

PIA جون باقاعده خدمتون مئي 2013ع ۾ گهٽ مسافر طلب ۽ مالي خساري سبب معطل ڪيون ويون. قومي اسيمبليءَ جي هڪ سرڪاري جواب موجب PIA جون اڏامون مئي 2013ع کان بند آهن، پر هوائي اڏو پاڻ مڪمل طور بند ناهي؛ اهو غير شيڊيول اڏامن لاءِ آپريشنل ۽ ضروري عملي ۽ سهولتن سان دستياب رهيو آهي.

تنهنڪري اڳئين مسودي جو جملو تہ هوائي اڏو “لڳ ڀڳ بند” آهي، وڌيڪ درست نموني هيئن لکڻ گهرجي تہ حيدرآباد هوائي اڏو باقاعده تجارتي مسافر اڏامن کان محروم آهي، پر هوائي اڏي جي آپريشنل حيثيت برقرار رهي آهي ۽ غير شيڊيول اڏامون استعمال ڪري سگهن ٿيون.

حيدرآباد هوائي اڏو؛ وڪيميڊيا ڪامنز تي هن هوائي اڏي جي زمري ۾ موجود تصديق ٿيل تصوير

وڪيميڊيا ڪامنز ۾ حيدرآباد هوائي اڏي لاءِ موجود مخصوص زمري ۾ Niloufer cafe, Hyderabad airport.jpg نالي فائيل موجود آهي.

ڪراچي هوائي اڏي سان رابطو

باقاعده تجارتي پروازن جي غير موجودگيءَ سبب حيدرآباد جا هوائي مسافر عام طور جناح انٽرنيشنل ايئرپورٽ، ڪراچي استعمال ڪن ٿا. M-9 ذريعي حيدرآباد ۽ ڪراچي وچ ۾ روڊ رابطو هجڻ ڪري جناح انٽرنيشنل ايئرپورٽ شهر لاءِ مکيه تجارتي هوائي سفر جو مرڪز بڻيل آهي.

دريائي آمدرفت

سنڌو درياهه حيدرآباد جي اولهه طرف وهي ٿو. تاريخي طور درياهه سنڌ جي سامان ۽ ماڻهن جي نقل و حمل ۾ اهم ڪردار ادا ڪندو رهيو، خاص طور جديد ريلوي ۽ روڊ نيٽ ورڪ جي قيام کان اڳ.

موجوده دور ۾ حيدرآباد ۾ سنڌو درياهه تي باقاعده شهري يا بين شهري مسافر ٻيڙي سروس موجود ناهي. ننڍيون ٻيڙيون خاص طور ماهيگيري ۽ مقامي سرگرمين لاءِ استعمال ٿين ٿيون، تنهنڪري دريائي آمدرفت کي شهر جي مکيه جديد ٽرانسپورٽ نظام جو حصو قرار ڏيڻ درست ناهي.

حيدرآباد ڀرسان سنڌو درياهه

ڪوٽڙي بئراج وٽ سنڌو درياهه جو منظر

پل ۽ درياهي رابطا

حيدرآباد ۽ ڄامشورو/ڪوٽڙي وچ ۾ سنڌو درياهه تي قائم پل علائقائي روڊ ۽ ريلوي ٽرانسپورٽ لاءِ اهم آهن. اهي رابطا حيدرآباد کي سنڌوءَ جي ساڄي ڪناري تي واقع ڄامشورو، ڪوٽڙي، دادو، سيوهڻ ۽ بلوچستان ڏانهن ويندڙ رستن سان ملائين ٿا.

ڪوٽڙي بئراج ۽ ان جي ڀرپاسي جا درياهي گذرگاهه پڻ حيدرآباد–ڄامشورو شهري علائقي جي ٽرانسپورٽ ۽ معاشي لاڳاپن جو اهم حصو آهن.

ڪوٽڙي بئراج کان حيدرآباد طرف سنڌو درياهه جو منظر

مال برداري ۽ علائقائي اهميت

حيدرآباد جي روڊ ۽ ريلوي رابطن سبب شهر سنڌ جي زرعي ۽ صنعتي سامان جي ورڇ لاءِ اهم رسد مرڪز آهي. ٽنڊو ڄام، ٽنڊو الهيار، ميرپورخاص ۽ ٽنڊو محمد خان جهڙن زرعي علائقن مان پيداوار حيدرآباد جي مارڪيٽن ۽ ان کان پوءِ ڪراچي ۽ ملڪ جي ٻين حصن ڏانهن منتقل ٿئي ٿي.

M-9 ذريعي ڪراچي جي بندرگاهن تائين رسائي ۽ N-5، N-55 ۽ ريلوي نيٽ ورڪ ذريعي اتر سنڌ ۽ پنجاب سان رابطي سبب حيدرآباد مسافرن سان گڏ مال برداري لاءِ پڻ اهم ٽرانسپورٽ مرڪز آهي.

ٽرانسپورٽ جو خلاصو

حيدرآباد جو ٽرانسپورٽ ڍانچو

قسم	اهم سهولت	موجوده حيثيت
موٽر وي	ايم-9 موٽر وي	ڪراچي سان فعال ڇهه لين رابطو
قومي شاهراهه	قومي شاهراهه اين-5	اتر سنڌ ۽ ملڪ جي اتر وارن علائقن سان رابطو
مستقبل/ترقي هيٺ موٽر وي	ايم-6 موٽر وي	حيدرآباد–سکر رابطو؛ منصوبي تي ڪم جاري
ريلوي	حيدرآباد جنڪشن ريلوي اسٽيشن	قومي ريلوي نيٽ ورڪ جو اهم جنڪشن
شهري بس	سنڌ پيپلز بس سروس	فعال ۽ توسيع هيٺ
مقامي ٽرانسپورٽ	رڪشا، ٽيڪسي، وين ۽ خانگي بسون	وڏي پيماني تي استعمال
هوائي	حيدرآباد هوائي اڏو	باقاعده تجارتي پروازون 2013ع کان معطل؛ غير شيڊيول آپريشن ممڪن
دريائي	سنڌو درياهه	محدود ماهيگيري ۽ مقامي ٻيڙيون؛ باقاعده مسافر سروس ناهي

رانديون

حيدرآباد ۾ ڪرڪيٽ، هاڪي ۽ ٻين راندين جي ڊگهي روايت موجود آهي. شهر جو سڀ کان مشهور راندين وارو ماڳ نياز اسٽيڊيم آهي، جڏهن تہ هاڪي ۽ ٻين راندين لاءِ پڻ سرڪاري راندين جا ميدان ۽ ڪلب ڪم ڪن ٿا.

ڪرڪيٽ

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو نياز اسٽيڊيم

نياز اسٽيڊيم حيدرآباد جو اهم ڪرڪيٽ اسٽيڊيم آهي. اسٽيڊيم ۾ 1960ع واري ڏهاڪي کان فرسٽ ڪلاس ڪرڪيٽ کيڏي ويندي رهي آهي، جڏهن تہ پاڪستان ڪرڪيٽ بورڊ جي سرڪاري رڪارڊ موجب هتي 1960ع ۽ 1970ع واري ڏهاڪي کان ڪيترائي قومي سطح جا مقابلا منعقد ٿيا آهن.

نياز اسٽيڊيم، حيدرآباد

نياز اسٽيڊيم پاڪستان جي بين الاقوامي ڪرڪيٽ تاريخ ۾ پڻ اهم مقام رکي ٿو. هتي پهريون ٽيسٽ ميچ مارچ 1973ع ۾ پاڪستان ۽ انگلينڊ وچ ۾ کيڏيو ويو. مجموعي طور اسٽيڊيم ۾ پنج ٽيسٽ ميچ منعقد ٿي چڪا آهن؛ انهن ۾ انگلينڊ خلاف ٻه، نيوزيلينڊ خلاف ٻه ۽ هندستان خلاف هڪ ٽيسٽ شامل آهي.

1983ع ۾ هندستان خلاف ٽيسٽ دوران جاويد ميانداد نياز اسٽيڊيم تي ناٽ آئوٽ 280 رنسون ٺاهيون، جيڪو هن ميدان تي ٽيسٽ ڪرڪيٽ جي سڀ کان وڏي انفرادي اننگز مان آهي.

ون ڊي ڪرڪيٽ ۽ تاريخي هيٽ ٽرڪ

نياز اسٽيڊيم خاص طور 20 سيپٽمبر 1982ع تي پاڪستان ۽ آسٽريليا وچ ۾ کيڏيل هڪ ڏينهن واري بين الاقوامي ميچ سبب مشهور آهي. پاڪستان ڪرڪيٽ بورڊ جي سرڪاري اسڪار ڪارڊ موجب پاڪستان اها ميچ 59 رنسن تان کٽي ۽ اها ميچ نياز اسٽيڊيم، حيدرآباد ۾ کيڏي وئي.

انهيءَ ميچ ۾ پاڪستاني تيز بالر جلال الدين مسلسل ٽن بالن تي آسٽريليا جي راڊ مارش، بروس يارڊلي ۽ هڪ ٻئي بيٽر کي آئوٽ ڪري ون ڊي انٽرنيشنل ڪرڪيٽ جي تاريخ جي پهرين هيٽ ٽرڪ مڪمل ڪئي. پاڪستان ڪرڪيٽ بورڊ پڻ جلال الدين کي ون ڊي ڪرڪيٽ ۾ پهرين هيٽ ٽرڪ وٺندڙ بالر طور تسليم ڪري ٿو.

نياز اسٽيڊيم جا اهم ڪرڪيٽ واقعا

سال	واقعو	تفصيل
1973ع	پهريون ٽيسٽ	پاڪستان بمقابله انگلينڊ
1982ع	تاريخي ون ڊي	پاڪستان بمقابله آسٽريليا
1982ع	پهرين ون ڊي هيٽ ٽرڪ	جلال الدين طرفان آسٽريليا خلاف
1983ع	هندستان خلاف ٽيسٽ	جاويد ميانداد 280 ناٽ آئوٽ
1984ع	ٽيسٽ ڪرڪيٽ جو 1000هون ميچ	پاڪستان بمقابله نيوزيلينڊ

نياز اسٽيڊيم جي انتظامي حيثيت ۽ بحالي

پاڪستان ڪرڪيٽ بورڊ جي مالي رڪارڊ موجب نياز اسٽيڊيم جي زمين ضلعي حڪومت حيدرآباد سان لاڳاپيل رهي آهي ۽ PCB 2007ع ۾ ان کي 30 سالن جي انتظامي بندوبست تحت سنڀاليو هو.

2011ع ۾ PCB هڪ وضاحتي بيان ۾ چيو تہ اسٽيڊيم بين الاقوامي مقابلن لاءِ قابل استعمال حالت ۾ هو ۽ ان وقت اضافي بنيادي ڍانچي تي پڻ ڪم جاري هو.

2025ع ۾ پڻ نياز اسٽيڊيم کي ٻيهر بين الاقوامي معيار مطابق اپگريڊ ڪرڻ بابت منصوبا سامهون آيا، جنهن جو مقصد مستقبل ۾ بين الاقوامي ڪرڪيٽ کي حيدرآباد واپس آڻڻ هو.

هاڪي

حيدرآباد ۾ هاڪي پڻ روايتي طور اهم راند رهي آهي. شهر ۾ هاڪي لاءِ اسٽيڊيم ۽ راندين جا ميدان موجود آهن، جتي ضلعي ۽ صوبائي سطح جا مقابلا ۽ تربيت منعقد ٿيندي رهي ٿي.

سنڌ اسپورٽس بورڊ حيدرآباد ڪلب

حيدرآباد ۾ حڪومت سنڌ جي راندين واري انتظام هيٺ سنڌ اسپورٽس بورڊ حيدرآباد ڪلب ۽ ٻين راندين جون سهولتون پڻ موجود آهن. اهڙا ادارا مقامي رانديگرن لاءِ تربيت، مشق، مقابلن ۽ نوجوانن جي راندين ۾ شرڪت وڌائڻ لاءِ پليٽ فارم مهيا ڪن ٿا.

سنڌ حڪومت جو اسپورٽس اينڊ يوٿ افيئرز کاتو صوبي ۾ راندين جي ميدانن، اسٽيڊيم، ڪلبن، ڪوچنگ ۽ نوجوانن جي راندين جي سرگرمين جي ترقيءَ جو ذميوار سرڪاري ادارو آهي.

ٻين راندين جون سرگرميون

ڪرڪيٽ ۽ هاڪي کان سواءِ حيدرآباد ۾ فٽبال، بيڊمنٽن، ٽيبل ٽينس، والي بال، باسڪيٽ بال، اسڪواش، ائٿليٽڪس ۽ جسماني تربيت جون سرگرميون پڻ ٿين ٿيون. شهر جي اسڪولن، ڪاليجن، يونيورسٽين ۽ مختلف راندين جي ڪلبن ذريعي نوجوانن لاءِ بين الادارتي ۽ ضلعي سطح جا مقابلا منعقد ٿيندا رهن ٿا.

حيدرآباد جا اهم راندين جا شعبا ۽ ماڳ

راند	اهم ماڳ / ادارو	اهميت
ڪرڪيٽ	نياز اسٽيڊيم	بين الاقوامي ۽ قومي سطح جي تاريخي ڪرڪيٽ
هاڪي	حيدرآباد هاڪي اسٽيڊيم / مقامي ميدان	صوبائي ۽ مقامي هاڪي سرگرميون
گهڻ رخي رانديون	سنڌ اسپورٽس بورڊ حيدرآباد ڪلب	تربيت، مقابلن ۽ نوجوانن جي راندين لاءِ سهولتون
اسڪولي ۽ ڪاليجي رانديون	تعليمي ادارن جا ميدان ۽ جمنازيم	بين الادارتي ۽ ضلعي مقابلا

ميڊيا، ادب ۽ صحافت

حيدرآباد سنڌي ٻولي، ادب، صحافت ۽ نشريات جي اهم مرڪزن مان هڪ رهيو آهي. شهر جي ادبي سڃاڻپ سنڌي نثر، شاعري، تحقيق ۽ ترجمي جي روايت سان ڳنڍيل آهي، جڏهن تہ جديد دور ۾ حيدرآباد سنڌي اخبارن، رسالن، ريڊيو ۽ ٽيليويزن جي ترقيءَ ۾ نمايان ڪردار ادا ڪيو آهي. خاص طور ويهين صديءَ جي ٻئي اڌ کان حيدرآباد سنڌي ٻوليءَ جي پرنٽ ۽ اليڪٽرانڪ ميڊيا جو هڪ اهم مرڪز بڻيو.

ادب

حيدرآباد جي ادبي تاريخ سنڌ جي وسيع صوفي، مذهبي ۽ جديد ادبي روايت جو حصو آهي. ڪلهوڙا ۽ ٽالپر دور ۾ حيدرآباد ۽ ان جي درٻارن سان شاعر، عالم ۽ اديب وابسته رهيا. سنڌ حڪومت جي ثقافت کاتي جي تحقيق موجب حيدرآباد جو مرزا خاندان خاص طور مذهبي ۽ سنڌي شاعريءَ جي روايت کي اڳتي وڌائڻ ۾ اهم رهيو آهي.

مرزا قليچ بيگ حيدرآباد سان لاڳاپيل سنڌي ادب جي سڀ کان اهم شخصيتن مان هڪ هو. هن سنڌي نثر، ناول، ڊرامي، تاريخ، سوانح، سائنس ۽ ٻين موضوعن تي وڏي تعداد ۾ اصل ۽ ترجمو ڪيل ڪتاب لکيا. سندس ڪم جديد سنڌي نثر جي ترقيءَ ۾ بنيادي حيثيت رکي ٿو.

حيدرآباد ۽ ان جي ادبي ماحول سان مختلف دورن ۾ شاعرن، عالمن، محققن ۽ ليکڪن جون ڪيتريون شخصيتون وابسته رهيون آهن. شهر جي تعليمي ادارن، لائبريرين، اخبارن، ادبي تنظيمن ۽ اشاعتي ادارن سنڌي ۽ اردو ادب جي واڌ ويجهه لاءِ پليٽ فارم مهيا ڪيو.

حسرت موهاني لائبريري

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو حسرت موهاني لائبريري

حسرت موهاني لائبريري، حيدرآباد

حسرت موهاني ڊسٽرڪٽ سينٽرل لائبريري حيدرآباد جي اهم عوامي ۽ حوالاجاتي لائبريرين مان آهي. اها پڪي قلعي ۽ مکي هائوس جي ويجهو تاريخي هوم اسٽيڊ هال ۾ قائم آهي.

هوم اسٽيڊ هال 1905ع ۾ حيدرآباد جي اڳوڻي سول سرجن ڊاڪٽر هوم اسٽيڊ جي ياد ۾ تعمير ڪيو ويو. ورهاڱي کان اڳ هتي ڀائي وسيا مل هيرانند فري ريڊنگ روم ڪم ڪندو هو. 1967ع ۾ عمارت کي شاعر ۽ آزاديءَ جي تحريڪ جي اڳواڻ حسرت موهاني جي نالي سان منسوب ڪيو ويو.

لائبريري جي عمارت 18,000 چورس فوٽن کان وڌيڪ ايراضيءَ تي پکڙيل آهي ۽ ان ۾ وڏو ريڊنگ هال ۽ ڪيترائي ڪمرا آهن. Endowment Fund Trust موجب لائبريريءَ ۾ 40,000 کان وڌيڪ ڪتاب موجود آهن ۽ اها شهر جي پراڻين ۽ وڏين حوالاجاتي لائبريرين مان هڪ آهي.

هن عمارت جو حيدرآباد جي نشرياتي تاريخ سان پڻ سڌو تعلق آهي، ڇاڪاڻ تہ ورهاڱي کان پوءِ ريڊيو پاڪستان حيدرآباد جو شروعاتي مرڪز پڻ هتان ڪم ڪندو رهيو.

پرنٽ ميڊيا ۽ صحافت

حيدرآباد پاڪستان ۾ سنڌي ٻوليءَ جي پرنٽ صحافت جو هڪ اهم مرڪز آهي. شهر مان مختلف دورن ۾ روزاني اخبارون، هفتيوار اخبارون، ادبي رسالا ۽ ٻيون اشاعتون شايع ٿينديون رهيون آهن.

Dawn جي سنڌي صحافت جي تاريخ بابت جائزي موجب پاڪستان جي قيام کان پوءِ حيدرآباد مان هلال پاڪستان شايع ٿيو، جڏهن تہ پوءِ ڪاروان پڻ شهر مان جاري ٿيو. عبرت ۽ خادم وطن شروعات ۾ هفتيوار اخبارون هيون، جيڪي 1950ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ روزاني اخبارن ۾ تبديل ٿيون. 1970ع واري ڏهاڪي جي وچ ڌاري حيدرآباد مان آفتاب ۽ سنڌ نيوز پڻ شايع ٿيڻ لڳيون.

حيدرآباد سان لاڳاپيل چونڊ سنڌي اخبارون

اخبار	ٻولي	حيدرآباد سان لاڳاپو
روزاني عبرت	سنڌي	حيدرآباد جي پراڻين سنڌي اخبارن مان هڪ
روزاني ڪاوش	سنڌي	حيدرآباد مان شروع ٿيل وڏي سرڪيوليشن واري سنڌي روزاني
ڪاروان	سنڌي	پاڪستان جي شروعاتي ڏهاڪن ۾ حيدرآباد مان شايع ٿيندڙ اخبار
آفتاب	سنڌي	1970ع واري ڏهاڪي ۾ حيدرآباد مان شايع ٿيندڙ روزاني
سنڌ نيوز	سنڌي	1970ع واري ڏهاڪي ۾ حيدرآباد مان شروع ٿيل اخبار

روزاني ڪاوش

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو روزاني ڪاوش

روزاني ڪاوش حيدرآباد مان شروع ٿيندڙ سنڌي ٻوليءَ جي اهم روزاني اخبارن مان آهي. Dawn موجب قاضي اسلم اڪبر 1991ع ۾ روزاني ڪاوش شروع ڪئي ۽ اها اڳتي هلي وڏي سرڪيوليشن واري سنڌي اخبار بڻجي وئي.

ٻين ذريعن ۾ ان جي شروعات 1990ع ڄاڻائي وئي آهي؛ Dawn سان ڳالهائيندي محمد علي قاضي پڻ ڪاوش جي قيام کي 1990ع سان ڳنڍيو هو.

آل پاڪستان نيوز پيپرز سوسائٽي جي چونڊن بابت رپورٽن ۾ پڻ ڪاوش کي Kawish Hyderabad طور سنڌ (ڪراچي کان سواءِ) جي روزاني اخبارن جي نمائندگي ڪندڙ اشاعتن ۾ شامل ڪيو ويو آهي.

روزاني عبرت

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو روزاني عبرت

روزاني عبرت حيدرآباد جي تاريخي سنڌي اخبارن مان هڪ آهي. اها شروعات ۾ هفتيوار اشاعت هئي ۽ 1950ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ روزاني اخبار ۾ تبديل ٿي.

عبرت ڪيترن ڏهاڪن تائين سنڌي اخبارن جي اهم اشاعتن مان رهي آهي. حيدرآباد جي قاضي خاندان جو سنڌي صحافت سان ڊگهو تعلق رهيو آهي؛ Dawn موجب هڪ دور ۾ روزاني عبرت سنڌي اخبارن جي مارڪيٽ ۾ وڏي حصي واري اخبار هئي.

ريڊيو پاڪستان حيدرآباد

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ريڊيو پاڪستان حيدرآباد

حيدرآباد جي جديد نشرياتي تاريخ جو اهم ادارو ريڊيو پاڪستان حيدرآباد آهي. پاڪستان براڊڪاسٽنگ ڪارپوريشن جي سرڪاري تاريخ موجب 1951ع ۾ حيدرآباد ريڊيو اسٽيشن ۽ هڪ ڪلوواٽ ميڊيم ويو ٽرانسميٽر جو بنياد رکيو ويو.

باقاعده نشريات بعد ۾ شروع ٿي. ريڊيو پاڪستان موجب 17 آگسٽ 1955ع تي شام 5 وڳي حيدرآباد اسٽيشن پنهنجي نشريات شروع ڪئي. ان جو افتتاح ان وقت جي وفاقي وزير اطلاعات پير علي محمد راشدي ڪيو. شروعاتي اسٽيشن تاريخي هوم اسٽيڊ هال مان ڪم ڪندي هئي، جيڪا بعد ۾ حسرت موهاني لائبريري بڻجي وئي.

ريڊيو پاڪستان حيدرآباد جي شروعات

سال	واقعو
1951ع	حيدرآباد ريڊيو اسٽيشن ۽ 1 ڪلوواٽ ميڊيم ويو ٽرانسميٽر جو بنياد رکيو ويو
17 آگسٽ 1955ع	هوم اسٽيڊ هال مان باقاعده نشريات جي شروعات
1967ع تائين	شروعاتي ريڊيو مرڪز هوم اسٽيڊ هال سان لاڳاپيل رهيو

ريڊيو جو ثقافتي ڪردار

ريڊيو پاڪستان حيدرآباد سنڌي ٻوليءَ جي خبرن، موسيقي، ڊرامن، شاعري، ادب، زراعت ۽ عوامي آگاهيءَ جي پروگرامن لاءِ اهم پليٽ فارم رهيو آهي. هن مرڪز سان مختلف دورن ۾ ڪيترائي اديب، موسيقار، صداڪار ۽ اداڪار وابسته رهيا.

حيدرآباد ريڊيو سان لاڳاپيل مشهور شخصيتن ۾ مصطفيٰ قريشي، شفيع محمد شاهه ۽ ٻين فنڪارن جا نالا شامل آهن. ريڊيو پاڪستان پنهنجي 64هين سالگرهه جي پروگرام ۾ فلمي اداڪار مصطفيٰ قريشي ۽ ليکڪ ۽ براڊڪاسٽر زيب سنڌي سميت حيدرآباد اسٽيشن سان وابسته شخصيتن جا تاثرات پڻ محفوظ ڪيا.

شفيع محمد شاهه پنهنجي فني زندگيءَ جي شروعات ريڊيو سان ڪئي ۽ بعد ۾ پاڪستان ٽيليويزن جي ڊرامن جو مشهور اداڪار بڻيو. اهڙي طرح حيدرآباد ريڊيو ڪيترن فنڪارن لاءِ قومي سطح جي نشريات تائين پهچڻ جو ذريعو بڻيو.

ايف ايم ريڊيو

پاڪستان ۾ ايف ايم ريڊيو جي واڌ سان حيدرآباد ۾ پڻ سرڪاري ۽ خانگي ايف ايم نشريات شروع ٿيون. ريڊيو پاڪستان پنهنجي ايف ايم نيٽ ورڪ ذريعي حيدرآباد لاءِ نشريات مهيا ڪندو رهيو آهي، جڏهن تہ پاڪستان اليڪٽرانڪ ميڊيا ريگيوليٽري اٿارٽي جي لائسنسنگ کان پوءِ خانگي ايف ايم اسٽيشنن پڻ شهر ۽ ڀرپاسي ۾ ڪم شروع ڪيو.

خانگي ايف ايم نشريات موسيقي، تفريح، مقامي معلومات ۽ نوجوانن لاءِ پروگرامن جي حوالي سان حيدرآباد جي اليڪٽرانڪ ميڊيا جو حصو بڻيون.

ٽيليويزن

حيدرآباد ۾ پاڪستان ٽيليويزن جو الڳ مڪمل پروگرامنگ اسٽيشن قائم نه ٿيو، پر شهر سان تعلق رکندڙ ڪيترائي فنڪار ۽ اداڪار ريڊيو کان قومي ٽيليويزن ڏانهن ويا. محمد علي ۽ شفيع محمد شاهه جهڙيون شخصيتون ريڊيو ۽ ٽيليويزن جي تاريخ سان لاڳاپيل رهيون.

پاڪستان ۾ 2000ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ خانگي ٽيليويزن جي توسيع سنڌي ٻوليءَ جي ميڊيا لاءِ اهم تبديلي ثابت ٿي. ان عمل سان سنڌي ٻوليءَ جا خانگي ٽيليويزن نيٽ ورڪ وجود ۾ آيا ۽ حيدرآباد جي اڳ ۾ موجود پرنٽ ميڊيا جي صنعت اليڪٽرانڪ ميڊيا ڏانهن پڻ وڌي.

ڪاوش ٽيليويزن نيٽ ورڪ

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ڪاوش ٽيليويزن نيٽ ورڪ

ڪاوش ٽيليويزن نيٽ ورڪ (KTN) سنڌي اليڪٽرانڪ ميڊيا جي ترقيءَ ۾ اهم حيثيت رکي ٿو. اهو روزاني ڪاوش سان لاڳاپيل ميڊيا گروپ مان وجود ۾ آيو. Dawn موجب محمد علي قاضي روزاني ڪاوش قائم ڪرڻ کان پوءِ ڪاوش ٽيليويزن نيٽ ورڪ پڻ قائم ڪيو، جنهن کي سنڌي ٻوليءَ جي پهرين ٽيليويزن/نيوز چينلن جي شروعاتي مرحلي سان ڳنڍيو وڃي ٿو.

Dawn جي سنڌي ٽيليويزن بابت هڪ جائزي موجب ايڪويهين صديءَ جي شروعات ۾ خانگي ڪيبل ٽيليويزن جي واڌ سان سنڌي نشريات پڻ نئين دور ۾ داخل ٿي ۽ KTN سنڌي ٽيليويزن جي شروعاتي اهم چينلن مان بڻيو.

KTN جي قيام سنڌي صحافت کي پرنٽ کان ٽيليويزن تائين وسيع ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. اڳتي هلي سنڌي ٻوليءَ ۾ خبرن، تفريح، موسيقي، ڊرامن ۽ ثقافتي پروگرامن لاءِ ڪيترائي ٻيا چينل پڻ قائم ٿيا.

سنڌي ٽيليويزن جي واڌ

KTN کان پوءِ سنڌي ٻوليءَ جي خانگي ٽيليويزن ۾ وڌيڪ چينل سامهون آيا، جن ۾ سنڌ ٽي وي ۽ ٻين سنڌي خبرن ۽ تفريحي چينلن شامل ٿي سنڌي اليڪٽرانڪ ميڊيا جو دائرو وڌايو. انهن چينلن سنڌي خبرن، سياسي بحث، ڊرامن، موسيقي، ثقافت ۽ علائقائي مسئلن کي ٽيليويزن تي وڌيڪ جاءِ ڏني.

حيدرآباد جي ميڊيا جي چونڊ تاريخ

دور / سال	ترقي	شعبو
1950ع وارو ڏهاڪو	عبرت سميت سنڌي هفتيوار اخبارن جو روزاني صحافت ڏانهن وڌڻ	پرنٽ ميڊيا
1951ع	ريڊيو پاڪستان حيدرآباد اسٽيشن جو بنياد	ريڊيو
1955ع	ريڊيو پاڪستان حيدرآباد جي باقاعده نشريات شروع	ريڊيو
1970ع وارو ڏهاڪو	آفتاب ۽ سنڌ نيوز جهڙين اخبارن جو اضافو	سنڌي صحافت
1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات	روزاني ڪاوش جو قيام	پرنٽ ميڊيا
2000ع وارو ڏهاڪو	سنڌي خانگي ٽيليويزن ۽ KTN جو عروج	اليڪٽرانڪ ميڊيا
موجوده دور	اخبار، ٽيليويزن، ايف ايم ريڊيو ۽ ڊجيٽل ميڊيا جو گڏيل نظام	ملٽي ميڊيا

اشاعت ۽ ادبي سرگرميون

حيدرآباد ۾ صحافت سان گڏ ڪتابن ۽ رسالن جي اشاعت جي پڻ روايت رهي آهي. سنڌي اخبارن ۽ رسالن ليکڪن، شاعرن، ڪالم نگارن ۽ محققن کي پنهنجو ڪم شايع ڪرڻ لاءِ پليٽ فارم مهيا ڪيو. اخبارن جا ادبي صفحا ۽ رسالا سنڌي نثر ۽ شاعريءَ جي واڌ ويجهه ۾ حصو وٺندا رهيا آهن.

شهر جي لائبريرين ۽ تعليمي ادارن پڻ ان ادبي ماحول کي هٿي ڏني. حسرت موهاني لائبريري جهڙيون عوامي لائبريريون شاگردن، محققن ۽ پڙهندڙن لاءِ مطالعي جون سهولتون مهيا ڪن ٿيون.

ميڊيا ۽ سنڌي ٻولي

حيدرآباد جي ميڊيا جي هڪ نمايان خصوصيت سنڌي ٻوليءَ جو وسيع استعمال آهي. روزاني عبرت ۽ روزاني ڪاوش جهڙين اخبارن کان وٺي KTN ۽ ٻين ٽيليويزن پليٽ فارمن تائين، شهر سان لاڳاپيل ميڊيا ادارن سنڌي ٻوليءَ کي جديد صحافت، خبرن ۽ تفريح جي ذريعي استعمال ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي.

انهيءَ سبب حيدرآباد، ڪراچي سان گڏ، جديد سنڌي صحافت ۽ نشريات جي اهم مرڪزن مان شمار ٿئي ٿو.

حيدرآباد جا اهم ميڊيا ۽ ادبي ادارا

شعبو	اهم ادارا / مثال	اهميت
سنڌي صحافت	روزاني ڪاوش، روزاني عبرت	سنڌي روزاني صحافت جا اهم ادارا
ريڊيو	ريڊيو پاڪستان حيدرآباد	1955ع کان باقاعده نشريات
ٽيليويزن	ڪاوش ٽيليويزن نيٽ ورڪ ۽ سنڌي ٽيليويزن چينل	سنڌي خبرن ۽ تفريح جي نشريات
لائبريري	حسرت موهاني لائبريري	40,000 کان وڌيڪ ڪتابن واري تاريخي عوامي لائبريري
ادب	مرزا قليچ بيگ ۽ حيدرآباد سان لاڳاپيل اديب ۽ شاعر	سنڌي نثر، شاعري، تحقيق ۽ ترجمي جي روايت
ڊجيٽل ميڊيا	اخبارن ۽ ٽيليويزن ادارن جا ويب ۽ سماجي ميڊيا پليٽ فارم	سنڌي مواد جي آن لائين پهچ

حيدرآباد پريس ڪلب؛ شهر جي صحافتي سرگرمين جو اهم مرڪز

مشهور شخصيتون

حيدرآباد سنڌ جي سياسي، ادبي، علمي، مذهبي، صحافتي ۽ ثقافتي تاريخ سان لاڳاپيل ڪيترين ئي اهم شخصيتن جو جنم ڀومي، رهائشگاهه يا عملي مرڪز رهيو آهي. هيٺ ڏنل فهرست ۾ بنيادي طور انهن شخصيتن کي شامل ڪيو ويو آهي جيڪي حيدرآباد ۾ ڄايون، هتي ڊگهو عرصو رهيون، تعليم يا عملي زندگي گذاريائون، يا جن جو شهر جي تاريخ ۽ ثقافت سان نمايان تعلق رهيو آهي.

اديب، شاعر، عالم ۽ محقق

• مرزا قليچ بيگ (1853ع–1929ع) — سنڌي اديب، ناول نگار، ڊراما نگار، مترجم ۽ سرڪاري عملدار؛ حيدرآباد ۾ ڄائو. کيس جديد سنڌي نثر جي بنيادي شخصيتن مان شمار ڪيو وڃي ٿو ۽ هن 350 کان وڌيڪ ڪتاب لکيا.
• علامه امداد علي امام علي قاضي (1886ع–1968ع) — فلسفي، عالم ۽ تعليمي ماهر؛ سنڌ يونيورسٽي جو وائيس چانسلر رهيو ۽ سنڌي علمي ۽ ادبي تاريخ ۾ نمايان حيثيت رکي ٿو.
• نبي بخش خان بلوچ (1917ع–2011ع) — عالم، لسانيات دان، لوڪ ادب ۽ سنڌي ٻوليءَ جو محقق؛ سنڌ يونيورسٽيءَ جو وائيس چانسلر ۽ سنڌي لئنگئيج اٿارٽي جو چيئرمين پڻ رهيو.
• محمد ابراهيم جويو (1915ع–2017ع) — سنڌي اديب، عالم، مترجم ۽ تعليمي ماهر؛ سندس علمي ۽ ادبي زندگيءَ جو وڏو حصو حيدرآباد ۽ ڄامشوري جي علمي ادارن سان وابسته رهيو.
• غلام مصطفيٰ خان (1912ع–2005ع) — عالم، محقق، لسانيات دان ۽ تعليمي ماهر؛ سنڌ يونيورسٽيءَ ۽ حيدرآباد جي علمي ماحول سان ڊگهو تعلق رکندڙ.
• قابل اجميري (1931ع–1962ع) — اردو شاعر؛ زندگيءَ جو اهم حصو حيدرآباد ۾ گذاريائين ۽ اردو غزل جي مشهور شاعرن مان شمار ٿئي ٿو.
• انعام علي خان (1935ع–2020ع) — اردو شاعر، طنز ۽ مزاح نگار، استاد ۽ ٻارن جو اديب؛ 1948ع ۾ پاڪستان اچڻ کان پوءِ حيدرآباد ۾ آباد ٿيو ۽ 1956ع کان هتي تدريسي ۽ ادبي زندگي شروع ڪيائين.
• امداد حسيني (1940ع–2022ع) — سنڌي شاعر ۽ اديب؛ حيدرآباد ضلعي جي ٽکڙ ۾ ڄائو ۽ سنڌي ادب جي جديد شاعريءَ جي اهم شخصيتن مان هو.
• نياز همايوني (1925ع–2003ع) — سنڌي شاعر، اديب ۽ مترجم؛ شڪارپور ۾ ڄائو پر پنهنجي زندگيءَ جا لڳ ڀڳ آخري 25 سال حيدرآباد ۾ گذاريائين. هن شاهه جو رسالو فارسيءَ ۾ پڻ ترجمو ڪيو.
• حمايت علي شاعر (1926ع–2019ع) — اردو شاعر، گيت نگار، اديب ۽ محقق؛ ريڊيو پاڪستان حيدرآباد سان ڪم ڪيائين ۽ بعد ۾ سنڌ يونيورسٽيءَ جي اردو شعبي ۾ پڙهايائين.
• سندري اتمچنداڻي (1924ع–2013ع) — سنڌي افسانه نگار، ناول نگار، شاعر، مترجم ۽ اداڪارا؛ حيدرآباد ۾ ڄائي ۽ ورهاڱي کان اڳ هتي تعليم حاصل ڪيائين.

سياسي ۽ تاريخي شخصيتون

• هوشو شيدي (وفات 1843ع) — ٽالپر فوج جو سپهه سالار؛ انگريزن خلاف سنڌ جي مزاحمت جي مشهور شخصيت. مياڻي جي جنگ ۽ ٽالپر دور جي آخري مزاحمت سان سندس نالو ڳنڍيل آهي، جڏهن تہ هو دٻي جي جنگ ۾ 24 مارچ 1843ع تي مارجي ويو.
• جيوترام ڀڳوانداس ڪرپلاڻي (1888ع–1982ع) — هندستاني آزاديءَ جي تحريڪ جو اڳواڻ، سياستدان ۽ انڊين نيشنل ڪانگريس جو اڳوڻو صدر؛ حيدرآباد، سنڌ ۾ ڄائو.
• ڪي. آر. ملڪاڻي (1921ع–2003ع) — هندستاني سياستدان، صحافي ۽ ليکڪ؛ حيدرآباد، سنڌ ۾ ڄائو ۽ 2002ع کان 2003ع تائين پونڊيچيري جو ليفٽيننٽ گورنر رهيو.
• ميران محمد شاهه — سياستدان، سنڌ قانون ساز اسيمبليءَ جو اڳوڻو اسپيڪر، سنڌ حڪومت جو وزير ۽ اسپين ۾ پاڪستان جو سفير.
• سيد قمر زمان شاهه — سياستدان ۽ سيد ميران محمد شاهه جو ڀائٽيو ۽ ناٺي؛ 1970ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ پاڪستان جو سينيٽر رهيو.

مذهبي شخصيتون

• مولانا سيف الله محمدي — اسلامي عالم ۽ مذهبي استاد؛ حيدرآباد سان وابسته.
• مولانا محمد سعيد جدون (1964ع–2022ع) — مذهبي ۽ سماجي شخصيت؛ جامعه عربيه قوت الاسلام، غريب آباد جو پرنسپال ۽ حيدرآباد ۾ مذهبي تنظيمي سرگرمين سان وابسته رهيو.
• ساڌو واسواڻي (1879ع–1966ع) — هندو روحاني اڳواڻ، تعليمي ماهر ۽ سماجي مصلح؛ حيدرآباد، سنڌ ۾ ڄائو ۽ بعد ۾ ساڌو واسواڻي مشن قائم ڪيائين.

فلم، ريڊيو، ٽيليويزن ۽ موسيقي

حيدرآباد جو ريڊيو پاڪستان حيدرآباد پاڪستان جي ڪيترن مشهور اداڪارن، ڳائڻن ۽ براڊڪاسٽرن جي فني تربيت ۽ شروعات جو مرڪز رهيو آهي. ريڊيو پاڪستان موجب حيدرآباد اسٽيشن عابده پروين، صنم ماروي، زرينا بلوچ، علڻ فقير، مصطفيٰ قريشي، محمد علي ۽ ٻين ڪيترن فنڪارن کي متعارف ڪرائڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو.

• محمد علي (1931ع–2006ع) — پاڪستاني فلمي اداڪار؛ پنهنجي شروعاتي فني زندگيءَ ۾ ريڊيو پاڪستان حيدرآباد سان ڪم ڪيائين ۽ بعد ۾ پاڪستاني فلمي صنعت جي سڀ کان نمايان اداڪارن مان ٿيو.
• مصطفيٰ قريشي — پاڪستاني فلم ۽ ٽيليويزن اداڪار؛ پنهنجي فني زندگيءَ جي شروعات ريڊيو پاڪستان حيدرآباد سان ڪيائين. ريڊيو پاڪستان حيدرآباد جي تاريخ سان لاڳاپيل اهم فنڪارن مان شمار ٿئي ٿو.
• شفيع محمد شاهه (1949ع–2007ع) — مشهور پاڪستاني ٽيليويزن ۽ فلمي اداڪار؛ ريڊيو پاڪستان حيدرآباد سان پنهنجي فني سفر جي شروعات ڪرڻ کان پوءِ ٽيليويزن ڏانهن ويو.
• روبينا قريشي (1940ع–2022ع) — سنڌي، اردو، پنجابي ۽ سرائيڪي ڳائڻي؛ حيدرآباد ۾ ڄائي ۽ پنهنجي فني زندگي ريڊيو پاڪستان حيدرآباد کان شروع ڪيائين. کيس سنڌ جي ڪوئل جي لقب سان پڻ سڃاتو ويندو هو.
• ممتاز علي مرزا (1940ع–1997ع) — ليکڪ، ڊراما نگار، ٽيليويزن پروڊيوسر ۽ ثقافتي محقق؛ حيدرآباد ۾ ڄائو، پاڪستان ٽيليويزن ۾ پروڊيوسر ۽ سنڌ حڪومت جي ثقافت ۽ سياحت کاتي جو ڊائريڪٽر جنرل رهيو. کيس صدارتي تمغو حسن ڪارڪردگي پڻ مليو.

صحافت ۽ ميڊيا

• عثمان اجميري (1944ع–2019ع) — حيدرآباد جو سينيئر صحافي؛ روزاني نواءِ وقت جو بيورو چيف ۽ حيدرآباد پريس ڪلب جي شروعاتي ميمبرن مان هو.
• محمد علي قاضي — صحافي ۽ ميڊيا شخصيت؛ سنڌي پرنٽ ۽ اليڪٽرانڪ ميڊيا سان وابسته ۽ روزاني ڪاوش ۽ ڪاوش ٽيليويزن نيٽ ورڪ جي قيام سان لاڳاپيل.
• زيب سنڌي — سنڌي اديب، براڊڪاسٽر ۽ ريڊيو شخصيت؛ ريڊيو پاڪستان حيدرآباد سان ڊگهو تعلق رکندڙ.

فن ۽ سئنيما

• ڪي. ايس. درياني (1899ع–1955ع) — سنڌي ۽ هندي اسٽيج ۽ فلم سان لاڳاپيل ڊراما نگار، اداڪار، فلمساز، اسڪرين رائٽر ۽ هدايتڪار؛ حيدرآباد، سنڌ جي ورهاڱي کان اڳ واري ثقافتي دنيا سان تعلق رکندڙ.

انتظامي شخصيتون

• رضوان احمد — پاڪستاني سرڪاري عملدار؛ وفاقي حڪومت ۾ سيڪريٽري جي عهدي سميت مختلف اهم انتظامي عهدن تي ڪم ڪري چڪو آهي.

حيدرآباد سان لاڳاپيل چونڊ مشهور شخصيتون

شخصيت	شعبو	حيدرآباد سان تعلق
مرزا قليچ بيگ	ادب	حيدرآباد ۾ ڄائو
آچاريه ڪرپلاڻي	سياست ۽ آزاديءَ جي تحريڪ	حيدرآباد ۾ ڄائو
ساڌو واسواڻي	روحانيت ۽ سماجي خدمت	حيدرآباد ۾ ڄائو
علامه آءِ آءِ قاضي	فلسفو ۽ تعليم	حيدرآباد جي علمي ماحول سان وابسته
محمد ابراهيم جويو	ادب ۽ تعليم	حيدرآباد جي علمي ۽ ادبي ادارن سان وابسته
غلام مصطفيٰ خان	تحقيق ۽ لسانيات	حيدرآباد جي علمي ادارن سان وابسته
قابل اجميري	اردو شاعري	حيدرآباد ۾ رهائش ۽ ادبي سرگرميون
انعام علي خان	شاعري ۽ تعليم	1948ع کان حيدرآباد ۾ آباد
سندري اتمچنداڻي	سنڌي ادب	حيدرآباد ۾ ڄائي
روبينا قريشي	موسيقي	حيدرآباد ۾ ڄائي؛ ريڊيو پاڪستان حيدرآباد کان فني شروعات
محمد علي	فلم	ريڊيو پاڪستان حيدرآباد سان شروعاتي فني تعلق
مصطفيٰ قريشي	فلم ۽ ٽيليويزن	ريڊيو پاڪستان حيدرآباد سان فني شروعات
شفيع محمد شاهه	ٽيليويزن ۽ فلم	ريڊيو پاڪستان حيدرآباد سان شروعاتي فني تعلق
ممتاز علي مرزا	ادب، ٽيليويزن ۽ ثقافت	حيدرآباد ۾ ڄائو
هوشو شيدي	فوجي تاريخ	ٽالپرن جي حيدرآباد واري رياست ۽ انگريزن خلاف مزاحمت سان تعلق

پڻ ڏسو

• حيدرآباد ضلعو
• حيدرآباد، سنڌ جي تاريخ
• حيدرآباد جي جنگ
• حيدرآباد جنڪشن ريلوي اسٽيشن
• حيدرآباد هوائي اڏو
• حيدرآباد اليڪٽرڪ سپلاءِ ڪمپني
• بئراج ڪالوني، حيدرآباد
• ٽنڊو جهانيا
• ستين جو آستان
• شِو مندر، حيدرآباد
• حيدرآبادي اچار
• پاڪستان جا جاڙا شهر ۽ ڀيڻ شهرن جي فهرست

• حيدرآباد، سنڌ جا تعليمي ادارا
• گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي حيدرآباد
• اسرا يونيورسٽي
• سنڌ زرعي يونيورسٽي
• سنڌ يونيورسٽي
• مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي
• لياقت يونيورسٽي آف ميڊيڪل اينڊ هيلٿ سائنسز
• ڄامشورو
• ٽنڊو ڄام

• نياز اسٽيڊيم
• پاڪستان ۾ ڪرڪيٽ
• سنڌ ۾ رانديون
• جلال الدين (ڪرڪيٽر)

• سنڌي ادب
• سنڌي صحافت
• سنڌي ٻولي
• مرزا قليچ بيگ
• حسرت موهاني لائبريري
• روزاني ڪاوش
• روزاني عبرت
• ريڊيو پاڪستان حيدرآباد
• ڪاوش ٽيليويزن نيٽ ورڪ
• سنڌ ٽي وي
• حيدرآباد پريس ڪلب

خارجي ڳنڍڻا

• حيدرآباد بابت ويب سائيٽ آرڪائيو ڪيا ويا 2011-11-25 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.
• حيدرآباد بابت ويب سائيٽ آرڪائيو ڪيا ويا 2017-09-23 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.
• حيدرآباد تصويرن ۾ آرڪائيو ڪيا ويا 2006-06-26 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.