سنڌي ادب

کليل ڄاڻ چيڪلي، وڪيپيڊيا مان
ڏانھن ٽپ ڏيو: رھنمائي, ڳولا

سنڌي ادب جي شروعات ۽ ارتقاء بابت عالمن ۾ ڪجهه اختلاف آهن. ڪجهه عالمن جي اها راءِ آهي ته سنڌي شاعريءَ جي شروعات عربن جي دؤر ۾ ٿي، پر ڪجهه عالمن جو اهو چوڻ آهي ته سنڌي شاعريءَ جي ابتدا سومرن جي دؤر ۾ ٿي

سنڌي ادب
"اره بره ڪنڪره، ڪرڪري مندرا"

يا ڪن روايتن موجب اهو جملو هيئن آهي؛

"اره اصره ڪڪرا. ڪي ڪره مندره"

هن جملي بابت چيو وڃي ٿو ته ڪو سنڌي مائهو بغداد ويو ۽ اتي يحيى بن برمڪيءَ جي روبرو اهو جملو پڙهيائين. انهي جملي جي معنى هن ريت ٻڌائي وڃي ٿي. "جڏهن اسان وٽ نيڪين جو ٿئي ٿو ته ان وقت تنهنجو ئي نالو ورتو ويندو آهي".

هن جملي بابت ڪيترن ئي ماهرن جا تحقيقي مقالا ڇپجي چڪا آهن ۽ اڪثر ماهرن جي اها راءِ آهي ته اهو جملو ڪنهن افريقي ٻولي جو آهي. جيڪو حضرت بلال رسول ڪريم صلي الله عليه وسلم جي شان ۾ چيو هيو.

بحر حال جيڪڌهن هن جملي کي سنڌي ڪري به مڃجي تڏهن هن دؤر کي "سنڌي ادب جو دؤر" نٿو چئي سگهجي. سنڌي ادب جي باقائده شروعات سومرن جي دؤر ۾ ٿي جنهن کي "سنڌي ادب جو اوائلي دؤر" به سڏيو وڃي ٿي سومرن جي دؤر1050 کان 1350 تائين ۾ ٿي .[1]سومرن جي حڪومت کان اڳ سنڌه ۾ عربي ٻولي رائج هوي.سومرن جي دور ۾ سنڌي ادب ۾ پهرين صنف مقامي جنگ نامن، رزميا داستان، عشقيا داستانن جي عام قصن سان ٿي.

سومرن جو دؤر[سنواريو]

سومرن جي دؤر ۾ پهريون قصو سسئي پنهون جو داستان آهي جيڪو سومرن جي دور سان لاڳاپو رکي ٿو سومرن جي دؤر جو پهريون جنگي داستان دودو چنيسر آهي. هن دور جو پهريون شاعر پير صدرالدين شاه هيو ء صنف گنان کان هوي.

سمن جو دؤر[سنواريو]

سمن جي دور جي حڪومت 1350 کان 1520ع تائين هوي سمن جي دور ۾ شيخ حماد،اسحاق آهنگر،مخدوم احمد ڀٽي،قاضي قاضن،عيسي لنگوٽي،شيخ لاڏ جيو شاعر هئا.سمن جي دور ۾ سنڌي شاعري جي صنف ڳاهن ء عشقيه داستان جي شروعات ٿي.سمن جي دور جو مشهور شاعر قاضي قاضن هيو هن دور جي شاعرن جو ذڪر ڪتاب تحفته الڪرام ۾ ملي ٿو سمن جي دور جو عشقيه قصو نوري ڄام تماچي جي داستان آهي.[1]

ارغونن، ترخانن، ۽ مغلن جو دؤر[سنواريو]

ڪلهوڙن جو دؤر[سنواريو]

ٽالپرن جو دؤر[سنواريو]

انگريزن جو دؤر[سنواريو]

هاڻوڪو دؤر[سنواريو]

ترقي پسند تحريڪ ۽ سنڌي ادب[سنواريو]

1936ع ۾ لنڊن ۾ ترقي پسند تحريڪ جو بنياد پيو، انهيءَ زماني ۾ ئي هندستان جي ترقي پسند اديب سجاد ظهير (1905-1973ع) يورپ ۾ رهائش دوران رالف فاڪس (1913-1373ع) ۽ لوئيس آراگون (1897-1982ع)، جهڙن اديبن سان ملاقات ڪئي. لنڊن ۾ هندستاني ترقي پسند اديبن 1936ع ۾ پنهنجي تحريڪ جو پهريون مينيفيسٽو/منشور تيار ڪيو، جنهن تي ڊاڪٽر ملڪ راج آنند، سجاد ظهير، ڊاڪٽر جيوتي گهوش، ڊاڪٽر ڪي اي ڀٽ، ڊاڪٽر ايس سنها ۽ ڊاڪٽر محمد دين تاثير جون صحيون هيون. اهڙيءَ ريت اپريل 1936ع ۾ ’انجمن ترقي پسند مصنفين‘ جي پهرين ڪانفرنس لکنؤ ۾ ٿي، جنهن ۾ مدراس، گجرات، مهاراشٽر، پنجاب، سنڌ، بهار ۽ يوپيءَ جي نمائندن شرڪت ڪئي، شاگردن دفترن ۾ ڪم ڪندڙ نوجوانن، استادن، وڪيلن، ڪميونسٽ ۽ سوشلسٽ پارٽين جي ادب سان شوق رکندڙ فردن ۽ اديبن جي وڏي انگ هن ڪانفرنس ۾ شرڪت ڪئي. سنڌي ادب به ترقي پسند تحريڪ کان نه رڳو متاثر رهيو، پر مجموعي طرح سنڌي ادب خاص ڪري شاعري ڪلاسيڪي دور کان وٺي ترقي پسند روين ۽ لاڙن جي حامل رهي آهي، شاهه لطيف جي شاعري پنهنجي دور جي جاگيرداري لاڙن جي مخالف هئي، 1920ع کان سنڌي ادب ۽ شاعريءَ ۾ ڪشنچند بيوس جو نالو ترقي پسند ۽ جديد خيالن جو حامل نظر اچي ٿو، ڊاڪٽر گربخشاڻي ۽ ٻين سينيئر اديبن 1940ع جي ڏهاڪي ۾ ’سنڌي ادبي سرڪل‘ قائم ڪيو، جنهن ۾ 1941-1942ع ڌاري رام پنجواڻي، لعلچند امر ڏني مل، شيخ اياز ۽ ٻين اديبن حصو ورتو. انهيءَ سرڪل ئي اڳتي هلي، سنڌي ادبي سنگت جي صورت اختيار ڪئي، جنهن جي باقاعدي تنظيم ڪاري ورهاڱي کان اڳ اپريل 1947ع ۾ ٿي، جنهن جو پهريون سيڪريٽري جنرل گوبند مالهي، ۽ جوائنٽ سيڪريٽري شيخ اياز ٿيو. 1954ع ۾ ترقي پسند مصنفين تنظيم تي سرڪار پاران پابندي وِڌي وئي، پر ان کان اڳ 53-1951ع ڌاري سنڌي اديبن هڪ ڀيرو ٻيهر ماٺي ٿيل سنڌي ادبي سنگت کي ڪراچيءَ ۾ جياريو، احسان بدوي، نور الدين سرڪي، محمد ابراهيم جويو، جمال ابڙو، شيخ اياز، غلام رباني آگري ۽ ٻين وغيره ميٺارام هاسٽل ۽ ٻين هنڌن تي گڏجاڻيون ڪيون. انجمن ترقي پسند مصنفين تي پابنديءَ بعد اهو ڪردار سنڌي اديبن وٽ سنڌي ادبي سنگت جاري رکيو. جنهن جي مرڪزي تنظيم ڪاري 1956ع ۾ ٿي، جنهن ۾ سنڌ جي 12 شاخن شرڪت ڪئي، آئين منظور ٿيو ۽ باقاعدي مرڪزي باڊي چونڊي وئي. اهڙيءَ طرح سنڌي ادبي سنگت اڄ تائين پنهنجو سفر جاري رکندي اچي پئي. سنڌي ادبي سنگت ون يونٽ دور کان وٺي اڄ تائين پنهنجي روشن خيال ۽ ترقي پسند سوچ سان اڳتي وڌي رهي آهي. ترقي پسند سنڌي ادب جي واڌاري ۽ سرجاءَ ۾ برڪت آزاد، ڪيرت ٻاٻاڻي، گوبند پنجابي، اي. جي. اتم، شيخ اياز، سوڀي گيانچنداڻي، گوبند مالهي، ارجن شاد، محمد ابراهيم جويي، رسول بخش پليجي، سراج، نورالدين سرڪي، استاد بخاري، امر جليل، نياز همايوني، شمشيرالحيدري، تنوير عباسي، رشيد ڀٽي، امداد حسيني، عبدالحڪيم ارشد، علي بابا، تاج بلوچ، راشد مورائي، قاسم پٿر، انور پيرزادي، خاڪي جويي، ف. م. لاشاري، بدر ابڙي، تاج جويي ۽ ٻين اديبن جو وڏو ڪردار رهيو آهي. سندن ڪتاب ۽ تحريرون شاهد آهن ته سنڌي ادب هميشه ترقي پسند سوچ ۽ فڪر کي اڳتي وڌايو آهي.

سنڌي ادب جو مختصر جائزو[سنواريو]

اسان وٽ سنڌي ادب ۾ هڪ اهم ڳالھ اڃا تائين نه سمجهي وئي آهي, نه سمجهائي وئي آهي. ان ڳالهه کي جيڪڏهن سنڌي اديب ۽ شاعر سمجهي وڃي ته هوندَ گهڻا ادبي مسئلا به حل ٿي وڃن ته گهڻا مونجهارا به حل ٿي وڃن ۽ کوڙ سارا اسان جا نقاد ۽ محقق سمجهيا ويندڙ يا پاڻ کي پيش ڪندڙ به هوندَ وائکا ٿي پون. اها مام سمجهڻ ۽ سمجهائڻ توڙي سلجهائڻ لاءِ اسان جي عام ۽ خاص ۽ سنڌي اديب ۽ شاعر کي هي درجا بندي (Classification) ذهن ۾ رکڻ کپي. جهڙي نموني ادب جا ٻه بنيادي ماڌيم (Medium) ٿين ٿا.

  • 1. نثر (Prose)
  • 2. شاعري (Poem)

بلڪل ساڳي نموني ادب جا بنيادر طور تي پنج 5 معياري (Qualitative) درجا (Stages) ٿين ٿا.

  • 1. تخليق/تصنيف (Creation)
  • 2. تنقيد يا ٽيڪاٽپڻي (Criticism)
  • 3. تحقيق (Research)
  • 4. ترجمو (Translation)
  • 5. تاليف/تدوين/ترتيب (Compilation)

تاليف تدوين ۽ ترتيب ايئن سمجهو ته 5 نمبر معيار جون وري 3 شاخون آهن، جن ۾ تدوين پهرين نمبر تي آهي، تاليف ٻئي نمبر تي ۽ ترتيب آخر ۾ اچي ٿي. هي آهن ادب جا اهي بنيادي پنج درجا ۽ معيارَ جن موجب اسان ڪنهن به لکڻي کي پرکي سگهون ٿا ته آخر اها لکڻي ڪهڙي درجي ۽ معيار جي لکڻي آهي ۽ اها ڪٿي پوري (Fit) ٿئي ٿي. دنيا جي ڪنهن به ادب ۾ ترتيب وار انهن پنجن درجن تحت ڪنهن به لکڻي جي ڪٿ ماپ ٿيڻ کپي ۽ ٿئي پئي يعني سڀ کان مٿانهين ادب جي صورت ۽ معيار:

  • 1. تخليق يا تصنيف ئي آهي.
  • 2. ٻي نمبر تي اهميت تنقيد جي آهي.
  • 3. نمبر تي اهميت تحقيق جي آهي.
  • 4. نمبرتي اهميت ترجمي جي آهي.

جڏھن ته سڀ کان آخري ليول تي:

  • 5. نمبر تي اهميت ترتيب / تاليف / تدوين جي آهي.

ادب ۾ ترتيب ،تاليف يا تدوين کي سڀ کان گهٽ يا ننڍي ۽ هيٺين درجي تي اهميت حاصل آهي.

سنڌي ٻوليءَ ۾ تخليقي انداز ۾ پوسٽ ماڊرن ازم تي ڪابه پنهنجي اصلوڪي تخليق يا لکت آهي ڪانه. اهو ئي سبب آهي جو تاليفي نوعيت جو ڪم ڪرڻ وارا به اسان جا دوست عالم بڻيا ويٺا آهن. اھڙي تاليف جو ڪم ته بيڪن هائوس يا سٽي اسڪول ۾ پڙھندڙ ڪوبه اٺين ڪلاس يا ميٽرڪ ڪلاس جو ذهين ٻار به ڪري سگهي ٿو. اوهان سنڌي ادب جي تاريخ تي يا فلسفي جي تاريخ تي يا ڪنهن به موضوع تي ان ٻار کي ساڳي موضوع تي اڳ ئي ڇپيل ڏھ ڪتاب انگريزي جا، ڏھ ڪتاب اردو يا سنڌي جا ڏيو. اهو ٻار انهن 20 ويهن ڪتابن منجهان ايڪويهون 21 ڪتاب اوهان کي تيار ڪري ڏيندو. ان ۾ ڪمال ڪهڙو آهي؟ اسان وٽ ته اهو ظلم به ڪڏھن ڪنهن کي نظر نه آيو آهي ته اردو شاعري مان ڪيئن خيالن جا خيال،زمين جي زمين ۽ ترڪيب ۽ ساڳي نوعيت کي سنڌي جو ويس پهرائي ڪافي شاعر وڏا شاعر پيا سڏجن جن جي شاعري گلزار،احمد فراز ۽ پروين شاڪر سميت ڪيترن ئي اردو شاعرن جو چرٻو هوندي آهي. [2] [3]

سنڌي ادب جو سونهري دور[سنواريو]

اهڙو دور، جيڪو ادبي طور ٻين سڀني دورن ۾ نمايان ۽ گهڻين خوبين جو حامل هجي، ان کي ”ادب جو سونهري دور“ سڏيو ويندو آهي. ڪلھوڙن جي دور کيسنڌي ادب جي تاريخ ۾ ”ادب جو سونھري دور“چيو ويندو آهي. ڇو جو، ڪلهوڙن جي دور جو تخليق ٿيل ادب سونهري لفظن ۾ لکڻ جهڙو آهي. ڪلهوڙن جي دور لاءِ اهڙو اصطلاح سڀ کان پهريان ڊاڪٽر عمر بن دائود پوٽي (1896-1958ع) استعمال ڪيو هو. ٻين ڪيترن اهم شاعرن کانسواءِ سنڌ جو سرتاج شاعر شاهه عبداللطيف هن دور ۾ ٿيو. سنڌي ٻوليءَ به عربي سنڌي رسم الخط ۾ تيار ڪئي وئي. [4]


سنڌي ڪهاڻيون

سنڌي شاعري

سنڌي مضمون

سنڌي پهاڪا

سنڌي ڪتاب


  1. 1.0 1.1 سنڌي ادب جو مختصر اڀياس (سوال جواب) : شهاب سومرو | SindhSalamat
  2. https://www.facebook.com/profsajidsoomro/posts/315405685517219
  3. پروفيسر ساجد سومرو
  4. .ڪتاب:ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛مرتب: مختيار احمد ملاح؛پبلشر:سنڌ لئنگئيج اٿارٽي