مواد ڏانھن هلو

بغداد

ڳنڍڻن کي سنواريو
کليل ڄاڻ چيڪلي، وڪيپيڊيا مان
بغداد

بَغْدَاد
ميٽروپولس
امانت بغداد
Banner of بغداد
Banner
Official seal of بغداد
Seal
Nickname(s):
امن جو شهر (مَدِيْنَةُ السَّلَام)[1]
بغداد is located in Iraq
بغداد
بغداد
بغداد is located in ايشيا
بغداد
بغداد
Coordinates: 33°18′55″N 44°21′58″E / 33.31528°N 44.36611°E / 33.31528; 44.36611
ملڪعراق عراق
محافظوبغداد
قيام30 جولاءِ 762ع
بنياد رکندڙخليفو المنصور
ضلعا9
حڪومت
• طرزميئر-ڪائونسل
• باڊيبغداد شهري صلاحڪاري ڪائونسل
• ميئرعمار موسى ڪاظم
آبادي
 (2024ع جي آدمشماري)[2]
• ڪل7,837,463
• درجوعراق ۾ پهريون
عرب دنيا ۾ ٻيو
• ميٽرو
9,780,429 (بغداد محافظو)
رهاڪو نالوبغدادي
جي ڊي پي (نامياتي، 2024)
وقتي علائقوUTC+03:00 (AST)
پوسٽل ڪوڊ
10001 کان 10090
ويب سائيٽamanatbaghdad.gov.iq (in عربي)


بغداد (عربي ٻولي: بَغْدَاد؛ (انگريزي: Baghdad) عراق جي گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر آهي. اهو وچ عراق ۾ دجله جي ڪنارن تي واقع آهي. شهر جي اندازي مطابق آبادي 8 ملين آهي. اهو عرب دنيا جي سڀ کان وڌيڪ آبادي وارن ۽ وڏن شهرن مان هڪ آهي ۽ وچ اوڀر جي وڏن شهرن ۾ پڻ شمار ٿئي ٿو. بغداد ۾ عراق جي ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ 22 سيڪڙو رهي ٿو. بغداد علائقي جو هڪ اهم مالي ۽ واپاري مرڪز پڻ آهي.

بغداد جو بنياد 762ع ۾ المنصور اهڙي هنڌ تي وڌو، جتي آباديءَ جا آثار گهٽ ۾ گهٽ نئين بابلي دور تائين ملن ٿا. شهر عباسي خلافت جي گاديءَ جو هنڌ بڻيو ۽ خلافت جي اهم ترين شهري ترقياتي منصوبن مان هڪ هو. وقت سان گڏ بغداد علمي ۽ ثقافتي مرڪز طور ترقي ڪئي. بيت الحڪمت سميت ڪيترن اهم علمي ادارن جي موجودگي ۽ شهر جي گهڻ نسلي ۽ گهڻ مذهبي ماحول سبب بغداد کي عالمي سطح تي علم جي مرڪز طور شهرت حاصل ٿي. اسلامي سونهري دور دوران عباسي عهد جي وڏي حصي ۾ بغداد دنيا جي سڀ کان وڏن شهرن مان هڪ هو ۽ چانگآن جو هم پله سمجهيو ويندو هو؛ ان دور ۾ شهر جي آبادي پنهنجي عروج تي ڏهه لک کان به وڌي وئي. 1258ع ۾ منگول سلطنت جي هٿان بغداد وڏي پيماني تي تباهه ڪيو ويو، جنهن کان پوءِ شهر ڊگهي زوال جو شڪار ٿيو. بار بار وبائن ۽ لڳاتار مختلف سلطنتن جي وچ ۾ اقتدار جي تبديليءَ سبب اهو زوال ڪيترين صدين تائين جاري رهيو. بعد ۾ بغداد عثماني عراق جي انتظامي مرڪز طور ڪم ڪيو،[4] ۽ ان جي انتظامي اختيار هيٺ بصره، موصل ۽ شهرزور جا صوبا پڻ شامل هئا.[5]

پهرين عالمي جنگ دوران بغداد کي برطانوي انتداب هيٺ عراق جي گاديءَ جو هنڌ بڻايو ويو. 1932ع ۾ عراق کي آزاد بادشاهت طور تسليم ڪرڻ کان پوءِ بغداد آهستي آهستي عرب ثقافت جي هڪ اهم مرڪز طور پنهنجي اڳوڻي حيثيت جو ڪجهه حصو ٻيهر حاصل ڪيو. بعث پارٽيءَ جي حڪمرانيءَ دوران شهر نسبتاً خوشحالي ۽ ترقيءَ جو دور ڏٺو. تنهن هوندي به، 2003ع ۾ عراق تي حملي سان شروع ٿيل عراق جنگ دوران بغداد جي بنيادي ڍانچي کي سخت نقصان پهتو، جنهن سان گڏ ثقافتي ورثي ۽ تاريخي نوادرات جو پڻ وڏو نقصان ٿيو. بغاوت ۽ 2013ع کان 2017ع تائين ٻيهر شروع ٿيل جنگ دوران بغداد دنيا ۾ دهشتگرد حملن جي بلند شرح وارن شهرن مان هڪ هو. 2017ع ۾ عراق اندر اسلامڪ اسٽيٽ جي علائقائي شڪست کان پوءِ اهڙن حملن ۾ آهستي آهستي نمايان گهٽتائي آئي ۽ هاڻي اهي گهٽ ٿين ٿا. جنگ جي خاتمي کان پوءِ شهر ۾ استحڪام ۽ بحاليءَ لاءِ ڪيترائي تعمير نو جا منصوبا جاري آهن.

عراق جي سڀ کان وڏي شهر هجڻ سان گڏ بغداد ملڪ جي حڪومت جو مرڪز پڻ آهي. شهر عراق جي معيشت جو لڳ ڀڳ 40 سيڪڙو پيدا ڪري ٿو. اسلامي تاريخ جي هڪ اهم مرڪز طور بغداد ۾ ڪيتريون ئي تاريخي مسجدون، گرجا گهر، منديون ۽ يهودي عبادتگاهون موجود آهن، جيڪي شهر جي تاريخي مذهبي ۽ ثقافتي تنوع جي عڪاسي ڪن ٿيون. مسجد الڪاظمين، براثا مسجد، شيخ عبدالقادر گيلاني جي درگاهه ۽ ابو حنيفه مسجد جهڙن مذهبي ماڳن تي هر سال لکين ماڻهو اچن ٿا. ماضيءَ ۾ بغداد هڪ وڏي يهودي برادريءَ جو گهر پڻ هو ۽ هندستان مان سک ياتري پڻ باقاعدگيءَ سان شهر جو دورو ڪندا هئا.[6] بغداد علائقائي ثقافت جو هڪ اهم مرڪز آهي ۽ شهر پنهنجن روايتي قهوه خانن لاءِ پڻ مشهور آهي.

نالو

[سنواريو]

بغداد جو نالو اسلام کان اڳ واري دور جو آهي، جڏهن ته ان جي اصل بابت مختلف رايا موجود آهن.[7] جنهن هنڌ تي بغداد جو شهر وجود ۾ آيو، اهو علائقو هزارين سالن کان آباد رهيو آهي. آثار قديمه مان معلوم ٿئي ٿو ته بغداد وارو علائقو 637ع ۾ ميسوپوٽيميا جي عرب فتح کان گهڻو اڳ آباد هو ۽ ڪيترين قديم سلطنتن جون گاديون پڻ ان جي ڀرپاسي واري علائقي ۾ قائم رهيون هيون.[8]

عرب مصنفن، بغداد جي نالي جي اسلام کان اڳ واري اصل کان واقف هجڻ سبب، عام طور ان جون پاڙون وچين فارسي ۾ ڳولڻ جي ڪوشش ڪئي.[7] ان لاءِ مختلف معنائون تجويز ڪيون ويون آهن، جن مان سڀ کان عام معنيٰ ”خدا جو ڏنل“ آهي.[7][9] جديد عالمن ۾ پڻ عام طور هن اشتقاق کي وڌيڪ قبوليت حاصل آهي،[7] جنهن موجب نالو فارسي لفظن بَغ ()، معنيٰ ”خدا“، ۽ داد ()، معنيٰ ”ڏنل“، جو مرڪب آهي.[10][11] قديم فارسي ۾ پهرئين جز جي پاڙ بوغو تائين پهچي ٿي، جنهن جو واسطو هند-ايراني ڀَگ ۽ سلاوي بوگ، يعني ”خدا“، سان آهي.[7][12]

وچين فارسيءَ ۾ ساڳئي بناوت وارو هڪ نالو مِهرَدات (نئين فارسي ۾ مهرداد) آهي، جيڪو انگريزيءَ ۾ پنهنجي يوناني صورت مِٿريڊيٽس سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو ۽ جنهن جي معنيٰ ”مٿرا جو ڏنل“ آهي. هتي دات، داد جي وڌيڪ قديم صورت آهي ۽ ان کي سنسڪرت دات، لاطيني دات ۽ انگريزي donor سان لاڳاپيل ڄاڻايو ويو آهي.[7] وچين فارسي لفظ بَغ مان ٺهيل ٻين ڪيترن ئي هنڌن جا نالا پڻ ملن ٿا، جن ۾ افغانستان جا بغلان ۽ بگرام، ايران جو بغشان،[13] ۽ جارجيا جو بغداتي شامل آهن؛ ممڪن آهي ته انهن نالن جون ايراني اشتقاقي پاڙون پڻ ساڳيون هجن.[14][15][16]

ٻين مصنفن بغداد جي نالي لاءِ ان کان به وڌيڪ قديم اصل تجويز ڪيا آهن. انهن ۾ قديم بابلي نالو بگدادو يا هودادو شامل آهي، جيڪو اهڙي ميخي نشانيءَ سان لکيو ويندو هو، جيڪا بگ ۽ هو ٻنهي جي نمائندگي ڪري سگهي ٿي. يهودي بابلي آرامي ۾ پڻ بغداثا (בגדתא) نالي هڪ هنڌ جو ذڪر ملي ٿو.[7][17][18] نالي جي هڪ وڌيڪ شاهدي ميروڊاخ-بلادان پهرئين جي دور (12هين صدي ق.م.) جي هڪ حدبندي پٿر تي ملي ٿي، جتي اهو ميخي لکت ۾ بگ-دا-دو جي صورت ۾ لکيل آهي.[19] ڪجهه عالمن هن نالي لاءِ آرامي ٻوليءَ مان نڪتل هجڻ جا نظريا پڻ پيش ڪيا آهن.[7]

هڪ ٻئي نظريي موجب ”بغداد“ جي نالي ۾ بغ ۽ داد جا جز دادان، ديدان، حداد ۽ ادد جهڙن قديم نالن سان لاڳاپيل ٿي سگهن ٿا. ڪرسٽوف وال-رومانا هڪ ٻيو نظريو پيش ڪيو آهي، جنهن موجب ”بغداد“ جو نالو قديم شهر اڪاد جي نالي مان نڪتل ٿي سگهي ٿو. اڪاد جو ميخي لوگوگرام (𒀀𒂵𒉈𒆠) اَ-گا-ديKI (اگاڊي) اچاريو ويندو هو، جنهن جي ”بغداد“ سان صوتياتي مشابهت کي هن نظريي جي بنياد طور پيش ڪيو ويو آهي.[20][21] هن دليل موجب شهر جي نالي جون مختلف تاريخي صورتون، جهڙوڪ بغداد [بغداد]، بغداذ [بغداذ]، بغدان [بغدان]، مغداد [مغداد]، مغداذ [مغداذ] ۽ مغدان [مغدان]، ڏسڻ سان نالي جو سڀ کان وڌيڪ صوتياتي طور مستقل حصو اغدا [ىَغْدَا] معلوم ٿئي ٿو، جنهن کي اگاڊي جي اچار سان ڀيٽيو ويو آهي.[21][22]

جڏهن عباسي خليفي المنصور پنهنجي گاديءَ لاءِ هڪ نئون شهر قائم ڪيو ته هن ان جو سرڪاري نالو ”مدينة السلام“ (عربي: مدینة السلام, romanized: Madīnat as-Salām)، يعني ”امن جو شهر“، رکيو. هي نالو هاڻي خاص طور بغداد جي گول شهر سان لاڳاپيل آهي. 11هين صديءَ تائين بغداد هن عالمي شهرت يافته شهر لاءِ لڳ ڀڳ واحد رائج نالو بڻجي ويو.

ڪرسٽوف وال-رومانا اهو پڻ تجويز ڪيو آهي ته المنصور طرفان بغداد جي هنڌ کي پنهنجي ”نئين شهر“ لاءِ چونڊڻ جا سبب ان جي حڪمت عمليءَ واري جاگرافيائي هنڌ سان لاڳاپيل هئا، ۽ ممڪن آهي ته ساڳين سببن سارگون کي قديم اڪاد جو شهر ساڳئي علائقي ۾ قائم ڪرڻ لاءِ متاثر ڪيو هجي.[23][24]

تاريخ

[سنواريو]

بنياد

[سنواريو]

آثار قديمه مان ظاهر ٿئي ٿو ته بغداد وارو هنڌ عباسي دور ۾ شهر جي بنياد رکجڻ کان اڳ به آباد هو. بغداد وٽ دجله جي اولهندي ڪناري سان نئين بابلي دور جي سرن جو وسيع ڍانچو مليو آهي، جن مان ڪيترن سرن تي نبوڪدنضر ٻئي جو نالو ۽ لقب درج آهن. نئين آشوري دور ۾ سرداناپالس جي حڪمرانيءَ سان لاڳاپيل آشوري جاگرافيائي فهرستن ۾ پڻ هڪ اهڙي هنڌ جو ذڪر ملي ٿو، جنهن جو نالو ”بغداد“ سان گهڻو مشابهت رکي ٿو ۽ ممڪن آهي ته اهو ساڳئي آباديءَ ڏانهن اشارو هجي، جنهن جي هنڌ تي بعد ۾ عباسين پنهنجي گادي قائم ڪئي.[25]

767ع کان 912ع تائين بغداد جو گول شهر

اموين جي زوال کان پوءِ فاتح عباسين نئين گاديءَ جي ڳولا شروع ڪئي.[26][27] 30 جولاءِ 762ع تي خليفي المنصور بغداد جي اڏاوت جو حڪم ڏنو، جنهن ۾ ايراني برمڪين پڻ رهنمائي ڪئي. المنصور بغداد کي اسلامي سلطنت جي انتظام لاءِ موزون هنڌ سمجهندو هو. مورخ الطبري هڪ اهڙي روايت نقل ڪئي آهي، جنهن موجب علائقي جي عيسائي راهبن اڳڪٿي ڪئي هئي ته ”مڪلاس“ نالي هڪ حڪمران اتي وڏو شهر قائم ڪندو. المنصور کي به ڪنهن وقت ”مڪلاس“ چيو ويندو هو، تنهنڪري هن ان کي نيڪ شگون سمجهيو. روايتن موجب هن هنڌ سان پنهنجي گهري وابستگي ظاهر ڪندي چيو ته اهو سندس خاندان جي رهائش ۽ اقتدار جو مرڪز بڻجندو.[26][27][28][29]

شهر جي جوڙجڪ لاءِ المنصور ٻن ماهرن کي مقرر ڪيو: نوبخت، جيڪو هڪ زرتشتي نجومي هو، ۽ ماشاءَالله، جيڪو خراسان، ايران سان لاڳاپيل يهودي نجومي هو.[30][31][32] ٻنهي نجوم جي بنياد تي شهر جي بنياد رکڻ لاءِ اهڙو وقت چونڊيو، جيڪو برج اسد، يعني شينهن، سان لاڳاپيل هو ۽ جنهن کي طاقت ۽ واڌ ويجهه جي علامت سمجهيو ويندو هو.[33]

ابو جعفر المنصور جي دور سان لاڳاپيل بغداد جو عباسي محل

شهر جي بنيادي جوڙجڪ ٻن وڏن اڌ گولن تي ٻڌل هئي، جڏهن ته وچ ۾ لڳ ڀڳ 2 ڪلوميٽر ويڪرو گول مرڪزي حصو هو، جيڪو ”گول شهر“ جي نالي سان مشهور ٿيو. شهر ۾ باغ، باغيچا، عاليشان رهائشگاهون ۽ سيرگاهون شامل هيون. ان دور جي ڪيترن يورپي شهرن جي ڀيٽ ۾ بغداد ۾ صفائيءَ جو نظام، ڦوهارا ۽ عوامي غسل خانا موجود هئا، جڏهن ته هزارين حمام شهري صفائيءَ ۾ ڪردار ادا ڪندا هئا. مسجد ۽ محافظن جو مرڪز شهر جي وچ ۾ هئا، جڏهن ته مرڪزي علائقي جي ڪجهه حصن جي استعمال بابت پڪ سان ڄاڻ موجود ناهي. بغداد جي گول شڪل واري شهري رٿابندي قديم ويجهي اوڀر جي ڪجهه شهرن سان مشابهت رکي ٿي، جهڙوڪ ساساني شهر گور ۽ قديم ميسوپوٽيميا جو ماري.[34][35][36] تل چويرا ۽ تل الروضا پڻ هن قسم جي شهري رٿابنديءَ جا مثال پيش ڪن ٿا، جيڪا ڪانسي جي دور شام ۾ پڻ موجود هئي.[37][38] هي نمونو قديم يوناني ۽ رومي شهري رٿابنديءَ کان مختلف هو، جتي شهر اڪثر چورس يا مستطيل شڪل ۾ ٺهندا هئا ۽ گهٽيون هڪ ٻئي کي سڌي زاويي تي ڪٽينديون هيون.[39][33][34]

بغداد جي رٿابنديءَ کي قرآن ۾ بيان ڪيل جنت جي تصور سان علامتي طور جوڙڻ بابت پڻ دعوائون ڪيون ويون آهن.[40] شهر جي اڏاوت ۾ لڳ ڀڳ چار سال، 764ع کان 768ع تائين، لڳا ۽ هڪ لک کان وڌيڪ مزدور ان ڪم ۾ شامل هئا.[39][41] المنصور مختلف علائقن مان انجنيئرن ۽ ڪاريگرن کي گهرايو. نوبخت اهوازي ۽ ماشاءَالله نجومي حساب سان تعمير شروع ڪرڻ جو وقت مقرر ڪيو. شهر لاءِ استعمال ٿيندڙ سرون لڳ ڀڳ 18 انچ چورس هيون ۽ ابو حنيفه انهن جي تياريءَ جي نگراني ڪئي. پيئڻ ۽ تعميراتي ضرورتن لاءِ هڪ واهه ذريعي پاڻي پهچايو ويندو هو.[42] سنگ مرمر پڻ وڏي مقدار ۾ استعمال ٿيو، جنهن ۾ درياهه ڏانهن ويندڙ ڏاڪڻيون شامل هيون.[43]

شهر جي وچ ۾ گولڊن گيٽ محل واقع هو، جيڪو خليفي جي رهائشگاهه هو ۽ ان جي مٿان لڳ ڀڳ 48 ميٽر اوچو وڏو سائو گنبذ هو. محل جي سامهون واري کليل ميدان ۾ گهوڙي تي اچڻ جو حق صرف خليفي کي حاصل هو. ڀرسان آفيسرن جون رهائشگاهون ۽ محافظ خانو موجود هئا. 813ع ۾ خليفي الامين جي وفات کان پوءِ محل مستقل خلافتِي رهائشگاهه نه رهيو.

انتظامي طور بغداد کي ٽن عدالتي ضلعن ۾ ورهايو ويو: گول شهر (مدينة المنصور)، الڪرَخ (الشرقية) ۽ عسكر المهدي. شهر جون چار وڏيون ڀتيون انهن اهم علائقن جي نالن سان منسوب هيون، جن ڏانهن انهن جا رستا ويندا هئا: ڪوفو، بصرو، خراسان ۽ شام؛ شهر جا دروازا پڻ انهن ئي منزلن ڏانهن رخ رکندا هئا.[44] دروازن جي وچ ۾ لڳ ڀڳ 2.4 ڪلوميٽر جو فاصلو هو. انهن ۾ وڏا لوهي دروازا لڳل هئا، جن کي کولڻ لاءِ ڪيترن ماڻهن جي ضرورت پوندي هئي. شهر جون ڀتيون ڪجهه هنڌن تي 44 ميٽر تائين ٿلهيون ۽ 30 ميٽر تائين اوچيون هيون، جڏهن ته دفاع لاءِ ٻاهرين ڀت، برج ۽ کاهي پڻ موجود هئي.[45]

علم جو مرڪز (8هين–9هين صديون)

[سنواريو]
عباسي محل جو اڱڻ، جيڪو خليفي الناصر تعمير ڪرايو.[5]

دجله جي ڪناري تي بغداد جي حڪمت عمليءَ واري هنڌ ۽ پاڻيءَ جي گهڻي دستيابي شهر جي تيز ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. بدامنيءَ کي روڪڻ لاءِ المنصور بازارن کي الڪرَخ منتقل ڪيو. وقت سان گڏ بغداد واپارين ۽ ڪاريگرن جو اهم مرڪز بڻجي ويو. واپار ۾ دوکي ۽ بي ضابطگين کي روڪڻ لاءِ ”محتسب“ نالي عملدار بازارن جي نگراني ڪندا هئا.[46][47]

بغداد اڳوڻي ساساني گادي تيسفون کان به وڌيڪ اهميت حاصل ڪئي، جيڪو شهر کان لڳ ڀڳ 30 ڪلوميٽر ڏکڻ اوڀر ۾ واقع هو. تيسفون جا کنڊر اڄ به سلمان پاڪ ۾ موجود آهن، جتي روايت موجب سلمان فارسي دفن ٿيل آهي.[48] تيسفون پاڻ سيلوسيا جي جاءِ ورتي هئي، جڏهن ته سيلوسيا ان کان اڳ بابل جي اهميت سنڀالي هئي.[49][50]

سياح ابن بطوطه موجب بغداد پنهنجي دور جي وڏن شهرن مان هڪ هو،[51] جيتوڻيڪ ان وقت تائين شهر اڳ ئي وڏي تباهي ڏسي چڪو هو. سندس بيان موجب شهر جي گهڻائي آبادي حنبلي مسلمانن تي ٻڌل هئي.[52] شهر ۾ امام ابو حنيفه جي قبر پڻ موجود هئي، جنهن جي مٿان مسجد ۽ حجرو قائم هئا.[53] ابن بطوطه جي دوري وقت بغداد جو حڪمران ابو سعيد بهادر خان هو، جيڪو تاتار نسل سان تعلق رکندو هو ۽ اسلام قبول ڪري چڪو هو.[54]

مستنصريه مدرسو جو اڱڻ، جيڪو 1227ع ۾ قائم ٿيو. ان جي عمارت 1258ع جي منگول حملي کان بچي وئي. جديد مستنصريه يونيورسٽي 1963ع ۾ قائم ٿي.

پنهنجي قيام کان هڪ نسل اندر بغداد علم ۽ واپار جو اهم مرڪز بڻجي ويو. شهر سائنس، طب، فلسفو ۽ تعليم جي هڪ بي مثال علمي مرڪز طور ترقي ڪئي. خاص طور عباسي ترجمي جي تحريڪ، جيڪا ٻئي عباسي خليفي المنصور جي دور ۾ شروع ٿي ۽ ستين خليفي المأمون جي دور ۾ پنهنجي عروج تي پهتي، بغداد جي علمي حيثيت کي وڌيڪ مضبوط ڪيو.[55] بيت الحڪمت ان دور جي مشهور علمي ادارن مان هڪ هو،[56] ۽ 9هين صديءَ جي وچ تائين ان وٽ دنيا جي سڀ کان وڏن ڪتابي ذخيرن مان هڪ هجڻ جو ذڪر ملي ٿو.[حوالو گهربل]

ان دور ۾ بغداد سان لاڳاپيل نمايان عالمن ۾ مترجم حنين بن اسحاق، رياضي دان الخوارزمي ۽ فلسفي الڪندي شامل هئا.[56] شهر جي سماجي ۽ ثقافتي زندگي پڻ متحرڪ هئي؛ اتي تفريحي محفلون، شطرنج جا هنڌ، زنده ناٽڪ، موسيقيءَ جون محفلون ۽ ڪرتب ڏيکارڻ جا پروگرام ٿيندا هئا.[57] قصه گوئي پڻ وڏي ترقي ڪئي، ۽ پيشاور قصه گو، جن کي القصخون چيو ويندو هو، ماڻهن جي وڏن ميڙن کي قصا ٻڌائيندا هئا. اهڙي قصه گوئيءَ واري روايت بعد ۾ الف ليلة وليلة سان لاڳاپيل روايتن تي پڻ اثرانداز ٿي.[58]

جيتوڻيڪ عربي ٻولي علم ۽ تحقيق جي مکيه ٻولي هئي، پر بغداد جي علمي ماحول ۾ رڳو عرب نه، پر فارسي، سرياني،[59] نسطوري، يهودي، عرب عيسائي[60][61] ۽ علائقي جي ٻين نسلي ۽ مذهبي گروهن جا ماڻهو پڻ شامل هئا.[62][63][64][65] هن گهڻ نسلي ۽ گهڻ مذهبي علمي ماحول کي وچئين دور جي اسلامي دنيا ۾ علمي ترقيءَ جي اهم سببن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو.[66][67][68]

بغداد اسلامي مذهبي علم جو پڻ اهم مرڪز هو. الجاحظ معتزلي فڪر جي تشڪيل ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، جڏهن ته الطبري قرآني تفسير جي علم ۾ نمايان علمي ڪم ڪيو.[55] ممڪن آهي ته پنهنجي قيام کان ٿوري عرصي پوءِ کان 930ع واري ڏهاڪي تائين بغداد دنيا جو سڀ کان وڏو شهر رهيو هجي، جنهن کان پوءِ ان جي آبادي قرطبه جي لڳ ڀڳ برابر ٿي وئي.[69] ڪيترن اندازن موجب پنهنجي عروج واري دور ۾ بغداد جي آبادي ڏهه لک کان وڌيڪ هئي.[70]

هزار داستان، جنهن کي وڏي پيماني تي الف ليلة وليلة جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، جي ڪيترين ئي ڪهاڻين جو پسمنظر هن دور جو بغداد آهي. خوشحالي ۽ شهري پکيڙ جي لحاظ کان بغداد ڪجهه عرصي لاءِ قسطنطنيه کان به اڳتي نڪري ويو هو.[71]

هن دور جي بغداد جي نمايان خصوصيتن مان ان جون غيرمعمولي لائبريريون پڻ هيون. ڪيترائي عباسي خليفا علم جا سرپرست هئا ۽ قديم توڙي همعصر ادب گڏ ڪرڻ ۾ دلچسپي رکندا هئا. جيتوڻيڪ اڳوڻي اموي خاندان جي ڪجهه شهزادن يوناني سائنسي ادب گڏ ڪرڻ ۽ ترجمو ڪرائڻ شروع ڪيو هو، پر يوناني علم جي وڏي پيماني تي سرپرستي پهريون ڀيرو عباسين ڪئي. انهن مان ڪيتريون لائبريريون ذاتي مجموعا هيون، جيڪي صرف مالڪن ۽ سندن ويجهن ساٿين لاءِ مخصوص هونديون هيون، پر خليفن ۽ اعليٰ عملدارن جون لائبريريون جلد ئي عوامي يا نيم عوامي نوعيت اختيار ڪرڻ لڳيون.[72]

هن دور ۾ بغداد ۾ چار وڏيون لائبريريون قائم ٿيون. انهن مان سڀ کان پهرين مشهور خليفي المأمون جي لائبريري هئي، جيڪو 813ع کان 833ع تائين خليفي رهيو. ٻي وڏي لائبريري سابور بن اردشير 991ع يا 993ع ۾ پنهنجي علمي مجلس ۾ ايندڙ اديبن ۽ عالمن لاءِ قائم ڪئي.[72] هن ٻي لائبريريءَ کي قيام کان رڳو لڳ ڀڳ ستر سال پوءِ سلجوقين ڦري ساڙي ڇڏيو. اها اهڙي قسم جي لائبريريءَ جو نمايان مثال هئي، جيڪا هڪ ادبي ۽ علمي جماعت جي ضرورتن ۽ دلچسپين مان وجود ۾ آئي هئي.[72]

آخري ٻه وڏيون لائبريريون مدرسن يا ديني تعليمي ادارن سان لاڳاپيل هيون. نظاميه بغداد فارسي وزير نظام الملڪ قائم ڪيو، جيڪو ٻن شروعاتي سلجوق سلطانن جو وزير رهيو.[72] هي ادارو 1258ع ۾ منگولن جي اچڻ کان پوءِ به ڪم ڪندو رهيو. مستنصريه مدرسو، جنهن وٽ انتهائي شاهوڪار لائبريري هئي، المستنصر قائم ڪيو، جيڪو بغداد جي آخري کان ٻيو عباسي خليفو هو ۽ 1242ع ۾ وفات ڪري ويو.[72] اها بغداد جي عباسي خليفن طرفان قائم ڪيل آخري وڏي لائبريري ثابت ٿي.

جمود ۽ حملا (10هين–16هين صديون)

[سنواريو]
باب الوسطاني، جيڪو 1121ع ۾ تعمير ٿيو، بغداد جي تاريخي دروازن مان اڄ تائين بچيل واحد دروازو آهي.

10هين صديءَ تائين بغداد جي آبادي لڳ ڀڳ 12 لک[73] کان 20 لک[74] جي وچ ۾ هئي. بغداد جي شروعاتي تيز واڌ وقت سان آهستي ٿي وئي، جنهن جا سبب خلافت اندر سياسي ۽ انتظامي مسئلا هئا. انهن ۾ گاديءَ جو سامرا ڏانهن منتقل ٿيڻ (808–819ع ۽ 836–892ع)، اولهندي ۽ ڏور اوڀر وارن صوبن جو وڃائجي وڃڻ ۽ ايراني بويهين (945–1055ع) ۽ سلجوق ترڪن (1055–1135ع) جي سياسي بالادستي شامل هئي.

سلجوق وچ ايشيا جي اوغوز ترڪن جو هڪ قبيلائي گروهه هئا، جن سني اسلام اختيار ڪيو. 1040ع ۾ هنن غزنوين کي شڪست ڏئي سندن علائقن تي قبضو ڪيو، ۽ 1055ع ۾ سلجوق اڳواڻ طغرل بيگ بغداد تي قبضي ۾ آيو. سلجوقن ان بويهي خاندان کي هٽايو، جيڪو ڪجهه عرصي کان بغداد تي حڪمراني ڪري رهيو هو. ان کان پوءِ سلجوق حڪمران عباسي خليفن جي نالي هيٺ سلطان طور حڪومت ڪندا رهيا ۽ پاڻ کي عباسي نظام جو حصو سمجهندا هئا. طغرل بيگ پاڻ کي عباسي خليفن جو محافظ سمجهندو هو.[75]

زمرد خاتون جو مقبرو، جيڪو 1202ع ۾ تعمير ٿيو.

بغداد مختلف دورن ۾ بار بار قبضي ۽ گهيرن هيٺ آيو. شهر 1394ع، 1534ع، 1623ع ۽ 1638ع ۾ قبضي هيٺ آيو، جڏهن ته 812ع، 865ع، 946ع، 1157ع ۽ 1258ع ۾ پڻ گهيرو ڪيو ويو. تيمور طرفان 1393ع ۽ 1401ع ۾ پڻ شهر تي حملا ڪيا ويا.

1058ع ۾ بغداد تي ترڪ جنرل ابو الحارث ارسلان البساسيري، جيڪو اسماعيلي فڪر سان لاڳاپيل هو، عقيلي قريش جي مدد سان قبضو ڪيو ۽ شهر کي فاطمين جي اثر هيٺ آندو.[76] سلجوقن جي بغداد اچڻ کان ٿورو اڳ البساسيري فاطمي امام-خليفي المستنصر بالله کان مدد گهري هئي ته جيئن هو اسماعيلي امام جي نالي تي بغداد تي قبضو ڪري سگهي. جديد تحقيق موجب مشهور فاطمي داعي المؤيد في الدين الشيرازي به البساسيري جي مدد ۾ سڌو ڪردار ادا ڪيو ۽ کيس موصل، واسط ۽ ڪوفو تي قبضي ۾ مدد ڏني.[77]

ڊسمبر 1058ع تائين بغداد ۾ شيعي طرز جو اذان رائج ڪيو ويو ۽ خطبو فاطمي امام-خليفي جي نالي تي پڙهيو ويو.[77] البساسيري جي شيعي لاڙن باوجود کيس سني ۽ شيعي ٻنهي حلقن مان حمايت ملي، ڇاڪاڻ ته سلجوق اقتدار جي مخالفت ٻنهي ڌرين لاءِ گڏيل عنصر هئي.[78]

1258ع ۾ منگولن هٿان بغداد جي فتح

10 فيبروري 1258ع تي چنگيز خان جي پوٽي هلاڪو خان جي اڳواڻيءَ ۾ منگول فوجن بغداد جي گهيري دوران شهر تي قبضو ڪيو.[79] باهه، گهيري ۽ ڦرلٽ سبب شهر جا ڪيترائي پاڙا تباهه ٿي ويا. منگولن شهر جي وڏي حصي جي آباديءَ کي قتل ڪيو، جنهن ۾ خليفي المستعصم بالله پڻ شامل هو، ۽ بغداد جي وڏن حصن کي برباد ڪيو. شهر جي آبپاشي لاءِ استعمال ٿيندڙ واهن ۽ بندن جو نظام پڻ تباهه ڪيو ويو. ان دور ۾ بغداد ۾ عيسائين ۽ شيعن سان نسبتاً رواداري برتي وئي، جڏهن ته سنين کي دشمن سمجهيو ويو.[80]

بغداد جي ڦرلٽ سان بغداد ۾ عباسي خلافت جو خاتمو ٿيو.[81] ڪجهه ليکڪن هن واقعي کي اسلامي سونهري دور جي پڄاڻيءَ سان ڳنڍيو آهي ۽ دليل ڏنو آهي ته ان اسلامي تهذيب کي اهڙو وڏو ڌڪ رسايو، جنهن جا اثر ڊگهي عرصي تائين برقرار رهيا.[82]

ان کان پوءِ بغداد ايلخاني سلطنت جي حڪمراني هيٺ آيو، جيڪا منگول سلطنت مان الڳ ٿيل هڪ رياست هئي ۽ ايران مان حڪومت ڪندي هئي. آگسٽ 1393ع ۾ وچ ايشيائي ترڪ فاتح تيمور، جنهن کي تيمور لنگ پڻ چيو وڃي ٿو، شيراز کان رڳو اٺن ڏينهن جي سفر کان پوءِ بغداد تي قبضو ڪيو.[83] سلطان احمد جلائر شام ڏانهن ڀڄي ويو، جتي مملوڪ سلطان برقوق کيس پناهه ڏني ۽ تيمور جي سفيرن کي قتل ڪرايو. تيمور بغداد جي حڪومت لاءِ سربدار شهزادي خواجه مسعود کي مقرر ڪيو، پر احمد جلائر جي واپسيءَ تي کيس شهر مان ڪڍيو ويو.

خان مرجان، جيڪو 14هين صديءَ ۾ ڪاروان سراءِ طور تعمير ٿيو.

1401ع ۾ وچ ايشيا جي ترڪ-منگول فاتح تيمور ٻيهر بغداد تي حملو ڪري شهر کي ڦريو.[84] جڏهن سندس فوجن شهر تي قبضو ڪيو ته وڏي پيماني تي قتل عام ٿيو، ۽ روايتن موجب تيمور هر سپاهي کي ٻن قتل ڪيل ماڻهن جا سر آڻڻ جو حڪم ڏنو.[85]

ان کان پوءِ بغداد مختلف علائقائي خاندانن جي ماتحت صوبائي گادي بڻيو. شهر تي منگول جلائرين (1400–1411ع)، ترڪ قرا قويونلو (1411–1469ع)، ترڪ آق قويونلو (1469–1508ع) ۽ ايراني صفوين (1508–1534ع) حڪمراني ڪئي.

عثماني ۽ مملوڪ دور (16هين–19هين صديون)

[سنواريو]

1509ع ۾ شاهه اسماعيل پهرئين جي اڳواڻيءَ ۾ صفوين بغداد تي قبضو ڪيو. شهر 1535ع تائين صفوي حڪمرانيءَ هيٺ رهيو، جڏهن عثماني سلطنت ان تي قبضو ڪيو، پر 1624ع ۾ صفوين ٻيهر بغداد حاصل ڪيو. صفوي فوج جي شهر ۾ داخل ٿيڻ وقت قتل عام پڻ ٿيو. بغداد 1639ع تائين صفوي اثر هيٺ رهيو، جڏهن سلطان مراد چوٿون 1638ع ۾ شهر ٻيهر فتح ڪيو.

1534ع ۾ بغداد عثمانين هٿان فتح ٿيو[86] ۽ عثماني عراق جي انتظامي گادي بڻيو.[4] عثماني سلطنت جي دور ۾ بغداد جي زوال جو سلسلو جاري رهيو، جنهن جو هڪ سبب شهر جي عثماني حڪمرانن ۽ ايراني صفوين وچ ۾ ڊگهي دشمني هئي؛ صفوي بغداد جي سني حڪمراني کي قبول نه ڪندا هئا. 1623ع کان 1638ع تائين بغداد ٻيهر ايراني حڪمرانيءَ هيٺ رهيو، جنهن کان پوءِ اهو وري عثمانين جي قبضي ۾ آيو.[87]

بغداد مختلف دورن ۾ طاعون ۽ هيضي جي سخت وبائن جو شڪار ٿيو،[88] ۽ ڪجهه وبائن دوران شهر جي آباديءَ جو لڳ ڀڳ ٻه ٽيون حصو ختم ٿيڻ جا ذڪر پڻ ملن ٿا.[89] عثماني انتظام هيٺ شهر پهرين ايالت ۽ پوءِ ولايت جو حصو بڻيو.[90]

هڪ دور ۾ بغداد وچ اوڀر جو سڀ کان وڏو شهر پڻ رهيو.[91] 18هين صديءَ جي پوئين اڌ ۾ مملوڪ حڪومت هيٺ شهر ۾ نسبتاً بحالي آئي.[91] 1831ع ۾ علي رضا پاشا سڌي عثماني حڪمراني ٻيهر بحال ڪئي.[91] 1851ع کان 1852ع ۽ ٻيهر 1861ع کان 1867ع تائين بغداد عثماني سلطنت جي طرفان محمد نامق پاشا جي گورنري هيٺ رهيو.[91] نٽال انسائيڪلوپيڊيا موجب 1907ع ۾ بغداد جي آبادي 185,000 هئي.[91]

بغداد جي ميونسپالٽي 1868ع ۾ قائم ڪئي وئي ۽ ابراهيم الدفتري کي شهر جو پهريون ميئر مقرر ڪيو ويو.[92] 1869ع بغداد جي عثماني دور جي تاريخ ۾ اهم سال هو، ڇاڪاڻ ته ان دور کان هڪ نئين انتظامي ۽ سڌارن واري مرحلي جي شروعات ٿي. ان جا بنياد گورنر مدحت پاشا وڌا، جنهن تنظيمات واري دور ۾ سلطنت پاران منظور ڪيل ڪيترائي انتظامي، قانوني ۽ تعميراتي سڌارا بغداد ۾ لاڳو ڪيا.[92] عثمانين لاءِ بغداد جي فوجي اهميت پڻ وڏي هئي، ۽ شهر ۾ عثماني فوج جي ڇهين ڪور جو هيڊڪوارٽر قائم ڪيو ويو.[92]

19هين صديءَ تائين بغداد يهودي علم ۽ ديني تعليم جو هڪ اهم مرڪز بڻجي ويو.[93] شهر ۾ 6,000 کان وڌيڪ يهودي رهندا هئا ۽ ڪيترائي يشيوه موجود هئا.[93] بغداد جي يهودي آبادي تيزيءَ سان وڌي؛ 1884ع تائين اها لڳ ڀڳ 30,000 ۽ 1900ع تائين اٽڪل 50,000 ٿي وئي، جيڪا شهر جي ڪل آباديءَ جي چوٿين حصي کان به وڌيڪ هئي.[93] هن دور ۾ ڪردستان مان بغداد ڏانهن وڏي پيماني تي يهودي لڏپلاڻ پڻ جاري رهي.[93]

19هين صديءَ جي وچ تائين بغداد جي يهودي مذهبي ڍانچي ۾ هڪ وڏي يشيوه پڻ شامل هئي، جيڪا هڪ وقت ۾ لڳ ڀڳ سٺ ربي تربيت ڪندي هئي.[93] شهر ۾ يهودي مذهبي علم وڏي ترقي ڪئي ۽ ڪيترائي مشهور ربي پيدا ٿيا، جن ۾ يوسف حاييم بن الياس مزال-طوف، جيڪو بن اش حائي جي نالي سان مشهور هو (1834–1909)، ۽ ربي عبدالله سومخ (1813–1889) شامل آهن. هن ئي دور ۾ بغدادي يهودين چين، هندستان ۽ سنگاپور ۾ هڪ ڪامياب واپاري لڏپلاڻي برادري قائم ڪئي.

برٽش لائبريري ۾ 1808 جي بغداد جي ھڪ تصوير جنھن ۾ درياء دجله جي فارس واري پاسي کان ان جو منظر ڏيکاريل آهي

21هين صدي

[سنواريو]

ڪيترن ڏهاڪن تائين لاڳو اقتصادي پابندين سبب بغداد معاشي ۽ شهري جمود جو شڪار رهيو.[94] 1990ع واري ڏهاڪي جي پڄاڻيءَ تائين سرڪاري ڪوششن سان شهر ۾ ڪجهه تعمير نو شروع ٿي.[95] تباهه ٿيل سرڪاري آفيسون، صدارتي محل، پلون ۽ رستا بحال ڪيا ويا.[96] هوائي اڏي کي ٻيهر کوليو ويو ۽ لبنان، شام ۽ اردن سان هوائي اڏامون بحال ٿيون.[96] ايماني مهم دوران ڪيترين مسجدن ۽ اسلامي ادارن جي تعمير ڪئي وئي. 2001ع ۾ بغداد جي ثقافتي ورثي جي بحاليءَ لاءِ هڪ وسيع منصوبو پڻ شروع ڪيو ويو.[97] پراڻين مسجدن، گرجا گهرن، يهودي عبادتگاهن ۽ مندائين جي عبادتگاهن جي مرمت ڪئي وئي، پر جنگ شروع ٿيڻ سان اهي ڪوششون متاثر ٿيون.[98][99][100]

عراق جي مرڪزي بئنڪ جو ٽاور، جيڪو عراقي-برطانوي معمار زها حديد جي خاڪي موجب تعمير هيٺ آهي.
عراق جي مرڪزي بئنڪ جو ٽاور

2003ع کان 2020ع تائين بغداد مسلسل تشدد، بغاوت ۽ دهشتگرد ڪاررواين کان متاثر رهيو.[101] 2003ع ۾ آمريڪا جي اڳواڻيءَ واري اتحاد عراق تي حملو ڪيو.[101] 9 اپريل تي آمريڪي فوجن بغداد تي قبضو ڪيو.[101] فردوس چوڪ ۾ صدام حسين جو مجسمو ڪيرايو ويو، جيڪو سندس حڪومت جي خاتمي جي علامت بڻيو.[102] حڪومت جي خاتمي کان ٿوري عرصي پوءِ عراق ۾ آمريڪي اڳواڻيءَ واري انتظام خلاف بغاوت شروع ٿي.[103] ان دوران ڪجهه هنگاما پڻ ٿيا، جن شهري زندگيءَ ۾ وڌيڪ بي ترتيبي پيدا ڪئي.[104][105]

ڪرد، آشوري، مندائي ۽ يهودي سميت ڪجهه مذهبي ۽ نسلي اقليتن کي اغوا، موت جي ڌمڪين ۽ تشدد کي منهن ڏيڻو پيو.[106] 2 مارچ 2004ع تي عاشوري جي موقعي تي بغداد ۾ انتهائي موتمار بم ڌماڪن مان هڪ ٿيو، جنهن ۾ گهٽ ۾ گهٽ 80 کان 100 ماڻهو مارجي ويا ۽ 200 زخمي ٿيا.[107][108] الائمه پل تي ڀاڄ دوران 965 کان وڌيڪ ماڻهو مارجي ويا. وقت سان تشدد شيعي ۽ سني هٿياربند گروهن ۽ اتحادي فوجن وچ ۾ گهرو ويڙهه جي صورت اختيار ڪئي. شيعي هٿياربند گروهن ۾ مقتدى الصدر جي جيش المهدي ۽ ايران جي حمايت يافته خاص گروهه شامل هئا، جڏهن ته سني باغين ۾ عراق ۾ القاعده سڀ کان نمايان گروهن مان هڪ هو.[106]

2003ع کان اڳ المنصور ضلعو مالدار سني آباديءَ جو اهم علائقو هو، پر جنگ کان پوءِ اهو جلد ئي سني بغاوت جو مضبوط مرڪز بڻجي ويو. شيعي هٿياربند گروهه صدر شهر، ڪاظميه ۽ اولهندي الرشيد ۾ سرگرم هئا، جڏهن ته باب الشرقي جيش المهدي جو مضبوط مرڪز بڻيو.[106] بعد ۾ انهن اوڀر بغداد جي ڀرپاسي وارن ضلعن تائين پڻ پنهنجو اثر وڌايو. 9 نيسان، ڪراده ۽ الرصافه ۾ شيعي آباديءَ ۽ سياسي اثر جو غلبو هو.[106]

2007ع ۾ اتحادي فوجن ۽ عراقي فوج بغداد ۾ ڪيترن باغي گروهن خلاف ڪامياب ڪارروايون ڪيون.[106] 2009ع تائين تشدد جي سطح نمايان طور گهٽجي وئي، ۽ صوبائي چونڊن جي آس پاس وارو دور نسبتاً پرامن رهيو.[106] تنهن هوندي به، اپريل 2009ع جي شروعات ۾ خودڪش ۽ گاڏين ۾ نصب ڌماڪيدار اوزارن جي حملن ۾ ٻيهر واڌ آئي.[106] جنگ بغداد جي ٽرانسپورٽ، بجلي ۽ صفائيءَ واري بنيادي ڍانچي کي وڏي پيماني تي نقصان پهچايو.[101]

جيتوڻيڪ 2011ع ۾ عراق جنگ رسمي طور ختم ٿي، پر عدم استحڪام جاري رهيو. بغداد عرب بهار سان لاڳاپيل احتجاجن کان پڻ متاثر ٿيو. بغاوت 2013ع تائين جاري رهي، جنهن کان پوءِ 2013ع کان 2017ع تائين هڪ ٻي جنگ شروع ٿي. ان دور کان پوءِ به بغداد ۾ ڪجهه وڏا دهشتگرد حملا ٿيا، جن ۾ جنوري 2018ع ۽ جنوري 2021ع جا خودڪش بم ڌماڪا شامل آهن.[109] 3 جنوري 2020ع تي بغداد عالمي ميڊيا جي ڌيان جو مرڪز بڻيو، جڏهن ايراني جنرل قاسم سليماني کي بغداد هوائي اڏي ڀرسان آمريڪي ڊرون حملي ۾ قتل ڪيو ويو.[110]

تعمير نو جي گهڻين ڪوششن جو مرڪز جنگ ۾ سخت متاثر ٿيل شهري بنيادي ڍانچي جي مرمت ۽ بحالي رهيو آهي. خانگي شعبي ذريعي پڻ ڪيترائي ترقياتي منصوبا شروع ڪيا ويا. 2009ع جي آخر ۾ بغداد جي مرڪزي حصي جي ٻيهر تعمير لاءِ هڪ وڏو منصوبو تجويز ڪيو ويو، پر بدعنواني سان لاڳاپيل مسئلن سبب اهو عملي صورت اختيار نه ڪري سگهيو. ان کان پوءِ به استحڪام ۽ شهري بحاليءَ لاءِ ڪيترائي منصوبا شروع ڪيا ويا، جن ۾ تاريخي ماڳن جي مرمت ۽ شاپنگ مالن، هوٽلن ۽ آفيسن جهڙن جديد منصوبن جي تعمير شامل آهي. هوائي اڏي ۽ صدارتي ڪمپليڪس ڀرسان علائقو بغداد جي نئين سيڙپڪاري ۽ شهري واڌ جو اهم مرڪز بڻيو.

ڊسمبر 2015ع ۾ يونيسڪو بغداد کي ادبي تخليقيت جي شعبي ۾ عرب دنيا جو پهريون شهر چونڊيو.[111]

جاگرافي

[سنواريو]
بغداد ۾ الزوراءَ پارڪ
بين الاقوامي خلائي اسٽيشن تان نظر ايندڙ بغداد

بغداد هڪ وسيع هموار ميدان تي واقع آهي، جنهن کي دجله درياهه ٻن حصن ۾ ورهائي ٿو. دجله جي اوڀر واري حصي کي رصافه ۽ اولهه واري حصي کي الڪرَخ چيو وڃي ٿو. شهر جي اڪثر زمين هموار ۽ هيٺاهين آهي ۽ چوٿين دور جي درياهي تلڇٽن مان ٺهيل آهي، ڇاڪاڻ ته دجله جي وقت بوقت ايندڙ وڏين ٻوڏن هن علائقي جي ارضياتي بناوت تي اثر وڌو آهي. دياله درياهه دجله جي هڪ شاخ آهي، جيڪا شهر جي ڏکڻ اوڀر کان وهي ٿي ۽ بغداد جي اوڀر وارن مضافاتي علائقن جي ڀرسان گذري ٿي.

بغداد بصري کان 529.8 ڪلوميٽر (329.2 mi) اتر اولهه، موصل کان 402.9 ڪلوميٽر (250.4 mi) ڏکڻ، اربيل کان 366.8 ڪلوميٽر (227.9 mi) ڏکڻ ۽ ڪربلا کان 103.8 ڪلوميٽر (64.5 mi) اتر اوڀر ۾ واقع آهي.[112] شهر جي ڏکڻ ۾ محموديه واقع آهي، جنهن کي بغداد ڏانهن ڏکڻ کان ايندڙ اهم داخلي رستو سمجهيو وڃي ٿو.

بغداد مان وهندڙ دجله درياهه جو پانورامي منظر

آبهوا

[سنواريو]

بغداد ۾ گرم ريگستاني آبهوا آهي، جيڪا ڪوپن آبهوا درجابندي موجب BWh درجي ۾ اچي ٿي. هتي اونهارا انتهائي گرم، ڊگها ۽ خشڪ، جڏهن ته سيارا معتدل کان ٿڌڙا، ٿورڙا آلا ۽ مختصر هوندا آهن. جون کان آگسٽ تائين سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد 44 °C (111 °F) تائين پهچي ٿو ۽ گهڻي اس سبب موسم سخت گرم رهي ٿي. هن عرصي ۾ برسات جا واقعا تمام گهٽ رڪارڊ ٿيا آهن ۽ ڪنهن به اهڙي واقعي ۾ برسات 1 mm (0.04 in) کان وڌيڪ نه رهي آهي.[113] اونهاري ۾ رات جو به گرمي پد گهٽ ئي 24 °C (75 °F) کان هيٺ وڃي ٿو. بغداد ۾ سڀ کان وڌيڪ رڪارڊ ٿيل گرمي پد 51.8 °C (125.2 °F) هو، جيڪو 28 جولاءِ 2020ع تي رڪارڊ ڪيو ويو.[114][115] بغداد جي ڏکڻ عراق جي دلدلن ۽ فارسي نار جي سامونڊي ڪنارن کان فاصلي سبب اونهاري ۾ گهم عام طور 50 سيڪڙو کان گهٽ رهي ٿي. اولهه جي ريگستاني علائقن مان ايندڙ مٽيءَ جا طوفان پڻ اونهاري ۾ عام آهن.

سياري ۾ بغداد جي گرمي پد پڻ گرم ريگستاني آبهوا جي خاصيتن مطابق هوندو آهي. ڊسمبر کان فيبروري تائين سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد 16 to 19 °C (61 to 66 °F) جي وچ ۾ رهي ٿو، جڏهن ته ڪجهه ڏينهن تي اهو 21 °C (70 °F) کان به مٿي وڃي سگهي ٿو. شمارياتي طور سال ۾ ڪجهه ڀيرا رات جو گرمي پد نقطه انجماد کان هيٺ به وڃي ٿو.[116]

سالياني برسات جو وڏو حصو نومبر کان مارچ جي وچ ۾ پوي ٿو. سراسري سالياني برسات لڳ ڀڳ 150 mm (5.91 in) آهي، جڏهن ته مختلف سالن ۾ اها وڌ ۾ وڌ 338 mm (13.31 in) ۽ گهٽ ۾ گهٽ 37 mm (1.46 in) پڻ رڪارڊ ٿي آهي.[113] 11 جنوري 2008ع تي بغداد ۾ لڳ ڀڳ هڪ صديءَ کان پوءِ هلڪي برفباري رڪارڊ ڪئي وئي.[117] 11 فيبروري 2020ع تي شهر ۾ ٻيهر برفباري ٿي ۽ ڪيترن علائقن ۾ برف جمع ٿي وئي.[118]

موسمي رڪارڊ : بغداد (1991–2020 جا معمول)
مھينو جنور: فبرو: مارچ اپريل مئي جون جولاء آگسٽ سيپ: آڪٽو: نومبر ڊسمبر سال
وڌ ۾ وڌ رڪارڊ°C (°F) 24.8
(76.6)		 28.2
(82.8)		 36.6
(97.9)		 42.0
(107.6)		 46.7
(116.1)		 49.6
(121.3)		 51.8
(125.2)		 50.0
(122)		 48.4
(119.1)		 40.2
(104.4)		 35.6
(96.1)		 25.3
(77.5)		 51.8
(125.2)
اوچي پد جي
سراسري°C (°F)		 16.2
(61.2)		 19.3
(66.7)		 24.5
(76.1)		 30.5
(86.9)		 37.1
(98.8)		 42.2
(108)		 44.7
(112.5)		 44.5
(112.1)		 40.3
(104.5)		 34.0
(93.2)		 23.9
(75)		 18.0
(64.4)		 30.6
(87.1)
روزاني سراسري°C (°F) 10.0
(50)		 12.8
(55)		 17.5
(63.5)		 23.4
(74.1)		 29.5
(85.1)		 33.4
(92.1)		 35.8
(96.4)		 35.3
(95.5)		 31.2
(88.2)		 25.1
(77.2)		 16.5
(61.7)		 11.7
(53.1)		 23.52
(74.33)
گھٽ پد جي
سراسري°C (°F)		 4.7
(40.5)		 6.5
(43.7)		 10.5
(50.9)		 15.7
(60.3)		 21.1
(70)		 24.9
(76.8)		 26.9
(80.4)		 26.2
(79.2)		 22.2
(72)		 17.2
(63)		 10.2
(50.4)		 6.0
(42.8)		 14.9
(58.8)
گھٽ ۾ گھٽ
رڪارڊ°C (°F)		 −11.0
(12.2)		 −10.0
(14)		 −5.5
(22.1)		 −0.6
(30.9)		 8.3
(46.9)		 14.6
(58.3)		 22.4
(72.3)		 20.6
(69.1)		 15.3
(59.5)		 6.2
(43.2)		 −1.5
(29.3)		 −8.7
(16.3)		 −11.0
(12.2)
سراسري پرسپييئيشن mm (انچ) 24.6
(0.969)		 16.6
(0.654)		 15.7
(0.618)		 16.2
(0.638)		 3.3
(0.13)		 0.0
(0)		 0.0
(0)		 0.0
(0)		 0.1
(0.004)		 7.6
(0.299)		 23.6
(0.929)		 17.0
(0.669)		 124.7
(4.91)
سراسري مينھن 5 5 6 4 2 0 0 0 0 1 5 6 34
نسبتي گھم جي سراسري

(%)

 69.1 58.9 48.7 41.1 31.4 24.4 23.8 25.7 30.9 41.6 57.9 68.0 43.46
اس جي ماھوار
وقت جي سراسري		 192.2 203.4 244.9 255.0 300.7 348.0 347.2 353.4 315.0 272.8 213.0 195.3 3,240.9
Source #1: عالمي موسمياتي تنظيم (برسات وارن ڏينهن جا انگ 1976–2008)[119][120]

ذريعو #2: Climate & Temperature[121][122]

حڪمراني

[سنواريو]
گرين زون ۾ هڪ سرڪاري عمارت

انتظامي طور بغداد محافظو قضائن ۾ ورهايل آهي، جيڪي اڳتي ناحين ۾ ورهايل آهن.[123] ميونسپل سطح تي محافظو 9 ميونسپالٽين ۾ ورهايل آهي، جيڪي مقامي معاملن جا ذميوار آهن.[123] علائقائي خدمتون، تنهن هوندي به، هڪ ميئر جي نگرانيءَ هيٺ هم آهنگ ۽ سرانجام ڏنيون وڃن ٿيون، جيڪو ميونسپالٽين جي ڪم جي نگراني ڪري ٿو.[123] محافظي جي پاليسين بابت ذميواري محافظي ڪائونسل وٽ هوندي آهي.[123] شهر جون اهي سرڪاري انتظامي ورهاستون ميونسپل خدمتن جي فراهميءَ لاءِ انتظامي مرڪزن طور ڪم ڪنديون هيون، پر 2003ع تائين انهن جو ڪو سياسي ڪردار نه هو.[123]

اپريل 2003ع کان آمريڪي ڪنٽرول هيٺ اتحادي عبوري اختيار مقامي انتظامي ادارن لاءِ نوان سياسي ڪم ٺاهڻ جو عمل شروع ڪيو.[123] شروعات ۾ ڌيان سرڪاري پاڙن اندر پاڙي وارين ڪائونسلن جي چونڊ تي ڏنو ويو، جن جا ميمبر پاڙي جي گڏجاڻين ذريعي چونڊيا ويندا هئا.[123] اتحادي عبوري اختيار هر پاڙي ۾ گڏجاڻين جو سلسلو منعقد ڪيو ته جيئن مقامي حڪومت جو طريقو، چونڊن جو عمل ۽ رهواسين جي شرڪت بابت ڄاڻ ڏني وڃي.[123]

هر پاڙي جو عمل هڪ آخري گڏجاڻيءَ تي ختم ٿيندو هو، جتي نئين پاڙي ڪائونسل جا اميدوار پنهنجو تعارف ڪرائيندا هئا ۽ پاڙيسرين کان ووٽ گهُرندا هئا.[123] جڏهن 88 پاڙي ڪائونسلون قائم ٿي ويون ته هر ڪائونسل پنهنجي ميمبرن مان نمائندا چونڊي شهر جي نون ضلعي ڪائونسلن مان هڪ ڏانهن موڪليا.[123] هر ضلعي ڪائونسل ۾ پاڙن جي نمائندگيءَ جو انگ انهن جي آباديءَ جي تناسب سان مقرر ڪيو ويو.[123] ان کان پوءِ نون ضلعي ڪائونسلن پنهنجي ميمبرن مان نمائندا چونڊي 37 رڪني بغداد شهري ڪائونسل ۾ موڪليا.[123] بعد ۾ سرڪاري پاڙن جو انگ وڌائي 89 ڪيو ويو.[123]

مقامي حڪومت جي هن ٽن سطحن واري نظام ذريعي بغداد جي رهواسين کي پاڙي، ضلعي ۽ پوءِ شهري ڪائونسل ذريعي مرڪزي حڪومت سان نمائندگيءَ جو رابطو ڏنو ويو.[123] ساڳيو طريقو بغداد شهر کان ٻاهر محافظي جي ٻين آبادين ۾ به نمائنده ڪائونسلون قائم ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو ويو.[123] اتي 20 پاڙن (ناحيه) مان مقامي ڪائونسلون چونڊيون ويون ۽ انهن ڪائونسلن پنهنجي ميمبرن مان نمائندا چونڊي ڇهن ضلعي ڪائونسلن (قضا) ۾ موڪليا.[123]

شهر اندر واري نظام وانگر، ضلعي ڪائونسلن وري پنهنجي ميمبرن مان نمائندا چونڊي 35 رڪني بغداد علائقائي ڪائونسل ۾ موڪليا. بغداد محافظي لاءِ مقامي حڪومتي نظام قائم ڪرڻ جو پهريون قدم بغداد صوبائي ڪائونسل جي چونڊ هو. اڳئين طريقي موجب صوبائي ڪائونسل جا نمائندا هيٺين ڪائونسلن مان، انهن ضلعن جي آباديءَ جي تناسب سان، چونڊيا ويا جن جي هو نمائندگي ڪندا هئا. 41 رڪني صوبائي ڪائونسل فيبروري 2004ع ۾ ڪم شروع ڪيو ۽ جنوري 2005ع جي قومي چونڊن تائين جاري رهي، جنهن کان پوءِ نئين صوبائي ڪائونسل چونڊي وئي.

127 الڳ ڪائونسلن تي ٻڌل هي نظام بظاهر پيچيده لڳي سگهي ٿو، پر بغداد محافظي ۾ لڳ ڀڳ ست ملين ماڻهو رهن ٿا. سڀ کان هيٺين سطح تي هر پاڙي ڪائونسل سراسري طور 75,000 ماڻهن جي نمائندگي ڪندي هئي. نَو ضلعي صلاحڪاري ڪائونسلون هي هيون:[123]

اهي نَو ضلعا اڳتي 89 ننڍن پاڙن ۾ ورهايل آهن، جيڪي مٿين ضلعن مان ڪنهن هڪ جو حصو ٿي سگهن ٿا. انهن پاڙن ۾ الغزاليه، العامريه، الدوره، ڪراده، الجاديه، الحبناء، زيونه، السيديه، السعدون، الشعله، المحموديه، باب المعظم، البياع، الزعفرانيه، حي اور، الشعب، حي الجامعه، العدل، الخضراء، حي الجهاد، حي العامل، حي آور، الحريه، حيدر خانه، حي الشرطه، يرموڪ، جسر دياله، ابو دشير، الميدان، راغبه خاتون، عرب جبور، الفضل، العبيدي، الوشاش، الوزيريه ۽ البطاويين شامل آهن.

مشهور رستا

[سنواريو]
پراڻي بغداد جو حصو المتنبي گهٽي، جيڪا بغداد ۾ ڪتابن جي وڪري جو اهم مرڪز آهي ۽ عباسي دور جي شاعر المتنبي جي نالي پٺيان نالو رکيل اٿس.
ابو نواس گهٽي

آبادي

[سنواريو]

2015ع ۾ بغداد جي آباديءَ جو ڪاٿو 72 لک 20 هزار لڳايو ويو، جڏهن ته ان جي ڀرپاسي واري ميٽروپوليٽن علائقي جي آبادي لڳ ڀڳ 1 ڪروڙ 5 لک ڄاڻائي وئي.[6] قاهره کان پوءِ بغداد عرب دنيا جو ٻيو نمبر وڏو شهر ۽ وچ اوڀر جو چوٿون نمبر وڏو ميٽروپوليٽن علائقو آهي، جيڪو استنبول کان پوءِ واري درجي ۾ اچي ٿو.[6] 21هين صديءَ جي شروعات ۾ لڳ ڀڳ 15 لک ماڻهو بغداد ڏانهن لڏي آيا.[6] 2013ع کان 2017ع واري گهرو ويڙهه ۽ 2014ع ۾ اسلامي رياست جي حملي سبب لکين اندروني طور بي گهر ٿيل عراقي بغداد ڏانهن پناهه وٺڻ لاءِ لڏي آيا.[6]

نسلي جوڙجڪ

[سنواريو]
بغداد جي سيدة النجاة گرجاگھر ۾ عبادت ڪندي آشوري

بغداد جي آباديءَ جي وڏي اڪثريت عراقي عربن تي مشتمل آهي، جڏهن ته اقليتي نسلي گروهن ۾ ڪرد، فيلي، ترڪمان، آشوري، ڪاوليه، چرڪسي، مندائي ۽ آرمينيائي شامل آهن.[6][132][133] 2003ع کان پوءِ جي واقعن بغداد جي نسلي جوڙجڪ تي نمايان اثر وڌو آهي.[134]

2003ع ۾ بغداد ۾ لڳ ڀڳ 500,000 ڪرد رهندا هئا، جڏهن ته 2016ع تائين انهن جو انگ گهٽجي لڳ ڀڳ 300,000 رهجي ويو هو.[134] انهن مان لڳ ڀڳ 150,000 شيعا هئا، جن مان گهڻا لري نسل سان واسطو رکندڙ هئا.[135] بغداد جو اهم ڪرد پاڙو شهر جي مرڪزي حصي ۾ واقع آهي، جنهن کي عقد الأكراد، يعني ”ڪردن جو پاڙو“ سڏيو وڃي ٿو.[136] هتي 200 کان وڌيڪ ڪرد خاندان رهن ٿا، جيڪي ڪيترن ئي نسلن کان هن علائقي ۾ آباد آهن.[137][138]

بغداد جا عيسائي گهڻو ڪري نسلي طور آشوري ۽ آرمينيائي آهن.[139] 20هين صديءَ جي وچ ڌاري اتر عراق ۽ ايران مان آشورين بغداد ڏانهن لڏپلاڻ شروع ڪئي.[139][140][141] شهر جو تاريخي ”آشوري پاڙو“ الدوره هو، جتي 2003ع ۾ لڳ ڀڳ 150,000 آشوري آباد هئا، جيڪي ان وقت راڄڌانيءَ جي ڪُل آباديءَ جو 3 سيڪڙو کان وڌيڪ هئا.[142]

هن برادريءَ کي القاعده ۽ ٻين باغي گروهن طرفان اغوا، موت جون ڌمڪيون، ڀڃ ڊاهه ۽ گهرن کي باهيون ڏيڻ جهڙين ڪاررواين کي منهن ڏيڻو پيو.[142] 2014ع جي آخر تائين الدوره ۾ رڳو لڳ ڀڳ 1,500 آشوري رهجي ويا هئا، جڏهن ته ڪجهه ٻيا ڪراده ضلعي ۾ رهندا هئا.[142] جنگ کان اڳ عراق ۾ لڳ ڀڳ 25,000 آرمينيائي رهندا هئا، جن جي اڪثريت بغداد ۾ آباد هئي.[141] جيتوڻيڪ آرمينيائي آباديءَ ۾ گهٽتائي آئي آهي، تنهن هوندي به بغداد اڃا تائين عراق جي سڀ کان وڏي آرمينيائي برادري جو گهر آهي، جيڪا خاص طور باب الشرقي واري آرمينيائي پاڙي ۾ آباد آهي.[143]

بغداد ۾ اندازاً 60,000 عراقي ترڪمان رهن ٿا، جن جون نمايان آباديون اعظميه ۽ راغبه خاتون جي پاڙن ۾ آهن.[144][145][146] شهر ۾ هڪ چرڪسي پاڙو پڻ موجود آهي، جتي عراق جي سڀ کان وڏي چرڪسي برادري آباد آهي.[147][148][149]

بغداد جي ميٽروپوليٽن علائقي ۽ ڀرپاسي واري محافظي ۾ ڪاوليه، افريقي عراقي، چيچن ۽ ٻيا نسلي گروهه پڻ آباد آهن.[150][151][152]

مذهب

[سنواريو]
الخلفاء مسجد، جيڪا بنياد رکجڻ جي تاريخ موجب بغداد جي سڀ کان پراڻي اڄ تائين قائم مسجد آهي (908ع)، ان جي ڀرسان سينٽ جوزف جو لاطيني گرجاگھر (1871ع)؛ تصوير 1964ع جي آهي.

بغداد جي آباديءَ جي اڪثريت مسلمان آهي، جڏهن ته عيسائي، يزيدي، يهودي ۽ مندائي پڻ شهر ۾ آباد آهن.[153] شهر ۾ مسجدون، گرجاگھر، يهودي عبادتگاهون ۽ مندائين جون عبادتگاهون سميت ڪيترائي مذهبي مرڪز موجود آهن.[153] تاريخي طور بغداد ۾ سني آباديءَ جي اڪثريت هئي، پر 21هين صديءَ جي شروعات تائين شهر جي لڳ ڀڳ 52 سيڪڙو آبادي شيعه هئي.[6] عراق جي مجموعي آباديءَ ۾ سني مسلمانن جو تناسب لڳ ڀڳ 29 کان 34 سيڪڙو آهي ۽ ملڪ جي اولهندي ۽ اترين حصن ۾ انهن جي اڪثريت برقرار آهي.[154] 2003ع تائين بغداد جي لڳ ڀڳ 20 سيڪڙو آبادي اهڙن خاندانن تي مشتمل هئي، جن ۾ شيعن ۽ سنين وچ ۾ شاديون ٿيل هيون.[154][6] 2006ع کان 2008ع واري گهرو ويڙهه ۽ عراق تي قبضي دوران سني ۽ شيعه هٿياربند گروهن جي ويڙهه سبب بغداد جي ڪيترن پاڙن مان سني آبادي لڏپلاڻ ڪرڻ تي مجبور ٿي، جنهن سان شهر جي مذهبي جاگرافي ۾ نمايان تبديلي آئي.[6] اڄ ڪيترائي پاڙا مڪمل يا گهڻو ڪري سني يا شيعه آهن، جڏهن ته يرموڪ جهڙا ڪجهه علائقا اڃا به مذهبي طور گڏيل آهن.

بغداد جي عيسائي برادري گهڻو ڪري ڪلدياني ڪيٿولڪ چرچ ۽ سرياني ڪيٿولڪ چرچ سان لاڳاپيل آهي.[155] شهر ۾ اوڀر جو آشوري چرچ ۽ سرياني آرٿوڊوڪس چرچ جي پڻ نمايان موجودگي آهي، جڏهن ته عراق جون سڀ کان وڏيون آرمينيائي اپوسٽولڪ ۽ پروٽيسٽنٽ برادريون پڻ بغداد ۾ آهن.[156] بغداد ڪلدياني ڪيٿولڪ چرچ جو مرڪزي هيڊڪوارٽر پڻ آهي، جنهن جي مذهبي نشست اسان جي ڏکن واري خاتون جو گرجاگھر ۾ آهي،[157] جڏهن ته قديم اوڀر جو چرچ جي مذهبي نشست ورجن گرجاگھر ۾ آهي.[155]

2003ع جي عراق جنگ کان اڳ بغداد ۾ لڳ ڀڳ 300,000 کان 800,000 عيسائي رهندا هئا،[158][155] جيڪي خاص طور ڪراده ۽ الدوره جهڙن پاڙن ۾ مرڪوز هئا؛ الدوره ۾ اٽڪل 150,000 عيسائي رهندا هئا.[159] 2003ع کان پوءِ وڏي انگ ۾ عيسائي بي گهر ٿيا، جڏهن ته موصل تي داعش جي قبضي کان پوءِ ڪيترائي ٻيا عيسائي بغداد ڏانهن به لڏي آيا. موجوده اندازن موجب بغداد ۾ لڳ ڀڳ 100,000 عيسائي رهن ٿا، جيڪي گهڻو ڪري ڪراده ۽ المنصور ۾ آباد آهن.[160][161]

بغداد ڪنهن وقت دنيا جي اهم ترين يهودي برادرين مان هڪ جو گهر هو.[162] 1948ع ۾ شهر ۾ لڳ ڀڳ 150,000 يهودي رهندا هئا، جيڪي بغداد جي ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ 33 سيڪڙو هئا.[163] سياسي ۽ سماجي دٻاءَ سبب گهڻا يهودي عراق ڇڏي ويا.[164] 1948ع کان پوءِ به لڳ ڀڳ 100,000 يهودي عراق ۾ رهجي ويا هئا، پر سندن تعداد بعد ۾ مسلسل گهٽجندو ويو.[165] صدام حسين جي دور ۾ عراق جي لڳ ڀڳ 15,000 يهودين مان اڪثريت بغداد ۾ رهندي هئي. ان دور ۾ سفر جون پابنديون نرم ٿيڻ کان پوءِ ڪيترن يهودين ٻاهرين ملڪن ڏانهن لڏپلاڻ ڪئي.[164] 2003ع تائين عراق ۾ لڳ ڀڳ 1,500 يهودي رهجي ويا هئا، جن مان گهڻا بغداد ۾ هئا، پر جنگ کان پوءِ سندن تعداد تيزيءَ سان گهٽجي ويو.[164] ڪجهه اندازن موجب اڄ به بغداد ۾ لڳ ڀڳ 160 يهودي غيرنمايان نموني رهن ٿا، خاص طور البطاويين ۽ الشورجه جي پراڻن يهودي پاڙن ۾.[166][167]

تاريخي طور شهر ۾ 60 کان وڌيڪ يهودي عبادتگاهون، قبرستان ۽ زيارتگاهون موجود هيون، جن مان گهڻا 2003ع کان اڳ تائين محفوظ هئا.[166] جنگ کان پوءِ انهن مان ڪيترن ماڳن جي حالت خراب ٿي وئي، ۽ اڄ رڳو ڪجهه اهم هنڌ، جهڙوڪ مئير تاويگ عبادتگاهه ۽ الحبيبيه يهودي قبرستان، باقي بچيا آهن.[166][168]

عماره ۽ بصرو جهڙن روايتي آباد علائقن کان ٻاهر مندائي بغداد ۾ پڻ رهن ٿا.[169] 20هين صديءَ جي آخر تائين بهتر معاشي ۽ سماجي موقعن جي ڳولا ۾ ڪيترائي مندائي بغداد منتقل ٿيا.[169] انهن جي وڏي آبادي خاص طور القادسيه ۽ دوره وارن علائقن ۾ رهي ٿي، جيڪي سندن عبادتگاهن ۽ ثقافتي مرڪزن جي ويجهو آهن.[169] 2003ع کان پوءِ مندائين جي خلاف ٿيندڙ ظلمن ۾ پڻ نمايان تبديليون آيون.[169]

بغداد ۾ بهائين ۽ سکن جون پڻ ننڍيون برادريون موجود آهن.[170] بغداد جا سک گهڻو ڪري هندستاني نسل سان تعلق رکن ٿا.[6] 2003ع کان اڳ هندستان مان سک ياتري پڻ باقاعدگيءَ سان بغداد جو دورو ڪندا هئا.[6]

معيشت

[سنواريو]
بغداد جي مرڪزي ڪاروباري علائقي جو منظر

بغداد عراق جو اهم واپاري ۽ مالي مرڪز آهي. شهر ۾ ملڪ جي لڳ ڀڳ 22 سيڪڙو آبادي رهي ٿي ۽ اهو عراق جي مجموعي گهريلو پيداوار جو لڳ ڀڳ 40 سيڪڙو پيدا ڪري ٿو.[171] بغداد ترڪي، شام، هندستان ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا وچ ۾ واپاري رستن سان ڳنڍيل آهي.[172] راڄڌاني هجڻ سبب شهر ۾ سرڪاري ادارا ۽ رياستي ڪمپنيون وڏي تعداد ۾ موجود آهن، جيڪي روزگار جا اهم ذريعا آهن.[172] عراق جو سرڪاري تعليمي نظام تاريخي طور بعثي سوشلسٽ نظرين جي اثر هيٺ سرڪاري شعبي ۾ روزگار لاءِ ماڻهن کي تيار ڪرڻ تي زور ڏيندو رهيو آهي.[173] 2003ع کان پوءِ سرڪاري شعبو روزگار جا ڪافي موقعا پيدا ڪرڻ ۾ ڏکيائين جو شڪار رهيو، جڏهن ته خانگي شعبي جي واڌ به محدود رهي، جنهن سبب ڪجهه ڪمپنين ۾ پرڏيهي افرادي قوت تي دارومدار وڌيو.[173] ان مسئلي کي منهن ڏيڻ لاءِ مختلف غير سرڪاري تنظيمون شهر ۾ ڪاروباري انڪيوبيشن مرڪز قائم ڪري رهيون آهن.[174]

بغداد عراق جي ڪيترين اهم ڪمپنين ۽ ادارن جو هيڊڪوارٽر آهي، جن ۾ عراق نيشنل آئل ڪمپني، اسٽيٽ آرگنائيزيشن فار مارڪيٽنگ آف آئل ۽ عراقي ايئرويز شامل آهن.[172] شهر ۾ وڏيون بيمه ڪمپنيون ۽ بئنڪون پڻ موجود آهن، جن ۾ عراق جي مرڪزي بئنڪ، رافدين بئنڪ ۽ رشيد بئنڪ شامل آهن. ان کان علاوه فرسٽ ابوظهبي بئنڪ، فرانسا بئنڪ ۽ سعودي نيشنل بئنڪ جا علائقائي مرڪز پڻ بغداد ۾ آهن.[175] هنيويل، شيل، جنرل اليڪٽرڪ، سلام ايئر ۽ رابرٽ بوش گمب جهڙين گهڻ قومي ڪمپنين پڻ شهر ۾ علائقائي مرڪز قائم ڪيا آهن.[175] بغداد ۾ عراق اسٽاڪ ايڪسچينج پڻ واقع آهي، جيڪو 1992ع ۾ قائم ٿيو. انهن مان گهڻا مالي ۽ ڪاروباري ادارا الرشيد گهٽي، ڪراده ۽ المنصور جي علائقن ۾ مرڪوز آهن.[172]

بغداد ماضيءَ ۾ پنهنجي گهڻي ثقافتي ورثي سبب علائقي جي اهم سياحتي منزلن مان هڪ هو.[176] جنگين سبب سياحت ۾ وڏي گهٽتائي آئي، پر تازن سالن ۾ شهر ۾ سياحتي سرگرمين جي ڪجهه بحالي ڏٺي وئي آهي، جيتوڻيڪ ڪيترائي مسئلا اڃا برقرار آهن.[177] بغداد ۾ ڪيترائي تاريخي، سائنسي ۽ فني عجائب گهر موجود آهن.[178][179]

2003ع کان پوءِ بغداد ۾ مذهبي سياحت ۾ واڌ ٿي آهي. الڪاظميه مسجد، ابو حنيفه مسجد، عبدالقادر گيلاني جو مقبرو ۽ براثا مسجد جهڙا مذهبي ماڳ خاص طور ايران، پاڪستان ۽ هندستان مان ايندڙ زائرين کي متوجه ڪن ٿا، جڏهن ته غير مذهبي سياحن جو وڏو حصو ترڪي، فرانس ۽ آمريڪا مان اچي ٿو.[180] اندازي موجب هر سال لڳ ڀڳ ڏهه لک ماڻهو مذهبي مقصدن لاءِ بغداد جو دورو ڪن ٿا.[180] انهن زائرين ۾ شيعه ۽ سني مسلمان ٻئي شامل آهن.[181]

شهر ۾ قالين، چمڙي ۽ ڪپڙي جون صنعتون، مختلف ورڪشاپ، سيمينٽ ۽ تمباڪو جا ڪارخانا موجود آهن.[182] صنعتي علائقا شهر جي مرڪز کان ٻاهرين ۽ مضافاتي حصن تائين پکڙيل آهن، جن ۾ تاجي ۽ اتر بغداد جا علائقا شامل آهن.[182] بغداد ۾ صارفين ۽ صنعتي ضرورتن لاءِ مختلف شيون تيار ڪيون وڃن ٿيون، جن ۾ پروسيس ٿيل خوراڪ ۽ مشروبات، ڪپڙا، جوتا، ڪاٺ جون شيون، فرنيچر، ڪاغذ ۽ ڇپيل مواد، سرون، ڪيميائي شيون، پلاسٽڪ، برقي سامان ۽ ڌاتو توڙي غير ڌاتي شيون شامل آهن.[182] بغداد جي ڏکڻ اوڀر ۾ واقع بسمايه ۾ دنيا جي وڏين اڳ تيار ٿيل تعميراتي حصن جي ڪارخانن مان هڪ واقع آهي.[175] زرعي طور شهر ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ کجين جا باغ پکڙيل آهن، جڏهن ته مقامي آباديءَ جو هڪ حصو مختلف فصلن جي پوک سان لاڳاپيل آهي.[175]

بغداد ۾، بابل، ڪربلا ۽ قادسيه جهڙن ٻين صوبن وانگر، ايلومينيم، سيرامڪ خام مال، نڪل، مينگنيز ۽ ڪروميم جهڙن معدني وسيلن جي موجودگيءَ بابت رپورٽون ڏنيون ويون آهن، پر انهن ذخيرن جي صحيح مقدار اڃا طئي نه ڪئي وئي آهي، ڇاڪاڻ ته اهي دريافتون نسبتاً تازيون آهن ۽ مقامي فني وسيلن ۽ تجربي جون حدون موجود آهن.[175]

اوڀر بغداد ۾ هڪ تيل جو ميدان پڻ واقع آهي.[183] شروعاتي طور ان ۾ تيل جي مقدار کي محدود سمجهيو ويو، پر کوٽائيءَ کان پوءِ معلوم ٿيو ته ذخيرا پهرين اندازن کان وڌيڪ آهن ۽ انهن جون واڌايون اتر ۾ صلاح الدين ۽ ڏکڻ ۾ واسط تائين پکڙيل آهن.[183] شهر ۾ الدوره علائقي ۾ دوره آئل ريفائنري پڻ واقع آهي، جيڪا پيداوار جي لحاظ کان عراق جي وڏين تيل صاف ڪرڻ وارين سهولتن مان هڪ آهي.[175] ان جي روزاني پيداوار 200,000 barrels (32,000 m3) کان وڌيڪ ڄاڻائي وئي آهي، جڏهن ته ترقياتي ڪم کان پوءِ ان جي پيداوار بابت مختلف اندازا پڻ ڏنا ويا آهن.[175]

عراق جي تعمير نو سان لاڳاپيل گهڻيون ڪوششون بغداد جي سخت متاثر ٿيل شهري بنيادي ڍانچي جي بحالي ۽ مرمت تي مرڪوز رهيون آهن.[184] خانگي شعبي سان لاڳاپيل منصوبن ۾ بغداد رينيسانس منصوبو، سندباد هوٽل ڪمپليڪس ۽ ڪانفرنس سينٽر ۽ عراق جي مرڪزي بئنڪ جو ٽاور شامل آهن. ان کان سواءِ رومانٽڪ آئيلينڊ ۽ بغداد گيٽ جهڙا منصوبا پڻ تجويز ڪيا ويا.[185][186] ڪيترائي منصوبا بدعنواني ۽ انتظامي مسئلن سبب به متاثر ٿيا آهن.[187]

CNBC سان منسوب هڪ رپورٽ موجب بغداد لاءِ لڳ ڀڳ 150 تفريحي منصوبا رٿيل هئا.[188] انهن مان ڪيترائي سرڪاري پاليسين ۽ انتظامي دير سبب متاثر ٿيا.[188] بغداد ۾ هر سال ڪيترائي نوان سياحتي ڪمپليڪس پڻ کوليا ويا آهن، جن مان ڪجهه جو ايراضي 20,000 چورس ميٽرs (4.9 ايڪڙ) تائين ۽ وڏن منصوبن جو ايراضي 50,000 چورس ميٽرs (12 ايڪڙ) کان به وڌيڪ آهي. انهن منصوبن جو مقصد واپار ۽ سياحت کي گڏيل سيڙپڪاري ماڊل طور ترقي ڏيڻ آهي.[188]

تازن سالن ۾ بغداد جديد معاشي رجحانن کي پڻ اختيار ڪيو آهي، جن ۾ نون ڪاروبارن لاءِ مرڪز، آفيس جايون ۽ ڪاروباري انڪيوبيشن مرڪز قائم ڪرڻ سان گڏ بغداد مال ۽ دجله وليج جهڙن شاپنگ مالن جي ترقي شامل آهي.[174]

آمدرفت

[سنواريو]
2024ع ۾ بغداد جي هڪ شاهراهه

بغداد ۾ وڏي پيماني وارو عوامي آمدرفت جو نظام محدود آهي ۽ ٽيڪسي شهر ۾ آمدرفت جو اهم ذريعو آهن. گهٽ ۾ گهٽ 2003ع کان بغداد جا رستا شديد ٽرئفڪ جام لاءِ مشهور رهيا آهن.[189] 2021ع ۾ پارليامينٽ جي ميمبر جاسم البخاتي موجب بغداد جا رستا لڳ ڀڳ 700,000 گاڏين جي گنجائش لاءِ ٺاهيا ويا هئا، جڏهن ته انهن تي گاڏين جو انگ 25 کان 30 لک تائين پهچي چڪو هو.[190] ان جو هڪ سبب 2003ع کان پوءِ گاڏين جي درآمد ۾ وڏي واڌ پڻ آهي.[190]

ٽرئفڪ جام کان بچڻ لاءِ دجله درياهه تي ٻيڙين وسيلي آمدرفت پڻ مقبول ٿي آهي، ڇاڪاڻ ته درياهه پار ڪرڻ لاءِ ٻيڙين جو استعمال مسافرن جو وقت بچائي سگهي ٿو.[191] خانگي ادارا پڻ شهر جي آمدرفت واري نظام کي بهتر ڪرڻ لاءِ ڪم ڪري رهيا آهن.[192][193]

الڪرَخ ۽ الرصافه کي ملائيندڙ اهم پلن ۾ 14 جولاءِ پل، الائمه پل ۽ الصرافيه پل شامل آهن.[194] 2023ع ۾ اختيارين بغداد ۾ 19 نيون پلون تعمير ڪرڻ جو منصوبو اعلان ڪيو، جيڪو جنگ کان پوءِ شهر جي تعمير نو جي ڪوششن جو حصو آهي، ڇاڪاڻ ته جنگ دوران ڪيترين پلن کي نقصان پهتو هو.[194]

گهٽيون، شاهراهون ۽ رستا بغداد جي آمدرفت واري نيٽ ورڪ جو اهم حصو آهن.[195] السعدون گهٽي تحرير چوڪ کان المسبح تائين پکڙيل آهي. ابو نواس گهٽي دجله جي ڪناري سان جمهوريه پل کان 14 جولاءِ معلق پل تائين هلي ٿي، جڏهن ته دمشق گهٽي دمشق چوڪ کان بغداد هوائي اڏي وارو رستو تائين وڃي ٿي.[195] حله روڊ يرموڪ وسيلي اتر کان بغداد ۾ داخل ٿئي ٿو. المتنبي گهٽي ڪيترن ڪتاب گهرن لاءِ مشهور آهي ۽ ان جو نالو ڏهين صديءَ جي شاعر المتنبي جي نالي پٺيان رکيو ويو آهي، جڏهن ته خلفاء گهٽي ۾ ڪيترائي تاريخي مسجدون ۽ گرجاگھر واقع آهن.[195]

هوائي آمدرفت

[سنواريو]

عراق جي قومي هوائي ڪمپني عراقي ايئرويز بغداد جي بغداد بين الاقوامي هوائي اڏي تان پنهنجون اڏامون هلائي ٿي.[196] هوائي اڏو 1982ع ۾ صدام حسين طرفان ”صدام بين الاقوامي هوائي اڏو“ جي نالي سان کوليو ويو.[196] خليج جنگ ۽ ان کان پوءِ لاڳو پابندين سبب اهو بند ڪيو ويو.[197] آگسٽ 2000ع ۾ هوائي اڏي کي ٻيهر کوليو ويو، جڏهن ته 2003ع ۾ عراق تي حملي کان پوءِ ان جو موجوده نالو اختيار ڪيو ويو.[197]

تجويز ڪيل بغداد ميٽرو

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو بغداد ميٽرو

بغداد ميٽرو جو منصوبو پهريون ڀيرو 1970ع واري ڏهاڪي ۾ تجويز ڪيو ويو، پر جنگين ۽ اقتصادي پابندين سبب عملي صورت اختيار نه ڪري سگهيو. عراق جنگ کان پوءِ عراقي اختيارين منصوبي کي ٻيهر بحال ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر ملڪ اندر عدم استحڪام سبب اهو ٻيهر دير جو شڪار ٿيو.[198] 2019ع ۾ رپورٽ ڪيو ويو ته ڏکڻ ڪوريا جي هيونڊي روٽيم ۽ فرانس جي السٽوم منصوبي جي تعمير ۾ شامل ٿينديون،[199] پر تجويز ڪيل تعمير ان وقت شروع نه ٿي سگهي.

فيبروري 2024ع واري منصوبي موجب بغداد ميٽرو مڪمل طور برقي ۽ خودڪار، بنا ڊرائيور ريل گاڏين تي ٻڌل هوندي. نيٽ ورڪ ۾ زمين هيٺان ۽ مٿانهين ٻنهي قسمن جا ريلوي حصا شامل ڪرڻ جي رٿابندي ڪئي وئي. تجويز ڪيل نظام ۾ ست مکيه لائينون شامل آهن، جن جي ڪل ڊيگهه 148 ڪلوميٽرن کان وڌيڪ هوندي، جڏهن ته 64 ميٽرو اسٽيشنون، چار ورڪشاپ ۽ ريل گاڏين جا ڊيپو، ڪيترائي آپريشن ڪنٽرول مرڪز ۽ 250 ميگاواٽ گنجائش واريون ست مکيه بجلي اسٽيشنون پڻ شامل هونديون. ان کان علاوه موبائل مواصلاتي نظام جا ڪيترائي ٽاور پڻ تجويز ڪيا ويا آهن.

ميٽرو ۾ سي سي ٽي وي، انٽرنيٽ ۽ موبائل اوزارن جي چارجنگ لاءِ يو ايس بي پورٽ مهيا ڪرڻ جي رٿ آهي. عورتن ۽ ٻارن لاءِ الڳ گاڏيون، جڏهن ته خاص ضرورتن وارن ماڻهن، حامله عورتن ۽ بزرگن لاءِ مخصوص سيٽون رکڻ جو منصوبو آهي. ميٽرو اسٽيشنن کي بسن ۽ ٽيڪسين سميت ٻين عوامي آمدرفت جي نظامن سان ڳنڍڻ ۽ مسافرن لاءِ 10 پارڪنگ علائقا ٺاهڻ جي پڻ تجويز آهي. ريل گاڏين جي رٿيل رفتار 80 کان 140 ڪلوميٽر في ڪلاڪ ۽ روزاني مسافرن جو ڪاٿو لڳ ڀڳ 32 لک 50 هزار رکيو ويو آهي.[200]

جولاءِ 2024ع ۾ اعلان ڪيو ويو ته جرمن، فرانسيسي، اسپيني ۽ ترڪ ڪمپنين تي ٻڌل هڪ بين الاقوامي ڪنسورشيم کي بغداد ميٽرو جي تعمير لاءِ 17.5 ارب آمريڪي ڊالرن جو ٺيڪو ڏنو ويو.[201] هن ڪنسورشيم ۾ السٽوم، سيسٽرا، ايس اين سي ايف، ٽالگو، ڊوئچي بئنڪ ۽ سينر شامل آهن. ان کان پوءِ ڪنسورشيم کي منصوبي جي فني، مالي ۽ آپريشنل تفصيلن بابت ڳالهين لاءِ مقرر ڪيو ويو، ۽ منصوبي جي مڪمل ٿيڻ جي رٿيل تاريخ مئي 2029ع ڄاڻائي وئي.[202]

شهري منظر

[سنواريو]
بغداد جو بحال ڪيل تاريخي پاڙو

بغداد جي قيام وقت گول شهر شهر جو مرڪزي حصو هو، پر منگول گهيري کان پوءِ اهو اصل شڪل ۾ باقي نه رهيو. بغداد جي گهٽين، شاهراهن، سوڙهين رستن ۽ چوڪن ۾ وڏي تعداد ۾ تاريخي، ثقافتي ۽ علمي ماڳ موجود آهن، جيڪي شهر جي شهري سڃاڻپ ۽ منظرنامي جو اهم حصو بڻجن ٿا.

الرشيد گهٽي بغداد جي اهم ترين شهري نشانين مان هڪ آهي. الرصافه ۾ واقع هيءَ گهٽي گهڻي عرصي تائين بغدادين لاءِ فني، علمي ۽ ثقافتي مرڪز رهي. هتي ڪيترائي مشهور ٿيٽر ۽ تفريحي هنڌ پڻ موجود هئا، جن ۾ هلال ٿيٽر شامل هو، جتي مصري ڳائڻي ام ڪلثوم 1932ع جي بغداد واري دوري دوران ڳايو. ساڳئي علائقي ۾ چقمقچي ڪمپني پڻ ڪم ڪندي هئي، جيڪا ڪيترن عرب ڳائڻن جي موسيقي رڪارڊ ڪندي هئي.[203] هن گهٽيءَ تي قديم حيدر خانه مسجد ۽ ڪيترائي مشهور قهوه خانا پڻ واقع آهن، جن ۾ الزهاوي قهوه خانو ۽ برازيلين قهوه خانو شامل آهن.[204][205]

المتنبي گهٽي پراڻي بغداد جي ويجهو، الرشيد گهٽي سان لڳ واقع آهي. اها تاريخي طور بغداد ۾ ڪتابن جي وڪري جو اهم مرڪز رهي آهي ۽ اتي ڪيترائي ڪتاب گهر ۽ کليل ڪتابي اسٽال موجود آهن. گهٽيءَ جو نالو 10هين صديءَ جي مشهور عراقي شاعر المتنبي جي نالي پٺيان رکيو ويو آهي.[206] گهٽي ڪتابن جي واپار سان ايتري گهري طرح لاڳاپيل آهي جو ان کي بغداد جي ادبي ۽ علمي برادريءَ جي دل ۽ روح طور پڻ بيان ڪيو ويو آهي.[206]

فردوس چوڪ بغداد جو هڪ کليل عوامي چوڪ آهي، جنهن جي ڀرسان فلسطين هوٽل ۽ شيراٽن اشتر هوٽل واقع آهن؛ ٻئي بغداد جي بلند عمارتن مان شمار ٿين ٿا.[207] 2003ع ۾ عراق تي حملي دوران هتي صدام حسين جو مجسمو ڪيرايو ويو، جنهن جي تصوير عالمي ميڊيا تي وڏي پيماني تي نشر ٿي.

قشله يا قيشله الرصافه ۾ دجله جي ڪناري تي واقع هڪ تاريخي ڪمپليڪس ۽ عوامي چوڪ آهي.[208] ان جي ڀرپاسي ۾ بغداد جا ڪيترائي اهم تاريخي ۽ ثقافتي ماڳ گڏ ٿيل آهن، جن ۾ المتنبي گهٽي، عباسي دور جو محل، پل، عثماني دور جون مسجدون ۽ مستنصريه مدرسو شامل آهن.[208] قشله عثماني دور ۾ فوجي ڇانوڻي طور ترقي ڪئي، پر بعد ۾ بغدادين لاءِ تفريح، شاعري پڙهڻ ۽ سماجي گڏجاڻين جو هنڌ بڻجي وئي.[208] ان جي نمايان خاصيتن مان تاريخي گهڙيال ٽاور آهي، جيڪو جارج پنجون طرفان عطيو ڪيو ويو هو.[208] سڄو علائقو يونيسڪو جي عالمي ورثي جي عارضي فهرست ۾ شامل ڪيو ويو آهي.[209]

فن تعمير

[سنواريو]

1970ع ۽ 1980ع واري ڏهاڪن ۾ صدام حسين جي حڪومت بغداد ۾ ڪيترائي نوان يادگار، مسجدون، محل ۽ هوٽلون تعمير ڪرايون.[210] شهر جي ڪجهه گهٽين جي فن تعمير ۽ جمالياتي انداز تي رينيسانس فن تعمير جا اثر پڻ ڏٺا وڃن ٿا، جڏهن ته روايتي عراقي شناشيل پڻ بغداد جي شهري فن تعمير جي اهم خصوصيت آهن.[211]

جديد نشانِيُون

[سنواريو]
الفاو محل، جيڪو هاڻي آمريڪي يونيورسٽي آف عراق، بغداد لاءِ استعمال ٿئي ٿو.

بغداد جي جديد نمايان ماڳن ۾ عراق جو قومي عجائب گھر شامل آهي، جنهن جي نوادرات جو وڏو حصو 2003ع جي حملي دوران ڦريو ويو، ۽ مشهور فتح جا هٿ محرابون شامل آهن.[212] انهن محرابن کي تاريخي يادگار طور برقرار رکڻ يا ڊاهڻ بابت مختلف سياسي ڌرين وچ ۾ بحث ٿيندو رهيو آهي.[212] عراق جي قومي لائبريري ۽ آرڪائيو ۾ محفوظ هزارين قديم مخطوطا پڻ صدام جي دور ۾ تباهه ٿيا هئا.[212]

گرينڊ فيسٽيوٽيز اسڪوائر بغداد جو اهم عوامي تقريبن وارو چوڪ آهي، جتي عراقي جنگي يادگارن مان ٽي اهم يادگار واقع آهن: شهيد يادگار، فتح جو محراب ۽ اڻڄاتل سپاهي جو يادگار.[213] شهيد يادگار، جنهن کي ”مارٽيرز ميموريل“ پڻ چيو وڃي ٿو، بنيادي طور ايران–عراق جنگ ۾ مارجي ويل عراقي سپاهين جي ياد ۾ ٺاهيو ويو هو.[213] بعد ۾ ڪيترن عراقين ان کي عراق جي سڀني شهيدن جي علامت طور ڏسڻ شروع ڪيو، جن ۾ داعش خلاف ايران ۽ شام سان گڏ وڙهندڙ پڻ شامل آهن.[213] يادگار 1983ع ۾ کوليو ويو ۽ ان جو خاڪو عراقي معمار سامان ڪمال ۽ مجسمه ساز اسماعيل فتح الترڪ تيار ڪيو هو.[213] جيتوڻيڪ اهڙا ڪيترائي يادگار اڳوڻي حڪومتي طاقت جي علامت هئا، پر اهي بغداد جي جديد فن تعمير واري ورثي جو حصو بڻجي چڪا آهن.

مسجد الڪاظمين بغداد جي ڪاظميه علائقي ۾ واقع هڪ اهم شيعه زيارتگاهه آهي.[153][214] هتي اثنا عشري شيعن جي ستين ۽ نائين امامن، موسى ڪاظم ۽ محمد تقي، جا مقبرا موجود آهن. انهن ٻنهي سان ”ڪاظمين“، يعني ”ڪاوڙ پي وڃڻ وارا ٻه“، جو لقب لاڳاپيل آهي.[215][214][153] ڪيترائي شيعه زائرين پري پري کان انهن امامن جي زيارت لاءِ هتي اچن ٿا.[153][214]

اعظميه گهڻو ڪري سني آبادي وارو علائقو آهي، جتي ابو حنيفه مسجد واقع آهي. هي مسجد سني امام ابو حنيفه سان لاڳاپيل آهي. الاعظميه جو نالو ابو حنيفه جي لقب الامام الاعظم، يعني ”وڏو امام“، مان نڪتل آهي.[216][217]

البطاويين ۽ الشورجه جا تاريخي يهودي پاڙا ڪيترن يهودي تاريخي ماڳن جا گهر آهن.[218] بعثي حڪومت دوران انهن مان ڪيترن ماڳن جي حفاظت ڪئي وئي،[219] پر 2003ع کان پوءِ انهن مان گهڻا خراب حالت ۾ اچي ويا.[219] مئير تاويگ عبادتگاهه عراق جي واحد فعال يهودي عبادتگاهه طور بيان ڪئي وئي آهي؛ ان جي وڏي احاطي ۾ برادري مرڪز، يهودي اسڪول ۽ لائبريري پڻ شامل آهن.[219] دانيال مارڪيٽ (سوق دانيال)، جنهن جو نالو مناحم صالح دانيال جي نالي پٺيان رکيو ويو، اڄ به ساڳئي نالي سان مشهور آهي ۽ ڪپڙي ۽ جوتن جي واپار لاءِ سڃاتو وڃي ٿو.[219] بغداد جي وڏي عبادتگاهه، جيڪا عراق جي قديم ترين يهودي عبادتگاهن مان هڪ آهي، بحال ڪري عجائب گھر طور استعمال ڪئي وئي آهي.[219] الحبيبيه يهودي قبرستان بغداد جو سڀ کان وڏو يهودي قبرستان آهي، جنهن ۾ لڳ ڀڳ 1,000 قبرون موجود آهن.[219] يوشع جو مقبرو هاڻي هڪ مسلمان زيارتگاهه آهي، پر روايت موجب ان کي يوشع جي دفن واري هنڌ سان پڻ لاڳاپيل سمجهيو وڃي ٿو.[219] شيخ اسحاق جو مقبرو ۽ عبادتگاهه 2003ع تائين محفوظ هئا، پر بعد ۾ نظرانداز ٿي ويا. ٻين تاريخي ماڳن ۾ ساسون اسڪيل جو گهر ۽ مئير بصري جي لائبريري شامل آهن.[219]

بغداد جو صابئي-مندائي مندي القادسيه ۾ واقع مندائين جو مذهبي مندر آهي.[220] اهو عراق جي مندائي برادريءَ جو اهم مرڪز آهي.[220] وڌيڪ عبادت ڪندڙن لاءِ وڏي عمارت ٺاهڻ جي مقصد سان موجود مندي کي ڊاهي نئين سر تعمير ڪرڻ جا منصوبا پڻ پيش ڪيا ويا آهن.[220] بغداد ۾ مندائين جو هڪ ثقافتي ادارو پڻ موجود آهي.[221]

شهر ۾ بابا نانڪ جي درگاهه پڻ موجود هئي، جيڪا سک مت ۾ مقدس ماڳ سمجهي ويندي آهي.[6] اها 2003ع واري عراق جنگ دوران تباهه ٿي وئي.[6] بغداد جي ڪاظميه علائقي ۾ بهاءُالله، يعني بهائي مذهب جي باني، جو گهر پڻ واقع هو. هن کي ”اعظم ترين گهر“ (بيت اعظم) ۽ ”خدا جو گهر“ پڻ چيو ويندو هو، جتي بهاءُالله 1853ع کان 1863ع تائين گهڻو وقت رهيو. بهائين لاءِ هي ماڳ سندن ڪتاب اقدس موجب هڪ مقدس زيارتگاهه هو.[222] 23 جون 2013ع تي هي گهر غير واضح حالتن ۾ تباهه ٿي ويو.[170]

بغداد چڙيا گھر ڪنهن وقت وچ اوڀر جو سڀ کان وڏو چڙيا گھر هو. 2003ع جي حملي کان پوءِ اٺن ڏينهن اندر ان جي 650 جانورن مان رڳو 35 زنده بچيا.[223] ان جا سبب ڪجهه جانورن جي چوري ۽ کاڌي جي کوٽ سبب بند جانورن جي بک مرڻ هئا.[223] تحفظ پسند لارنس اينٿوني ۽ چڙيا گھر جي ڪجهه عملي بچيل جانورن جي سنڀال ڪئي ۽ گوشت خور جانورن کي مقامي طور خريد ڪيل گڏهه کارايا.[223][224] بعد ۾ عراق ۾ اتحادي عبوري اختيار جي سربراهه پال بريمر چڙيا گھر جي حفاظت جو حڪم ڏنو ۽ آمريڪي انجنيئرن کي ان جي ٻيهر کولڻ ۾ مدد لاءِ مقرر ڪيو.[223] الزوراءَ پارڪ پڻ چڙيا گھر واري ڪمپليڪس جو حصو آهي ۽ بغداد جي اهم شهري پارڪن مان هڪ آهي.[223]

تعليم

[سنواريو]
بغداد ۾ انگريزي انٽرنيشنل اسڪول، 2025ع

بيت الحڪمت بغداد جو هڪ اهم علمي ادارو ۽ عوامي علمي مرڪز هو. مستنصريه مدرسو 1227ع ۾ عباسي خليفي المستنصر قائم ڪيو، ۽ 1963ع ۾ ان جو نالو تبديل ڪري مستنصريه يونيورسٽي رکيو ويو. بغداد يونيورسٽي عراق جي سڀ کان وڏي يونيورسٽي ۽ عرب دنيا جي وڏين يونيورسٽين مان هڪ آهي.

خليج جنگ کان اڳ بغداد ۾ ڪيترائي بين الاقوامي اسڪول پڻ ڪم ڪندا هئا، جن ۾:

  • ايڪول فرانسيس ڊي بغداد[225]
  • ڊوئچي شوله بغداد[226]
  • بغداد جاپاني اسڪول (バグダッド日本人学校)، جيڪو هڪ جاپاني اوورسيز اسڪول هو.[227]

يونيورسٽيون

[سنواريو]

ثقافت

[سنواريو]
جولاءِ 2007ع ۾ فن جو مظاهرو ڪندي عراقي قومي سمفني آرڪيسٽرا
2007ع ۾ فن پيش ڪندي قومي بيلٽ
بغداد ڪنوينشن سينٽر


بغداد هميشه وسيع عرب ثقافتي دائري ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي ۽ هن شهر ڪيترن نمايان اديبن، موسيقارن ۽ بصري فنڪارن کي جنم ڏنو يا سندن ڪم لاءِ اهم مرڪز رهيو آهي. تاريخي طور بغداد هڪ متحرڪ جديد ثقافتي ۽ سماجي زندگيءَ لاءِ سڃاتو ويندو هو. مشهور عرب شاعرن ۽ ڳائڻن جهڙوڪ نزار قباني، ام ڪلثوم، فيروز، صلاح الحمداني ۽ الهام المدفعي بغداد ۾ فن پيش ڪيو آهي.

بغدادي عربي جو لهجو عراق جي ٻين وڏن شهري مرڪزن ۾ ڳالهائجندڙ عربيءَ کان ڪجهه مختلف آهي ۽ ان ۾ بدوي عربي لهجن سان مشابهت رکندڙ ڪي خاصيتون پڻ ملن ٿيون. ڪجهه لساني عالمن موجب وچئين دور جي پڇاڙيءَ ۾ بغداد جي بار بار تباهيءَ کان پوءِ ٻهراڙيءَ جي ماڻهن جي وڏي پيماني تي لڏپلاڻ هن لهجي جي تشڪيل تي اثر وڌو هوندو. بغداد بابت لکيل شاعريءَ لاءِ رووين سنير جي ترتيب ڏنل ڪتاب Baghdad: The City in Verse (هارورڊ، 2013ع) پڻ اهم ذريعو آهي.[228] ڊسمبر 2015ع ۾ بغداد کي يونيسڪو تخليقي شهرن جي نيٽ ورڪ ۾ ادب جي شهر طور شامل ڪيو ويو.[229]

شهر جي اهم ثقافتي ادارن ۾ قومي ٿيٽر شامل آهي، جيڪو 2003ع واري حملي دوران ڦرلٽ جو شڪار ٿيو، پر ان جي بحاليءَ لاءِ ڪوششون ڪيون ويون آهن.[230] 1990ع واري ڏهاڪي ۾ گڏيل قومن جي اقتصادي پابندين سبب پرڏيهي فلمن جي درآمد محدود ٿيڻ سان زنده ٿيٽر جي صنعت ۾ واڌ آئي. رپورٽن موجب لڳ ڀڳ 30 سينما گهرن کي زنده اسٽيجن ۾ تبديل ڪيو ويو، جتي مختلف قسم جا مزاحيه ۽ سنجيده ناٽڪ پيش ڪيا ويندا هئا.[231]

بغداد ۾ ثقافتي تعليم فراهم ڪندڙ ادارن ۾ بغداد جو موسيقي ۽ بيلٽ اسڪول ۽ بغداد جو فائن آرٽس انسٽيٽيوٽ شامل آهن. عراقي قومي سمفني آرڪيسٽرا بغداد ۾ قائم هڪ سرڪاري مالي مدد حاصل ڪندڙ سمفني آرڪيسٽرا آهي. هي آرڪيسٽرا بنيادي طور يورپي ڪلاسيڪي موسيقي سان گڏ عراقي ۽ عرب سازن ۽ موسيقيءَ تي ٻڌل اصل تخليقون پڻ پيش ڪري ٿو.

مندائين جو الزوراءَ ۾ هڪ ثقافتي ڪلب پڻ هو، جتي شاعريءَ جون شامون ۽ ثقافتي سيمينار منعقد ٿيندا هئا، جن ۾ شاعر، اديب، فنڪار، سرڪاري عملدار ۽ مختلف برادرين جا معزز ماڻهو شرڪت ڪندا هئا.[232] القادسيه ۾ مندائين جو هڪ سماجي ۽ ثقافتي مرڪز پڻ موجود آهي.[232] الرشيد گهٽي تي بغداد يهودي برادري مرڪز پڻ واقع آهي.[233]

بغداد ۾ ڪيترائي عجائب گهر پڻ موجود آهن، جن ۾ قديم تهذيبن سان لاڳاپيل نوادرات ۽ تاريخي شيون محفوظ ڪيون وينديون هيون. 2003ع ۾ آمريڪي فوجن جي شهر ۾ داخل ٿيڻ کان پوءِ پيدا ٿيل وڏي بي ترتيبيءَ دوران انهن عجائب گهرن مان ڪيترائي نوادرات چوري ٿيا ۽ ڪجهه ادارا ڦرلٽ جو شڪار ٿيا.

عراق تي قبضي دوران AFN Iraq، جنهن کي ”فريڊم ريڊيو“ پڻ چيو ويندو هو، بغداد سميت مختلف هنڌن تي خبرون ۽ تفريحي پروگرام نشر ڪندو هو. بغداد ۾ ”دجله“ نالي هڪ خانگي ريڊيو اسٽيشن پڻ قائم ڪئي وئي، جنهن جو نالو دجله درياهه جي عربي نالي تان رکيو ويو. اها 2004ع ۾ عراق جي پهرين آزاد ڳالهه ٻولهه واري ريڊيو اسٽيشن طور شروع ٿي. بغداد جي حي الجامعه ۾ واقع ريڊيو دجله جي آفيسن تي مختلف وقتن تي حملا پڻ ٿيا آهن.[234]

رانديون

[سنواريو]

بغداد عراق جي ڪيترين ئي ڪامياب فٽبال ٽيمن جو مرڪز آهي، جن مان وڏين ٽيمن ۾ الشرطه (پوليس)، القوه الجويه (هوائي فوج)، الزوراء ۽ الطلبه (شاگرد) شامل آهن. بغداد جو سڀ کان وڏو اسٽيڊيم الشعب اسٽيڊيم آهي، جيڪو 1966ع ۾ کوليو ويو. تازن سالن ۾ راڄڌانيءَ ۾ ڪيترائي نوان فٽبال اسٽيڊيم پڻ تعمير ڪيا ويا آهن.

شهر ۾ پهرين عالمي جنگ کان وٺي گهوڙن جي ڊوڙ جي پڻ مضبوط روايت رهي آهي، جنهن کي بغدادي عام طور رڳو ”ريسون“ چوندا آهن. هن راند سان لاڳاپيل جوا سبب اسلام پسند ڌرين طرفان هن روايت کي بند ڪرائڻ لاءِ دٻاءُ وجهڻ جون رپورٽون پڻ سامهون آيون آهن.[235]

بغداد جا اهم فٽبال ڪلب
ڪلب قيام ليگ
القوه الجويه 1931ع عراق اسٽارز ليگ
الشرطه 1932ع عراق اسٽارز ليگ
الزوراء 1969ع عراق اسٽارز ليگ
الطلبه 1969ع عراق اسٽارز ليگ

جاڙا شهر

[سنواريو]


بغداد جا هيٺيان شهرن سان جاڙا يا ڀينر شهر وارا لاڳاپا آهن:

پڻ ڏسو

[سنواريو]

ماخذ

[سنواريو]
  • Defrémery, C.; Sanguinetti, B. R., مرتب (1854), Voyages d'Ibn Batoutah (فرانسيسي and عربي ۾), جلد 2, Paris: Société Asiatic
  • Dunn, Ross E. (2005), The Adventures of Ibn Battuta, University of California Press, ISBN 978-0-520-24385-9
  • Le Strange, Guy (2011). Baghdad: During the Abbasid Caliphate. Cosimo, Inc. ISBN 978-1-61640-532-8.
  • Levy, Reuben (2011). A Baghdad Chronicle. ڪيمبرج يونيورسٽي پريس. ISBN 978-1-107-60054-6.

وڌيڪ پڙهڻ لاءِ

[سنواريو]

مضمون

[سنواريو]

ڪتاب

[سنواريو]
  • ڪيسيليا پيئري، Bagdad, la construction d'une capitale moderne, 1914–1960، Presses de l'Ifpo، 2015ع، 440 صفحا، لڳ ڀڳ 800 تصويرون (ISBN 978-2-35159-399-8) (ISSN 2225-7578).
  • مينا ماريفات، ڪيسيليا پيئري، جيل راگو، Le Corbusier's Gymnasium in Bagdad، 2014ع، Éditions du patrimoine، collection Regards (فرينچ ۽ انگريزي نسخا)، Presses de l'Ifpo (عربي نسخو) (ISBN 2757703013).
  • Pieri, Caecilia (2011). Baghdad Arts Deco: Architectural Brickwork, 1920–1950 (1st ڇاپو). The American University in Cairo Press. ص. 160. ISBN 978-977-416-356-2.
  • ابن بطوطه، Travels in Asia and Africa 1325–1354.
  • گرٽروڊ بيل، روزميري اوبرائن، Gertrude Bell: The Arabian Diaries, 1913–1914.
  • ڪلفورڊ ايڊمنڊ بوسورٿ، Historic Cities of the Islamic World.
  • گوخان چيتينسايا، Ottoman Administration of Iraq, 1890–1908.
  • اين گيرلس ۽ ونٽ لارنس، Naked in Baghdad.
  • جارج راولنسن، A Memoir of Major-General Sir Henry Creswicke Rawlinson.
  • لوڪاش اسٽانيڪ (2020ع)، Architecture in Global Socialism: Eastern Europe, West Africa, and the Middle East in the Cold War. پرنسٽن. ISBN 978-0-691-19455-4.

حوالا

[سنواريو]
  1. ↑ Petersen, Andrew (13 September 2011). "Baghdad (Madinat al-Salam)". Islamic Arts & Architecture. اصل نسخو مان 16 September 2016 تي محفوظ ڪيل. 23 August 2016 تي حاصل ڪيل.
  2. ↑ "Governorates and cities in Iraq". City Population. 2026-04-30 تي حاصل ڪيل.
  3. ↑ "TELLUBASE—IRAQ FACT SHEET 2024 data" (PDF). tellusant.github.io. Tellusant.
  4. 1 2 Ceylan, Ebubekir (2009). "Namık Paşa'nın Bağdat Valilikleri" (tr ۾). Toplumsal Tarih (186): 61.
  5. 1 2 Ceylan, Ebubekir (2011). The Ottoman Origins of Modern Iraq: Political Reform, Modernization and Development in the Nineteenth Century Middle East. London: I.B. Tauris. ص. 121.
  6. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 "Baghdad". European Union Agency for Asylum (انگريزي ۾). اصل نسخو مان 30 November 2023 تي محفوظ ڪيل. 25 December 2023 تي حاصل ڪيل.
  7. 1 2 3 4 5 6 7 8 Duri, A.A. (2012). "Bag̲h̲dād". ۾ P. Bearman; Th. Bianquis; C.E. Bosworth; E. van Donzel; W.P. Heinrichs (مرتب). Encyclopaedia of Islam (2nd ڇاپو). Brill. doi:10.1163/1573-3912_islam_COM_0084.
  8. ↑ "Baghdad, Foundation and early growth". Encyclopædia Britannica. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 9 October 2015 تي محفوظ ڪيل. 21 October 2015 تي حاصل ڪيل. [...] the site located between present-day Al-Kāẓimiyyah and Al-Karkh and occupied by a Persian village called Baghdad, was selected by al-Manṣūr, the second caliph of the Abbāsid dynasty, for his capital.
  9. ↑ Everett-Heath, John (24 October 2019). The Concise Oxford Dictionary of World Place Names (آمريڪي انگريزي ۾). Oxford University Press. doi:10.1093/acref/9780191882913.001.0001. ISBN 978-0-19-188291-3.
  10. ↑ Mackenzie, D. (1971). A concise Pahlavi Dictionary (p. 23, 16).
  11. ↑ "BAGHDAD i. Before the Mongol Invasion – Encyclopædia Iranica". Iranicaonline.org. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 17 November 2017 تي محفوظ ڪيل. 16 December 2013 تي حاصل ڪيل.
  12. ↑ Le Strange 2011, p. 10.
  13. ↑ Joneidi, F. (2007). متن‌های پهلوی. In Pahlavi Script and Language (Arsacid and Sassanid) نامه پهلوانی: آموزش خط و زبان پهلوی اشکانی و ساسانی (second ed., p. 109). Tehran: Balkh (نشر بلخ).
  14. ↑ "Persimmons surviving winter in Bagdati, Georgia". Georgian Journal. 22 February 2016. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 23 September 2016 تي محفوظ ڪيل. 22 September 2016 تي حاصل ڪيل.
  15. ↑ E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam 1913-1936. BRILL. 1987. ISBN 978-90-04-08265-6. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 4 February 2021 تي محفوظ ڪيل. 4 October 2020 تي حاصل ڪيل.
  16. ↑ E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam 1913-1936. BRILL. 1987. ص. 564–. ISBN 978-90-04-08265-6. OCLC 1025754805. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 4 October 2020 تي محفوظ ڪيل. 19 October 2015 تي حاصل ڪيل.
  17. ↑ John Block Friedman; Kristen Mossler Figg, مرتب (4 July 2013). Trade, Travel, and Exploration in the Middle Ages: An Encyclopedia. Routledge. ISBN 978-1-135-59094-9. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 28 January 2020 تي محفوظ ڪيل. 23 July 2022 تي حاصل ڪيل.
  18. ↑ Brinkmann J.a. (1968). Political history of Post-Kassite Babylonia (1158-722 b. C.) (A). Pontificio Istituto Biblico. ISBN 978-88-7653-243-6. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 23 July 2022 تي محفوظ ڪيل. 23 July 2022 تي حاصل ڪيل.
  19. ↑ Levy 2011, p. 5.
  20. ↑ Wall-Romana, Christophe (1990). "An Areal Location of Agade". Journal of Near Eastern Studies 49 (3): 205–245, 244. doi:10.1086/373442. ISSN 0022-2968.
  21. 1 2 Sallaberger, Walther (1999). Akkade-Zeit und Ur III-Zeit. Aage Westenholz. Freiburg, Schweiz: Universitätsverlag. ص. 245. ISBN 978-3-7278-1210-1. OCLC 43521617.
  22. ↑ Le Strange 2011, pp. 10–11.
  23. ↑ Wall-Romana, Christophe (1990). "An Areal Location of Agade". Journal of Near Eastern Studies 49 (3): 234–238, 244–245. doi:10.1086/373442. ISSN 0022-2968.
  24. ↑ Sallaberger, Walther (1999). Akkade-Zeit und Ur III-Zeit. Aage Westenholz. Freiburg, Schweiz: Universitätsverlag. ص. 32. ISBN 978-3-7278-1210-1. OCLC 43521617.
  25. ↑ Le Strange 2011, pp. 7–10.
  26. 1 2 Corzine, Phyllis (2005). The Islamic Empire. Thomson Gale. ص. 68–69.
  27. 1 2 Times History of the World. London: Times Books. 2000.
  28. ↑ Bobrick 2012, p. 14
  29. ↑ Wiet, Gastron (1971). Baghdad: Metropolis of the Abbasid Caliphate. University of Oklahoma Press. ISBN 978-0-8061-0922-0.
  30. ↑ Hill, Donald R. (1994). Islamic Science and Engineering. Edinburgh: Edinburgh Univ. Press. ص. 10. ISBN 978-0-7486-0457-9.
  31. ↑ Islam's Contribution to Science By Husain Muzzafar, S. Muzaffar Husain, pg. 31
  32. ↑ "Māshāʾallāh ibn Atharī (Sāriya) | ISMI". ismi.mpiwg-berlin.mpg.de (انگريزي ۾). 14 April 2025 تي حاصل ڪيل.
  33. 1 2 Wiet 1971, p. 12.
  34. 1 2 "Abbasid Ceramics: Plan of Baghdad". اصل نسخو مان 25 March 2003 تي محفوظ ڪيل. 5 October 2014 تي حاصل ڪيل.
  35. ↑ Bobrick 2012, p. 65
  36. ↑ Bobrick 2012, p. 67
  37. ↑ Jan-Waalke Meyer, Tell Chuera: Vorberichte zu den Grabungskampagnen 1998 bis 2005, Harrassowitz Verlag, Wiesbaden, 2010 ,ISBN 978-3-447-06182-7
  38. ↑ Helms, Tobias, and Philippe Quenet, "The Fortifiction of Circular Cities: The Examples of Tell Chuēra and Tell al-Rawda", Circular Cities of Early Bronze Age Syria, pp. 77-99, 2020
  39. 1 2 Wiet 1971, p. 13.
  40. ↑ "'Soul Of Old Baghdad': City Centre Sees Timid Revival". Forbes India (انگريزي ۾). 14 April 2025 تي حاصل ڪيل.
  41. ↑ الباب الوسطاني حكاية بغداد المدوّرة وأقدم مدفع عراقي آرڪائيو ڪيا ويا 23 July 2022 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.. Narjes Magazine. Retrieved 3 January 2018.
  42. ↑ "Yakut: Baghdad under the Abbasids, c. 1000CE"
  43. ↑ Corzine, Phyllis (2005). The Islamic Empire. Thomson Gale. ص. 69.
  44. ↑ See:
  45. ↑ Marozzi, Justin (16 March 2016). "Story of cities #3: the birth of Baghdad was a landmark for world civilisation". The Guardian (برطانوي انگريزي ۾). ISSN 0261-3077. 14 April 2025 تي حاصل ڪيل.
  46. ↑ Tillier, Mathieu (2009). Les cadis d'Iraq et l'État Abbasside (132/750-334/945). Presses de l'Ifpo. doi:10.4000/books.ifpo.673. ISBN 978-2-35159-028-7.
  47. ↑ Bosworth, Clifford Edmund (1 January 2007). Historic Cities of the Islamic World (انگريزي ۾). BRILL. ISBN 978-90-04-15388-2.
  48. ↑ "سلمان الفارسي - الصحابة - موسوعة الاسرة المسلمة" (عربي ۾). Islam.aljayyash.net. اصل نسخو مان 29 October 2013 تي محفوظ ڪيل. 25 December 2012 تي حاصل ڪيل.
  49. ↑ The History of the Decline and Fall of the Roman Empire, by Edward Gibbon
  50. ↑ Pedersén, Olof, "Excavated and Unexcavated Libraries in Babylon", Babylon: Wissenskultur in Orient und Okzident, edited by Eva Cancik-Kirschbaum, Margarete van Ess and Joachim Marzahn, Berlin, Boston: De Gruyter, pp. 47-68, 2011
  51. ↑ Dunn 2005, p. 102; Defrémery & Sanguinetti 1854, p. 142 Vol. 2
  52. ↑ Zayn Kassam; Bridget Blomfield (2015), "Remembering Fatima and Zaynab: Gender in Perspective", ۾ Farhad Daftory (مرتب), The Shi'i World, I.B Tauris Press
  53. ↑ al-Aadhamy, Waleed (2001). Elders of Time and Neighbors of Nu'man. Baghdad: al-Raqeem Library.
  54. ↑ Battuta, pg. 75[مڪمل حوالو گهربل آهي]
  55. 1 2 Gordon, M.S. (2006). Baghdad. In Meri, J.W. ed. Medieval Islamic Civilization: An Encyclopedia. New York: Routledge.
  56. 1 2 When Baghdad was centre of the scientific world آرڪائيو ڪيا ويا 14 December 2019 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.. The Guardian. Retrieved 16 February 2019.
  57. ↑ Kennedy, H. "BAGHDAD i. Before the Mongol Invasion – Encyclopaedia Iranica". Iranicaonline.org (انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 4 March 2016 تي محفوظ ڪيل. 24 January 2018 تي حاصل ڪيل.
  58. ↑ Marzolph, Ulrich (2007). "Arabian Nights". ۾ Kate Fleet; Gudrun Krämer; Denis Matringe; John Nawas; Everett Rowson (مرتب). Encyclopaedia of Islam (3rd ڇاپو). doi:10.1163/1573-3912_ei3_COM_0021. Arabian Nights, the work known in Arabic as Alf layla wa-layla
  59. ↑ Yarshater, E., مرتب (1983). The Cambridge History of Iran. doi:10.1017/chol9780521200929. ISBN 978-1-139-05494-2. The population of Hira comprised its townspeople, the 'Ibad "devotees", who were Nestorian Christians using Syriac as their liturgical and cultural language, though Arabic was probably the language of daily intercourse.
  60. ↑ Ohlig, Karl-Heinz (2013). Early Islam – The hidden origins of Islam: new research into its early history. Prometheus Books. ص. 32. ISBN 978-1-61614-825-6. OCLC 914334282. The 'Ibad are tribes made up of different Arabian families that became connected with Christianity in al-Hira.
  61. ↑ Beeston, A.F.L.; Shahîd, Irfan (2012). "al-ḤĪRA". ۾ P. Bearman; Th. Bianquis; C.E. Bosworth; E. van Donzel; W.P. Heinrichs (مرتب). Encyclopaedia of Islam (2nd ڇاپو). Brill. doi:10.1163/1573-3912_islam_sim_2891.
  62. ↑ Meri, Josef (12 January 2018). Routledge Revivals: Medieval Islamic Civilization (2006). doi:10.4324/9781315162416. ISBN 978-1-315-16241-6.
  63. ↑ "Sir Henry Lyons, F.R.S". Nature 132 (3323): 55. July 1933. doi:10.1038/132055c0. ISSN 0028-0836. Bibcode: 1933Natur.132S..55..
  64. ↑ Pormann, Peter E. (2007). Medieval Islamic medicine. Savage-Smith, Emilie. Washington, D.C.: Georgetown University Press. ISBN 978-1-58901-160-1. OCLC 71581787.
  65. ↑ HumWest (14 March 2015). "Baghdad in Its Golden Age (762–1300) | 25–26 April 2014". Humanities West. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 7 February 2019 تي محفوظ ڪيل. 5 February 2019 تي حاصل ڪيل.
  66. ↑ Falagas, Matthew E.; Zarkadoulia, Effie A.; Samonis, George (1 August 2006). "Arab science in the golden age (750–1258 C.E.) and today". The FASEB Journal 20 (10): 1581–1586. doi:10.1096/fj.06-0803ufm. ISSN 0892-6638. PMID 16873881. http://www.fasebj.org/content/20/10/1581.full.pdf. Retrieved 14 September 2022.
  67. ↑ Saliba, George (2007). Islamic Science and the Making of the European Renaissance. doi:10.7551/mitpress/3981.001.0001. ISBN 978-0-262-28288-8.
  68. ↑ Lyons, Jonathan (2011). The House of Wisdom: How the Arabs Transformed Western Civilization. Bloomsbury Publishing USA. ISBN 978-1-60819-190-1. OCLC 1021808136.
  69. ↑ "Largest Cities Through History". Geography.about.com. 2 November 2009. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 27 May 2005 تي محفوظ ڪيل. 27 April 2010 تي حاصل ڪيل.
  70. ↑ Matt T. Rosenberg, Largest Cities Through History. آرڪائيو ڪيا ويا 27 May 2005 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.
  71. ↑ Bobrick, Benson (2012). The Caliph's Splendor: Islam and the West in the Golden Age of Baghdad. Simon & Schuster. ص. 65. ISBN 978-1-4165-6762-2.
  72. 1 2 3 4 5 Mackensen, Ruth Stellhorn . (1932). Four Great Libraries of Medieval Baghdad. The Library Quarterly: Information, Community, Policy, Vol. 2, No. 3 (July 1932), pp. 279-299. University of Chicago Press.
  73. ↑ George Modelski, World Cities: –3000 to 2000, Washington, D.C.: FAROS 2000, 2003. ISBN 978-0-9676230-1-6. See also Evolutionary World Politics Homepage آرڪائيو ڪيا ويا 20 May 2007 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.
  74. ↑ Trudy Ring; Robert M. Salkin; K. A. Berney; Paul E. Schellinger (1996). International dictionary of historic places, Volume 4: Middle East and Africa. Taylor and Francis. ص. 116.
  75. ↑ Atlas of the Medieval World pg. 170
  76. ↑ Virani, Shafique N. The Ismailis in the Middle Ages: A History of Survival, A Search for Salvation, (New York: Oxford University Press, 2007), 6.
  77. 1 2 Daftary, Farhad. The Isma'ilis: Their History and Doctrines Cambridge: Cambridge University Press, 1990, 205-206.
  78. ↑ Daftary, Farhad. The Isma'ilis: Their History and Doctrines Cambridge: Cambridge University Press, 1990, 206.
  79. ↑ Central Asian world cities آرڪائيو ڪيا ويا 18 January 2012 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين., George Modelski
  80. ↑ Bosworth, C.E.; Donzel, E. van; Heinrichs, W.P.; Pellat, Ch., مرتب (1998). Encyclopaedia of Islam, Volume VII (Mif-Naz). BRILL. ص. 1032. ISBN 978-90-04-09419-2.
  81. ↑ "Baghdad Sacked by the Mongols | History Today". historytoday.com. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 10 September 2018 تي محفوظ ڪيل. 9 September 2018 تي حاصل ڪيل.
  82. ↑ Cooper, William W.; Yue, Piyu (15 February 2008). Challenges of the Muslim World: Present, Future and Past. Emerald Group Publishing. ISBN 978-0-444-53243-5. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 9 September 2018 تي محفوظ ڪيل. 9 September 2018 تي حاصل ڪيل.
  83. ↑ Michael R.T. Dumper; Bruce E. Stanley, مرتب (2008), "Baghdad", Cities of the Middle East and North Africa, Santa Barbara, US: ABC-CLIO
  84. ↑ Ian Frazier, Annals of history: Invaders: Destroying Baghdad آرڪائيو ڪيا ويا 7 June 2011 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين., The New Yorker 25 April 2005. p.5
  85. ↑ New Book Looks at Old-Style Central Asian Despotism آرڪائيو ڪيا ويا 18 January 2009 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين., EurasiaNet Civil Society, Elizabeth Kiem, 28 April 2006
  86. ↑ "Ottoman Iraq: Geography, People and History", The Ottoman Origins of Modern Iraq, I.B.Tauris, 2011, doi:10.5040/9780755610983.ch-001, ISBN 978-1-84885-425-3
  87. ↑ Güngörürler, Selim (1 March 2024), "Settings and Trends of the Ottoman–Safavid Detente", The Ottoman Empire and Safavid Iran, 1639-1683, Edinburgh University Press, ص. 15–35, doi:10.3366/edinburgh/9781399510103.003.0002, ISBN 978-1-3995-1010-3
  88. ↑ "The Fertile Crescent, 1800-1914: a documentary economic history آرڪائيو ڪيا ويا 4 May 2016 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.". Charles Philip Issawi (1988). Oxford University Press US. p.99. ISBN 978-0-19-504951-0
  89. ↑ Suraiya Faroqhi, Halil İnalcık, Donald Quataert (1997). "An economic and social history of the Ottoman Empire آرڪائيو ڪيا ويا 13 May 2016 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.". Cambridge University Press. p.651. ISBN 978-0-521-57455-6
  90. ↑ "vilayet, n.", Oxford English Dictionary, Oxford University Press, 2 March 2023, doi:10.1093/oed/4317922580
  91. 1 2 3 4 5 Cetinsaya, Gokhan. Ottoman Administration of Iraq, 1890–1908. London and New York: Routledge, 2006.
  92. 1 2 3 "Nwf.com: الإدارة العثمانية في ولاية بغداد: جميل موسى النجا: كتب". www.neelwafurat.com. 15 February 2025 تي حاصل ڪيل.
  93. 1 2 3 4 5 "EIGHT YEARSI NASIA AND AFRICAFROM 1846 TO 1855". issuu. اصل نسخو مان 20 March 2021 تي محفوظ ڪيل. 23 August 2018 تي حاصل ڪيل.
  94. ↑ "THREATS AND RESPONSES: LIFE IN IRAQ; In Baghdad, There's Little Romance in Music by Candlelight (Published 2002)" (انگريزي ۾). 2002-12-26. 2025-09-11 تي حاصل ڪيل.
  95. ↑ "Iraq: Baghdad, a city dislocated from the outside world - Iraq | ReliefWeb". reliefweb.int (انگريزي ۾). 2002-10-22. 2025-09-11 تي حاصل ڪيل.
  96. 1 2 "CNN - Inside Saddam's world - May 6, 2002". CNN. 2025-09-11 تي حاصل ڪيل.
  97. ↑ Whitaker, Brian (3 January 2001). "The great survivor". The Guardian (برطانوي انگريزي ۾). ISSN 0261-3077. 12 March 2025 تي حاصل ڪيل.
  98. ↑ "Baghdad Municipality is preparing to restore al-Rashid Street to its historical status". Al-Jazeera (عربي ۾). 12 December 2001.
  99. ↑ Scranton, Roy (2014-07-17). "Back to Baghdad: Life in the City of Doom". Rolling Stone (آمريڪي انگريزي ۾). 2025-09-11 تي حاصل ڪيل.
  100. ↑ "Dying Iraq War Veteran Writes Last Letter to Bush and Cheney". Rolling Stone (آمريڪي انگريزي ۾). 2013-03-20. 2025-09-11 تي حاصل ڪيل.
  101. 1 2 3 4 Tunzelmann, Alex von (8 July 2021). "The toppling of Saddam's statue: how the US military made a myth". The Guardian (برطانوي انگريزي ۾). ISSN 0261-3077. 27 July 2024 تي حاصل ڪيل.
  102. ↑ Wilson, Scott (20 May 2003). "Iraqis Killing Former Baath Party Members". The Washington Post (آمريڪي انگريزي ۾). ISSN 0190-8286. 3 April 2025 تي حاصل ڪيل.
  103. ↑ Karon, Tony (29 March 2005). "A Power Vacuum in Iraq?". Time (انگريزي ۾). اصل نسخو مان 2 May 2025 تي محفوظ ڪيل. 3 April 2025 تي حاصل ڪيل.
  104. ↑ "Chaos in Baghdad". The Guardian (برطانوي انگريزي ۾). 12 April 2003. ISSN 0261-3077. 2 October 2024 تي حاصل ڪيل.
  105. ↑ "Riots Erupt as Iraqis Await Payment". The Washington Post (آمريڪي انگريزي ۾). 24 February 2024. ISSN 0190-8286. 2 October 2024 تي حاصل ڪيل.
  106. 1 2 3 4 5 6 7 "Institute for the Study of War". Institute for the Study of War (انگريزي ۾). 6 February 2025 تي حاصل ڪيل.
  107. ↑ "Sectarian Conflict: Who's to Blame?". archive.globalpolicy.org. 2025-12-28 تي حاصل ڪيل.
  108. ↑ "Shiites Massacred in Iraq Blasts". The Washington Post (آمريڪي انگريزي ۾). 2004-03-03. ISSN 0190-8286. 2025-12-28 تي حاصل ڪيل.
  109. ↑ "At least 32 killed as first suicide bombing in nearly 2 years rocks Baghdad". 21 January 2021. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 22 January 2021 تي محفوظ ڪيل. 21 January 2021 تي حاصل ڪيل.
  110. ↑ "Qasem Soleimani: US strike on Iran general was unlawful, UN expert says" (برطانوي انگريزي ۾). 9 July 2020. 2 October 2024 تي حاصل ڪيل.
  111. ↑ "UNESCO chooses Baghdad as the first Arab city for literary creativity – Union of News Agencies of the Organization of Islamic Cooperation" (انگريزي ۾). 13 December 2015. 18 February 2024 تي حاصل ڪيل.
  112. ↑ "Baghdad · Baghdad Governorate, Iraq". Baghdad · Baghdad Governorate, Iraq (انگريزي ۾). 28 November 2024 تي حاصل ڪيل.
  113. 1 2 "Geert Jan van Oldenborgh @ KNMI". archive.is. 11 July 2012. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 8 January 2014 تي محفوظ ڪيل. 20 May 2019 تي حاصل ڪيل.
  114. ↑ "Climatologie mensuelle en juillet 2020 à Baghdad". infoclimat.fr. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 28 July 2020 تي محفوظ ڪيل. 28 July 2020 تي حاصل ڪيل. {{cite web}}: Text "climatologie depuis 1900 – Infoclimat" ignored (مدد)
  115. ↑ Cappucci, Matthew; Salim, Mustafa (29 July 2020). "Baghdad Soars to 125 Blistering Degrees, Its Highest Temperature on Record". The Washington Post (آمريڪي انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 31 July 2020 تي محفوظ ڪيل. 31 July 2020 تي حاصل ڪيل.
  116. ↑ "World Weather Information Service". worldweather.wmo.int. 26 October 2016. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 27 October 2016 تي محفوظ ڪيل. 26 October 2016 تي حاصل ڪيل.
  117. ↑ (AFP) – 11 January 2008 (11 January 2008). "Afp.google.com, First snow for 100 years falls on Baghdad". اصل نسخو مان 29 September 2010 تي محفوظ ڪيل. 27 April 2010 تي حاصل ڪيل.{{cite web}}: CS1 maint: numeric names: authors list (ڳنڍڻو)
  118. ↑ "Ultra-rare snowfall carpets Baghdad". Bangkok Post. 11 February 2020. 29 May 2020 تي حاصل ڪيل.
  119. ↑ "World Meteorological Organization Climate Normals for 1991–2020: Baghdad" (CSV). National Oceanic and Atmospheric Administration. 2 August 2023 تي حاصل ڪيل.
  120. ↑ "World Weather Information Service – Baghdad". World Meteorological Organization. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 25 June 2013 تي محفوظ ڪيل. 20 June 2013 تي حاصل ڪيل.
  121. ↑ "Baghdad Climate Guide to the Average Weather & Temperatures, with Graphs Elucidating Sunshine and Rainfall Data & Information about Wind Speeds & Humidity". Climate & Temperature. اصل نسخو مان 6 January 2012 تي محفوظ ڪيل. 25 December 2011 تي حاصل ڪيل.
  122. ↑ "Monthly weather forecast and climate for Baghdad, Iraq". محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 19 September 2020 تي محفوظ ڪيل. 27 April 2020 تي حاصل ڪيل.
  123. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 "New troops to move into Iraq". USA Today. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 5 June 2007 تي محفوظ ڪيل. 22 April 2007 تي حاصل ڪيل.
  124. ↑ "DefenseLink News Article: Soldier Helps to Form Democracy in Baghdad". Defenselink.mil. اصل نسخو مان 31 August 2009 تي محفوظ ڪيل. 27 April 2010 تي حاصل ڪيل.
  125. ↑ "Zafaraniya Residents Get Water Project Update – DefendAmerica News Article". Defendamerica.mil. اصل نسخو مان 28 December 2008 تي محفوظ ڪيل. 27 April 2010 تي حاصل ڪيل.
  126. ↑ Frank, Thomas (26 March 2006). "Basics of democracy in Iraq include frustration". USA Today. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 15 May 2011 تي محفوظ ڪيل. 26 April 2010 تي حاصل ڪيل.
  127. ↑ "DefendAmerica News – Article". Defendamerica.mil. اصل نسخو مان 27 December 2008 تي محفوظ ڪيل. 27 April 2010 تي حاصل ڪيل.
  128. ↑ "Democracy from scratch". csmonitor.com. 5 December 2003. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 3 April 2010 تي محفوظ ڪيل. 27 April 2010 تي حاصل ڪيل.
  129. ↑ "Leaders Highlight Successes of Baghdad Operation – DefendAmerica News Article". Defendamerica.mil. اصل نسخو مان 28 December 2008 تي محفوظ ڪيل. 27 April 2010 تي حاصل ڪيل.
  130. ↑ "NBC 6 News – 1st Cav Headlines". اصل نسخو مان 12 December 2007 تي محفوظ ڪيل.
  131. ↑ "PowWeb" (PDF). dcswift.com. اصل نسخو (PDF) مان 29 April 2014 تي محفوظ ڪيل. 14 April 2013 تي حاصل ڪيل.
  132. ↑ (en-GB ۾) Faili kurds. 6 November 2017. https://minorityrights.org/minorities/faili-kurds/. Retrieved 25 December 2023.
  133. ↑ "Iraq – Arabs, Mesopotamia, Tigris-Euphrates". Encyclopædia Britannica (انگريزي ۾). 25 December 2023 تي حاصل ڪيل.
  134. 1 2 "The Kurds of Baghdad". www.rudaw.net. 2025-09-09 تي حاصل ڪيل.
  135. ↑ "Kurds in Iraq" (انگريزي ۾). 16 October 2023.
  136. ↑ Salim, Mustafa; El-Ghobashy, Tamer; Kessler, Glenn; Bhattarai, Abha; Ovide, Shira; staff, Washington Post; Blake, Aaron; Vynck, Gerrit De (31 October 2017). "For Kurds in Baghdad, the failed Kurdish independence bid provokes an identity crisis". The Washington Post (آمريڪي انگريزي ۾). ISSN 0190-8286. 3 April 2025 تي حاصل ڪيل.
  137. ↑ "ERROR". www.rudaw.net. 23 March 2025 تي حاصل ڪيل.
  138. ↑ Ghassemlou, A. R. (1993) [1978]. A People Without a Country: The Kurds and Kurdistan (انگريزي ۾). Olive Branch Press. ص. 142–143. ISBN 978-1-56656-114-3.
  139. 1 2 "Archived copy". اصل نسخو مان 15 October 2012 تي محفوظ ڪيل. 31 October 2013 تي حاصل ڪيل.{{cite web}}: CS1 maint: archived copy as title (ڳنڍڻو)
  140. ↑ "تاريخ الاشوريين". www.betnahrain.net. 2025-09-10 تي حاصل ڪيل.
  141. 1 2 "بغداد – جمعية إغاثة الأيتام الأرمن (SOAR)" (عربي ۾). 2025-09-10 تي حاصل ڪيل.
  142. 1 2 3 Spencer, Richard (22 December 2014). "Iraq crisis: The last Christians of Dora". محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 13 April 2018 تي محفوظ ڪيل. 5 April 2018 تي حاصل ڪيل.
  143. ↑ "معلومات عامة عن الجالية". iraq.mfa.am (ارماني ۾). 2025-09-10 تي حاصل ڪيل.
  144. ↑ "تركمان العراق من هم وما هي مطاليبهم؟". www.mafhoum.com. 2025-09-10 تي حاصل ڪيل.
  145. ↑ "Report" (PDF). turkmen.nl. 30 July 2004. 19 May 2023 تي حاصل ڪيل.
  146. ↑ Oğuzlu, Tarik H. (2004). "Endangered community:The Turkoman identity in Iraq". Journal of Muslim Minority Affairs (Routledge) 24 (2): 313. doi:10.1080/1360200042000296681. http://repository.bilkent.edu.tr/bitstream/11693/49129/1/Endangered_community_the_Turkoman_identity_in_Iraq.pdf.
  147. ↑ Ahmet Katav; Bilgay Duman (November 2012). "Iraqi Circassians (Chechens, Dagestanis, Adyghes)". ORSAM Reports (134). http://www.orsam.org.tr/en/enUploads/Article/Files/20121116_134ingtum.pdf. Retrieved 15 April 2013.
  148. ↑ Ahmet Katav; Bilgay Duman (November 2012). "Iraqi Circassians (Chechens, Dagestanis, Adyghes)". ORSAM Reports (134). http://www.orsam.org.tr/en/enUploads/Article/Files/20121116_134ingtum.pdf. Retrieved 15 April 2013.
  149. ↑ "Circassian candidate: We number 50,000 citizens, and we do not have a representative in the government". www.rudawarabia.net. اصل نسخو مان 3 December 2024 تي محفوظ ڪيل. 2025-09-10 تي حاصل ڪيل.
  150. ↑ "Roma in Iraq". 16 October 2023.
  151. ↑ Shadid, Anthony (3 April 2004). "In a Gypsy Village's Fate, An Image of Iraq's Future". The Washington Post. اصل نسخو مان 23 February 2017 تي محفوظ ڪيل. 23 October 2016 تي حاصل ڪيل.
  152. ↑ "Iraq". NOWHERE PEOPLE (آمريڪي انگريزي ۾). 14 March 2025 تي حاصل ڪيل.
  153. 1 2 3 4 5 البدء بإعمار وتذهيب قبة الإمام الكاظم عليه السلام. aljawadain.org (Avestan ۾). اصل نسخو مان 13 August 2009 تي محفوظ ڪيل. 27 April 2009 تي حاصل ڪيل.
  154. 1 2 Kamal, Nesrine (18 June 2016). "'Sushi' children defy Sunni-Shia divide". BBC News. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 10 October 2018 تي محفوظ ڪيل. 21 July 2018 تي حاصل ڪيل.
  155. 1 2 3 Parry, Ken; Melling, David J.; Brady, Dimitri; Griffith, Sidney H.; Healey, John F., مرتب (1 September 2017) [1999]. "Church of the East". The Blackwell Dictionary of Eastern Christianity (انگريزي ۾). Oxford, UK: Blackwell Publishing Ltd. ص. 122–3. doi:10.1002/9781405166584. ISBN 978-1-4051-6658-4.
  156. ↑ Fisher, William B. (1978). The Middle East: A Physical, Social and Regional Geography. London: Routledge. ص. 363. ISBN 978-0-416-71520-0.
  157. ↑ "Church of Mary Mother of Sorrows, Baghdad, Iraq (Chaldean)". gcatholic.org.
  158. ↑ Walling, Michael G.; Darron, L. Wright (2012). Iraq Full Circle: From Shock and Awe to the Last Combat Patrol in Baghdad and Beyond. Bloomsbury Publishing. ص. 168. ISBN 978-1-78200-282-6.
  159. ↑ Hanoosh, Yasmeen (2019). The Chaldeans: Politics and Identity in Iraq and the American Diaspora. Bloomsbury Publishing. ص. 174. ISBN 978-1-78672-596-7.
  160. ↑ "Christians in Baghdad close to Extinction". Kirkuknow (انگريزي ۾). 10 March 2025 تي حاصل ڪيل.
  161. ↑ Nabeel, Gilgamesh. "Christians in Post-2003 Iraq: Fragmentation Dynamics, Ethnic and Sectarian Fault Lines". cfri-irak.com (انگريزي ۾). اصل نسخو مان 19 March 2025 تي محفوظ ڪيل. 10 March 2025 تي حاصل ڪيل.
  162. ↑ "Reclaiming Iraq's Jewish Heritage | The Washington Institute". washingtoninstitute.org (انگريزي ۾). 20 July 2024 تي حاصل ڪيل.
  163. ↑ Studies, Stroum Center for Jewish (12 February 2021). "The Jews of medieval Iraq and Kurdistan: Surprising insights from Rabbi Benjamin of Tudela's 12th-century geography". UW Stroum Center for Jewish Studies (آمريڪي انگريزي ۾). 11 November 2024 تي حاصل ڪيل.
  164. 1 2 3 "Saddam's Iraq | Journeyman Pictures". journeyman.tv. 11 November 2024 تي حاصل ڪيل.
  165. ↑ "Now Baghdad's last Jews have some hope". BelfastTelegraph.co.uk (برطانوي انگريزي ۾). 15 April 2003. ISSN 0307-1235. 7 December 2024 تي حاصل ڪيل.
  166. 1 2 3 "Once thriving, Iraq's Jews on verge of vanishing". Amwaj.media (انگريزي ۾). 20 July 2024 تي حاصل ڪيل.[مئل ڳنڍڻو]
  167. ↑ "The Jewish Community of Iraq - History and Influence". Chaldean News. اصل نسخو مان 22 July 2024 تي محفوظ ڪيل.
  168. ↑ "ERROR". www.rudaw.net. 10 March 2025 تي حاصل ڪيل.
  169. 1 2 3 4 Baghdad Governorate (20 July 2019). "محافظ بغداد يزور مندى الصابئة المندائية ويهنئهم بالعيد الأكبر". 13 December 2023 تي حاصل ڪيل – YouTube وسيلي.
  170. 1 2 "Sacred site in Baghdad destroyed | BWNS". Baháʼí World News Service (انگريزي ۾). 28 June 2013. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 31 January 2022 تي محفوظ ڪيل. 31 January 2022 تي حاصل ڪيل.
  171. ↑ "The Economic History of Baghdad". sjsu.edu. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 3 December 2014 تي محفوظ ڪيل. 26 September 2024 تي حاصل ڪيل.
  172. 1 2 3 4 "Economy of the largest cities of Iraq "Baghdad" – rawabt center". rawabetcenter.com. 31 January 2025 تي حاصل ڪيل.
  173. 1 2 "A new era of opportunity is opening up in Iraq with the development of the private sector and the creation of start-ups". Equal Times (انگريزي ۾). 13 October 2023. 22 January 2025 تي حاصل ڪيل.
  174. 1 2 "A new era of opportunity is opening up in Iraq with the development of the private sector and the creation of start-ups". Equal Times (انگريزي ۾). 13 October 2023. 28 September 2024 تي حاصل ڪيل.
  175. 1 2 3 4 5 6 7 "Economy of the largest cities of Iraq "Baghdad" – rawabt center". rawabetcenter.com. 22 January 2025 تي حاصل ڪيل.
  176. ↑ "Lebanon: Iraqi tourists provide unlikely boost for failing economy" (برطانوي انگريزي ۾). 25 October 2022. 3 June 2024 تي حاصل ڪيل.
  177. ↑ "In a 'dangerous' land: tourists trickle back to Iraq". France 24 (انگريزي ۾). 27 March 2022. 3 June 2024 تي حاصل ڪيل.
  178. ↑ Shane (10 June 2023). "Is it safe to travel to Iraq as a tourist?". Rocky Road Travel (آمريڪي انگريزي ۾). 3 June 2024 تي حاصل ڪيل.
  179. ↑ Travers, Alannah. "Mutanabbi Street: An intellectual haven overcomes Iraq's pain" (انگريزي ۾). Al Jazeera. 3 June 2024 تي حاصل ڪيل.
  180. 1 2 "Iraq's holy cities enjoy boom in religious tourism". Al Arabiya English (انگريزي ۾). 4 April 2013. 31 January 2025 تي حاصل ڪيل.
  181. ↑ "Religious tourism is failing Iraq's economy | Ahmed Twaij | AW". AW (انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 8 November 2022 تي محفوظ ڪيل. 31 January 2025 تي حاصل ڪيل.
  182. 1 2 3 "Baghdad - Mosques, Palaces, Gardens | Britannica". www.britannica.com (انگريزي ۾). 20 December 2024. 31 January 2025 تي حاصل ڪيل.
  183. 1 2 孙汝. "Huge oil reserves discovered in central Iraq". www.chinadaily.com.cn. 22 January 2025 تي حاصل ڪيل.
  184. ↑ "ARCADD". اصل نسخو مان 20 December 2008 تي محفوظ ڪيل.
  185. ↑ Yacoub, Sameer. "Baghdad plans to build giant Ferris wheel". NBC News. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 11 December 2013 تي محفوظ ڪيل. 27 August 2008 تي حاصل ڪيل.
  186. ↑ "Baghdad Investment: Creating (1824) housing units in Baghdad". Baghdad Governorate Website. 2010. اصل نسخو مان 23 March 2010 تي محفوظ ڪيل. 9 July 2010 تي حاصل ڪيل.
  187. ↑ Mohammed, Riyadh; Leland, John (29 December 2009). "The New York Times". The New York Times. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 6 October 2014 تي محفوظ ڪيل. 5 October 2014 تي حاصل ڪيل.
  188. 1 2 3 "الغد برس | شبكة". موقع نبض (عربي ۾). 22 January 2025 تي حاصل ڪيل.
  189. ↑ Pegasus. "Public Transport in Baghdad". flypgs.com (انگريزي ۾). اصل نسخو مان 17 July 2023 تي محفوظ ڪيل. 17 July 2023 تي حاصل ڪيل.
  190. 1 2 "العراق: معاناة الازدحام المروري". web-archive-org.translate.goog. 25 February 2021. 4 December 2024 تي حاصل ڪيل.[مئل ڳنڍڻو]
  191. ↑ "- YouTube". www-youtube-com.translate.goog. 5 January 2010. 4 December 2024 تي حاصل ڪيل.
  192. ↑ "TransitLab Aims To Transform Public Transport in Baghdad – Iraqi Innovators" (برطانوي انگريزي ۾). 10 July 2024. 4 December 2024 تي حاصل ڪيل.
  193. ↑ Mohamedmeki, Mohammed Zuhair; Al-Mumaiz, Maha (1 February 2021). "Improving the transportation system in Baghdad city". IOP Conference Series: Materials Science and Engineering 1067 (1). doi:10.1088/1757-899x/1067/1/012087. ISSN 1757-8981. Bibcode: 2021MS&E.1067a2087Z.
  194. 1 2 "Iraq to build 19 bridges in Baghdad". zawya.com (انگريزي ۾). 4 December 2024 تي حاصل ڪيل.
  195. 1 2 3 "The Streets of Baghdad". ITCHY FEET TRAVELS (انگريزي ۾). 27 May 2023. 4 December 2024 تي حاصل ڪيل.
  196. 1 2 "Iraqi Airways". Arab Air Carriers Organization. اصل نسخو مان 18 May 2008 تي محفوظ ڪيل. 7 February 2016 تي حاصل ڪيل.
  197. 1 2 "Saddam International Airport/Baghdad International Airport – springerin | Hefte für Gegenwartskunst". springerin.at. 4 December 2024 تي حاصل ڪيل.
  198. ↑ Chulov, Martin (18 November 2008). "Baghdad goes underground with $3bn metro plan". The Guardian.
  199. ↑ Writer; Projects, Zawya. "Iraq approves 2023 budget funds for Baghdad metro". zawya.com (انگريزي ۾). 17 July 2023 تي حاصل ڪيل.
  200. ↑ "Baghdad Metro Rail Project" (PDF). Investpromo.gov.iq.
  201. ↑ Muhsen, Majda; Projects, Zawya. "Iraq's Ministry of Transport to include Baghdad Metro in 2023 budget". metrorailtoday.com/. 26 July 2024 تي حاصل ڪيل.
  202. ↑ "Baghdad metro project consortium selected". Railwaygazette.
  203. ↑ جواد, قحطان جاسم. "أم كلثوم ونجيب الريحاني وبديعة مصابني قدموا أبرز أعمالهم على مسارحه.. جولة في شارع الرشيد في بغداد في ذكرى تأسيسه". الجزيرة نت (عربي ۾). Al Jazeera. 23 July 2023 تي حاصل ڪيل.
  204. ↑ "الحيدر خانة تتكسر معالمه ووزارة الثقافة تعلّق بإحباط على إعمار محتضن قادة ثورة العشرين! » وكالة بغداد اليوم الاخبارية". وكالة بغداد اليوم الاخبارية (عربي ۾). 23 July 2023 تي حاصل ڪيل.
  205. ↑ "الگاردينيا – مجلة ثقافية عامة – مقاهي بغداد ... ذاكرة المكان وملتقى الثقافة". algardenia.com. 23 July 2023 تي حاصل ڪيل.
  206. 1 2 Owles, Eric (18 December 2008). "Then and Now: A New Chapter for Baghdad Book Market". The New York Times. اصل نسخو مان 21 December 2008 تي محفوظ ڪيل. 19 May 2010 تي حاصل ڪيل.
  207. ↑ "Iraq: A Guide to the Green Zone". Newsweek. 17 December 2006. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 27 January 2018 تي محفوظ ڪيل. 27 January 2018 تي حاصل ڪيل.
  208. 1 2 3 4 Al-Qushla: Iraq's oasis of free expression. آرڪائيو ڪيا ويا 16 January 2018 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين. Al-Jazeera. Retrieved 16 January 2018.
  209. ↑ 5880 آرڪائيو ڪيا ويا 4 January 2018 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.. UNESCO. Retrieved 16 January 2018.
  210. ↑ Ouroussoff, Nicolai (15 December 2003). "Patron of fear". Los Angeles Times (آمريڪي انگريزي ۾). 20 May 2025 تي حاصل ڪيل.
  211. ↑ "عراقٌ انا | الشـناشـيل ج2". عراقٌ انا (عربي ۾). 21 June 2017. اصل نسخو مان 14 June 2023 تي محفوظ ڪيل. 23 July 2023 تي حاصل ڪيل.
  212. 1 2 3 Burkeman, Oliver (15 April 2003). "Ancient archive lost in Baghdad library blaze". The Guardian (برطانوي انگريزي ۾). ISSN 0261-3077. 28 November 2024 تي حاصل ڪيل.
  213. 1 2 3 4 Makiya, K.; Al-Khalilm, S., The Monument: Art, Vulgarity, and Responsibility in Saddam Hussein's Iraq, ص. 29
  214. 1 2 3 افتتاحية قبة الامام الجواد عليه السلام. aljawadain.org (عربي ۾). اصل نسخو مان 13 August 2009 تي محفوظ ڪيل. 27 April 2009 تي حاصل ڪيل.
  215. ↑ "تاریخچه حرم کاظمین" (فارسي ۾). kazem.ommolketab.ir. اصل نسخو مان 10 March 2018 تي محفوظ ڪيل. 15 June 2017 تي حاصل ڪيل.
  216. ↑ al-Aadhamy. History of the Great Imam mosque and al-Adhamiyah mosques 1. ص. 29.
  217. ↑ Al Shakir, Osama S. (20 October 2013). "History of the Moof Abu Hanifa and its school". Abu Hanifa An-Nu'man Mosque. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 31 August 2017 تي محفوظ ڪيل. 20 June 2017 تي حاصل ڪيل. (in Arabic)
  218. ↑ Mahmoud, Sinan; Al-Ameri, Aymen. "Restoring Al Bataween – a symbol of Baghdad's lost diversity". The National (انگريزي ۾). 28 November 2024 تي حاصل ڪيل.
  219. 1 2 3 4 5 6 7 8 Al-Ahmed, Zeyad (11 March 2021). "Iraqi Jews share a deeply rooted heritage". JNS.org (آمريڪي انگريزي ۾). 28 November 2024 تي حاصل ڪيل.
  220. 1 2 3 "مندى الصابئة / الصابئة المندائية – بغداد". www-cese-iq.translate.goog. اصل نسخو مان 23 February 2026 تي محفوظ ڪيل. 2 October 2024 تي حاصل ڪيل.
  221. ↑ "المندائيون يحتفلون بافتتاح أول صرح معرفي وثقافي لهم في بغداد". Asharq Al-Awsat (عربي ۾). 1 December 2024 تي حاصل ڪيل.
  222. ↑ Smith, Peter (2000). "Baghdad: the House of Baháʼu'lláh" A concise encyclopedia of the Baháʼí Faith (English ۾). Oxford: Oxford: Oneworld Publications. ص. 66–67. ISBN 978-1-85168-184-6.{{cite book}}: CS1 maint: publisher location (ڳنڍڻو) CS1 maint: unrecognized language (ڳنڍڻو)
  223. 1 2 3 4 5 "The Choice, featuring Lawrence Anthony". BBC Radio 4. 4 September 2007. اصل نسخو مان 10 October 2017 تي محفوظ ڪيل. 4 September 2007 تي حاصل ڪيل.
  224. ↑ Anthony, Lawrence; Spence Grayham (3 June 2007). Babylon's Ark; The Incredible Wartime Rescue of the Baghdad Zoo. Thomas Dunne Books. ISBN 978-0-312-35832-7.
  225. ↑ "Arrêté du 22 novembre 1990 complétant l'arrêté du 23 août 1990 fixant la liste des établissements d'enseignement prévue à l'article 1er du décret no 90-469 du 31 mai 1990" (Archive). Legislature of France. Retrieved on 12 March 2016.
  226. ↑ "Deutscher Bundestag 4. Wahlperiode Drucksache IV/3672" (Archive). Bundestag (West Germany). 23 June 1965. Retrieved on 12 March 2016. p. 35/51.
  227. ↑ "中近東の日本人学校一覧" (). National Education Center (国立教育会館) of Japan. 21 February 1999. Retrieved on 12 March 2016. "バクダッド 休 校 中 " (means "Baghdad School Closed")
  228. ↑ "Baghdad: The City in Verse, translated and edited by Reuven Snir". Harvard University Press. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 19 August 2019 تي محفوظ ڪيل. 8 September 2019 تي حاصل ڪيل.
  229. ↑ "Baghdad celebrates selection as UNESCO City of Literature | Nermeen Mufti". AW (انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 30 January 2021 تي محفوظ ڪيل. 25 January 2021 تي حاصل ڪيل.
  230. ↑ "Five women confront a new Iraq". The Christian Science Monitor. اصل نسخو مان 28 August 2009 تي محفوظ ڪيل. {{cite web}}: Text "csmonitor.com" ignored (مدد)
  231. ↑ "In Baghdad, Art Thrives As War Hovers". Commondreams.org. 2 January 2003. اصل نسخو مان 27 June 2010 تي محفوظ ڪيل. 27 April 2010 تي حاصل ڪيل.
  232. 1 2 "الگاردينيا – مجلة ثقافية عامة – "الصابئة المندائية عراقيون، منهم العلماء.. والشعراء والمهنيين والصاغة، كيف كانوا واين اصبحوا!؟"". algardenia.com. 11 December 2024 تي حاصل ڪيل.
  233. ↑ "Muslims Rescue Baghdad's Jewish Community Center". Arab News (انگريزي ۾). 13 April 2003. 5 February 2025 تي حاصل ڪيل.
  234. ↑ "Gunmen storm independent radio station in latest attack against media in Iraq". International Herald Tribune. 29 March 2009. اصل نسخو مان 10 October 2017 تي محفوظ ڪيل. 30 November 2016 تي حاصل ڪيل.
  235. ↑ Thomas, Claire (13 February 2018). "And they're off! Iraqi Kurdistan holds first cash-betting horse race". english.alaraby.co.uk (انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 29 December 2021 تي محفوظ ڪيل. 29 December 2021 تي حاصل ڪيل.
  236. ↑ "Brotherhood & Friendship Agreements". cairo.gov.eg. Cairo. اصل نسخو مان 24 January 2021 تي محفوظ ڪيل. 8 March 2023 تي حاصل ڪيل.
  237. ↑ Corfield, Justin (2013). "Sister Cities". Historical Dictionary of Pyongyang. London: Anthem Press. ص. 196. ISBN 978-0-85728-234-7.
  238. ↑ "گذری بر خواهرخوانده تهران در شرق اروپا" (فارسي ۾). Iranian Students' News Agency. 21 March 2018. 8 March 2023 تي حاصل ڪيل.
  239. ↑ "Baghdad and East Jerusalem Called Sister Cities in 'the Cause of Peace'". Los Angeles Times (آمريڪي انگريزي ۾). 16 February 1988. 20 May 2025 تي حاصل ڪيل.

ٻاهريان ڳنڍڻا

[سنواريو]

بغداد سفري راهنما منجانب وڪي سفر Wikivoyage

سانچو:EB9 Poster سانچو:EB1911 poster

}}

"https://sd.wikipedia.org/w/index.php?title=بغداد&oldid=402173" تان ورتل