مواد ڏانھن هلو

انگريزي ادب

کليل ڄاڻ چيڪلي، وڪيپيڊيا مان
اوٽاوا پبلڪ لائبريريءَ ۾ انگريزي ادب جي نامور شخصيتن تي ٻڌل رنگين شيشي جو ڪم.

انگريزي ادب (English Literature) انگريزي ڳالهائيندڙ دنيا مان انگريزي ٻولي ۾ لکيل ادب جو هڪ روپ آهي. انگريزي ٻولي 1,400 سالن کان وڌيڪ عرصي ۾ ترقي ڪئي آهي. انگريزي جي ابتدائي شڪل، اينگلو-فريسين لهجن جو هڪ مجموعو، جنهن کي پراڻي انگريزي سڏيو ويندو آهي، پنجين صدي ۾ اينگلو-سيڪسن آبادگارن پاران برطانيه ۾ آندي وئي. "بيوولف" پراڻي انگريزي ۾ سڀ کان مشهور ڪم آهي. اسڪينڊينيويا ۾ قائم ٿيڻ جي باوجود، ان کي انگلينڊ ۾ قومي رزميه جي حيثيت حاصل ڪئي آهي. بهرحال، سال 1066ع ۾ انگلينڊ جي نارمن فتح کان پوءِ، اينگلو-سيڪسن ٻولي جي تحريري شڪل گهٽ عام ٿي وئي. نئين اشرافيه جي اثر هيٺ، فرانسيسي ٻولي عدالتن، پارليامينٽ ۽ شائستہ سماج جي معياري ٻولي بڻجي وئي. نارمن جي اچڻ کانپوءِ ڳالهائي ويندڙ انگريزي کي وچولي انگريزي سڏيو ويندو آهي. انگريزي جو هي روپ 1470ع جي ڏهاڪي تائين برقرار رهيو، جڏهن "چانسري اسٽينڊرڊ" (آخري وچولي انگريزي)، لنڊن ۾ قائم انگريزي جي هڪ شڪل، وسيع ٿي وئي.

ان وقت جڏهن انگلينڊ ۾ غالب ادبي ٻوليون اڃا تائين فرانسيسي ۽ لاطيني هيون، جيفري چاسر، "ڪينٽربري ٽيلز" جو ليکڪ، هڪ اهم شخصيت هو جنهن مقامي وچولي انگريزي جي جواز کي ترقي ڏني. سال 1439ع ۾ جوهانس گٽنبرگ پاران پرنٽنگ پريس جي ايجاد پڻ ٻولي کي معياري بڻائڻ ۾ مدد ڪئي، جيئن "ڪنگ جيمز بائيبل" (1611) وجود ۾ آئي ۽ "گريٽ ووول شفٽ" ٿيو.

شاعر ۽ ڊراما نگار وليم شيڪسپيئر کي انگريزي ٻوليءَ جو سڀ کان وڏو ليکڪ ۽ دنيا جي عظيم ترين ڊراما نگارن مان هڪ مڃيو وڃي ٿو. سندس ڊرامن جو ترجمو دنيا جي هر اهم زنده ٻوليءَ ۾ ڪيو ويو آهي ۽ اهي ڪنهن به ٻئي ڊراما نگار جي ڊرامن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ڀيرا پيش ڪيا ويا آهن. اڻويهين صديءَ ۾، سر والٽر اسڪاٽ جي تاريخي رومانوي ڪهاڻين يورپي مصورن، موسيقيءَ جي ماهرن ۽ ليکڪن جي هڪ پوري نسل کي متاثر ڪيو.

16هين صديءَ جي آخر ۽ 18هين صديءَ جي شروعات جي وچ واري عرصي ۾ برطانوي سلطنت جي پکيڙ سان گڏ انگريزي ٻولي به سڄي دنيا ۾ ڦهلجي وئي. پنهنجي عروج واري دور ۾، اها تاريخ جي سڀ کان وڏي سلطنت هئي. 1913ع تائين، برطانوي سلطنت 41 ڪروڙ 20 لک (412 ملين) ماڻهن تي حڪمراني ڪندي هئي، جيڪا ان وقت دنيا جي ڪل آباديءَ جو 23 سيڪڙو هئي. اڻويهين ۽ ويهين صديءَ دوران، انهن نوآبادين ۽ آمريڪا (USA) انگريزيءَ ۾ پنهنجون اهم ادبي روايتون قائم ڪرڻ شروع ڪيون. مجموعي طور تي، 1907ع کان وٺي اڄ تائين، برطانيا، اتر آئرلينڊ ۽ ريپبلڪ آف آئرلينڊ، آمريڪا ۽ اڳوڻين برطانوي نوآبادين جي ليکڪن کي انگريزيءَ ۾ لکيل تخليقن لاءِ ادب جو نوبل انعام ملي چڪو آهي؛ جيڪو ڪنهن به ٻي ٻوليءَ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ تعداد آهي.

اينگلو-سيڪسن انگلينڊ: آڳاٽو انگريزي ادب (449–1066)

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو آڳاٽو انگريزي ادب
بيوولف (Beowulf) جو پهريون صفحو

قديم انگريزي ادب، يا اينگلو-سيڪسن ادب، ان ادب تي مشتمل آهي جيڪو اينگلو-سيڪسن انگلينڊ ۾ قديم انگريزيءَ ۾ لکيو ويو. ان جو دور رومين جي واپسيءَ کان پوءِ، تقريباً 450ع ۾ سيڪسن ۽ ٻين جرمن قبيلن (جهڙوڪ جوٽس ۽ اينگليز) جي انگلينڊ ۾ آباد ٿيڻ سان شروع ٿئي ٿو ۽ 1066ع ۾ "نارمن فتح" کان ٿورو پوءِ ختم ٿئي ٿو. [1] انهن تخليقن ۾ عظيم داستاني شاعري (epic poetry)، اوليائن جا احوال (hagiography)، وعظ، بائيبل جا ترجما، قانوني دستاويز، تاريخي واقعن جا رڪارڊ (chronicles) ۽ ڳجهارتون يا معما شامل آهن. مجموعي طور تي، ان دور جا تقريباً 400 قلمي نسخا اڄ تائين محفوظ آهن.[2]

"وڊسٿ" (Widsith)، جيڪو ڏهين صديءَ جي آخر جي "ايگزيٽر بڪ" (Exeter Book) ۾ موجود آهي، قبيلن جي بادشاهن جي هڪ فهرست پيش ڪري ٿو. اها فهرست انهن جي مقبوليت ۽ تاريخ تي اثر جي لحاظ کان ترتيب ڏنل آهي؛ جنهن ۾ هن بادشاهه اٽيلا (Attila) پهرين نمبر تي آهي ۽ ان کان پوءِ آسٽروگوٿس (Ostrogoths) جو ايئورمئنرڪ (Eormanric) اچي ٿو.[3] اهو شايد سڀ کان پراڻو محفوظ ڪم آهي جيڪو گوٿس ۽ هنن جي وچ ۾ ٿيل جنگ جو ذڪر ڪري ٿو؛ اها جنگ کان پوء وارين اسڪينڊينويائي تخليقن جهڙوڪ "هيروارارز ساگا" (Hervarar's saga) ۽ "گيستا ڊئنورم" (Gesta Danorum) ۾ پڻ بيان ڪيل آهي.[3] تنهن هوندي به، لوٽي هيڊيگر جو دليل آهي ته هيءَ تخليق گهڻي پراڻي آهي ۽ ان جو تعلق شايد ڇهين صديءَ جي آخر يا ستين صديءَ جي شروعات سان آهي؛[3] هوءَ ان جي صداقت جي ثبوت طور ليکڪ جي تاريخي تفصيلن جي ڄاڻ ۽ درستگي جو حوالو ڏئي ٿي. هوءَ اهو به نوٽ ڪري ٿي ته ڪجهه ليکڪ، جهڙوڪ جان نائيلز (John Niles)، اهو دليل ڏين ٿا ته هيءَ تخليق ڏهين صديءَ ۾ ٺاهي وئي هئي.[3]

"اينگلو-سيڪسن ڪرونيڪل" قديم انگريزيءَ ۾ لکيل تاريخي واقعن جي رڪارڊ (annals) جو هڪ مجموعو آهي، جنهن جي شروعات نائين صديءَ ۾ ٿي ۽ اهو اينگلو-سيڪسن جي تاريخ بيان ڪري ٿو. "دي بيٽل آف مالڊن" نالي نظم پڻ تاريخ سان لاڳاپيل آهي.[4] هيءَ تخليق ڪنهن غير يقيني دور جي آهي ۽ اها 991ع ۾ ٿيل مالڊن جي جنگ کي بيان ڪري ٿي، جنهن ۾ اينگلو-سيڪسن وائڪنگ حملي کي روڪڻ ۾ ناڪام ويا هئا. [5]

ابتدائي انگريزي ثقافت ۾ زباني روايت تمام مضبوط هئي ۽ اڪثر ادبي تخليقون پيش ڪرڻ يا زباني بيان ڪرڻ جي مقصد سان لکي وينديون هيون.[6] [7] عظيم داستاني نظم تمام مقبول هيون ۽ انهن مان ڪجهه، جن ۾ "بيوولف" شامل آهي، اڄ تائين محفوظ رهيو آهن. [8] بيوولف قديم انگريزيءَ جي سڀ کان مشهور تخليق آهي ۽ ان کي انگلينڊ ۾ قومي داستاني نظم جو درجو حاصل آهي، جيتوڻيڪ ان جو پسمنظر اسڪينڊينيويا سان لاڳاپيل آهي. ان جو واحد محفوظ رهجي ويل قلمي نسخو "نوويل ڪوڊيڪس" (Nowell Codex) آهي؛ ان جي صحيح تاريخ بابت اختلاف موجود آهي، پر اڪثر اندازن موجب اهو سال 1000ع جي ڀرسان جو آهي. "بيوولف" ان جو روايتي نالو آهي[9] ۽ ان جي تخليق جو دور اٺين ۽ يارهين صديءَ جي شروعات جي وچ ۾ ڄاڻايو وڃي ٿو.[10] [11].[12]

اڪثر اينگلو-سيڪسن ليکڪن جا نالا معلوم نه آهن: وچئين دور جي ذريعن مان ٻارهن ليکڪن جا نالا ملن ٿا، پر انهن مان صرف چئن: ڪيڊمن (Cædmon)، "بيڊ" (Bede)، "الفريڊ دي گريٽ" ۽ سائينئولف (Cynewulf) جي مقامي ٻوليءَ واري ادبي ڪم بابت يقيني ڄاڻ موجود آهي. ڪيڊمن انگريزيءَ جو اهو پهريون شاعر آهي جنهن جو نالو معلوم آهي، ۽ سندس موجود ڪم مان صرف هڪ ئي تخليق، "ڪيڊمنز هم" (Cædmon's Hymn)، محفوظ رهي آهي، جنهن جو تعلق غالباً ستين صديءَ جي آخري حصي سان آهي. اها نظم "قديم انگريزي" جي شروعاتي دستاويزي مثالن مان هڪ آهي؛ ان سان گڏوگڏ، "رٿويل ڪراس" ۽ "فرينڪز ڪسڪٽ" تي موجود تحريرن سميت، اها قديم انگريزي شاعريءَ جي قديم ترين مثالن جي دعويٰ ڪندڙ ٽن اهم ترين آثارن مان هڪ آهي. اها ڪنهن جرمنڪ ٻوليءَ ۾ مسلسل يا مڪمل شاعريءَ جي شروعاتي رڪارڊ ٿيل مثالن مان پڻ هڪ آهي. "دي ڊريم آف دي روڊ" نالي نظم "رٿويل ڪراس" تي اُڪريل هئي.

ڏهين صديءَ جي آخر واري دور جون ٻه قديم انگريزي نظمون "دي وانڊرر" ۽ "دي سي فيررر" (The Seafarer) آهن. ٻنهي جو موضوع مذهبي آهي ۽ مارزڊن "دي سي فيررر" کي "هڪ نصيحت آميز ۽ تعليمي نظم" قرار ڏئي ٿو، جنهن ۾ سياري جي موسم ۾ سامونڊي سفر جي مشڪلاتن کي هڪ پڪي عزم واري عيسائيءَ کي درپيش چئلينج جي استعاري طور استعمال ڪيو ويو آهي.

اينگلو-سيڪسن انگلينڊ ۾ قديم ڪلاسيڪي دور کي وساريو نه ويو هو ۽ ڪيتريون ئي قديم انگريزي نظمون دير واري ڪلاسيڪي دور جي فلسفيانه تحريرن جو ئي هڪ روپ يا ترجمو آهن. انهن ۾ سڀ کان ڊگهو ڪم بادشاهه الفريڊ جو نائين صديءَ وارو ترجمو آهي، جيڪو بوئٿيئس (Boethius) جي ڪتاب "ڪنسوليشن آف فلاسافي" جو ترجمو هو. ان کان علاوه، بيڊ (Bede) پاران لڳ ڀڳ 731ع ۾ لاطيني ٻوليءَ ۾ لکيل مشهور ڪتاب ”ايڪليزيايسٽيڪل هسٽري آف دي انگلينڊ پيپل“ (Ecclesiastical History of the English People) جو ترجمو، نائين صديءَ جي آخر ۽ 930ع جي وچ واري عرصي دوران قديم انگريزيءَ ۾ ڪيو ويو هو.

Nearly all Anglo-Saxon authors are anonymous: twelve are known by name from medieval sources, but only four of those are known by their vernacular works with any certainty: Cædmon, Bede, Alfred the Great, and Cynewulf. Cædmon is the earliest English poet whose name is known,[13]سانچو:Pages needed and his only known surviving work Cædmon's Hymn probably dates from the late 7th century. The poem is one of the earliest attested examples of Old English and is, with the runic Ruthwell Cross and Franks Casket inscriptions, one of three candidates for the earliest attested example of Old English poetry. It is also one of the earliest recorded examples of sustained poetry in a Germanic language. The poem, The Dream of the Rood, was inscribed upon the Ruthwell Cross.[13]سانچو:Pages needed

Two Old English poems from the late 10th century are The Wanderer and The Seafarer.[14] Both have a religious theme, and Marsden describes The Seafarer as "an exhortatory and didactic poem, in which the miseries of winter seafaring are used as a metaphor for the challenge faced by the committed Christian".[15]

Classical antiquity was not forgotten in Anglo-Saxon England, and several Old English poems are adaptations of late classical philosophical texts. The longest is King Alfred's 9th-century translation of Boethius' Consolation of Philosophy.[16] In addition, the famous Ecclesiastical History of the English People (Latin: Historia ecclesiastica gentis Anglorum), written by Bede in Latin in about AD 731 was translated into Old English sometime between the end of the ninth century and about 930.

وچئين دور جو عروج ۽ آخري حصو: وچئين دور جي انگريزي ادب (1066–1485)

[سنواريو]

ٽيوڊر دور (1485–1603)

[سنواريو]

اسٽيوارٽ دور (1603–1714)

[سنواريو]

جارجين دور (1714–1837)

[سنواريو]

وڪٽورين دور (1837–1901)

[سنواريو]

ويهين صدي

[سنواريو]

اڪيهين صدي

[سنواريو]

نوبل انعام

[سنواريو]

وڌيڪ ڏسو

[سنواريو]


هن مضمون ۾ انگريزي ادب جي نسبت انگريزي ٻولي جي ادب تي فوڪس ڪيو ويو آهي، تنهن ڪري هن ۾ اسڪاٽلينڊ، ويلز، تاج انحصاري ۽ آئرلينڊ جا ليکڪ شامل آهن، انهي سان گڏ اڳوڻي برطانوي سلطنت جي ملڪن کانسواءِ آمريڪا ۽ 19هين صدي ۾ لکيل انگريزي ادب به شامل آهي.

انگريزي ٻولي 1400 سالن کان به وڌيڪ عرصي تائين ترقي ڪئي آهي. انگريزي جي شروعاتي شڪل يا نمونو اينگلو فريسين لھجو ھو جيڪو پنجين صدي ۾ اينگلو سيڪسن (Anglo-saxons) حملي آورن طرفان برطانيه ۾ آندو ويو ان کي "پراڻي انگريزي" (Old English) سڏجي ٿو.

بيوولف (Beowulf) پراڻي انگريزي جو مشهور ادبي ڪم آهي. "بيوولف" جو پس منظر اسڪينڊينيويا (scandinavia) جو آهي، پر انگلينڊ ۾ قومي رزميه (Epic) جي حيثيت حاصل ڪري چڪو آهي. جيتوڻيڪ، 1066ع ۾ انگلينڊ جي نارمن فتح کانپوءِ اينگلو سيڪسن ٻولي جو استعمال گھٽ ثي ويو، نئين اشرافيه جي اثر هيٺ فرانسيسي ٻولي رهي، جيڪا عدالتن، پارليامينٽ ۽ شائسته معاشري جي معياري ٻولي بڻجي وئي. نارمنن جي اچڻ کان پوء ڳالهائي ويندڙ انگريزي ٻولي وچولي انگريزي طور سڃاڻي وڃي ٿي. انگريزي ٻولي هي شڪل سال 1470ع تائين برقرار رهي، جيسيتائين "چانسري معيار" (chancery standard) لنڊن واري انگريزي پري پري تائين پکڙجي وئي. .

جفري چاسر (1400-1343)، "ڪينٽبري جي ڪهاڻيون" (Canterbury Tales) جو ليکڪ، جنھن وچولي انگريزي کي قانوني شڪل ڏني، تڏھن انگلينڊ تي فرانسيسي ۽ لاطيني ٻوليون غالب ھيون.


بيولوف جو پهريون صفحو


حوالا

[سنواريو]
  1. ↑ Drabble 1996, p. 323.
  2. ↑ Angus Cameron (1983). "Anglo-Saxon literature" in Dictionary of the Middle Ages, vol. 1, pp. 274–88.
  3. 1 2 3 4 Lotte., Hedeager (2011). "Knowledge Production Reconsidered". Iron Age myth and materiality : an archaeology of Scandinavia, AD 400–1000. Abindon, Oxfordshire; New York: Routledge. ص. 177–90. ISBN 978-0-415-60602-8. OCLC 666403125.
  4. ↑ Stanley Brian Greenfield, A New Critical History of Old English Literature (New York: New York University Press, Abels, Richard (2005). Alfred the Great: War, Kingship and Culture in Anglo-Saxon England. Longman. p. 15. ISBN 0-582-04047-7.
  5. ↑ Drabble 1996, p. 369.
  6. ↑ Magoun, Francis P jr (1953), "The Oral-Formulaic Character of Anglo-Saxon Narrative Poetry", Speculum, 28 (3): 446–67, doi:10.2307/2847021, JSTOR 2847021, S2CID 162903356.
  7. ↑ Fry, Donald K jr (1968), The Beowulf Poet: A Collection of Critical Essays, Englewood Cliffs: Prentice-Hall, ص. 83–113.
  8. ↑ Magoun, Francis P jr (1953), "The Oral-Formulaic Character of Anglo-Saxon Narrative Poetry", Speculum, 28 (3): 446–67, doi:10.2307/2847021, JSTOR 2847021, S2CID 162903356.
  9. ↑ Robinson 2001: 'Like most Old English poems, Beowulf has no title in the unique manuscript in which it survives (British Library, Cotton Vitellius A.xv, which was copied round the year 1000 AD), but modern scholars agree in naming it after the hero whose life is its subject.'
  10. ↑ Hieatt, A Kent (1983). Beowulf and Other Old English Poems. New York: Bantam Books. ص. xi–xiii.
  11. ↑ Tolkien 1958, p. 127.
  12. ↑ Kiernan 1996, pp. xix–xx, 3–4, 23–34, 60, 62, 90, 162, 171, 258, 257, 277–78, footnote 69.
  13. 1 2 Fulk & Cain 2003.
  14. ↑ Drabble 1996, p. 1052.
  15. ↑ Marsden, Richard (2004). The Cambridge Old English Reader. Cambridge: Cambridge UP. p. 221. ISBN 978-0-521-45612-8.
  16. ↑ Walter John Sedgefield (ed.), King Alfred's Old English Version of Boethius: De consolatione philosophiae, 1968 (1899)

ڪتابيات

[سنواريو]

ٻاهرين ڳنڍڻا

[سنواريو]

سانچو:Wikiversity