مواد ڏانھن هلو

مغل سلطنت

ڳنڍڻن کي سنواريو
کليل ڄاڻ چيڪلي، وڪيپيڊيا مان

مغليه سلطنت (Mughal Empire) ابتدائي جديد سلطنت هئي، جنهن 16هين ۽ 19هين صدي جي وچ ۾ ڏکڻ ايشيا جو گهڻو حصو سنڀاليو. [1] اٽڪل ٻن سؤ سالن تائين، سلطنت اولهه ۾ سنڌو درياهه جي ڪناري کان، اتر اولهه ۾ اتر افغانستان ۽ اتر ۾ ڪشمير، اوڀر ۾ موجوده آسام ۽ بنگال ۽ ڏاکڻي هندستان ۾ ڏکڻ پليٽيو جي مٿيان علائقن تائين پکڙيل هئي.[2]

روايتي طور تي اهو خيال ڪيو وڃي ٿو ته مغليه سلطنت جو بنياد سال 1526ع ۾ شهنشاهه، ظهيرالدين بابر وڌو، جيڪو فرغنه (اڄوڪي ازبڪستان) جو هڪ جنگجو سردار هو، جنهن دهلي جي بادشاهه، سلطان ابراهيم لوڌي کي پاڻي پت جي جنگ ۾ شڪست ڏيڻ لاءِ پاڙيسري صفوي ۽ عثماني سلطنتن کان مدد ورتي هئي.[3] سال 1720ع ۾ شهنشاهه، اورنگزيب عالمگير، جنهن جي دور حڪومت ۾ سلطنت به پنهنجي وڌ کان وڌ جاگرافيائي حد تائين پهچي چڪي هئي، جي وفات کانپوء هئي سلطنت زوال جو شڪار ٿي وئي، پوء سال 1760ع تائين پراڻي دلي ۽ ان جي آس پاس واري علائقي تائين محدود ٿي وئي. سال 1857ع ۾ جنگ ازادي کانپوء انگريز، جيڪا پهرين ئي سلطنت تي مڪمل اختيار حاصل ڪري ويا هئا، سرڪاري طور تي مغل سلطنت جي خاتمي ۽ هندستان تي برطانوي راج قائم ڪرڻ جو اعلان ڪيا.[4][5]

مغل سلطنت

گورکانیان (فارسي)
مغلیہ سلطنت (اردو)
1526–1857
سلطنت پنهنجي سڀ کان وڏي پکيڙ تي، لڳ ڀڳ 1700ع ۾، اورنگزيب جي دور ۾ جو مقام
سلطنت پنهنجي سڀ کان وڏي پکيڙ تي، لڳ ڀڳ 1700ع ۾، اورنگزيب جي دور ۾
حيثيتسلطنت
گاديءَ جو شهرآگرا (1526–1530؛ 1560–1571؛ 1598–1648)
دهلي (1530–1540؛ 1639–1857)
فتح پور سيڪري (1571–1585)
لاهور (1586–1598)
سرڪاري ٻوليونفارسي
عام ٻوليونڏسو: ڏکڻ ايشيا جون ٻوليون
مذهب
رياستي مذهب
اسلام
دين الاهي (1582–1605)
ٻيا
هندومت (اڪثريت)، سک مت ۽ ٻيا
حڪومتبادشاهت
تاريخي دوراوائلي جديد دور
21 اپريل 1526 1526
17 مئي 1540 – 22 جون 1555
5 نومبر 1556
21 اپريل 1526 – 3 اپريل 1752
1680–1707
1738–1740
21 سيپٽمبر 1857
• مغل شهنشاهه کي برطانوي برما جلاوطن ڪيو ويو
7 آڪٽوبر 1858 1857
ايراضي
لڳ ڀڳ 1600ع3,200,000 چورس ڪلوميٽر (1,200,000 چورس ميل)
1690ع4,000,000 چورس ڪلوميٽر (1,500,000 چورس ميل)
آبادي
• لڳ ڀڳ 1600ع
150000000
• لڳ ڀڳ 1700ع
158400000
ڪرنسيرپيو، ٽڪو، دام
اڄڀارت
پاڪستان
بنگلاديش
افغانستان

مغل سلطنت جا نالا

[سنواريو]
مغل سلطنت جون حدون، 1700ع

همعصرن بابر پاران قائم ڪيل سلطنت کي تيموري سلطنت سڏيو، ۽ اهو نالو خود مغل پڻ استعمال ڪندا هئا.[6]

مغل سلطنت جو ٻيو نالو هندستان پڻ هو، جيڪو آئينِ اڪبري ۾ درج آهي، ۽ چيو وڃي ٿو ته اهو نالو سلطنت جي سرڪاري نالي جي سڀ کان وڌيڪ ويجهو هو.[7] مغل انتظامي دستاويزن ۾ سلطنت جو ذڪر بلادِ هندستان يا هندستان ديش، ۽ ولايتِ هندستان يا هندستاني قلمرو جي نالن سان ڪيو ويو آهي.[8]

مغربي ملڪن جي ماڻهن هڪ شهنشاهه ۽ هڪ وڏي سلطنت لاءِ مغل يا مغول جو لفظ استعمال ڪيو، جيڪو منگول لفظ جي عربي ۽ فارسي صورت مان نڪتل آهي، جيتوڻيڪ بابر جا ابن ڏاڏا قديم منگولي ثقافت جي ڀيٽ ۾ فارسي ثقافت کان گهڻو وڌيڪ متاثر هئا. ان کان علاوه، عربي ٻوليءَ ۾ هن سلطنت کي سلطنتِ هنديہ (عربي ٻولي: سلطنة الهندية) چيو ويندو هو، جنهن جو سڌو ثبوت اورنگزيب عالمگير جي شاهي لقب مان ملي ٿو.[9]

مغلن جي پنهنجي خانداني نسبت گورڪاني هئي.[10] گورڪان اصل ۾ منگولي لفظ ڪورگان (kürägän) جي فارسي صورت هئي، جنهن جي معنيٰ داماد آهي. اهو لقب تيمور هڪ چنگيزي شهزادي سان شادي کان پوءِ اختيار ڪيو هو.[10] مغل لفظ پڻ منگول جي عربي ۽ فارسي صورت مان نڪتل آهي.[11] مغلن پاڻ کي منگول سلطنت جي باني چنگيز خان جي آخري نسل مان شمار ڪيو ۽ ان سان پنهنجي نسبي وابستگيءَ جي دعويٰ ڪئي.[12]

تاريخ

[سنواريو]

مغل سلطنت جو باني ظهير الدين بابر هو، جيڪو تيمور جي خاندان جو هڪ سردار هو. هندستان کان اڳ هو ڪابل جو حاڪم هو. 1526ع ۾ سلطنت دهلي جي حاڪم ابراهيم لوڌي خلاف مشهور پاني پت جي پهرين جنگ ۾ بابر پنهنجي فوج کان ڏهه ڀيرا وڌيڪ طاقتور فوجن سان جنگ ڪئي ۽ انهن کي شڪست ڏني، ڇاڪاڻ⁠تہ بابر وٽ بارود ۽ توپون هيون، جڏهن⁠تہ ابراهيم لوڌي وٽ هاٿي هئا، جيڪي توپ جي آواز کان ڊڄي پنهنجي ئي فوجن کي لتاڙي ويا. اهڙيءَ طرح هڪ نئين سلطنت جي شروعات ٿي. ان وقت اتر هندستان ۾ مختلف آزاد حڪومتون موجود هيون. ان کان علاوه، اهي پاڻ ۾ به وڙهنديون رهنديون هيون.

بابر ۽ همايون (1526–1556)

[سنواريو]

مغل سلطنت جو بنياد بابر (حڪومت: 1526–1530) رکيو، جيڪو هڪ وچ ايشيائي حڪمران ۽ ترڪ-منگول فاتح امير تيمور، يعني تيموري سلطنت جي باني، جي نسل مان هو. مغل وچ ايشيا سان تعلق رکندڙ ترڪ-منگول نسل جي تيموري شاهي خاندان جي هڪ شاخ هئا. سندن باني بابر، فرغانه وادي، يعني هاڻوڪي ازبڪستان، جو تيموري شهزادو هو. هو تيمور جي سڌي نسل مان هو، جنهن کي مغربي قومن ۾ عام طور تي تيمرلنگ سڏيو ويندو آهي، ۽ تيمور جي هڪ چنگيزي شهزادي سان شادي سبب سندس نسب چنگيز خان سان پڻ ڳنڍيو ويندو هو.[13]

پيءُ جي پاسي کان بابر جو تعلق منگول نسل جي ترڪ نژاد برلاس قبيلي سان هو.[14] وچ ايشيا ۾ پنهنجي اباڻي علائقن مان بي دخل ٿيڻ کان پوءِ بابر پنهنجي خواهشن کي پورو ڪرڻ لاءِ هندستان ڏانهن رخ ڪيو.[15] هن پاڻ کي ڪابل ۾ مضبوط ڪيو ۽ پوءِ دره خيبر وسيلي افغانستان کان هندستان ۾ لڳاتار ڏکڻ طرف وڌندو رهيو.[13]

بابر جي فوجن 1526ع ۾ پاني پت جي پهرين جنگ ۾ ابراهيم لوڌي کي شڪست ڏني. جنگ کان اڳ، بابر شراب ڇڏڻ، شراب جا ٿانو ٽوڙڻ ۽ شراب کي کوهه ۾ اڇلائڻ وسيلي خدا جي رضا حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. بهرحال، ان وقت تائين سلطنت دهلي ڪمزور ٿي چڪي هئي، ۽ اصل ۾ راجپوت اتحاد ئي اتر هندستان جي سڀ کان مضبوط طاقت هو، جيڪو ميواڙ جي رانا سانگا جي قابل قيادت هيٺ هو. هن بيانه جي جنگ ۾ بابر کي شڪست ڏني.[16] تنهن هوندي به، خانوا جي جنگ ۾، جيڪا آگره ويجهو وڙهي وئي، بابر جي تيموري فوجن سانگا جي راجپوت فوج کي شڪست ڏني. هي جنگ هندستاني تاريخ جي سڀ کان فيصلائتين ۽ تاريخي جنگين مان هڪ هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ايندڙ ٻن صدين لاءِ اتر هندستان جي قسمت جو فيصلو ڪري ڇڏيو.

جنگ کان پوءِ مغل اقتدار جو مرڪز ڪابل بدران آگره بڻجي ويو. بهرحال، جنگين ۽ فوجي مهمن ۾ مصروفيت نئين شهنشاهه کي هندستان ۾ حاصل ڪيل ڪاميابين کي مضبوط ڪرڻ جو موقعو نه ڏنو.[17] سلطنت جي بي ثباتي سندس پٽ همايون (1530–1556) جي دور ۾ ظاهر ٿي، جنهن کي باغين فارس ۾ جلاوطني تي مجبور ڪيو. سور سلطنت (1540–1555)، جنهن جو بنياد شير شاهه سوري (حڪومت: 1540–1545) رکيو، ٿوري وقت لاءِ مغل حڪومت ۾ رڪاوٽ وڌي.[13]

فارس ۾ همايون جي جلاوطني صفوي ۽ مغل درٻارن وچ ۾ سفارتي لاڳاپا قائم ڪيا ۽ بعد ۾ بحال ٿيل مغل سلطنت ۾ فارسي ثقافتي اثر کي وڌايو. 1555ع ۾ فارس مان موٽي همايون هندستان جي ڪجهه حصن ۾ مغل حڪومت بحال ڪئي، پر ايندڙ سال هو هڪ حادثي ۾ فوت ٿي ويو.[13]

اڪبر کان اورنگزيب تائين (1556–1707)

[سنواريو]

اڪبر (حڪومت: 1556–1605)[18] همايون ۽ سندس زال حميده بانو بيگم جي گهر عمرڪوٽ قلعي ۾ پيدا ٿيو، جيڪا هڪ فارسي شهزادي هئي.[19] اڪبر بيرم خان جي سرپرستي هيٺ تخت تي ويٺو، جنهن هندستان ۾ مغل سلطنت کي مضبوط ڪرڻ ۾ مدد ڪئي.

جنگ ۽ سفارتڪاري وسيلي اڪبر سلطنت کي سڀني طرفن ۾ وڌائڻ ۾ ڪامياب ٿيو ۽ گوداوري درياهه جي اتر ۾ تقريباً سڄي برصغير تي ڪنٽرول قائم ڪيو. هن پنهنجي وفادار هڪ نئون حڪمران طبقو پيدا ڪيو، جديد انتظاميا قائم ڪئي ۽ ثقافتي ترقي کي هٿي ڏني. هن يورپي واپاري ڪمپنين سان واپار وڌايو.[20] هندستان هڪ مضبوط ۽ مستحڪم معيشت پيدا ڪئي، جنهن سان واپاري توسيع ۽ معاشي ترقي ٿي. اڪبر هڪ نئون مذهب، دين الاهي، متعارف ڪرايو، جنهن ۾ حڪمران فرقي جهڙيون مضبوط خاصيتون موجود هيون.[20] هن پنهنجي پٽ لاءِ اندروني طور هڪ مستحڪم رياست ڇڏي، جيڪا پنهنجي سونهري دور جي وچ ۾ هئي.[20]

جهانگير، جنهن جو پيدائشي نالو سليم هو،[21] اڪبر ۽ سندس زال مريم الزماني، هڪ هندستاني راجپوت شهزادي، جي گهر پيدا ٿيو.[22] سليم جو نالو هندستاني صوفي بزرگ شيخ سليم چشتي جي نالي تي رکيو ويو ۽ سندس پرورش چشتي جي ڌيءَ ڪئي.[23][24]

جهانگير بابت لکيو ويو آهي ته هو "افيُون جو عادي هو، رياستي معاملن کي نظرانداز ڪندو هو ۽ درٻاري ڌڙن جي اثر هيٺ اچي ويو هو".[25] جهانگير اسلامي مذهبي اداري جي حمايت حاصل ڪرڻ لاءِ اهم ڪوششون ڪري پاڻ کي اڪبر کان الڳ ظاهر ڪيو. هن ان مقصد لاءِ اڪبر جي ڀيٽ ۾ گهڻو وڌيڪ مدد معاش، يعني مذهبي علمن يا روحاني حيثيت رکندڙ ماڻهن لاءِ ٽيڪس کان آزاد ذاتي زميني آمدني جون عطائون، ڏنيون.[26]

اڪبر جي ابتڙ، جهانگير غير مسلم مذهبي اڳواڻن، خاص طور سک گرو گرو ارجن ديو، سان ٽڪراءَ ۾ آيو. گرو ارجن ديو جي ڦاسي مغل سلطنت ۽ سک برادري وچ ۾ ڪيترن ئي تڪرارن مان پهريون اهم واقعو هئي.[27][28]

بابر کان اورنگزيب تائين مغل حڪمرانن جو گروهي پورٽريٽ، جنهن جي وچ ۾ مغلن جو جد تيمور ويٺل آهي.

شاهه جهان (حڪومت: 1628–1658) جهانگير ۽ سندس زال جگت گوسائين، هڪ راجپوت شهزادي، جي گهر پيدا ٿيو.[29] سندس حڪومت مغل فن تعمير جي سونهري دور جي شروعات ڪئي.[30] شاهه جهان جي دور ۾ مغل درٻار جي شان ۽ شوڪت پنهنجي عروج تي پهتي، جنهن جو مثال تاج محل آهي. بهرحال، درٻار کي برقرار رکڻ جو خرچ آمدنيءَ کان وڌڻ لڳو.[31]

شاهه جهان نظام شاهي خاندان جو خاتمو ڪري مغل سلطنت کي دکن تائين وڌايو ۽ عادل شاهين ۽ قطب شاهين کي خراج ڏيڻ تي مجبور ڪيو.[32]

شاهه جهان جو وڏو پٽ دارا شڪوه پنهنجي پيءُ جي بيماري سبب 1658ع ۾ نگران حڪمران بڻيو. دارا پنهنجي پڙڏاڏي اڪبر جي پيروي ڪندي هم آهنگي تي ٻڌل هندو-مسلم ثقافت جي حمايت ڪئي.[33]

بهرحال، اسلامي قدامت پسندن جي حمايت سان شاهه جهان جي هڪ ننڍي پٽ اورنگزيب (سانچو:دور حڪومت) تخت تي قبضو ڪيو. اورنگزيب 1659ع ۾ دارا کي شڪست ڏني ۽ کيس ڦاهي ڏيارائي.[34]

جيتوڻيڪ شاهه جهان پنهنجي بيماريءَ مان مڪمل صحتياب ٿي ويو، پر اورنگزيب کيس قيد ۾ رکيو، جتي هو پنهنجي وفات تائين رهيو.[35]

اورنگزيب مغل رياست جي اسلامي ڪاري ۾ واڌ جي نگراني ڪئي. هن اسلام قبول ڪرڻ جي همت افزائي ڪئي، غير مسلمن تي جزيه ٻيهر لاڳو ڪيو ۽ فتاويٰ عالمگيري مرتب ڪرايو، جيڪو اسلامي قانون جو مجموعو هو. اورنگزيب سک گرو گرو تيغ بهادر کي ڦاهي ڏيڻ جو حڪم پڻ ڏنو، جنهن جي نتيجي ۾ سک برادري ۾ عسڪريت پسندي وڌي.[36][37][28][38]

ڏکڻ ۽ اولهه هندستان کي فتح ڪرڻ واري سندس مهم مغل سلطنت جي ايراضي وڌائي، پر ان جو سلطنت تي تباهه ڪندڙ اثر پيو.[39]

ميٿيو وائيٽ جو اندازو آهي ته اورنگزيب جي لڳ ڀڳ 2.5 ملين فوج مغل-مراٺا جنگين دوران ماري وئي، جڏهن ته جنگ زدہ علائقن ۾ 20 لک شهري خشڪي، طاعون ۽ قحط سبب فوت ٿيا.[40]

هن مهم جو مغل خزاني تي پڻ تباهه ڪندڙ اثر پيو، ۽ شهنشاهه جي غير موجودگي سبب اتر هندستان ۾ حڪمراني شديد زوال جو شڪار ٿي. مراٺن اورنگزيب جي وفات کان ٿوري ئي دير پوءِ اتر طرف وڌڻ شروع ڪيو ۽ 1758ع تائين پنهنجي سلطنت کي پشاور تائين وڌائي ڇڏيو.[41]

ڪجهه جديد مؤرخن موجب اورنگزيب پنهنجي پيشروئن جي ڀيٽ ۾ نمايان طور وڌيڪ هندو ملازم رکيا ۽ هندوئن ۽ شيعه مسلمانن خلاف تعصب جي مخالفت ڪئي.[42]

تنهن هوندي به، اهو پڻ چيو ويو آهي ته اورنگزيب غير مسلمن خلاف جابراڻيون پاليسيون لاڳو ڪيون، جن جي نتيجي ۾ مراٺن جي هڪ وڏي بغاوت به پيدا ٿي.[43]

سلطنت جي توسيع

[سنواريو]

مغل هندستان، عثماني سلطنت ۽ صفوي ايران سان گڏ، اسلامي دنيا جي ٽن مشهور بارودي سلطنتن (Gunpowder Empires) مان هڪ هئي.[44] هندستان ۾ مغل سلطنت جي باني بابر کي لاهور جي گورنر دولت خان لوڌي، سلطان ابراهيم لوڌي خلاف پنهنجي بغاوت جي حمايت لاءِ دعوت ڏني هئي. بابر بارودي هٿيارن، ميداني توپخاني ۽ انهن جي جنگي استعمال جي طريقن کان چڱيءَ طرح واقف هو. بعد ۾ سورهين صديءَ دوران اڪبر جي دور ۾ مغلن ڌاتوءَ جي سلينڊر نما راڪيٽن، جيڪي بانس سڏبا هئا، جو استعمال شروع ڪيو، خاص طور تي جنگي هاٿين خلاف. اڪبر جي وفات وقت سلطنت افغانستان کان وٺي بنگال جي نار تائين ۽ ڏکڻ ۾ گجرات ۽ دکن جي اترين علائقن تائين پکڙيل هئي.[45][46]

مغلن کي اتر هندستان جي ڪيترن ئي مقامي گروهن جي حمايت حاصل ٿي. پنجاب ۽ راجسٿان جي ڪجهه حصن ۾ جاٽ قبيلن کي شاهي شادين ۽ جاگيرن وسيلي سلطنت ۾ شامل ڪيو ويو، جنهن جي نتيجي ۾ درباري، اڪبري ۽ جهانگيري جاٽ خاندان وجود ۾ آيا. انهن خاندانن بابت دعويٰ ڪئي ويندي هئي ته اهي انهن معزز خاندانن مان هئا، جن پنهنجي ڌيئرن جون شاديون مغل شاهي خاندان سان ڪرايون هيون.[47]

اهي خاندان پاڻ کي ٻين جاٽن کان اعليٰ سمجهندا هئا ۽ سخت سماجي درجابندي ۽ مٿانهين شاديءَ (Hypergamy) جي روايت تي عمل ڪندا هئا. اورنگزيب جي دور ۾ اورنگزيبي جاٽ ۽ شاهجهاني جاٽ جهڙا ٻيا گروهه پڻ انهن درجن ۾ شامل ٿيا، جڏهن ته ڪجهه کي بعد ۾ برطانوي راڄ جي دور ۾ به اهڙي حيثيت ملي.[48]

اڪبر جي حڪومت دوران اولهه اتر پرديش جي جاٽ کاپ (قبيلائي ڪائونسلن) کي مقامي خودمختياري ۾ واڌ ڏني وئي، جنهن جي بدلي ۾ انهن محصولي سڌارن لاءِ سلطنت جي مدد ڪئي.[49]

راجسٿان ۾ به ڪجهه اعليٰ درجي جي راجپوت حڪمرانن کي درٻاري عهدن ۽ شاهي شادين ذريعي مغل اشرافيه ۾ شامل ڪيو ويو. مغل فوج ۾ راجپوت عملدارن جي وڏي موجودگي ۽ اهڙين شادين جي نتيجي ۾، مغل دور جي پوئين فن تعمير ۽ مصوريءَ ۾ هڪ نمايان ثقافتي ميل جول پيدا ٿيو.[50][51]

مغل سلطنت پنهنجي بلند ترين عروج تي اورنگزيب عالمگير جي حڪومت دوران پهتي. ان وقت سلطنت تقريباً سڄي هندستاني برصغير تي حڪمران هئي. اورنگزيب کي غير مسلم آباديءَ بابت سندس پاليسين سبب اڪثر تنقيد جو نشانو بڻايو ويندو آهي. انهن قدمن ۾ غير مسلم عبادتگاهن ۽ تعليمي ادارن جي ڊاهڻ جا حڪم ۽ جزيو جي ٻيهر لاڳو ڪرڻ شامل هئا، جيڪو غير مسلمن تي لاڳو ٿيندڙ هڪ محصول هو ۽ جنهن کي سندس پڙڏاڏو اڪبر اعظم لڳ ڀڳ هڪ سؤ سال اڳ معطل ڪري ڇڏيو هو.[52]


زوال (1707–1857)

[سنواريو]
ڪٺ پتلي بادشاهه فرخ سير جي دور ۾ دهلي. حقيقي اقتدار سيد ڀائرن وٽ هو.

اورنگزيب عالمگير جي اسلامي شريعت جي وڌيڪ سخت تشريح ۽ سندس ڊگهي جنگي پاليسين سبب سلطنت کي ڪيترن ئي گروهن جي بغاوتن ۽ مزاحمتن کي منهن ڏيڻو پيو، جن ۾ راجپوت، سک ۽ جاٽ شامل هئا.[53][54][55][56]

اورنگزيب جي وفات کان پوءِ مغل سلطنت ڪيترن ئي سببن جي ڪري تيزيءَ سان ڪمزور ٿيڻ لڳي. انهن سببن ۾ ڪمزور حڪمرانن جي جانشيني، هندو ۽ سک گروهن جي مسلسل مزاحمت، صوبائي گورنرن جي خودمختياري، نادر شاهه جو ايراني حملو، دراني افغانن جون يلغارون، مراٺن جو عروج، ۽ آخرڪار برطانوي راڄ جي وڌندڙ طاقت شامل هئا.[57][58][59][60]

اورنگزيب جي پٽ بهادر شاهه اول پنهنجي پيءُ جون مذهبي پاليسيون منسوخ ڪري ڇڏيون ۽ انتظاميا ۾ سڌارا آڻڻ جي ڪوشش ڪئي. بهرحال، 1712ع ۾ سندس وفات کان پوءِ مغل خاندان افراتفري ۽ پرتشدد تڪرارن ۾ ڦاسي پيو. رڳو 1719ع ۾ چار شهنشاهه هڪٻئي پٺيان تخت تي ويٺا.[61] اهي حڪمران عملي طور رڳو نالي ماتر شهنشاهه هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ حقيقي اقتدار هندستاني مسلمان اميرن جي هڪ طاقتور ڀائپي وٽ هو، جيڪا ساداتِ بارها جي نالي سان مشهور هئي. ان ڀائپي جا سڀ کان اثرائتا اڳواڻ سيد ڀائر هئا.[62][63]

محمد شاهه جي حڪومت دوران (1719–1748) سلطنت وڌيڪ ٽٽڻ شروع ٿي، ۽ وچ هندستان جا وسيع علائقا مغلن کان مراٺن جي هٿ ۾ هليا ويا. جڏهن مغلن دکن ۾ نظام جي آزادي کي دٻائڻ جي ڪوشش ڪئي، تڏهن نظام پنهنجي بچاءَ لاءِ مراٺن کي وچ ۽ اتر هندستان تي حملا ڪرڻ لاءِ همٿايو.[64][65][66]

نادر شاهه جي هندستاني مهم، جنهن کان اڳ هو اولهه ايشيا، قفقاز ۽ وچ ايشيا جي گهڻي حصي تي ايراني بالادستي ٻيهر قائم ڪري چڪو هو، دهلي جي لٽ تي ختم ٿي. هن واقعي مغل اقتدار ۽ وقار جي باقي رهيل نشانين کي به ختم ڪري ڇڏيو. سلطنت جا ڪيترائي امير هاڻي پنهنجا معاملا پاڻ سنڀالڻ جي ڪوشش ڪرڻ لڳا ۽ خودمختيار رياستون قائم ڪرڻ لاءِ الڳ ٿي ويا.[67]

ان دوران مغل سلطنت اندر ڪجهه علائقائي رياستون يورپي طاقتن جي عالمي تڪرارن ۾ ڦاسي پيون، جنهن جي نتيجي ۾ ڪرناٽڪ جنگين ۽ بڪسر جي جنگ دوران شڪست ۽ علائقي جي نقصان کان سواءِ ٻيو ڪجهه حاصل نه ٿيو.

مغل شهنشاهه شاهه عالم ثاني (1759–1806) مغلن جي زوال کي روڪڻ لاءِ ناڪام ڪوششون ڪيون، پر آخرڪار کيس افغانستان جي امير احمد شاهه ابدالي جي تحفظ هيٺ وڃڻو پيو. ان جي نتيجي ۾ 1761ع ۾ مراٺا سلطنت ۽ ابدالي جي وچ ۾ پاني پت جي ٽين جنگ وڙهي وئي.

1771ع ۾ مراٺن افغانن جي قبضي مان دهلي ٻيهر حاصل ڪئي، ۽ 1784ع ۾ اهي باضابطه طور دهلي ۾ شهنشاهه جا محافظ بڻجي ويا.[68] اها حالت ٻي اينگلو-مراٺا جنگ تائين جاري رهي. ان کان پوءِ برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني دهلي ۾ مغل خاندان جي محافظ بڻجي وئي.[69]

مورخ ونسينٽ آرٿر سمٿ جي راءِ موجب مغلن جي سياسي وراثت جا اصل وارث فارسي يا افغان نه، پر مراٺا هئا. فارسين جي ڪوشش رڳو هڪ وڏي ڦرلٽ واري حملي تائين محدود رهي، جڏهن ته احمد شاهه ابدالي جي افغانن وٽ پنهنجي فتح کي برقرار رکڻ ۽ ان مان فائدو وٺڻ لاءِ نه ڪافي وسيلا هئا ۽ نه مناسب صلاحيت. مراٺن جي جانشيني به آخرڪار مڪمل طور ڪامياب نه ٿي، پر انگريزن ۽ مغلن جي وچ واري عبوري دور ۾ انهن هندستان جي وڏي حصي تي ٻين سڀني کان وڌيڪ عرصي تائين حڪومت ڪئي.[70]

برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني 1793ع ۾ اڳوڻي مغل صوبي بنگال-بهار تي ڪنٽرول سنڀالي ورتو، جڏهن هن مقامي حڪمراني، يعني نظام، کي ختم ڪيو. اهو انتظام 1858ع تائين جاري رهيو، ۽ ان سان هندستاني برصغير ۾ برطانوي نوآبادياتي دور جي شروعات ٿي. 1857ع تائين اڳوڻي مغل هندستان جو وڏو حصو ايسٽ انڊيا ڪمپني جي قبضي هيٺ اچي چڪو هو.

مغل سلطنت جو سرڪاري خاتمو بهادر شاهه ثاني جي دور ۾ ٿيو، جيڪو آخري مغل شهنشاهه هو. 1857–1858ع جي جنگ ۾، جنهن جي هن رڳو نالي ماتر قيادت ڪئي، شڪست کان پوءِ برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني کيس تخت تان لاٿو ۽ 1858ع ۾ جلاوطن ڪيو. گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1858 وسيلي برطانوي تاج هندستان ۾ ايسٽ انڊيا ڪمپني جي قبضي هيٺ علائقن جو سڌو ڪنٽرول سنڀالي ورتو، جيڪو نئين برطانوي راڄ جي صورت ۾ سامهون آيو. 1876ع ۾ برطانوي راڻي وڪٽوريا هندستان جي شهنشاهه جو لقب اختيار ڪيو.

حوالا

[سنواريو]
  1. ↑ Stein, Burton (2010), A History of India, John Wiley & Sons, ص. 159–, ISBN 978-1-4443-2351-1, محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 22 September 2023 تي محفوظ ڪيل, 15 July 2019 تي حاصل ڪيل Quote: "هن ريت بيان ڪيل ۽ انتظام هيٺ آندل سلطنت لڳ ڀڳ 750,000 چورس ميل [1,900,000 چورس ڪلوميٽر] جي هڪ وسيع سرزمين تي مشتمل هئي، جيڪا اتر افغانستان ۾ وچ ايشيا سان لڳندڙ سرحد کان وٺي ڏکڻ ۾ دکن پليٽو جي اترين بلندين تائين، ۽ اولهه ۾ سنڌو طاس کان اوڀر ۾ آسام جي جبلائي علائقن تائين پکڙيل هئي.."
  2. ↑ Auteur., Stein, Burton (1926-1996). (2010). A history of India. Wiley-Blackwell. ISBN 978-1-4051-9509-6. OCLC 690778229.{{cite book}}: CS1 maint: multiple names: authors list (ڳنڍڻو) CS1 maint: numeric names: authors list (ڳنڍڻو)
  3. ↑ The Mughal Empire. Cambridge University Press,. ص. ISBN 978-0-521-56603-2. ISBN 2 ["جيتوڻيڪ پهريان ٻه تيموري شهنشاهه ۽ سندن ڪيترائي امير هندستاني برصغير ۾ تازو آيل مهاجر هئا، پر خاندان ۽ سلطنت پاڻ بي شڪ هندستاني بڻجي ويا. سڀني لاڳاپيل ڌرين جا مفاد ۽ مستقبل هندستان ۾ هئا، نه ڪي وچ اوڀر يا وچ ايشيا جي اباڻي وطنن ۾. ان کان علاوه، مغل سلطنت هندستاني تاريخي تجربي مان اڀري. اها هندستاني برصغير ۾ هڪ هزار سالن جي مسلمان فتحن، آبادڪاري ۽ رياست سازي جو آخري نتيجو هئي." "جيتوڻيڪ پهريان ٻه تيموري شهنشاهه ۽ سندن ڪيترائي امير هندستاني برصغير ۾ تازو آيل مهاجر هئا، پر خاندان ۽ سلطنت پاڻ بي شڪ هندستاني بڻجي ويا. سڀني لاڳاپيل ڌرين جا مفاد ۽ مستقبل هندستان ۾ هئا، نه ڪي وچ اوڀر يا وچ ايشيا جي اباڻي وطنن ۾. ان کان علاوه، مغل سلطنت هندستاني تاريخي تجربي مان اڀري. اها هندستاني برصغير ۾ هڪ هزار سالن جي مسلمان فتحن، آبادڪاري ۽ رياست سازي جو آخري نتيجو هئي."] {{cite book}}: Check |isbn= value: length (مدد); Check |url= value (مدد); Missing or empty |title= (مدد)CS1 maint: extra punctuation (ڳنڍڻو)
  4. ↑ Stein, Burton, مرتب (1975-12-31). Essays on South India. University of Hawaii Press. ISBN 978-0-8248-9134-3.
  5. ↑ Richards, John F. (1993). The Mughal Empire. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 0-521-25119-2. OCLC 25246187.
  6. ↑ Avari, Burjor (2013). Islamic Civilization in South Asia: A History of Muslim Power and Presence in the Indian Subcontinent. Routledge. ISBN 978-0-415-58061-8.
  7. ↑ Vanina, Evgenii͡a I͡Urʹevna (2012). Medieval Indian Mindscapes: Space, Time, Society, Man. Primus Books. ISBN 978-93-80607-19-1.
  8. ↑ Levtzion, Nehemia, مرتب (1979). Conversion to Islam (1st ڇاپو). New York: Holmes & Meier. ISBN 978-0-8419-0343-2.
  9. ↑ "Tomb of Aurangzeb" (PDF). Asia Aurangabad Tourism.
  10. 1 2 Babur, Zahir ud-Din Muhammad (2002). Thackston, Wheeler M. (مرتب). The Baburnama: Memoirs of Babur, Prince and Emperor. New York: Modern Library. ص. xlvi. ISBN 978-0-375-76137-9.
  11. ↑ Hodgson, Marshall G. S. (2009). The Venture of Islam. جلد 3. University of Chicago Press. ص. 62. ISBN 978-0-226-34688-5.
  12. ↑ Canfield, Robert L. (2002). Turko-Persia in Historical Perspective. Cambridge University Press. ص. 20. ISBN 978-0-521-52291-5.
  13. 1 2 3 4 Berndl, Klaus (2005). National Geographic Visual History of the World. National Geographic Society. ص. 318–320. ISBN 978-0-7922-3695-5.
  14. ↑ Chaliand, Gérard (2014). A Global History of War: From Assyria to the Twenty-First Century. California: University of California Press. ص. 151.
  15. ↑ Bayley, Christopher. The European Emergence. The Mughals Ascendant. ص. 151. ISBN 0-7054-0982-1.
  16. ↑ Hooja, Rima (2006). A History of Rajasthan. Rupa. ص. 454. ISBN 9788129115010.
  17. ↑ Bayley, Christopher. The European Emergence. The Mughals Ascendant. ص. 154. ISBN 0-7054-0982-1.
  18. ↑ Ballhatchet, Kenneth A. "Akbar". Encyclopædia Britannica. 17 July 2017 تي حاصل ڪيل.
  19. ↑ Begum, Gulbadan (1902). The History of Humāyūn (Humāyūn-Nāma). Beveridge, Annette S. پاران ترجمو ڪيل. Royal Asiatic Society. ص. 237–239.
  20. 1 2 3 Berndl, Klaus (2005). National Geographic Visual History of the World. National Geographic Society. ص. 318–320. ISBN 978-0-7922-3695-5.
  21. ↑ Mohammada, Malika (2007). The Foundations of the Composite Culture in India. Aakar Books. ص. 300. ISBN 978-81-89833-18-3.
  22. ↑ Gilbert, Marc Jason (2017). South Asia in World History. Oxford University Press. ص. 79. ISBN 978-0-19-976034-3.
  23. ↑ Muhammad-Hadi (1999). Preface to The Jahangirnama. Thackston, Wheeler M. پاران ترجمو ڪيل. Oxford University Press. ص. 4. ISBN 978-0-19-512718-8.
  24. ↑ Jahangir (1999). The Jahangirnama: Memoirs of Jahangir, Emperor of India. Thackston, Wheeler M. پاران ترجمو ڪيل. Oxford University Press. ص. 65. ISBN 978-0-19-512718-8.
  25. ↑ Berndl, Klaus (2005). National Geographic Visual History of the World. National Geographic Society. ص. 318–320. ISBN 978-0-7922-3695-5.
  26. ↑ Faruqui, Munis D. (2012). The Princes of the Mughal Empire, 1504–1719. Cambridge University Press. ص. 268–269. ISBN 978-1-107-02217-1.
  27. ↑ Asher, Catherine B.; Talbot, Cynthia (2006). India before Europe. Cambridge University Press. ص. 267. ISBN 0-521-80904-5. OCLC 61303480.
  28. 1 2 "BBC - Religions - Sikhism: Origins of Sikhism". BBC. 30 September 2009. 19 February 2021 تي حاصل ڪيل.
  29. ↑ Mohammada, Malika (2007). The Foundations of the Composite Culture in India. Aakar Books. ص. 300. ISBN 978-81-89833-18-3.
  30. ↑ Mehta, Jaswant Lal (1984). Advanced Study in the History of Medieval India. جلد II (2nd ڇاپو). Sterling Publishers Pvt. Ltd. ص. 59. ISBN 978-81-207-1015-3.
  31. ↑ Berndl, Klaus (2005). National Geographic Visual History of the World. National Geographic Society. ص. 318–320. ISBN 978-0-7922-3695-5.
  32. ↑ Singhal, Damodar P. (1983). A History of the Indian People. Methuen. ص. 193. ISBN 978-0-413-48730-8.
  33. ↑ Meri, Josef W.; Bacharach, Jere L. Medieval Islamic Civilization: An Encyclopedia. ص. 194.
  34. ↑ Berndl, Klaus (2005). National Geographic Visual History of the World. National Geographic Society. ص. 318–320. ISBN 978-0-7922-3695-5.
  35. ↑ Truschke, Audrey (2017). Aurangzeb: The Life and Legacy of India's Most Controversial King. Stanford University Press. ص. 68. ISBN 978-1-5036-0259-5.
  36. ↑ Robb, Peter (2011). A History of India. Macmillan International Higher Education. ص. 98. ISBN 978-0-230-34424-2.
  37. ↑ Asher, Catherine B.; Talbot, Cynthia (2006). India before Europe. Cambridge University Press. ص. 267. ISBN 0-521-80904-5. OCLC 61303480.
  38. ↑ Kaicker, Abhishek (2020). The King and the People: Sovereignty and Popular Politics in Mughal Delhi. Oxford University Press. ص. 160. ISBN 978-0-19-007067-0.
  39. ↑ Sarkar, Jadunath (1928). A Short History of Aurangzib.
  40. ↑ White, Matthew (2011). Atrocitology: Humanity's 100 Deadliest Achievements. Canongate Books. ص. 113. ISBN 978-0-85786-125-2.
  41. ↑ Mikaberidze, Alexander (2011). Conflict and Conquest in the Islamic World: A Historical Encyclopedia. ABC-CLIO. ص. 43. ISBN 978-1-59884-337-8.
  42. ↑ Truschke, Audrey (2017). Aurangzeb: The Life and Legacy of India's Most Controversial King. Stanford University Press. ص. 58. ISBN 978-1-5036-0259-5.
  43. ↑ Verghese, Ajay; Foa, Roberto Stefan (5 November 2018). "Precolonial Ethnic Violence: The Case of Hindu-Muslim Conflict in India" (PDF). Boston University. 7 April 2023 تي حاصل ڪيل.
  44. ↑ Hodgson, Marshall G. S. (2009-05-15). The Gunpowder Empires and Modern Times (انگريزي ۾). University of Chicago Press. ISBN 978-0-226-34688-5.
  45. ↑ Thackeray, Frank W. (2012). John E. Findling (مرتب). Events that formed the modern world : from the European Renaissance through the War on Terror. Santa Barbara, Calif.: ABC-CLIO. ص. 248. ISBN 9781598849011.
  46. ↑ J. R. Partington (1999). A history of Greek fire and gunpowder. Internet Archive. Johns Hopkins University Press. ISBN 978-0-8018-5954-0.
  47. ↑ Ibbetson, Sir Denzil; Maclagan (1990). Glossary of the Tribes and Castes of the Punjab and North West Frontier Province (انگريزي ۾). Asian Educational Services. ISBN 978-81-206-0505-3.
  48. ↑ سانچو:Bulleted
  49. ↑ Richards, John F. (1993). The Mughal Empire - Part 1 Volume 5. Cambridge University Press. ص. 90. ISBN 9780521566032.
  50. ↑ The Oxford Handbook of Global Religions. OUP. 2006. ص. 475.
  51. ↑ Richard M. Eaton (2019). India in the Persianate Age 1000-1765. University of California Press. ISBN 978-0520325128.
  52. ↑ Smith, Vincent Arthur; Edwardes, Stephen Meredyth (1919). The Oxford history of India, from the earliest times to the end of 1911. Oxford, Clarendon Press.
  53. ↑ Metcalf, Barbara D.; Metcalf, Thomas R. (2006-09-28). A Concise History of Modern India (انگريزي ۾). Cambridge University Press. ISBN 978-1-139-45887-0.
  54. ↑ Sarkar, Jadunath (1934). Fall of the Mughal Empire: 1789–1803. Calcutta: Sarkar & Sons.
  55. ↑ Pashaura Singh; Louis E. Fenech (2014). The Oxford Handbook of Sikh Studies. Oxford University Press. ص. 236–238. ISBN 978-0-19-969930-8.
  56. ↑ Seiple, Chris (2013). The Routledge Handbook of Religion and Security. New York: Routledge. ص. 96. ISBN 978-0-415-66744-9.
  57. ↑ Dalrymple, William; Anand, Anita (2017). Koh-i-Noor: The History of the World's Most Infamous Diamond. Bloomsbury Publishing. ص. 52–60. ISBN 978-1408888827.
  58. ↑ Axworthy, Michael (2009). The Sword of Persia: Nader Shah, from Tribal Warrior to Conquering Tyrant. I.B. Tauris. ص. 8.
  59. ↑ Gommans, Jos (1995-08-01). "Indian Warfare and Afghan Innovation During the Eighteenth Century". Studies in History 11 (2): 261. doi:10.1177/025764309501100204.
  60. ↑ Vincent A. Smith (1981). Percival Spear (مرتب). The Oxford History of India. Oxford University Press. ص. 492.
  61. ↑ Berndl, Klaus (2005). National Geographic Visual History of the World. National Geographic Society. ص. 318–320. ISBN 978-0-7922-3695-5.
  62. ↑ Truschke, Audrey (2021). The Language of History: Sanskrit Narratives of Indo-Muslim Rule. Columbia University Press. ISBN 978-0-231-55195-3.
  63. ↑ Yasin, Muhammad (1958). A Social History of Islamic India, 1605–1748. Upper India Publishing House. ص. 18.
  64. ↑ Columbia University Press (2000). Columbia Chronologies of Asian History and Culture. Columbia University Press. ص. 285. ISBN 978-0-231-11004-4.
  65. ↑ Eaton, Richard M. (2013). Expanding Frontiers in South Asian and World History: Essays in Honour of John F. Richards. Cambridge University Press. ص. 21.
  66. ↑ Annals of the Bhandarkar Oriental Research Institute, Poona: Volumes 51–53. Bhandarkar Oriental Research Institute. 1970. ص. 94.
  67. ↑ Bose, Sugata; Jalal, Ayesha (2004). Modern South Asia: History, Culture, Political Economy (2nd ڇاپو). Routledge. ص. 41. ISBN 978-0-203-71253-5.
  68. ↑ Rathod, N.G. (1994). The Great Maratha Mahadaji Scindia. New Delhi: Sarup & Sons. ص. 8. ISBN 978-8185431529.
  69. ↑ Bose, Sugata; Jalal, Ayesha (2004). Modern South Asia: History, Culture, Political Economy (2nd ڇاپو). Routledge. ص. 41. ISBN 978-0-203-71253-5.
  70. ↑ Vincent A. Smith (1981). Percival Spear (مرتب). The Oxford History of India. Oxford University Press. ص. 492.

    ٻاهريان ڳنڍڻا

    [سنواريو]
    "https://sd.wikipedia.org/w/index.php?title=مغل_سلطنت&oldid=387015" تان ورتل