مواد ڏانھن هلو

ڀارت

ڳنڍڻن کي سنواريو
کليل ڄاڻ چيڪلي، وڪيپيڊيا مان
جمھوريہ ھند

Bhārat Gaṇarājya
مٿان کان ھيٺان تائين ٽن افقي پٽن وارو جھنڊو: ڳاڙھو زعفراني، اڇو، ۽ سائو؛ اڇي پٽي جي وچ ۾ نيري رنگ جو ۲۴ ڪڙين وارو ڦيٿو.
ٽي شينھن (کاٻي، ساڄي ۽ سامھون ڏسندڙ) ھڪ فرِيز تي؛ جنھن ۾ ڊوڙندڙ گھوڙو، ۲۴ ڪڙين وارو ڦيٿو، ۽ ھاتھي ڏيکاريل؛ ھيٺ نعرو لکيل: «ستيميو جيوتي».
جھنڊو رياستي نشان
شُعار: '"ستيو ميو جيوتي" (Sanskrit)
"سچ ئي فتح يابي ٿئي ٿو"[1]
ترانو: "جانا گانا مانا"[lower-alpha 1]
"تون سڀني ماڻھن جي منن جو حڪمران آھين"[2][3]
قومي گيت
"وندي ماترم" (Sanskrit)[lower-alpha 2]
"ماتا، مان توکي جھڪان ٿو"[lower-alpha 3][1][3]
دنيا جي گولي جو نقشو، جنھن جي مرڪز ۾ ڀارت نمايان ٿيل آھي.
ڀارت جي قبضي ھيٺ علائقا چٽي سائي رنگ ۾ ڏيکاريل آھن؛ جيڪي علائقا ڀارت دعويٰ ڪري ٿو پر قبضي ۾ ناھن سي ھلڪي سائي رنگ ۾ ڏيکاريل آھن.
گادي جو هنڌ نيو دهلي
28°36′50″N 77°12′30″E / 28.61389°N 77.20833°E / 28.61389; 77.20833
سڀ کان وڏو شهر
دفتري ٻوليون
تسلیم ٿيل مقامي  ٻوليون
مادري ٻوليون ۴۴۷ ٻوليون[lower-alpha 5]
مذهب (2011)
{
مقامي آبادي
حڪومت وفاق پارلياماني جمھوريت
• صدر
 دروپدي مرمو[11]
سي. پي. رادھاڪرشڻن[12]
نريندر مودي[13]
سوريا ڪانت[14]
اوم برلا[15]
مقننه پارليامينٽ
راجيه سڀا
لوڪ سڀا
ڀارت جي آزادي يونائيٽيڊ ڪنگڊم کان
۱۵ آگسٽ ۱۹۴۷
۲۶ جنوري ۱۹۵۰
پکيڙ
• جملي
 [اوزا تبديل: invalid number] (7th)
• پاڻي (%)
 9.6
آبادي
• 2023 اندازو
 Neutral increase 1,428,627,663[16] (1st)
• 2011 مردم شماري
 Neutral increase 1,210,854,977[17]
جِي ڊي پي (مساوي قوت خريد ) 2024 لڳ ڀڳ
• ڪل
 $14.594 trillion[18] (3rd)
• في سيڪڙو
 $10,123[18] (125th)
جِي. ڊي. پي  (رڳو نالي ۾ ) 2024 لڳ ڀڳ
• ڪل
 $3.937 trillion[18] (5th)


ڀارت, (انگريزي ٻولي: India, Hindustan) جنهن کي هند، هندستان، ۽ انڊيا پڻ سڏيو ويندو آهي، سو ڏکڻ ايشيا ۾ واقع آهي. هيءُ ڏکڻ ايشيا جي وڏي حصي تي پکڙيل آهي. هندستان آباديءَ جي لحاظ کان دنيا جي وڏن ملڪن ۾ شامل ڪيو ويندو آهي. هندستان جا هڪ ارب کان وڌيڪ ماڻهو هڪ سؤ کان وڌيڪ ٻوليون ڳالهائيندا آهن. هندوستان جي اوڀر ۾ بنگلا ديش ۽ ميانمار (برما)، اتر ۾ ڀوٽان ۽ چين ۽ نيپال ۽ اولهه ۾ پاڪستان. ان کان سواءِ ڏکڻ اوڀر ۽ ڏکڻ اولهه ۾ هندي سمنڊ آهي.

جمھوريہ انڊيا جا قومي(سرڪاري) نشان
قومي جانور
قومي پکي
قومي وڻ
قومي گل
قومي ورثي وارو جانور
قومي آبي
سامونڊي جانور

قومي ريڙهيون پائيندڙ جانور
قومي ورثي وارو مماليہ
قومي ميوو'
قومي مندر
قومي درياء
قومي جبل

نالي جي اصليت

[سنواريو]

آڪسفورڊ انگريزي لغت (ٽيون ايڊيشن، 2009ع) مطابق، نالو «ڀارت» (انڊيا) ڪلاسيڪي لاطيني نالي انڊيا مان ورتل آهي. هي نالو شروعات ۾ ڀارتي برصغير ۽ ان جي اوڀر وارن علائقن لاءِ استعمال ٿيندو هو. لاطيني ٻولي هن نالي کي هلينسٽڪ يوناني انڊيا (Ἰνδία) مان اختيار ڪيو، جيڪو قديم يوناني انڊوس (Ἰνδός) مان نڪتل هو، ۽ اهو وري پراڻي فارسي لفظ هندوش مان آيو. پراڻي فارسي ۾ هي نالو اخميندي سلطنت جي اوڀرئين صوبي لاءِ استعمال ٿيندو هو. هن نالي جو لاڳاپو سنسڪرت لفظ سندهو سان آهي، جنهن جو مطلب «ندي» آهي، خاص طور تي سنڌو ندي لاءِ استعمال ٿيندو هو.[19][20] قديم يونانين ڀارت جي ماڻهن کي انڊوئي (Ἰνδοί) چوندا هئا، جنهن جو مطلب «سنڌو ندي جا ماڻهو» هو.[21]

نالو ڀارت (भारत) ڀارتي رزمي شاعري ۽ ڀارت جو آئين ٻنهي ۾ ملي ٿو.[22][23] هي نالو ڀارت جي مختلف ٻولين ۾ مختلف صورتن ۾ استعمال ٿئي ٿو. ڀارت، پراڻي نالي ڀارت ورش (भारतवर्ष) جي جديد صورت آهي. شروعاتي طور هن نالي جو مطلب ڀارت جو اتر حصو هو.[24][25] اوڻيهين صديءَ جي وچ کان پوءِ، ڀارت نالو ڀارت لاءِ تمام گهڻو مقبول ٿي ويو.[22][26]

هندستان وچولي فارسي ٻوليءَ جو نالو آهي، جيڪو ڀارت لاءِ استعمال ٿيندو هو. هي نالو تيرهين صديءَ کان مقبول ٿيو.[27] هي نالو خاص طور تي مغل سلطنت جي دور ۾ وڏي پيماني تي استعمال ۾ آيو.[28]

”هندو“ ۽ ”هندستان“ جي معنيٰ: رگ ويد واري زماني ۾ آڳاٽا آريہ لوڪ سنڌو نديءَ ۽ اِن جي ڀرتي ڪندڙ شاخن جا ڪنارا پاڻيءَ جي سهنج ڪري والاري ويٺا هئا، تنهنڪري آڳاٽن ايرانين سڀني هنڌن جي رهاڪن کي گڏي ”سنڌو“ سڏيو، پر اُچار ڦيرائي ڪيائون ”هندو“، جو ايراني لوڪ عام طرح ”س“ کي ڦيرائي ”هه“ ڪندا آهن: انهيءَ ريت ”هندو“ لفظ جي معنيٰ ٿي ”سنڌونديءَ جي ڪناري تي رهندڙ“. قديم ايراني لوڪ سنڌو ماٿر (پنجاب ۽ سنڌ) کان پري ڪونه ويا، تنهنڪري جيڪو ملڪ ڏٺائون، ته آريه لوڪ والاري ويٺا هئا، تنهن کي هندوستان – هندستان (هندو + آستان) سڏيائون. مطلب ته ”هندستان“ لفظ جي اصل معنيٰ هئي ”سنڌو نديءَ وارو ملڪ“. قديم ايرانين وٽان قديم يونانين کي هندستان جي سڌ پيئي. سڪندر اعظم سان جيڪي تاريخ نويس آيا، تن به سنڌو ماٿر ۾ رهندڙن کي سڏيو ”سنڌو“ (هندو)، پر اُچار ڦيرائي ڪيائون ”انڊو-اندوئي“ (Indoi)، نديءَ کي سڏيائون ”انڊوس“ (Indus) ۽ هندستان کي ”انڊيا“ (India) سڏيائون. ائين هڪڙي ئي سنسڪرت لفظ ”سنڌو“ جا اچار لئتن ٻوليءَ ۾ ڦري ”انڊس“ ۽ ”انڊيا“ ٿيا آهن. ٿورن لفظن ۾ چئبو ته ”سنڌ“ لفظ جي اصل معنيٰ هئي ”سنڌونديءَ جي ماٿر“، جنهن ۾ سڄو پنجاب به اچي ٿي ويو. ”سنڌو“ (هندو) لفظ جي اصل معنيٰ هئي: ”سنڌو نديءَ جي ڪناري تي رهندڙ“، ۽ نه ”ڪارو“ يا ”چور“، جيئن ڪي غلط طرح سمجهن ٿا؛ ۽ ”هندستان“ لفظ جي اصل معنيٰ هئي ”سنڌونديءَ وارو ملڪ“. خود سنسڪرت ساهت ۾ ”سنڌو“ لفظ جي ڪيترن هنڌ معنيٰ آهي ”سنڌونديءَ وارو ملڪ“. ۽ ”سنڌو“ يا ”سئنو“ جي معنيٰ آهي، ”سنڌو ماٿر جا رهاڪو“، آڳاٽا آريه لوڪ پوءِ اتر هندستان کان وڌي ڏکڻ هندستان ڏي ويا، ۽ اتي به وڃي بيٺڪون وڌائون ته اهو سڄو ملڪ ڪشمير جي مٿئين ڀاڱي کان وٺي ڪيپ ڪامورن تائين ”هندستان“ سڏجڻ ۾ آيو. پوءِ مسلمانن جي صاحبي ٿي، ته ”هندو“ لفظ جي معنيٰ ٿي ”برهمڻي ڌرم کي مڃيندڙ“.[29]

”انڊيا“ ۽ ”سنڌ“

[سنواريو]

ايرانين پنهنجي لهجي آڌار سنڌ کي هند ڪري ڇڏيو ۽ يوناني وري ”هه“ کي ”ا“ ۾ تبديل ڪري اند ڪري ڇڏيو. رومن ۾ اهو لفظ اند مان ڦري انديا ٿي ويو ۽ انگريزي ٻولي ۾ ”د“ نه هجڻ ڪري ”انڊيا“ بڻجي ويو.[30]

تاريخ

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ڀارت جي تاريخ
برطانوي راج

قديم ڀارت

[سنواريو]
گوپتا دور جي مجسمي، گوپتا سلطنت
سواستيڪا جو نشان، موريا سلطنت جي جهنڊي ۾
نادر شاهه افشار جو ڀارت تي حملو


مائيٽوڪنڊريل ڊي اين اي ۽ واءِ ڪروموسوم جي گڏيل تجزيي جي بنياد تي اهو خيال ڪيو وڃي ٿو ته جديد انساني نسل (ھومو سيپيئن) جون سڀ کان ابتدائي موجود شاخون آفريڪا مان ڀارتي برصغير ۾ لڳ ڀڳ 80٬000 کان 50٬000 سال اڳ پهتيون، ۽ وڏي امڪان سان 55٬000 سال اڳ تائين هتي موجود هيون.[31] شڪارين ۽ خوراڪ گڏ ڪندڙن طور ڊگهي عرصي تائين، مختلف قسمن جي الڳ ٿلڳ زندگيءَ سبب، هن خطي ۾ انساني جيني تنوع تمام گهڻو وڌيو، جيڪو رڳو آفريڪا کان گهٽ آهي. بهرحال، ڏکڻ ايشيا ۾ جديد انسانن جا سڀ کان پراڻا معلوم ٿيل پنڊ پھڻ لڳ ڀڳ 30٬000 سال پراڻا آهن.[32] نئين پٿر واري دور (نيو لٿڪ) جا ثبوت سنڌو درياھ جي اولهه ڪنارن تي، پاڪستان جي بلوچستان ۾ واقع مهرڳڙھ مان ملن ٿا، جيڪي 7000 ق.م کان پوءِ جا آهن. هتي اناج پيدا ڪندڙ ٻوٽن (جن ۾ جو شامل آهي) ۽ جانورن (جن ۾ کوٻڙ واري زيبُو ڳئون شامل آهي) کي پالڻ شروع ڪيو ويو. اهي تهذيبون آهستي آهستي سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب ۾ تبديل ٿي ويون، جيڪا 2500 کان 1900 ق.م دوران پاڪستان ۽ اولهه ڀارت ۾ پنهنجي عروج تي هئي.[33]هي تهذيب موهن جو دڙو، هڙاپا، ڌولاويرا، گڻويريوالا ۽ راکِيڳڙهي جهڙن شهرن جي چوڌاري مرڪوز هئي.[34] ان جون نمايان خاصيتون معياري وزن، اسٽِيٽائيٽ مُهرون، لکڻي وارو نظام، شهري رٿابندي، عوامي تعميراتي ڪم، ۽ هنر و دستڪاريون (جن ۾ ٿانون ٺاهڻ جا نمونا، مٽيءَ جا انساني ۽ جانورن جا بت شامل آهن) هيون.[35] شهرن جي چوڌاري ڳوٺن ۽ قصبن جا نيٽ ورڪ هڪ نئين زرعي-چرواهي معيشت ۾ وڌڻ لڳا.[36] 1500 ق.م کان 1200 ق.م جي وچ ۾، سنسڪرت جو هڪ قديم روپ ـ جيڪو هند-يورپي ٻولين مان هو ـ اتر اولھ کان ڀارت ۾ ڦهليو. ان جا ثبوت اڄ رِگ ويد ۾ ملن ٿا، جيڪو بعد ۾ هندو ڌرم بڻجندڙ عقيدي سان لاڳاپيل سڀ کان قديم صحيفو آهي، ۽ اهو هند-آريائي ڳالهائيندڙ قبيلن طرفان ترتيب ڏنو ويو، جيڪي اڄوڪي اتر افغانستان مان پنجاب واري علائقي ڏانهن لڏي آيا هئا[37].

ايندڙ هزار سالن دوران گنگا درياھ جي ميداني علائقن ۾ آبادي وڌي، جتي وڏا علائقا جنگلن مان صاف ڪيا ويا ـ ڪڏهن باھ سان ۽ ڪڏهن لوهي اوزارن جي مدد سان ـ ۽ زراعت لاءِ تيار ڪيا ويا. اهو آبادڪاريءَ جو عمل شايد اڳ ۾ موجود ماڻهن کي هٽائڻ يا غلام بڻائڻ سان جڙيل هو. ڀارت جون دراوڙي ٻوليون اتر علائقن ۾ پوئتي ٿي ويون، جنهن سان ٻولين جي وڏي ورهاست پيدا ٿي: هند-آريائي ٻوليون خاص طور اتر ۽ اولهه ۾، جڏهن ته دراوڙي ٻوليون اوڀر ڀارت جي ڪجهه حصن ۽ گهڻي ڀاڱي ڏکڻ ۾ ڳالهايون وڃڻ لڳيون[38]. ڪلاسيڪي سنسڪرت ـ هڪ نفيس ۽ معياري گرامر وارو روپ ـ پهرين هزار سال ق.م جي وچ ڌاري ظاهر ٿي، ۽ پانِني جي مشهور تصنيف اَشٽاڌيايي (اٺ باب) ۾ ترتيب ڏني وئي. بهرحال، سنسڪرت جا ٻه وڏا رزميه ـ مھاڀارت ۽ رامائڻ ـ زباني ڪهاڻي ٻڌائڻ جي انداز، جنهن کي رزميه سنسڪرت چيو وڃي ٿو، ۾ ترتيب ڏنا ويا، جيڪو 400 ق.م کان 300 عيسوي تائين اتر ڀارت ۾ رائج هو ۽ لڳ ڀڳ ڪلاسيڪي سنسڪرت جو همعصر هو.[39] 400 ق.م تائين ڏکڻ ايشيا ۾ ٻي شهري واڌ ٿي، هن ڀيري گنگا جي ميداني علائقي ۾. قلعن وارن شهرن ۾ ذات پات جي بنيادن تي سماجي ورهاست پيدا ٿي.[40] ساڳئي دور ۾ ٻه نوان اخلاقي ۽ سماجي نظام وجود ۾ آيا: جين مت، مھاوير جي تعليمات تي ٻڌل، ۽ ٻڌ مت، ٻڌ جي تعليمات تي ٻڌل. ٻنهي مذهبن عدم تشدد تي زور ڏنو ۽ برهمڻيت ۾ ٿيندڙ جانورن جي قربانيءَ کي رد ڪيو. انهن مذهبن ۾ اخلاقي زندگي اختيار ڪرڻ سان عام ماڻهو سماجي ۽ اخلاقي لحاظ کان اوچائي حاصل ڪري سگهندا هئا.[41] ٻڌ جي حياتيءَ جي واقعات جو احوال ڀارت ۾ لکت واري تاريخ جي شروعات سان جڙيل آهي.[42] انهن ٻن مذهبن جي عروج سان گڏ، ڏکڻ ايشيا جي پهرين وڏي سياسي طاقت ـ موريا ايمپائر ـ جو اڀار ٿيو. مھاراجا اشوڪ (تقريباً 268–232 ق.م) جي دور ۾، سلطنت ٿوري عرصي لاءِ برِصغير جي اهم شهري مرڪزن ۽ واپاري رستن تي قابض رهي، سواءِ ڏکڻ جي انتهائي علائقن جي.[43]مورين جي دور ۾ فن، تعمير، لکتن ۽ علمي متنن ۾ وڏي تخليقيت ڏسڻ ۾ آئي، پر ساڳئي وقت هند-آريائي علائقن ۾ عورتن جي حيثيت گهٽجڻ لڳي. ڪالنگا جي جنگ کان پوءِ، جنهن ۾ وڏي پيماني تي تشدد ٿيو، اشوڪ ٻڌ مت قبول ڪيو ۽ ان جا اصول ڏکڻ ايشيا ۾ پکڙيل فرمانن وسيلي فروغ ڏنو. ڇاڪاڻ⁠تہ انهن فرمانن ۾ جهنگلي جانورن جي قتل ۽ ٻيلن جي تباهيءَ کان روڪ ڪئي وئي، تنهن ڪري ڪجهه جديد ماحولياتي مورخ اشوڪ کي ماحول دوست سوچ جو ابتدائي مثال سمجهن ٿا. چوٿين ۽ پنجين صديءَ ۾، گپتا ايمپائر گنگا جي وسيع ميدانن ۾ انتظام ۽ مالياتي نظام جو هڪ پيچيده ڍانچو قائم ڪيو، جيڪو بعد ۾ ايندڙ ڀارتي سلطنتن لاءِ نمونو بڻيو. گپتن جي دور ۾ رسم پرستي بدران عقيدت تي ٻڌل نئون هندو ڌرم اُڀريو. ان جو اثر فن، ادب ۽ سائنس جي شاندار ترقيءَ ۾ ظاهر ٿيو. ڏکڻ ڀارت ۾، تامل ٻوليءَ جي سنگم ادب مان معلوم ٿئي ٿو ته 200 ق.م کان 200 عيسويءَ جي وچ ۾، ڏکڻ جزيري تي چيرا، چولا ۽ پانڊيا خاندانن جي حڪمراني هئي، جيڪي ڪاويري ۽ ويگئي درياهن جي وادين ۾ مرڪوز هئا. ڇهين صديءَ تائين، پالوا هڪ طاقتور علائقائي قوت بڻجي چڪا هئا. ساڳئي وقت، ٻڌ مت ۽ جين مت، جيڪي اڳ ۾ واپاري ۽ محدود روايتن سان جڙيل هئا، آهستي آهستي مقامي ديوتائن سان بادشاهي عقيدت ۾ تبديل ٿي ويا، جنهن کي ڀڪتي تحريڪ جي خاصيت طور سڃاتو وڃي ٿو. خاص طور پالوا رومي سلطنت ۽ اولهه ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا سان وسيع واپار ڪندا هئا.


ننڍي کنڊ انڊيا ۾ انساني موجودگي جو پسمنظر لڳ ڀڳ ٻه لک کان چار لک سال اڳ تائين وڃي ٿو. پر هن خطي ۾ حقيقي معنيٰ ۾ پهرين تهذيب سنڌو ماٿري جي تهذيب هئي، جيڪا لڳ ڀڳ ٽي هزار سال قبل مسيح وجود ۾ آئي. اها ايران جي شهر سوخته واري تهذيب سان هم عصر هئي ۽ ٻنهي وچ ۾ ويجها لاڳاپا موجود هئا. آريا آرين جي اچڻ کان پوءِ، تقريباً ٻه هزار کان هڪ هزار اٺ سئو قبل مسيح جي وچ واري عرصي ۾، اهي ٻئي تهذيبون زوال پذير ٿي ويون. آرين جي ڀارت ۾ آمد هن سرزمين جي ثقافت، مذهب، ادب ۽ سماجي ڍانچي تي گهرو اثر وڌو. ان دور ۾ سنسڪرت ٻولي جي تشڪيل ٿي، هندو مقدس متون ترتيب ڏنا ويا ۽ ڀارتي سماج ۾ ذاتي نظام وجود ۾ آيو. ڀارت ۾ پهرين سلطنت موريا سلطنت جي صورت ۾ قائم ٿي، جيڪا 326 ق م کان 200 ق م جي وچ ۾ حڪومت ڪندي رهي. گورڪاني دور کان اڳ ڀارت جي تاريخ جو سڀ کان طاقتور حڪمران اشوڪ اعظم هو، جيڪو هن سلطنت جو ٽيون بادشاهه هو. هن انتظامي، سماجي ۽ فني معاملن ۾ ايران جي هخامنشي سلطنت کان گهڻي ترغيب ورتي. ان دور جون اهم سنگتراشيون، جهڙوڪ چار شيرن جو ستون، جيڪو اڄ ڀارت جو قومي نشان آهي، تختِ جمشيد جي فن کان متاثر نظر اچن ٿيون.327 ق م کان 326 ق م قبل مسيح جي وچ ۾ سڪندر مقدوني ڀارت تي حملو ڪيو.[44] ٻي اهم سلطنت گپتا سلطنت هئي، جيڪا 320 ق م کان 550ع تائين اتر ڀارت تي حڪمران رهي. گپتا دور کان پوءِ، تيرهين صدي عيسوي تائين اتر ڀارت ۾ ڪيترائي راڄ قائم ٿيا، جيڪي پاڻ ۾ جنگين ۽ تبديليءَ سان ايندا رهيا. انهن حڪومتن جي ڪمزوري سبب ڏکڻ ڀارت نسبتاً وڌيڪ امن ۽ استحڪام ۾ رهيو ۽ مسلمان عربن ۽ ڏکڻ ايشيا سان واپار ۾ سرگرم رهيو، جنهن ڪري اوڀر وچ ايشيا ۽ اوڀر ايشيا جي وچ ۾ لاڳاپن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيائين.[45] مورين سلطنت جياشوڪ جي دور ۾ ڀارتي برصغير جو وڏو حصو هڪ مرڪزي رياست هيٺ متحد ٿيو.[46] دنيا جي سڀ کان پراڻين ٻولين مان هڪ، تامل ٻولي، ڏکڻ ڀارت ۾ 3000 سالن کان به وڌيڪ اڳ ترقي ڪئي.[47]


گپت سلطنت ڀارتي برصغير جي وڏي حصي کي متحد ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي. گپت دور کي روايتي طور ڀارت جو ”سونهري دور“ سمجهيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هن زماني ۾ ثقافت، مذهب ۽ رياضيءَ ۾ وڏيون ترقيون ٿيون. ان کان علاوه به ڪيترين ئي ٻين ڀارتي راڄڌانين ۽ سلطنتن جهڙوڪ چالوڪيا، چولا، پلووا ۽ پانڊيا موجود هيون.[48] ان وقت ڏکڻ ڀارت سائنس، فنونِ لطيفه ۽ لکڻ پڙهڻ لاءِ مشهور هو. چولا خاندان، جنهن جو مرڪز تنجاور هو، سامونڊي جنگ ۾ اڳواڻ هئا ۽ ملايا، بورنيو ۽ ڪمبوڊيا تي اثر ڇڏيو. چولا خاندان جو اثر اڄ به ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ محسوس ڪيو وڃي ٿو.[49]


وچئين دور وارو ڀارت

[سنواريو]

سانچو:مکيه مضمون


ڀارت جو اوائلي وچئين دور، جيڪو 600 کان 1200 عيسوي تائين پکڙيل هو، علائقائي بادشاهتن ۽ ثقافتي گوناگونيءَ سان سڃاتو ويندو آهي. هن دور ۾ ڪو به حڪمران اهڙو نه هو جيڪو هڪ وسيع سلطنت قائم ڪري پنهنجي بنيادي علائقي کان گهڻو اڳتي زمينن تي مستقل قبضي ۾ رهي سگهي. هن زماني دوران چراگاهي قومن، جن جي زمين کي وڌندڙ زرعي معيشت لاءِ صاف ڪيو ويو هو، کي ذاتي سماج ۾ شامل ڪيو ويو، جيئن ته نون غير روايتي حڪمران طبقن کي پڻ شامل ڪيو ويو. نتيجي طور ذاتي نظام ۾ علائقائي فرق نمايان ٿيڻ لڳا. ڇهين ۽ ستين صديءَ ۾ پهريان عقيدتمندانه ڀجن تامل ٻوليءَ ۾ ترتيب ڏنا ويا. اهي سڄي ڀارت ۾ نقل ڪيا ويا ۽ ان سان نه رڳو هندومت جي ٻيهر اُڀار جو سبب بڻيا پر برصغير جي جديد ٻولين جي ترقيءَ ۾ پڻ مدد ملي. ڀارتي شاهيتون، وڏيون هجن يا ننڍيون، ۽ انهن جي سرپرستي هيٺ آيل مندرن، شهرين کي وڏي انگ ۾ گاديءَ وارن شهرن ڏانهن ڇڪيو، جيڪي اقتصادي مرڪز بڻجي ويا. مختلف ماپن جا مندر شهر هر هنڌ ظاهر ٿيڻ لڳا، جيئن ڀارت هڪ ٻي شهريائي مرحلي مان گذرڻ لڳو. اٺين ۽ نائين صديءَ تائين ان جا اثر ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ به محسوس ٿيا، جتي ڏکڻ ڀارتي ثقافت ۽ سياسي نظام انهن علائقن ڏانهن منتقل ڪيا ويا جيڪي اڄوڪي ميانمار، ٿائيلينڊ، لائوس، برونائي، ڪمبوڊيا، ويٽنام، فلپائن، ملائيشيا ۽ انڊونيشيا جو حصو بڻيا. هن منتقليءَ ۾ ڀارتي واپاري، عالم، ۽ ڪڏهن ڪڏهن فوجون به شامل هيون؛ جڏهن ته ڏکڻ اوڀر ايشيائي ماڻهن پڻ سرگرم ڪردار ادا ڪيو، ڪيترائي ڀارتي درسگاهن ۾ رهي سکيا حاصل ڪندا هئا ۽ ٻڌ ۽ هندو متن پنهنجي ٻولين ۾ ترجمو ڪندا هئا. اسلام جو پهريون رابطو ڏکڻ ايشيا سان 711ع ۾ ٿيو، جڏهن مسلمان سنڌو درياهه تائين پهتا، جيڪو اڄ پاڪستان ۾ واقع آهي. ڏهين صدي عيسوي ۾ سلطان محمود غزنوي پنجاب تي قبضو ڪيو ۽ ڪيترائي ڀيرا اتر ڀارت تي حملا ڪيا. تيرهين صدي تائين ايران ۽ مرڪزي ايشيا مان ڪيترائي حملا ٿيا، پر اهي مستقل نه رهيا، تان جو مسلمانن دهلي تي قبضو ڪري پهرين مسلم حڪومت دهلي سلطنت قائم ڪئي.[45] سن پندرهن سئو ڇويهه عيسوي ۾ بابر، جيڪو تيمور لنگ جو اولاد هو، ڀارت تي غالب آيو ۽ گورڪاني سلطنت يا مغل سلطنت ڀارت جي بنياد رکي. اها سلطنت 1526ع کان ارڙهن سئو ستاون عيسوي تائين نيم برصغير جي وڏي حصي تي حڪمران رهي. ڏهين صديءَ کان پوءِ، مسلمان مرڪزي ايشيائي خانہ بدوش قبيلن، تيز رفتار گهوڙيسوار فوجن ۽ نسلي اتحاد سان وڏي لشڪر گڏ ڪري، بار بار ڏکڻ ايشيا جي اتر اولهه وارن ميداني علائقن تي حملا ڪيا، جنهن جي نتيجي ۾ 1206 عيسوي ۾ اسلامي دهلي سلطنت قائم ٿي. هن سلطنت کي اتر ڀارت جي وڏي حصي تي ڪنٽرول حاصل ٿيو ۽ ڏکڻ ڀارت ڏانهن به ڪيترائي فوجي حملا ڪيا. جيتوڻيڪ شروعات ۾ اهو ڀارتي اشرافيه لاءِ خلل جو سبب بڻيو، پر سلطنت پنهنجي وڏي غير مسلم رعيت کي گهڻي حد تائين سندن پنهنجن قانونن ۽ رسمن تي هلڻ ڏنو. تيرهين صديءَ ۾ منگول حملي آورن کي بار بار شڪست ڏئي واپس موٽائڻ سان دهلي سلطنت ڀارت کي اُن تباهيءَ کان بچايو جيڪا اولهه ۽ وچ ايشيا تي نازل ٿي هئي. ان سان اهڙو منظرنامو تيار ٿيو جو ان علائقي مان ڀڄي ايندڙ فوجي، عالم، صوفي، واپاري، فنڪار ۽ ڪاريگر صدين تائين برصغير ڏانهن لڏپلاڻ ڪندا رهيا، جنهن جي نتيجي ۾ اتر ڀارت ۾ هڪ هم آهنگ هند-اسلامي ثقافت وجود ۾ آئي. سلطنت جي ڏکڻ ڀارت جي علائقائي بادشاهتن تي حملن ۽ انهن جي ڪمزوريءَ مقامي وجينگر سلطنت جي قيام لاءِ راهه هموار ڪئي. مضبوط شيوايتي روايت کي قبول ڪندي ۽ سلطنت جي فوجي ٽيڪنالاجيءَ مان فائدو وٺندي، هن سلطنت ڏکڻ هندستان جي وڏي حصي تي ڪنٽرول حاصل ڪيو ۽ پوءِ ڊگهي عرصي تائين ڏکڻ ڀارتي سماج تي اثرانداز رهي.

اڪبر اعظم هن سلطنت جو سڀ کان وڏو ۽ طاقتور حڪمران هو، جنهن غير مسلم رعيت سان رواداري جي پاليسي اختيار ڪئي. سترهين صدي عيسوي جي وچ ڌاري، شاهه جهان جي دور ۾، اها سلطنت دنيا جي سڀ کان امير ۽ وسيع سلطنتن مان هڪ هئي، ۽ ارڙهين صدي عيسوي ۾ اورنگزيب جي زماني ۾ تقريباً سڄو نيم برصغير ان جي قبضي هيٺ هو. سن سترهن سئو انتاليهه عيسوي ۾ نادر شاھ افشار جي حملي کان پوءِ هن سلطنت جي زوال جي شروعات ٿي، ۽ آخرڪار 1857ع ۾ برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني ان کي ختم ڪري ڇڏيو.[50]

اوائلي جديد ڀارت

[سنواريو]

سورهين صديءَ جي شروعات ۾ اتر ڀارت، جيڪو ان وقت گهڻو ڪري مسلمان حڪمرانن هيٺ هو، هڪ ڀيرو ٻيهر مرڪزي ايشيا جي نئين نسل جي جنگجوئن جي وڌيڪ حرڪت پذيري ۽ آتشين طاقت آڏو ڪري پيو. نتيجي ۾ قائم ٿيل مغل سلطنت انهن مقامي سماجن کي ختم نه ڪيو جن تي هن حڪمراني ڪئي، پر نون انتظامي طريقن ۽ متنوع ۽ شامل حڪمران طبقن ذريعي انهن کي توازن ۾ آندو ۽ پرامن ڪيو، جنهن سان وڌيڪ منظم، مرڪزي ۽ يڪساں حڪمراني وجود ۾ آئي. قبيلائي لاڳاپن ۽ خالص اسلامي سڃاڻپ کان پاسو ڪندي، خاص طور تي اڪبر جي دور ۾، مغلن پنهنجي وسيع سلطنت کي هڪ اهڙي شهنشاهه سان وفاداريءَ ذريعي متحد ڪيو، جنهن کي تقريباً الاهي درجو حاصل هو، ۽ اها وفاداري فارسي رنگ اختيار ڪيل ثقافت وسيلي ظاهر ٿيندي هئي. مغل رياست جي اقتصادي پاليسين، جيڪي گهڻو ڪري زرعي آمدنيءَ تي ٻڌل هيون، ۽ جن ۾ منظم چانديءَ جي سڪي ۾ ٽيڪس ادا ڪرڻ لازمي هو، هارين ۽ ڪاريگرن کي وڏن منڊين ۾ داخل ٿيڻ تي مجبور ڪيو. سترهين صديءَ جي گهڻي حصي دوران سلطنت پاران برقرار رکيل نسبي امن ڀارت جي اقتصادي واڌ جو هڪ سبب بڻيو، جنهن جي نتيجي ۾ مصوري، ادبي صنفن، ڪپڙي سازي ۽ تعميراتي فن کي وڌيڪ سرپرستي ملي. اتر ۽ اولهه ڀارت ۾ نوان سماجي گروهه، جهڙوڪ مراٺا، راجپوت ۽ سک، مغل دور ۾ فوجي ۽ حڪمراني خواهشون حاصل ڪرڻ لڳا، جيڪي يا ته سهڪار ذريعي يا مخالفت ذريعي، انهن کي سڃاڻپ ۽ فوجي تجربو ٻئي عطا ڪندا رهيا. مغل دور ۾ واپار جي توسيع سان ڏکڻ ۽ اوڀر ڀارت جي سامونڊي ڪنارن تي نوان ڀارتي تجارتي ۽ سياسي اشرافيا وجود ۾ آيا. جيئن جيئن سلطنت ٽٽي پئي، انهن اشرافين مان ڪيترائي پنهنجا معاملا پاڻ سنڀالڻ ۽ ڪنٽرول ڪرڻ جي قابل ٿي ويا.

ارڙهين صديءَ جي شروعات تائين، جڏهن واپاري ۽ سياسي بالادستيءَ جي وچ ۾ فرق وڌندڙ حد تائين ڌندلو ٿي رهيو هو، ڪيترين يورپي واپاري ڪمپنين، جن ۾ انگريزي ايسٽ انڊيا ڪمپني به شامل هئي، ساحلي چوڪيون قائم ڪري ڇڏيون هيون. ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي سمنڊن تي ڪنٽرول، وڌيڪ وسيلن، ۽ وڌيڪ ترقي يافته فوجي تربيت ۽ ٽيڪنالاجيءَ سبب، هن کي وڌندڙ فوجي طاقت ڏيکارڻ جو موقعو مليو ۽ اها ڀارتي اشرافيه جي هڪ حصي لاءِ پرڪشش بڻجي وئي؛ اهي عنصر 1765 تائين ڪمپنيءَ کي بنگال تي ڪنٽرول حاصل ڪرڻ ۽ ٻين يورپي ڪمپنين کي پاسي ڪرڻ ۾ اهم ثابت ٿيا. بنگال جي دولت تائين وڌيڪ رسائي ۽ پوءِ پنهنجي فوج جي طاقت ۽ سائيز ۾ واڌ سان، ڪمپني 1820ع واري ڏهاڪي تائين ڀارت جي وڏي حصي کي ملائي يا ماتحت ڪرڻ جي قابل ٿي وئي. ڀارت هاڻي اڳ وانگر تيار ڪيل شيون برآمد نه ڪري رهيو هو، پر برطانوي سلطنت کي خام مال فراهم ڪري رهيو هو. ڪيترائي مورخ هن کي ڀارت جي نوآبادي دور جي شروعات سمجهن ٿا. هن وقت تائين، جڏهن برطانوي پارليامينٽ پاران ان جي اقتصادي طاقت سخت محدود ڪئي وئي ۽ عملي طور ان کي برطانوي انتظاميا جو حصو بڻايو ويو، ايسٽ انڊيا ڪمپني وڌيڪ شعوري طور غير اقتصادي شعبن، جهڙوڪ تعليم، سماجي سڌارا ۽ ثقافت ۾ داخل ٿيڻ لڳي.

ويجينگر سلطنت به هڪ اهم ڀارتي سلطنت هئي. 16هين صديءَ ۾ ڀارت مغل سلطنت جي حڪمراني هيٺ آيو. تاج محل مغل دور ۾ تعمير ڪيو ويو. جڏهن مغل حڪمراني ڪمزور ٿي ته مرهٽا سلطنت ۽ سک سلطنت جهڙيون ٻيون سلطنتون سامهون آيون. سن پندرهن سئو ڏهه عيسوي ۾ پرتگالين گووا ۾ پنهنجو مرڪز قائم ڪيو. پوءِ جڏهن مراتي قوم ۽ سکن مغلن خلاف بغاوت ڪئي، تڏهن برطانيا ۽ فرانس ارڙهين صدي عيسوي ۾ ڀارت جا حصا پنهنجي قبضي ۾ آڻي ورتا. 1857ع جي بغاوتن کان پوءِ، برطانوي حڪومت برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني کي ختم ڪري ڀارت جو سڌو سنئون انتظام سنڀاليو. ويهين صدي عيسوي جي شروعات ۾ مهاتما گانڌي جي اڳواڻي ۾ آزاديءَ جي تحريڪ زور وٺي وئي. مسلمان اڳواڻ محمد علي جناح جي قيادت ۾ الڳ مسلم رياست جو مطالبو ڪيو ويو. آخرڪار آگسٽ مهيني ۾ ڀارت آزادي ماڻي، ۽ جنوري مهيني ۾ ڀارت پاڻ کي هڪ جمهوريه قرار ڏنو ۽ برطانوي دولتِ مشترڪه جو ميمبر بڻيو. ڪشمير بابت ڀارت ۽ پاڪستان وچ ۾ سرحدي تڪرار اڄ تائين جاري آهي.

برطانوي راج

[سنواريو]

1600ع واري ڏهاڪي ۾ ڀارت يورپي نوآبادياتي قبضي هيٺ آيو، ۽ 1856ع تائين برطانيا ڀارت جي وڏي حصي تي ڪنٽرول قائم ڪري چڪي هئي.[51] برطانوي نوآبادياتي استحصال سبب بک ۽ ڏڪار جي ڪري لکين ڀارتي فوت ٿيا.[52] ساڳئي وقت برطانيا ريلوي جو نظام متعارف ڪرايو ۽ ستي (وڌوا ساڙڻ) تي پابندي لڳائي.[53] 20هين صديءَ جي شروعات ۾، لکين ماڻهن پرامن نموني برطانوي راڄ خلاف احتجاج شروع ڪيو. آزاديءَ جي تحريڪ جي اڳواڻن مان هڪ مهاتما گانڌي هو، جنهن ”اهنسا“ يعني عدم تشدد جو طريقو اختيار ڪيو.[54] 15 آگسٽ 1947ع تي ڀارت پرامن نموني برطانوي سلطنت کان آزاد ٿيو. ڀارت جو آئين 26 جنوري 1950ع تي نافذ ٿيو، ۽ هر سال هن ڏينهن کي جمهوريه ڏهاڙو ملهايو ويندو آهي. ڀارت جو پهريون وزيراعظم جواهر لعل نهرو هو.


جديد هندستان

[سنواريو]

1848ع ۾ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ طرفان لارڊ ڊالھوزي جي گورنر جنرل طور مقرري جديد رياست لاءِ بنيادي تبديليون آڻڻ جو آغاز بڻجي. ان دور ۾ حاڪميت جي مضبوط تنظيم ۽ حد بندي، آباديءَ جي نگراني، ۽ شهرين جي تعليم جهڙا قدم کنيا ويا. يورپ ۾ متعارف ٿيڻ کان ٿوري ئي عرصي پوءِ ريلويون، نهرون ۽ ٽيليگراف جهڙيون ٽيڪنالاجيون هندستان ۾ متعارف ڪرايون ويون.[55][56][57][58] ان ئي عرصي دوران ڪمپنيءَ خلاف بيزاري وڌندي وئي، جيڪا 1857ع جي بغاوت جو سبب بڻي. مختلف شڪايتن، جهڙوڪ برطانوي طرز جون سماجي سڌارا، سخت زمينداري ٽيڪسون، ۽ ڪجهه امير زميندارن ۽ راجائن سان سخت روين، اتر ۽ وچ هندستان جي ڪيترن ئي علائقن کي لوڏي ڇڏيو ۽ ڪمپنيءَ جي حڪمرانيءَ کي ڪمزور ڪري ڇڏيو[59][60]. 1858ع ۾ بغاوت دٻجڻ کان پوءِ ايسٽ انڊيا ڪمپني ختم ڪئي وئي ۽ برطانوي حڪومت سڌيءَ طرح هندستان جو انتظام سنڀاليو. هڪ متحد رياست جو اعلان ڪندي، برطانوي طرز جي آهستي ۽ محدود پارلياماني نظام کي لاڳو ڪيو ويو، جڏهن ته مستقبل جي بيچينيءَ کان بچاءَ لاءِ راجائن ۽ وڏن زميندارن کي تحفظ ڏنو ويو[61][62]. ان کان پوءِ وارن ڏهاڪن ۾ سڄي هندستان ۾ عوامي زندگي آهستي آهستي وڌي، جنهن جو نتيجو 1885ع ۾ انڊين نيشنل ڪانگريس جي قيام جي صورت ۾ نڪتو[63]. اوڻيهين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾ ٽيڪنالاجيءَ جي تيزيءَ سان واڌ ۽ زراعت جي واپاري صورت اختيار ڪرڻ سبب معاشي ڏکيائون پيدا ٿيون، ۽ ڪيترائي ننڍا هاري پري منڊين جي حالتن تي ڀاڙڻ لڳا[64]. وڏي پيماني تي ڏڪار وڌيا،[65] ۽ انفراسٽرڪچر جي خرچن باوجود هندستانين لاءِ صنعتي روزگار گهڻو پيدا نه ٿيو[66] تنهن هوندي به، خاص طور تي پنجاب ۾، واپاري پوک سبب خوراڪ جي پيداوار وڌي[67]. ريلوي نيٽ ورڪ ڏڪار جي امداد ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو[68]، سامان جي ترسيل جي قيمت گهٽائي،[69] ۽ هندستاني ملڪيت واري صنعت جي شروعات ۾ مدد ڪئي. پهريئن عالمي جنگ دوران، جنهن ۾ لڳ ڀڳ ڏهه لک هندستانين خدمتون سرانجام ڏنيون،[70]هڪ نئون دور شروع ٿيو. ان دور ۾ برطانوي سڌارن سان گڏ سخت قانونسازي، خودمختياريءَ لاءِ هندستاني مطالبن ۾ شدت، ۽ مهاتما گانڌيءَ جي اڳواڻي هيٺ عدم تشدد تي ٻڌل عدم تعاون تحريڪ جو آغاز ٿيو. 1930ع واري ڏهاڪي ۾ آهستي قانوني سڌارا ڪيا ويا ۽ چونڊن ۾ انڊين نيشنل ڪانگريس ڪاميابيون حاصل ڪيون.ايندڙ ڏهاڪي ۾ ٻي عالمي جنگ ۾ هندستان جي شموليت، ڪانگريس جي آخري عدم تعاون تحريڪ، ۽ مسلم قومپرستيءَ جي واڌ جهڙا بحران پيدا ٿيا، جيڪي 1947ع ۾ آزاديءَ تي ختم ٿيا، پر ساڳئي وقت هندستان ۽ پاڪستان جي ورهاڱي سبب وڏي انساني نقصان سان گڏ ٿيا. 1950ع ۾ هندستان جو آئين منظور ٿيو، جنهن ملڪ کي هڪ سيڪيولر ۽ جمهوري جمهوريه بڻايو[71]. معاشي لبرلائزيشن شهري وچولي طبقي کي وڌايو ۽ هندستان کي تيزيءَ سان وڌندڙ معيشت بڻايو[72]. تنهن هوندي به، ملڪ کي اڃا تائين ڳوٺاڻِي ۽ شهري غربت، مذهبي ۽ ذاتي تشدد، ماو نواز نڪسلائيٽ بغاوتون،[73] ۽ ڄمون ۽ ڪشمير سميت اتر اوڀر علائقن ۾ الڳاپي جون تحريڪون درپيش آهن. هندستان جا چين ۽ پاڪستان سان سرحدي تڪرار اڃا تائين حل طلب آهن[74].

آزاديءَ کان پوءِ

[سنواريو]
جواهر لعل نهرو سردار ولبھ ڀائي پٽيل سان گڏ، جديد ڀارت جا معمار

1947ع کان پوءِ ڀارت سوشلسٽ منصوبا بند معيشت اختيار ڪئي. ڀارت غيرجانبدار تحريڪ ۽ گڏيل قومن جو باني ميمبر آهي. آزاديءَ کان پوءِ ڀارت ڪيترين جنگين ۾ حصو ورتو، جن ۾ 1947–48ع، 1965ع، 1971ع ۽ 1999ع ۾ پاڪستان سان، ۽ 1962ع ۾ چين سان جنگون شامل آهن. ڀارت 1961ع ۾ گوئا تي به قبضو ڪيو، جيڪو ان کان اڳ پرتگالي قبضي هيٺ هو. آزاديءَ کان پوءِ ابتدائي چونڊن ۾، ڪانگريس پارٽي جواهر لعل نهرو جي قيادت هيٺ 1964ع تائين اقتدار ۾ رهي. ان کان پوءِ لال بهادر شاستري ٿوري عرصي لاءِ وزيراعظم ٿيو، جنهن کان پوءِ اندرا گانڌي 1967ع ۽ 1971ع جون چونڊون کٽيون. 1975ع ۾ ايمرجنسي لاڳو ڪرڻ کان پوءِ عوامي ناراضگي وڌي، جنهن سبب 1977ع ۾ ڪانگريس اقتدار وڃائي ويٺي ۽ جنتا پارٽي حڪومت ٺاهي. هي حڪومت تقريباً ٻن سالن تائين هلي، جنهن دوران مرارجِي ڊيسائي ۽ چرن سنگهه وزيراعظم رهيا.[75] 1980ع ۾ ڪانگريس ٻيهر اقتدار ۾ آئي، ۽ 1984ع ۾ اندرا گانڌي جي قتل کان پوءِ سندس پٽ راجيو گانڌي وڏي اڪثريت سان چونڊون کٽيون. 1989ع ۾ ڪانگريس ٻيهر شڪست کاڌي، ۽ وي. پي. سنگهه ۽ چندر شيکر جي قيادت هيٺ مختصر عرصي واري قومي محاذ حڪومت آئي. 1991ع ۾ ڪابه پارٽي واضح اڪثريت حاصل نه ڪري سگهي، پر ڪانگريس پي. وي. نرسمها رائو جي قيادت ۾ اقليتي حڪومت ٺاهي. ڀارت 1974ع ۽ 1998ع ۾ ايٽمي تجربا ڪيا، ۽ اهو انهن ٿورڙن ملڪن مان هڪ آهي جن وٽ ايٽمي هٿيار آهن.[76] 1991ع کان پوءِ ڀارت دنيا جي تيزي سان وڌندڙ معيشتن مان هڪ بڻجي ويو آهي.[77]


مولانا عبيدالله سنڌيءَ مطابق

[سنواريو]

هندستان، دنيا جي تاريخ ۾ عظيم الشان درجي جو مالڪ آهي. پهرين دؤر ۾ هن سنسڪرت جهڙي ٻولي پيدا ڪئي، ڪليلا و دمنا جهڙو حڪمت وارو ڪتاب لکيو. فوجي مشقن واري راند شطرنج ايجاد ڪئي. رياضيءَ ۾ يونان سان مقابلو ڪيائين. الاهيات ۾ ويدانت فلاسافي سيکارڻ ۾ جڳت گرو بڻيو. ان سان ويدڪ ڌرم ۽ ٻڌ ڌرم پکڙيا. هندوستان مها راجا اشوڪ جهڙا حڪمران پيدا ڪيا. ٻئين دؤر ۾ قديم انسانيت جي علمبردار جلال الدين اڪبر پيدا ڪيو. هن ڏکڻ ايشيا جي ٻولين کي ملائي اردوءَ جهڙي انٽرنيشنل ٻولي ٺاهي. هندوستان محي الدين عالمگير جهڙو سلطان ۽ شاهه ولي الله جهڙو فلاسافر پيدا ڪيو. [78] [79] ھندستان جي تاريخ پهريائين پهريائين آنربل مائونٽ سٽيوئرٽ ايلفنسٽن تيار ڪئي هئي، جا پهريون گهمرو 1841ع ۾ ڇپجي پڌري ٿي هئي.[80]

ڀارت جي حوالي سان چوڻي

[سنواريو]

ڀارت جي حوالي سان سنڌي ٻوليءَ ۾ هڪ چوڻي به مشهور آهي، جيڪا اصل ۾ ته هندي جي چوڻي آهي پر هاڻي سنڌي ٻولي ۾ ڪتب اچي ٿي. چوڻي اهي ته ”جيڪي مھا ڀارت ۾ آهي، سو ڀارت ۾ ڪانھي.“ معنا ته مھاڀارت، هڪ مڪمل معلوماتي ۽ مذهبي ڪتاب آهي. ڀارت کنڊ جون مُک ۽ هڙئي ڳالھيون، منجھس لکيل آهن. ٻين لفظن ۾ سندن خيال آھي؛ مھا ڀارت ۾ اھي ڳالھيون به لکيل آھن، جيڪي ڀارت ملڪ ۾ ڪونھن. مطلب اهو ته ڌرمي ڪتاب، به انسان کي گھڻو ڪجهه سيکارين ٿا.[81]

جاگرافي

[سنواريو]
ڀارت جون نديون

ڀارت زميني ايراضيءَ جي لحاظ کان دنيا جو ستون وڏو ملڪ آهي. اهو ڀارتي برصغير جو مرڪزي حصو آهي. ڀارت سان لڳندڙ ملڪ پاڪستان، بنگلا ديش، ميانمار، چين، ڀوٽان ۽ نيپال آهن. ان کان علاوه ڀارت سري لنڪا ۽ مالديپ جي ويجهو پڻ واقع آهي، جيڪي ٻئي ٻيٽ ملڪ آهن. ڀارت جو هڪ مرڪزي انتظام هيٺ علائقو انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽ ٿائيلينڊ، انڊونيشيا ۽ ميانمار جي ويجهو واقع آهي.[82]

زميني بناوٽ

[سنواريو]

ڀارت جي اترئين حصي ۾ ڪيترائي جبل موجود آهن. انهن مان سڀ کان وڌيڪ مشهور جبلن جي قطار هماليه آهي، جتي دنيا جا ڪجهه تمام اوچا جبل موجود آهن.

ڀارت ۾ ڪيترائي درياءَ آهن. اهم دريائن ۾ گنگا، برهمپترا، يمنا، گوداوري، ڪاويري، نرمدا ۽ ڪرشنا شامل آهن.

سامونڊي ڪنارو

[سنواريو]

ڀارت هڪ جزيره آهي، جنهن جو مطلب آهي ته اهو ٽن پاسن کان پاڻيءَ سان گهيريل آهي. اولهه ۾ عربي سمنڊ، ڏکڻ ۾ هندي سمنڊ، ۽ اوڀر ۾ بنگال جي نار واقع آهي.

ڀارت جو ڪُل سامونڊي ڪنارو 7٬517-ڪلوميٽر (4٬700-ميل) ڊگهو آهي.[83] مکيه زميني حصي جو سامونڊي ڪنارو 5٬423-ڪلوميٽر (3٬400-ميل) ڊگهو آهي، جڏهن⁠تہ انڊمان ٻيٽ، نڪوبار ٻيٽ ۽ لڪشادويپ ٻيٽن جو گڏيل سامونڊي ڪنارو 2٬094-ڪلوميٽر (1٬300-ميل) آهي.[84]

ڀارتي نيوي جي هائيڊروگرافڪ نقشن موجب، مکيه زميني سامونڊي ڪناري جو 43٪ حصو ريتيلا سامونڊي ڪنارا آهن، 11٪ پٿريلا ڪنارا ۽ کڏيون آهن، جڏهن⁠تہ 46٪ حصو ڪچري ميدان يا دلدلي ڪنارن تي مشتمل آهي.[84]

آبهوا

[سنواريو]

ڀارت ۾ مختلف قسم جون آبهواون موجود آهن.[85] ڏکڻ ڀارت ۾ آبهوا گهڻو ڪري اتر اڀرندڙ (ٽراپيڪل) آهي، جنهن ۾ اونهاري ۾ تمام گهڻي گرمي ۽ سياري ۾ ٿڌ نسبتاً گهٽ ٿيندي آهي.[85] اترئين حصي ۾ آبهوا نسبتاً ٿڌي هوندي آهي، جنهن کي سب ٽراپيڪل چيو ويندو آهي. جبلن وارن علائقن ۾ الپائن آبهوا ملي ٿي.[85] هماليه جبلن ۾، جيڪي الپائن آبهوا واري علائقي ۾ آهن، تمام گهڻي ٿڌ پوي ٿي.

هماليه جبل مرڪزي ايشيا مان ايندڙ ٿڌين هوائن کي ڀارتي برصغير ۾ داخل ٿيڻ کان روڪين ٿا، جنهن سبب برصغير جا گهڻا حصا ساڳئي ويڪرائي ڦاڪ وارن ٻين علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ گرم رهن ٿا.[86][87]

اولهندي سامونڊي ڪناري ۽ اوڀر هماليه جي هيٺاهين علائقن ۾ تمام گهڻو مينهن پوي ٿو، جڏهن⁠تہ اولهه جو اندروني حصو نسبتاً سڪو ۽ خشڪ آهي.

مون سون

[سنواريو]

ڀارت جي ڪجهه ريگستاني علائقن جي ڪري، سڄي ملڪ ۾ سال جا لڳ ڀڳ چار مهينا مينهن پوندا آهن. هن عرصي کي (عام طور جون کان سيپٽمبر تائين) مون سون چيو ويندو آهي. مون سون ان ڪري ٿئي ٿو جو ريگستان پاڻي سان ڀريل هوائن کي هندي سمنڊ مان پاڻ ڏانهن ڇڪين ٿا، ۽ جڏهن اهي هوائون ڀارت ۾ داخل ٿين ٿيون ته مينهن وسائين ٿيون.جيڪڏهن مون سون جو مينهن دير سان اچي يا گهٽ مقدار ۾ پوي، ته ڏڪار (يعني مينهن جي کوٽ سبب زمين جو سڪڻ) پيدا ٿي سگهي ٿو.

سياسي نظام

[سنواريو]
نئين دهلي ۾ واقع راشٽرپتي ڀون ڀارت جي صدر جي سرڪاري رهائشگاهه آهي.
نئين دهلي ۾ واقع پارليامينٽ هائوس (سنسد ڀون) اها جاءِ آهي جتي ڀارت جي پارليامينٽ جا اجلاس ٿيندا آهن.

ڀارت هڪ پارلياماني جمهوريه آهي ۽ هتي گهڻ پارٽي نظام موجود آهي.[88] آباديءَ جي لحاظ کان ڀارت دنيا جي سڀ کان وڏي جمهوريت آهي.[89] ڀارت ۾ ڇهه قومي سياسي پارٽيون آهن، جهڙوڪ انڊين نيشنل ڪانگريس (INC) ۽ ڀارتيه جنتا پارٽي (BJP). ان کان علاوه پنجاهه کان وڌيڪ علائقائي پارٽيون پڻ آهن.[90] ڪانگريس پارٽي ڀارتي سياسي ثقافت ۾ مرڪزي حيثيت رکي ٿي،[91] جڏهن⁠تہ BJP کي ساڄي ڌر جي سياست سان لاڳاپيل سمجهيو ويندو آهي.[92][93][94] 1950 کان 1980ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين ڀارت جي پارليامينٽ ۾ ڪانگريس پارٽي کي اڪثريت حاصل رهي. 1980ع جي ڏهاڪي جي پڇاڙيءَ کان پوءِ BJP[95] ۽ طاقتور علائقائي پارٽيون آهستي آهستي پارليامينٽ ۾ وڌيڪ سيٽون حاصل ڪرڻ لڳيون، جنهن سبب قومي پارٽين کي اتحادي حڪومتون ٺاهڻيون پيون.[96]

بي جي پي دنيا جي سڀ کان وڏي سياسي پارٽي آهي

ڀارت ۾ 700 کان وڌيڪ سياسي پارٽيون موجود آهن، جيڪي قومي، علائقائي ۽ مقامي سطح تي ورهايل آهن. انهن مان ڀارتي قومي ڪانگريس (INC)، ڀارتيه جنتا پارٽي (BJP) ۽ ڀارتي ڪميونسٽ پارٽي (مارڪسسٽ) اهم آهن. ڀارتي قومي ڪانگريس 1885ع ۾ قائم ٿي ۽ 1914ع ۾ مهاتما گانڌي جي شموليت سان نئين دور ۾ داخل ٿي. گانڌي جي اڳواڻي ۾ پارٽي آزاديءَ جي تحريڪ جي علامت بڻجي ۽ نيٺ 1947ع ۾ ڀارت آزادي حاصل ڪئي. آزاديءَ کان پوءِ لڳ ڀڳ چاليهه سال حڪومت ڪانگريس وٽ رهي. ڀارتيه جنتا پارٽي 1980ع ۾ قائم ٿي ۽ ويهين صديءَ جي آخر تائين وڏي سياسي قوت بڻجي وئي. بابري مسجد جي واقعي کان پوءِ 1998ع کان 2004ع تائين حڪومت ڪئي. جيتوڻيڪ پوءِ اقتدار ڪانگريس ڏانهن منتقل ٿيو، پر بي جي پي اڃا به اهم سياسي مقابلي واري پارٽي آهي.[45] ڀارت هڪ وفاقي جمهوريه آهي، جتي آزاديءَ کان وٺي جمهوري حڪومت قائم آهي. هتي وچ-کاٻي، ساڄي، کاٻي ۽ علائقائي پارٽيون موجود آهن، جنهن سبب اڪثر اتحادي حڪومتون ٺهن ٿيون. سياسي تنوع باوجود، تقريباً سڀئي پارٽيون معاشي سڌارن بابت متوازن راءِ رکن ٿيون.

حڪومت

[سنواريو]
اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو ڀارت جي حڪومت ۽ ڀارت جو آئين
نريندر مودي، ڀارت جو وزيراعظم، ۽ بنيامين نتنياهو، اسرائيل جو وزيراعظم

ڀارت جي حڪومت کي دنيا جي سڀ کان وڏي جمهوريت سڏيو وڃي ٿو.[89][97] ڀارت جي آزادي 15 آگسٽ 1947ع تي اعلان ڪئي وئي. جواهر لعل نهرو، جيڪو “پنڊت” (يعني استاد) سڏبو هو ۽ ڀارتي قومي ڪانگريس جي آزاديءَ واري تحريڪ جو اهم اڳواڻ هو، ڀارت جو پهريون وزيراعظم چونڊيو ويو.

ڀارت جو آئين 1949ع ۾ منظور ٿيو ۽ 26 جنوري 1950ع کان نافذ ٿيو، جيڪو ان وقت کان وٺي بغير ڪنهن بنيادي تبديلي جي ڪاميابي سان لاڳو آهي. هن آئين رياستي حڪومتن کي وسيع اختيار ڏنا آهن. ڀارت جي سياسي نظام ۾ وزيراعظم ملڪ جو سڀ کان وڏو انتظامي عهدو آهي، جڏهن ته صدر هڪ علامتي حيثيت رکي ٿو، جيڪو عام طور تي سڄي ملڪ ۾ وڏي مقبوليت رکندڙ شخصيتن مان چونڊيو ويندو آهي.

چونڊن ۾ جيڪا پارٽي اڪثريت حاصل ڪري ٿي، اها وزيراعظم نامزد ڪري ٿي ۽ اتحادي پارٽين سان گڏ ڪابينا ٺاهي ٿي. صدر جو چونڊ مرڪزي ۽ رياستي اسيمبلين جي نمائندن جي گڏيل ووٽن سان پارٽين جي اميدوارن مان ٿئي ٿي. ملڪ جو چونڊ ڪميشن هڪ آزاد سرڪاري ادارو آهي، جنهن وٽ چونڊن جي انتظام ۽ نگراني بابت مڪمل اختيار آهن. ووٽ ڏيڻ جي قانوني عمر گهٽ ۾ گهٽ 18 سال آهي.[45]

ڀارت جي قانونسازي واري شاخ ٻن ايوانن تي مشتمل آهي: لوڪ سڀا (عوامي ايوان) ۽ راجيا سڀا (اعليٰ ايوان). راجيا سڀا جا 250 ميمبر آهن، جن مان 12 صدر مقرر ڪري ٿو ۽ باقي رياستي اسيمبلين جا نمائندا چونڊين ٿا. انهن ميمبرن کي ادب، سائنس، فن ۽ سماجي معاملن ۾ ماهر هجڻ گهرجي. هن ايوان جي صدارت نائب صدر ڪندو آهي. لوڪ سڀا جا 545 ميمبر آهن، جن مان 530 سڌي ووٽ سان چونڊجن ٿا، 13 ست مرڪزي علائقن مان ايندا آهن، ۽ 2 صدر طرفان اينگلو-انڊين برادري مان نامزد ڪيا ويندا آهن. وزيراعظم حڪمران پارٽي طرفان لوڪ سڀا مان چونڊيو ويندو آهي.

ڀارت جون پهريون عام چونڊون 1952ع ۾ ٿيون. 1967ع تائين ڀارتي قومي ڪانگريس لوڪ سڀا ۾ 73 سيڪڙو کان وڌيڪ سيٽون حاصل ڪنديون رهيون، پر ان کان پوءِ ٻين پارٽين، خاص طور ڀارتيه جنتا پارٽي ۽ رياستي پارٽين، وڏي مقبوليت حاصل ڪئي.

ڀارت جي جمهوري عمل ۾ رڳو هڪ ڀيرو وقفو آيو، اهو به 1970ع جي ڏهاڪي جي آخر ۾، جڏهن گهرو تڪرارن سبب انديارا گانڌي ايمرجنسي لاڳو ڪئي ۽ نيٺ سندس حڪومت جو خاتمو ٿيو. ان دور ۾ عدم مقبوليت جو هڪ اهم سبب آبادي گهٽائڻ لاءِ خانداني منصوبه بندي بابت سندس پاليسيون هيون.

ڀارت ۾ صدارت

[سنواريو]

ڀارت جو صدر سڌي طرح نه، پر ڀارتي پارليامينٽ (لوڪ سڀا ۽ راجيا سڀا) ۽ رياستي اسيمبلين جي نمائندن جي ووٽن سان چونڊيو ويندو آهي. انهن ووٽن جو مجموعو 4,896 نمائندن تي ٻڌل هوندو آهي، جيڪي صدر کي پنجن سالن جي مدت لاءِ چونڊين ٿا.[98]

جيتوڻيڪ صدر جو عهدو گهڻو ڪري علامتي آهي، پر قانوني طور تي اهو ملڪ جو سڀ کان وڏو آئيني عهدو آهي. صدر قانونسازي، انتظاميه ۽ عدليه جو سرڪاري سربراهه ۽ هٿياربند فوجن جو سپريم ڪمانڊر هوندو آهي. آئين جي آرٽيڪل 53 تحت صدر وٽ وسيع اختيار آهن، پر عملي طور اهي اختيار وزيراعظم جي اڳواڻي هيٺ ڪابينا استعمال ڪري ٿي.[99]

عدالتي نظام

[سنواريو]
ڀارت جي سپريم ڪورٽ

ڀارت جو قانوني نظام انگلينڊ جي ڪامن لا تي ٻڌل آهي. عدالتي ڍانچو مضبوط ۽ منظم آهي، جيتوڻيڪ ملڪ وفاقي نظام رکي ٿو. عدالتي درجا هن ريت آهن:

سپريم ڪورٽ هڪ چيف جسٽس ۽ 25 ججن تي مشتمل آهي، جيڪي صدر طرفان مقرر ڪيا ويندا آهن. هي عدالت آئين جي نگهبان آهي ۽ مرڪزي توڙي رياستي قانونن کي غير آئيني قرار ڏيڻ جو اختيار رکي ٿي. وفاقي ۽ رياستي حڪومتن وچ ۾ تڪرارن ۾ سپريم ڪورٽ جو فيصلو حتمي هوندو آهي.

هيٺيون عدالتون فوجداري ۽ ديواني شعبن ۾ شهرن ۾ ڪم ڪن ٿيون، جڏهن ته ڳوٺن ۾ پنچائتي نظام ذريعي به تڪرار حل ڪيا ويندا آهن.

ڀارت جي عدليه مڪمل طور قانونسازي کان آزاد آهي. ججن جون پگهارون ۽ عدالتي خرچ الڳ بجيٽ مان ادا ٿين ٿا، جن تي پارليامينٽ جي ووٽ جي ضرورت ناهي. ججن کي هٽائڻ رڳو تڏهن ممڪن آهي، جڏهن صدر جي سفارش تي پارليامينٽ ٻن ٽين اڪثريت سان منظوري ڏئي.

ڀارت جي حڪومت ڀارت جو آئين تحت هلائي وڃي ٿي، جيڪو ملڪ جو سڀ کان اهم قانوني دستاويز آهي. اهو 26 جنوري 1950ع تي نافذ ٿيو.[100] شروعاتي صورت ۾ آئين موجب ڀارت هڪ "خودمختيار، جمهوري ريپبلڪ" هو. 1971ع ۾ ان ۾ ترميم ڪري ان کي "خودمختيار، سوشلسٽ، سيڪيولر، جمهوري ريپبلڪ" قرار ڏنو ويو.[101] ڀارت کي اڪثر هڪ "نيم وفاقي" نظام وارو ملڪ چيو ويندو آهي، جنهن جو مطلب آهي ته مرڪزي حڪومت مضبوط ۽ رياستي حڪومتون نسبتاً ڪمزور آهن.[102] مرڪزي حڪومت کي عام طور "يونين حڪومت" يا "مرڪزي حڪومت" چيو ويندو آهي، پر 1990ع جي ڏهاڪي جي آخر ۾ سياسي، معاشي ۽ سماجي تبديلين کان پوءِ حڪومت جو ڍانچو وڌيڪ وفاقي بڻيو.[103][104]

حڪومت جا شعبا

[سنواريو]

يونين حڪومت ٽن حصن ۾ ورهايل آهي: قانون ساز (قانون ٺاهيندڙ)، انتظاميه (قانون لاڳو ڪندڙ)، ۽ عدليه (قانون تي عمل ڪرائڻ واري).[105] اهي ٽيئي ادارا ڀارت جي راڄڌاني نئين دهلي ۾ واقع آهن. ڀارت جو قانون ساز ادارو ڀارت جي پارليامينٽ (संसद Sansad) سڏجي ٿو. اهو ٻن ايوانن تي مشتمل آهي: مٿيون ايوان راجيا سڀا (رياستن جي ڪائونسل) ۽ هيٺيون ايوان لوڪ سڀا (عوام جو ايوان).[106] راجيا سڀا ۾ 245 ميمبر هوندا آهن، جن جي مدت ڇهه سال هوندي آهي.[107] گهڻا ميمبر رياستن ۽ يونين علائقن جي اسيمبلين طرفان اڻ سڌي طرح چونڊيا ويندا آهن.[108] لوڪ سڀا ۾ 545 ميمبر هوندا آهن، جن جي مدت پنج سال هوندي آهي ۽ اهي سڌي طرح عوام جي ووٽن سان چونڊيا ويندا آهن.[109] انتظاميه ۾ صدر، نائب صدر، وزيراعظم ۽ يونين ڪائونسل آف منسٽرس شامل آهن. صدر ڀارت جو رياستي سربراهه آهي.[110] صدر کي هڪ انتخابي ڪاليج ذريعي پنجن سالن لاءِ چونڊيو ويندو آهي، جنهن ۾ مرڪزي ۽ رياستي قانون ساز ادارن جا ميمبر شامل هوندا آهن.[111][112] وزيراعظم ڀارت جو حڪومتي سربراهه هوندو آهي ۽ اصل اقتدار سندس هٿ ۾ هوندو آهي.[108] يونين ڪائونسل آف منسٽرس وزيراعظم جي مدد ڪري ٿي، جيڪا ٻين ملڪن جي ڪيبنيٽ جهڙي هوندي آهي. عدليه ٽن قسمن جي عدالتن تي مشتمل آهي: ڀارت جي سپريم ڪورٽ، 24 ڀارت جون هاءِ ڪورٽون، ۽ هيٺيون عدالتون.[113] ڀارت جو چيف جسٽس سپريم ڪورٽ جو سربراهه هوندو آهي. عدالتن وٽ اهو اختيار آهي ته جيڪڏهن ڪو قانون آئين جي خلاف هجي ته ان کي رد ڪري سگهن.[114][115]

انتظامي ورهاست

[سنواريو]

انتظامي مقصدن لاءِ ڀارت کي مختلف حصن ۾ ورهايو ويو آهي. انهن مان گهڻا رياستون آهن ۽ باقي يونين علائقا سڏجن ٿا. ڪُل 28 رياستون ۽ 8 يونين علائقا آهن.[116] رياستن ۽ يونين علائقن جي حڪمرانيءَ جو طريقو مختلف آهي. گهڻن يونين علائقن ۾ مرڪزي حڪومت طرفان مقرر ڪيل منتظم (ليفتيننٽ گورنر) هوندو آهي، جڏهن⁠تہ سڀئي رياستون (۽ دهلي ۽ پڊوچيري جهڙا علائقا) پنهنجون حڪومتون پاڻ چونڊين ٿيون.

ڀارت جون رياستون ۽ يونين علائقا
ڀارت جون رياستون ۽ يونين علائقا

رياستون:

رياست راڄڌاني ڪوڊ
آنڌرا پرديشامراوتيAP
اروناچل پرديشاتانگرAR
آسامڊسپورAS
بهارپٽناBR
ڇتيس ڳڙههرائپورCG
گواپنجيمGA
گجراتگانڌي نگرGJ
هرياڻاچندي ڳڙههHR
هماچل پرديششملاHP
جهارکنڊرانچيJH
ڪرناٽڪبينگلوروKA
ڪيرالاترواننت پورمKL
مدھيه پرديشڀوپالMP
مهاراشٽرممبئيMH
مني پورامفالMN
ميگھاليهشيلانگML
ميزورمآئزاولMZ
ناگالينڊڪوهيماNL
اوڊيشاڀوبنيشورOD
پنجابچندي ڳڙههPB
راجسٿانجئيپورRJ
سڪمگينگ ٽوڪSK
تامل ناڊوچنائيTN
تلنگاناحيدرآبادTG
تريپورااگر تلہTR
اتر پرديشلکنئوUP
اتراکنڊديهرادونUK
اولهه بنگالڪولڪتاWB

يونين علائقا:

يونين علائقو راڄڌاني
انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽپورٽ بليئر
چندي ڳڙههچندي ڳڙهه
دادرا ۽ نگر حويلي ۽ دمن ۽ ديودمن
دهليدهلي
ڄمون ۽ ڪشميرسرينگر (اونهاري) ۽ ڄمون (سياري)
لداخليه
لڪشادويپڪاورتي
پڊوچيريپڊوچيري

معيشت

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ڀارت جي معيشت


ڀارت جي معيشت دنيا جي چوٿين وڏي معيشت سمجهي وڃي ٿي. ڀارت عالمي معاشي مندي جي باوجود گذريل ڪجھ سالن دوران سراسري طور اٺ سيڪڙو کان وڌيڪ معاشي واڌ سان ھڪ وڏي معاشي قوت بڻجي ويو آھي. ھي واڌ ويجھ پاڙيسري ملڪ چين جي معاشي واڌ جي ويجھو آھي. برابري طاقت خريد بابت ڪيل ماپ موجب، ڀارت جي مجموعي گھريلو پيداوار (جي ڊي پي) ڇهه سئو يارنهن ڏهائي ٽي ٽريلين ڊالر ھئڻ سبب، چوٿين درجي تي اچي ٿو.[117] ڀارت جي معيشت شايد ھڪ تاريخي اوج جي شروعاتي مرحلن ۾ ھجي. تازن شايع ٿيل انگن اکرن موجب، سال ٻه ھزار ٽئي ويھ جي ٽئين ٽه ماهي ۾ معاشي واڌ سالياني شرح ست ڏهائي ڇهه سيڪڙو تائين پھتي آھي. گذريل ڪجھ ھفتن ۾ چار بين الاقوامي اڳڪٿين پنھنجي سالياني واڌ جي اڳڪٿي سراسري پنج ڏهائي نَو سيڪڙو مان وڌائي ڇهه ڏهائي پنج سيڪڙو ڪري ڇڏي آھي. ڀارت جي قومي اسٽاڪ مٽاسٽا ھاڻي ھانگ ڪانگ جي اسٽاڪ مٽاسٽا سان گڏجي دنيا جي ستين وڏي اسٽاڪ مارڪيٽ جي حيثيت لاءِ ھم قدم ٿي چڪي آھي.[118] ان جي باوجود، لکين ماڻھو اڃا بہ شديد غربت ۾ زندگي گذاري رھيا آھن، ۽ آمدني في ڪس ست سئو ويھ آمريڪي ڊالر، يعني ٽن سئو پينسٺ پائونڊ ساليانو آھي. بنيادي ڍانچي جون ڏکيائون بہ ڀارت ۾ جاري آھن. جيتوڻيڪ اڃا بہ ڀارت جي آبادي مان چوٽيھ سيڪڙو کان وڌيڪ حصو روزانو ھڪ آمريڪي ڊالر کان گھٽ آمدني رکي ٿو (دنيا ۾ ٻاويھين درجي تي)، ۽ لڳ ڀڳ اسي سيڪڙو ماڻھو روزانو ٻن ڊالرن کان گھٽ ۾ زندگي گذارين ٿا (دنيا ۾ سورهين درجي تي)، ۽ ٽن سئو ملين کان وڌيڪ ماڻھو غربت واري ليڪ کان ھيٺ رھن ٿا، پر ھن ملڪ جي ڪجھ سالن جي وڏي معاشي اڳڀرائي معاشي واڌ کي اٺ سيڪڙو تائين پھچايو آھي. ماهرن جي اڳڪٿي آھي تہ ايندڙ سالن ۾ ڀارت سالياني ڏھ سيڪڙو تائين بہ واڌ حاصل ڪري سگھي ٿو. جيڪڏھن ھڪ زماني ۾ ڀارت جو نالو غربت ۽ تنگدستي ياد ڏياري ٿو، تہ ھاڻي ھن ملڪ جي معاشي اڳڀرائي ۽ علمي جاڳرتا سڀني جي توجهه پاڻ ڏانھن ڇڪي رھي آھي. وڏي پيماني تي پرڏيھي سيڙپڪاري ھتي مدت کان عام ڳالھ بڻجي چڪي آھي، ۽ ڀارتي شين جي عالمي مارڪيٽن ۾ وڪري ۾ بہ گھڻو اضافو ٿيو آھي. ماهرن ڀارت جي معاشي اڳڀرائي جي شروعات جو سال 1991ع ڄاڻائن ٿا. ان سال منموھن سنگھ، جيڪو ان وقت ڀارت جو ناڻي وارو وزير ھو، حڪمي معيشت مان نڪرڻ لاءِ پروگرام منظور ڪرايا ۽ تدريجي طور لاڳو ڪيا. ان کان پوءِ آھستي آھستي سخت ٽيڪسي قانون ختم ڪيا ويا، برآمد ۽ درآمد جا قاعدا نرم ڪيا ويا، پرڏيھي سيڙپڪاري جي اجازت ملي، ۽ ملڪي سرمائي جي تحفظ جا بندوبست مضبوط ٿيا. منموھن سنگھ ان کان پوءِ ڀارت جو وزيراعظم ٿيو، ۽ جيڪي منصوبا ھن شروع ڪيا ھئا تن جي واڌاري کي جاري رکي ٿو. چين ڀارت جو سڀ کان وڏو واپاري شريڪ آھي.[119]

صنعت

[سنواريو]
آءِ ٽي سي لميٽيڊ
ڀارتي گاڏي، ڪمپني ماهيـنـدرا جي تيار ڪيل
وِپرو
ڀارت بايوٽيڪ ڪمپني پاران تيار ڪيل ڪووِڊ-۱۹ ويڪسين

ٽيلي ڪميونيڪيشن

[سنواريو]

ڀارت جي مخابراتي صنعت دنيا جي ٻي وڏي صنعت آهي، جنهن جا 1.2 ارب کان وڌيڪ گراهڪ آهن، ۽ اها ڀارت جي مجموعي قومي پيداوار ۾ لڳ ڀڳ 6.5 سيڪڙو حصو وجهي ٿي۔ 2017ع جي ٽئين ٽه ماهي کان پوءِ، هن شعبي ۾ ڀارت آمريڪا کان اڳتي نڪري ويو ۽ چين کان پوءِ دنيا جي ٻئي وڏي اسمارٽ فون مارڪيٽ بڻجي ويو۔[120][121]

موٽر گاڏين جي صنعت

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ڀارت جي خودروسازي صنعت

ڀارت جي خودروسازي صنعت دنيا جي تيزي سان وڌندڙ صنعتن مان ٻي وڏي صنعت آهي۔ 2009ع کان 2010ع دوران هن صنعت جي گهريلو وڪري ۾ 26 سيڪڙو واڌ ٿي، جڏهن ته 2008ع کان 2009ع دوران برآمدات ۾ 36 سيڪڙو اضافو ٿيو، جيڪو انتهائي مثبت رجحان آهي۔

دنيا جون معروف گاڏيون ٺاهيندڙ ڪمپنيون جهڙوڪ بي ايم ڊبليو، مرسڊيز-بينز، آئوڊي، ٽيسلا موٽرز وغيره ڀارت ۾ سرگرم آهن ۽ هتي گاڏين جي تياري ڪن ٿيون۔

معلوماتي ٽيڪنالاجي

[سنواريو]

2011ع جي آخر تائين، ڀارت جي معلوماتي ٽيڪنالاجي صنعت ۾ 2.8 ملين ماهر ملازم ڪم ڪري رهيا هئا، ۽ لڳ ڀڳ 100 ارب آمريڪي ڊالر آمدني پيدا ٿي، جيڪا ڀارت جي مجموعي قومي پيداوار جو 7.5 سيڪڙو هئي، جڏهن ته ملڪ جي برآمدات جو 26 سيڪڙو به هن شعبي سان لاڳاپيل هو۔[122]

دواسازي

[سنواريو]

ڀارت جي دواسازي صنعت دنيا جي اهم ابھرتن مارڪيٽن مان هڪ آهي۔ ماهرن جي خيال موجب، ڀارت جي دوائن واري مارڪيٽ جي ماليت 2020ع تائين 48.5 ارب آمريڪي ڊالر تائين پهچڻ جي اميد هئي۔ ڀارت دنيا جي ٻارهن اهم بايوٽيڪنالاجي منزلن مان هڪ آهي۔ 2012ع کان 2013ع دوران، ڀارت جي بايوٽيڪنالاجي صنعت 15.1 سيڪڙو واڌ ڪئي ۽ پنهنجي آمدني 204.4 ارب ڀارتي روپين مان وڌائي 235.24 ارب ڀارتي روپين تائين آندي، جيڪا جون 2013ع جي مٽاسٽا شرح موجب تقريباً 3.94 ارب آمريڪي ڊالر هئي۔[123]

فلمي صنعت

[سنواريو]

ڀارت دنيا جي سڀ کان وڏي فلمي صنعت رکندڙ ملڪ آهي. هندي ٻوليءَ جي فلمي صنعت کي باليووڊ سڏيو ويندو آهي، جيڪا بنيادي طور بمبئي (هاڻي ممبئي) ۾ قائم آهي. ان کان علاوه ٻين علائقائي فلمي صنعتن ۾ ٽولي ووڊ، ڪولي ووڊ، سئنڊل ووڊ، مالي ووڊ، جولي ووڊ، ڍولي ووڊ وغيره شامل آهن. ڀارت هر سال لڳ ڀڳ 1000 فلمون ٺاهي ٿو، جيڪي هالي ووڊ جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ ٻيڻيون آهن.[124]

پئسو

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ڀارت جي رپيو

ھن ملڪ جي سرڪاري ڪرنسي رپيو آھي، ۽ ان جا جزا پئيسا آھن (رپئي جو سئوون حصو). ھر ڀارتي رپيو ڏهائي صفر هڪ ٽي آمريڪي ڊالر جي برابر آھي، ۽ ھر آمريڪي ڊالر ڇھهتر ڏهائي ٽي رپين جي برابر آھي (اپريل ٻه ھزار ٻاويھ).[125]

پرڏيھي واپار ۽ سيڙپڪاري

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ڀارت ۾ پرڏيھي واپار ۽ سيڙپڪاري

ڀارت وڏي معيشت ۽ گھڻي انساني قوت سبب، سڌي پرڏيھي سيڙپڪاري لاءِ بھترين ۽ پسنديده منزلن مان ھڪ سمجھيو وڃي ٿو. ڀارت وٽ اطلاعاتي ٽيڪنالاجي ۽ ٻين شعبن جھڙوڪ خودڪاري حصا، ڪيميائي مادا، ڪپڙا، دوا سازي ۽ زيورات ۾ وڏي سگھ موجود آھي. ڀارت ھميشه عالمي سيڙپڪارَن لاءِ وسيلن ۽ صلاحيتن جو ھڪ وڏو مرڪز رھيو آھي. اڳ ۾ ھن ملڪ جي سڌي پرڏيھي سيڙپڪاري بابت سخت پاليسيون ھن ميدان ۾ وڏي رڪاوٽ ھيون. پر مارچ ٻه ھزار پنج ۾ حڪومت قانونن ۾ سڌارا ۽ نرمي آڻي، واپار ۽ معيشت ۾ سڌي پرڏيھي سيڙپڪاري کي سئو سيڪڙو تائين جائز قرار ڏنو.[126] نتيجي طور حڪومت جي نگراني گھٽائڻ ۽ پرڏيھي سيڙپڪاري کي وڌائڻ لاءِ ڪيل مثبت معاشي سڌارن ڀارت کي ايشيا ۽ پيسفڪ علائقي جي اڳرو ملڪن مان ھڪ بڻايو آھي، جيڪو تيزي سان وڌي ۽ اڳتي وڌي رھيو آھي.

واڌ

[سنواريو]

ڀارت جي معيشت دنيا جي تيزي سان وڌندڙ معيشتن مان هڪ آهي. نالي ماتر مجموعي گهريلو پيداوار (nominal GDP) جي لحاظ کان ڀارت دنيا جو ستون نمبر وڏو ملڪ آهي، جنهن جي معيشت جو قدر تقريباً $2,250 ارب (USD) آهي.[127] جڏهن⁠تہ خريداري قوت جي برابري (PPP) جي لحاظ کان ڀارت جي معيشت دنيا جي ٽئين نمبر وڏي معيشت آهي، جنهن جو مجموعي قدر لڳ ڀڳ US$8.720 ٽريلين آهي.[127] مالي سال 2010 دوران ڀارت جي معاشي واڌ جي شرح 8.25٪ رهي. تنهن هوندي به، في ماڻهو سالياني آمدني (PPP موجب) لڳ ڀڳ $3678 هئي.

شعبا

[سنواريو]

ڀارت جي معيشت هيٺين شعبن تي ٻڌل آهي:

ڀارت جي معيشت گهڻ رخي آهي. اهم صنعتي شعبن ۾ گاڏيون، سيمينٽ، ڪيميائي مادا، گهريلو اليڪٽرانڪس، کاڌي جي پروسيسنگ، مشينري، کاڻيون، پيٽروليم، دواسازي، اسٽيل، آمدورفت جو سامان، ۽ ٽيڪسٽائيل شامل آهن.[128]


توانائي

[سنواريو]

بندانگشتی|کاٻي|240px|ڀارت ۾ توانائي جي فراهمي ۾ بندن جو اهم ڪردار آهي.

هن وقت تيل جي قيمتن ۾ واڌ، ڀارت جي محدود تيل ذخيرن ۽ ترقي پذير ملڪ طور توانائي جي وڌندڙ ضرورتن کي نظر ۾ رکندي، هن ملڪ جي معيشت لاءِ سڀ کان وڏو خطرو سمجهيو وڃي ٿو. هن مسئلي جي حل لاءِ ڀارت، آمريڪا جي مدد سان ايٽمي توانائي جي پيداوار ڏانهن ڌيان ڏئي رهيو آهي. سال 2024ع ۾ ڀارت ۾ بجلي جي پيداوار ۾ نئين سر پيدا ٿيندڙ توانائي جو حصو لڳ ڀڳ 46 سيڪڙو هو. هند جي حڪومت، وزيراعظم نريندر مودي جي اڳواڻي هيٺ، سنه 2070ع تائين خالص صفر ڪاربن اخراج حاصل ڪرڻ جا وڏا ۽ اهم هدف مقرر ڪيا آهن. انهن مان هڪ اهم هدف سنه 2030ع تائين 500 گيگاواٽ نئين سر پيدا ٿيندڙ توانائي جي گنجائش حاصل ڪرڻ آهي. انهن هدفن جي حاصلات لاءِ وڏي پئماني تي سيڙپڪاري ۽ صاف توانائي ڏانهن منتقلي کي تيز ڪرڻ لاءِ گڏيل ڪوششن جي ضرورت آهي.[129]

ڀارت سنه 1974ع ۾ پنهنجو پهريون ايٽم بم آزمائي چڪو هو ۽ تازن سالن ۾ پنهنجي ايٽمي صلاحيت ۾ نمايان واڌ ڪئي آهي. هن وقت ڀارت وٽ ٻاويهه ايٽمي بجلي گهر آهن، جن مان ڪي روس، آمريڪا يا فرانس جي مدد سان تعمير ڪيا ويا آهن ۽ ڪي، جهڙوڪ ڪاڪراپار ايٽمي بجلي گهر، مقامي ٽيڪنالاجي تي ٻڌل آهن.[130] وچ اوڀر جي ملڪن، جهڙوڪ ايران ۽ قطر، کان گئس خريد ڪرڻ ۽ پائيپ لائين ٺاهڻ به هند جي منصوبن ۾ شامل آهي. هندين وٽ نون توانائي ذريعن، جهڙوڪ حياتياتي گئس (فضلي مان گئس پيدا ڪرڻ)، جي استعمال جو ڊگهو ۽ ڪامياب تجربو پڻ موجود آهي.

زراعت

[سنواريو]

سانچو:اصلي

ڀارت جو چانور زرعي شين مان اهم برآمدات ۾ شمار ٿئي ٿو.

ڀارت، زرعي پيداوار جي مجموعي قدر جي لحاظ کان، چين کان پوءِ دنيا جو ٻيو نمبر وڏو ملڪ آهي. سنه 2005ع ۾ هن ملڪ جي زرعي شين جي قدر ۱۵۰ ارب آمريڪي ڊالر کان وڌيڪ اندازي وئي هئي. هند 979،000 ٽن چانھ جي پيداوار سان دنيا جو ٻيو نمبر وڏو چانهه پيدا ڪندڙ ۽ ڪينيا، سري لنڪا ۽ چين کان پوءِ چوٿون نمبر وڏو برآمد ڪندڙ ملڪ آهي. ٻين اوڀر ايشيائي ملڪن وانگر هند جي هارين جي مکيه فصل چانور آهي، ۽ هي ملڪ چين کان پوءِ دنيا جو ٻيو نمبر وڏو چانور پيدا ڪندڙ آهي. فائو سنه ۲۰۲۰ع ۾ ڀارت جي چانور جي پيداوار 178 ملين ٽن اندازي ڪئي هئي. ڀارت دنيا ۾ ڪيلا، ٻاجھري، سڻي ۽ مڱ ڦري جي پيداوار ۾ پهريون نمبر، ۽ مڪئي، ڪڻڪ جي کنڊ ۽ ڀنگ جي پيداوار ۾ ٻيو نمبر رکي ٿو. سنه 2020ع ۾ 31 ملين 504 هزار ٽن ڪيلي جي پيداوار سان، ڀارت هن فصل جو دنيا جو سڀ کان وڏو پيدا ڪندڙ ملڪ هو.[131] ڀارت ۾ سوين ملين ڳئون هجڻ سبب، هي ملڪ دنيا ۾ هن جانور جو سڀ کان وڏو مرڪز آهي. ڀارت جي آئين جي آرٽيڪل 48 تحت ڳئون کي ذبح ڪرڻ تي پابندي آهي[132]، جيتوڻيڪ هندو ڌرم ۾ ڳئون جو گوشت کائڻ منع آهي، پر انهن جي کير جو وڏي پيماني تي استعمال ڪيو وڃي ٿو.

غربت

[سنواريو]

تيز معاشي واڌ جي باوجود، ڀارت اڃا تائين غربت جي مسئلي کي منهن ڏئي رهيو آهي. سال 2004–2005 دوران، آبادي جو لڳ ڀڳ هڪ چوٿون حصو (27.5٪) غربت جي ليڪ کان هيٺ زندگي گذاري رهيو هو.[133] 2007–2008 دوران، آبادي جو 80.4٪ حصو روزانو US $2 کان گهٽ آمدني تي گذارو ڪندو هو.[134] سال 2009 تائين هي شرح گهٽجي 68٪ ٿي وئي.[135]

فوج

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ڀارتي هٿياربند فوج

ڀارتي هٿياربند فوج ڀارت جي فوجي طاقت آهي. اها ٽن مکيه شاخن تي مشتمل آهي: ڀارتي فوج، ڀارتي بحريه، ۽ ڀارتي هوائي فوج. ان کان علاوه نيم فوجي دستا ۽ حڪمتِ عمليءَ وارو ايٽمي ڪمانڊ پڻ هن نظام جو حصو آهن. ڀارتي هٿياربند فوج جو ڪمانڊر اِن چيف ڀارت جو صدر هوندو آهي، جڏهن⁠تہ فوج جي انتظامي ذميواري دفاع واري وزارت وٽ هوندي آهي. سال 2010ع ۾ ڀارتي هٿياربند فوج ۾ تقريبن 1.32 ملين فعال اهلڪار شامل هئا، جنهن سبب اها دنيا جي سڀ کان وڏي فوجن مان هڪ شمار ٿيندي هئي.[136] ڀارتي فوج وقت سان گڏ جديد بڻجي رهي آهي، نوان هٿيار خريد ڪري رهي آهي ۽ گهريلو سطح تي به هٿيار تيار ڪري رهي آهي. ان سان گڏ ٻين ملڪن جي ميزائلن خلاف بچاءَ جا نظام به تيار ڪيا پيا وڃن.[137] سن 2018 کان 2022 تائين ڀارت دنيا جو سڀ کان وڏو هٿيار درآمد ڪندڙ ملڪ رهيو.[138] سن 1947ع ۾ آزادي حاصل ڪرڻ کان پوءِ، ڀارت پاڪستان سان چار جنگيون وڙهي چڪو آهي ۽ چين سان به هڪ جنگ لڙي چڪو آهي.

قومي نشان

[سنواريو]
ڀارت جو قومي نشان

قومي نشان (Emblem)

[سنواريو]

ڀارت جي قومي نشان ۾ چار شير پٺيءَ سان پٺيءَ ملائي بيٺل ڏيکاريل آهن. اهي شير طاقت، فخر، اعتماد ۽ همت جي علامت آهن. ”اسٽيٽ ايمبلم آف انڊيا (غلط استعمال جي ممانعت) ايڪٽ، 2005ع“ موجب، هن قومي نشان جو استعمال صرف سرڪاري ادارن کي ڪرڻ جي اجازت آهي.

نالو

[سنواريو]

”انڊيا“ نالو يوناني لفظ انڊس مان نڪتل آهي، جيڪو اصل ۾ سنسڪرت لفظ سندهو مان آيو. وقت سان گڏ هي لفظ ”هند“، هندي يا هندو جهڙن نالن ۾ تبديل ٿيو.

ڀارت جو پسنديده انڊونِم (يعني اهو نالو جيڪو ملڪ جا پنهنجا ماڻهو استعمال ڪن ٿا) ”ڀارت“ آهي، جيڪو هندي ۽ ٻين ڀارتي ٻولين ۾ استعمال ٿيندو آهي. هي نالو انهن نالن کان مختلف آهي جيڪي ٻاهرين قومون هن ملڪ لاءِ استعمال ڪن ٿيون.

قومي نشانين

[سنواريو]

ڀارت جون ڪجهه اهم قومي نشانيون هي آهن:

سرحدي تڪرار

[سنواريو]

ڀارت جي سرحدن بابت مختلف ملڪن ۾ اختلاف موجود آهن.[139] مثال طور، ڀارت ڄمون ۽ ڪشمير کي پنهنجي رياست سمجهي ٿو،[140] جڏهن⁠تہ پاڪستان ۽ چين هن علائقي کي ڀارت جو حصو تسليم نٿا ڪن.[140] اهڙي طرح، ڀارت پاڪستاني ۽ چيني انتظام هيٺ ڪشمير جي علائقن کي به تسليم نٿو ڪري.

1914ع ۾ برطانوي ڀارت ۽ تبت وچ ۾ مڪ موهن لائين بابت معاهدو ٿيو، جيڪو شملا معاهدو (1914ع) جو حصو هو.[141] ڀارت ۽ تبت هن لائين کي سرڪاري سرحد سمجهن ٿا، پر چين جولاءِ 1914ع ۾ هن معاهدي مان الڳ ٿي ويو. نه ته مين لينڊ چين ۽ نه ئي تائيوان اروناچل پرديش کي ڀارت جو حصو تسليم ڪن ٿا. انهن موجب هي علائقو ”ڏکڻ تبت“ جو حصو آهي، جيڪو چين سان تعلق رکي ٿو.[142]

ماڻهو

[سنواريو]
ڀارت ۾ آباديءَ جي گهڻائي جو نقشو

ڀارت ۾ لڳ ڀڳ 1.4 ارب ماڻهو رهن ٿا.[143] 2023ع ۾ ڀارت، چين کي پوئتي ڇڏي دنيا جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ملڪ بڻجي ويو.[144] لڳ ڀڳ 65٪ ڀارتي ماڻهو ڳوٺاڻن علائقن ۾ رهن ٿا.[145] ڀارت جا وڏا شهر ممبئي، ڪولڪتا، دهلي، چنائي، بينگلورو، حيدرآباد ۽ احمد آباد آهن.[116]

ثقافت

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو هند ۾ ثقافت

هند جا ثقافتي ۽ سماجي نشان

هند جو سماج روايتي طور هڪ درجا بندي واري نظام تحت ترتيب ڏنل آهي، جنهن ۾ ماڻهن کي پنجن ذاتين ۾ ورهايو ويندو آهي. هند دنيا جي انهن ملڪن مان آهي جتي جنسي زيادتي جا رپورٽ ٿيل انگ تمام گهڻا آهن. رپورٽن موجب، سنه ۲۰۱۹ع ۾ ٻاويهه هزار کان وڌيڪ عصمت دري جا واقعا سرڪاري طور درج ٿيا. ڪيترن مبصرن جو خيال آهي ته حقيقي انگ هن کان گهڻو وڌيڪ آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سماجي، خانداني ۽ قبيلائي دٻاءَ سبب ڪيترائي واقعا رپورٽ ناهن ٿيندا. ڀارتي پوليس جي انگن اکرن مطابق، لڳ ڀڳ هر ويهه ڪلاڪن ۾ هڪ عصمت دري جو ڪيس رپورٽ ٿئي ٿو. گڏيل قومن جي هڪ تحقيق، جيڪا اوڀر ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا جي ڇهن ملڪن ۾ ڪئي وئي، ان مان ظاهر ٿيو ته لڳ ڀڳ چوٿون حصو مردن جو اعتراف ڪيو ته انهن گهٽ ۾ گهٽ هڪ ڀيرو عورت سان زبردستي ڪئي آهي.[146]

هند جا ماڻهو

هند دنيا جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ملڪ آهي، جتي دنيا جي لڳ ڀڳ ڇهين حصي جي آبادي رهندي آهي. هن ملڪ جي نسلي، ثقافتي، لساني ۽ مذهبي تنوع مختلف عقيدن ۽ روايتن جي پرامن گڏيل وجود جو هڪ شاندار مثال پيش ڪري ٿي.

هند جي آباديءَ جو نسلي ٺهڻ لڳ ڀڳ هن ريت آهي: ۷۲٪ هند-آريائي، ۲۵٪ دراوڙي قوم ۽ ۳٪ منگولوئيڊ نسل[147][148]، جيڪي وري جغرافيائي، ثقافتي ۽ مذهبي بنيادن تي وڌيڪ شاخن ۾ ورهايل آهن.

هند جي لڳ ڀڳ ۶۱٪ آبادي پڙهيل لکيل آهي؛ مردن ۾ خواندگي جي شرح ۷۳٫۴٪ ۽ عورتن ۾ ۴۷٫۸٪ آهي.[128]

ٻوليون

[سنواريو]
ڀارتي ٻولين جي مقامي ڳالهائيندڙن جو دائري چارٽ

ڀارت ۾ لساني تنوع شايد دنيا جي ڪنهن به ملڪ کان وڌيڪ آهي. جيتوڻيڪ ڳالهائجندڙ ٻولين جو صحيح انگ طئي ڪرڻ ڏکيو آهي، پر اندازا هڪ هزار کان وڌيڪ آهن. ٻولي ۽ لهجي جي وچ ۾ فرق هميشه واضح ناهي. سنه 1941ع جي مردم شماري ۾ ۱۶۵۲ ٻوليون درج ڪيون ويون، پر انهن مان ڪيتريون حقيقت ۾ هڪ ئي ٻولي جا لهجا هيون يا وقت سان گڏ ختم ٿي ويون آهن.[127] هن وقت هند ۾ 428 ٻوليون موجود آهن، جن مان 415 زندهه آهن ۽ 12 ٻوليون ناپيد ٿي چڪيون آهن.[149]

ڀارت جا لساني علائقا

سرڪاري انگن اکرن موجب سنه ۲۰۰۱ع ۾ هند ۾ ۲۹ ٻوليون اهڙيون هيون جن جا ڳالهائيندڙ هڪ ملين کان وڌيڪ هئا، جڏهن⁠تہ 122 ٻولين جا ڳالهائيندڙ ڏهه هزار کان وڌيڪ هئا.[150] هندي ۽ انگريزي سرڪاري رابطن ۽ حڪومتي معاملن لاءِ استعمال ٿين ٿيون، جڏهن⁠تہ هر رياست جون پنهنجون سرڪاري ٻوليون آهن. مثال طور، دهلي جون سرڪاري ٻوليون هندي، اردو ۽ انگريزي آهن. ڀارت جو آئين هندي ٻولي ۽ انگريزي ٻولي کي سڄي ملڪ لاءِ سرڪاري ٻوليون قرار ڏئي ٿو. سنه 2005ع ۾ سرڪاري طور تسليم ٿيل ٻولين جو انگ 22 ٿي ويو، جن ۾ هندي، اردو، آساميسي، اوڙيا، بنگالي، بودو، پنجابي، تيلگو، تامل، دوگري، سنتالي، سنسڪرت، سنڌي، گجراتي، ڪنڪڻي، ڪشميري، ڪنڊا، مليالم، ميتهلي، مراٺي ۽ نيپالي شامل آهن.[151] اهي ٻوليون بنيادي طور ٻن وڏين لساني خاندانن سان تعلق رکن ٿيون: دراوڙي ٻوليون (22٪)، جيڪي گهڻو ڪري ڏکڻ ڀارت ۾ ڳالهائجن ٿيون، ۽ هند-يورپي ٻوليون (۷۰٪).[152]

اهي علائقا جتي انگريزي سرڪاري حيثيت رکي ٿي

سنسڪرت ۽ تامل کي ڀارت جون قديم ۽ ڪلاسيڪي ٻوليون سمجهيو وڃي ٿو. صديون گذرڻ سان فارسي ٻولي ۽ انگريزي ٻولي به هند جي لساني منظرنامي ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. برطانوي نوآبادي دور سبب انگريزي گهڻن ماڻهن لاءِ ٻي ٻولي بڻجي وئي.

هندي ڳالهائيندڙ جو نمونو

ڀارت جون ڇهه وڏيون ٻوليون ـ هندي، بنگالي، تيلگو، مراٺي، تامل ۽ اردو ـ اهڙيون آهن جن مان هر هڪ جا پنجاهه ملين کان وڌيڪ ڳالهائيندڙ آهن. هند وٽ ڪا هڪ قومي ٻولي ناهي؛ هندي ۽ انگريزي ٻئي سرڪاري ٻوليون آهن. برطانوي راڄ کان اڳ فارسي هند جي ٻي سرڪاري ۽ ثقافتي ٻولي هئي. اها غزنوي سلطنت جي دور ۾ هند ۾ داخل ٿي ۽ گورڪاني سلطنت هيٺ صدين تائين انتظاميه، ادب، سائنس ۽ ثقافت جي ٻولي رهي. هند ۾ عبدالقادر بيدل ۽ امير خسرو جهڙا فارسي شاعر پيدا ٿيا ۽ هندي اسلوب هتي ترقي ڪئي. اڄ به ڀارت ۾ پنجاهه کان وڌيڪ يونيورسٽي شعبن ۽ سئو کان وڌيڪ اسڪولن ۾ فارسي ٻولي پڙهائي وڃي ٿي.[45]

مذهب

[سنواريو]


سانچو:نمودار گرد

هند ڪيترن ئي مذهبن ۽ مذهبي فرقن جو گهر آهي، جن مان ڪيترن جو جنم هندو ڌرم، اسلام ۽ ٻڌ ڌرم مان ٿيو. لڳ ڀڳ ۸۰٪ آبادي هندو روايتن جي پيروي ڪري ٿي، جڏهن⁠تہ لڳ ڀڳ ۱۵٪ مسلمان آهن. هند دنيا جي ٻي يا ٽين وڏي مسلمان آبادي رکي ٿو، اندونيسيا ۽ ممڪن طور پاڪستان کان پوءِ.

زرتشتي، جيڪي پارسي سڏجن ٿا، هند جي اثرائتي مذهبي اقليتن مان آهن. جيتوڻيڪ انهن جو انگ ٻه لک کان گهٽ آهي، پر اهي هند جي معيشت جو وڏو حصو سنڀالين ٿا، جن ۾ ٽاٽا گروپ جهڙا وڏا صنعتي ادارا شامل آهن.

کاڌا

[سنواريو]
نالوانگريزي نالوتصويرنالوانگريزي نالوتصوير
پسندوPasanda قورماKorma
نرگسي ڪوفتوNargisi Kofta بٽر چڪنButter chicken
ڪچوڙيKachori دال موٺDalmoth
جليبيJalebi ڪلفيKulfi
بمبئي مڪسBombay mix ڪٺي رولKathi roll
موموMomo پاپڙي چاٽPapri Chaat
رس ملائيRas malai ساڳSaag
گلاب جامنGulab jamun روغن جوشRogan josh
تنوري چڪنTandoori chicken چڪن ٽڪا مصالحوChicken tikka masala

ٽيڪنالاجي

[سنواريو]
ISRO جو لوگو

2014ع ۾ ڀارت پهريون ڀيرو مريخ ڏانهن خلائي مشن موڪليو، جنهن کي مريخ اوربيٽر مشن چيو ويو. اهڙي طرح ڀارت چوٿون ۽ ايشيا جو پهريون ملڪ بڻيو جنهن هي ڪاميابي حاصل ڪئي. اسرو هڪ ئي مشن ۾ 104 سيٽلائيٽ خلا ۾ موڪلي عالمي رڪارڊ قائم ڪيو. ان کان پوءِ چندرَيآن-3 مشن ڪاميابيءَ سان چنڊ جي ڏکڻ قطب تي لهڻ وارو دنيا جو پهريون مشن بڻيو.[153]

راندين

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ڀارت ۾ رانديون
تقريبن ڀريل اسٽيڊيم آڏو ڪرڪيٽ جو ميچ.
2008ع ۾ ڀارتي پريميئر ليگ ٽوئنٽي20 جو ميچ، جيڪو چنائي سپر ڪنگز ۽ ڪولڪتا نائيٽ رائيڊرز وچ ۾ کيڏيو ويو

ڪرڪيٽ

[سنواريو]

ڪرڪيٽ ڀارت جي سڀ کان وڌيڪ مقبول راند آهي. ڀارتي ڪرڪيٽ ٽيم 1983ع ۽ 2011ع ڪرڪيٽ ورلڊ ڪپ کٽي چڪي آهي، جڏهن⁠تہ 2007ع آءِ سي سي ورلڊ ٽوئنٽي20 به کٽيو آهي. ڀارت سري لنڪا سان گڏ 2002ع آءِ سي سي چيمپيئنز ٽرافي گڏيل طور کٽي، جڏهن⁠تہ 2013ع ۽ 2025ع آءِ سي سي چيمپيئنز ٽرافيون به حاصل ڪيون.

ڀارت ۾ ڪرڪيٽ جي انتظامي اداري کي ڀارتي ڪرڪيٽ ڪنٽرول بورڊ (بي سي سي آءِ) چيو ويندو آهي. ملڪي سطح تي رانجي ٽرافي، دليپ ٽرافي، ديودهر ٽرافي، ايراني ٽرافي ۽ چيلنجر سيريز اهم ٽورنامينٽ آهن. ان کان علاوه ڀارتي ڪرڪيٽ ليگ ۽ ڀارتي پريميئر ليگ ٽوئنٽي20 مقابلا پڻ منعقد ٿين ٿا.

ٻيون رانديون

[سنواريو]

ڀارت هاکي ۾ شاندار ڪاميابيون حاصل ڪيون آهن. ڀارتي ٽيم اولمپڪ رانديڪن ۾ اٺ سون، هڪ چاندي ۽ ٻه ڪانسي جا تمغا ماڻي چڪي آهي.

ٽينس به ڀارت ۾ مقبول ٿي آهي، خاص طور ڀارتي ڊيورس ڪپ ٽيم جي ڪاميابين کان پوءِ.

فٽبال خاص طور ڀارت جي اتر اوڀر علائقن، اولهه بنگال، گوا ۽ ڪيرالا ۾ مقبول آهي.[154] ڀارتي قومي فٽبال ٽيم ڪيترائي ڀيرا ڏکڻ ايشيائي فٽبال فيڊريشن ڪپ کٽي چڪي آهي.

شطرنج، جيڪا ڀارت ۾ ئي جنم وٺندڙ راند آهي، پڻ تيزيءَ سان مقبول ٿي رهي آهي. تازن سالن ۾ ڀارتي گرانڊ ماسٽرن جو انگ نمايان طور وڌيو آهي.[155][156]

ڀارت جون روايتي رانديون جهڙوڪ ڪبڊي، خو خو ۽ گلي ڊنڊا سڄي ملڪ ۾ کيڏيون وڃن ٿيون.

عام ڄاڻ

[سنواريو]

ڀارت هڪ انتهائي وسيع ۽ گهڻ رخو ملڪ آهي، جنهن جي جينياتي، لساني، خوراڪي ۽ لباس جي تنوع کي هڪ مڪمل براعظم سان ڀيٽ ڪري سگهجي ٿو.[127]

  • پکيڙ: 3,287,263 چورس ڪلوميٽر – اندريون پاڻي: 6.9٪
  • آبادي: 1,422,000,000 ماڻهو (2023 جو اندازو)[157]

آبادي جي واڌ: لڳ ڀڳ 1٪. امڪان آهي ته ڀارت جي آبادي 2028 تائين چين جي آبادي جي برابر ٿي وڃي، جنهن وقت ملڪ جي آبادي لڳ ڀڳ 1.45 ارب هوندي.[127]

  • ڪرنسي: ڀارت جي روپيو، جيڪو سئو پيسا تي مشتمل آهي. مارچ 2004 کان مارچ 2014 تائين هر آمريڪي ڊالر جي مقابلي ۾ روپئي جي قيمت 39 کان 69 روپين جي وچ ۾ رهي آهي.[158]
  • قومي پرچم: ڀارت جو قومي پرچم ٽن افقي رنگن تي ٻڌل آهي؛ مٿان کان هيٺ زعفراني، سفيد ۽ سائو. پرچم جي وچ ۾ 24 پرن واري هڪ ڦيٿو سرمائي رنگ ۾ آهي، جنهن کي ڌرم چڪرو چيو وڃي ٿو. زعفراني رنگ بهادري ۽ قرباني، اڇو رنگ پاڪيزگي ۽ سچائي، جڏهن ته سائو رنگ ايمان، زرخيزِي ۽ پيداوار جي علامت آهي.

ڌرم چڪرو ٻڌ ڌرم جو هڪ قديم نشان آهي، جيڪو بادشاهه اشوڪا جي دور ۾ قانون ۽ انصاف جي علامت طور استعمال ٿيندو هو.

  • آزادي ۽ جمهوريه ڏينهن: ڀارت 15 آگسٽ 1947 تي آزادي حاصل ڪئي. ملڪ جو آئين 26 نومبر 1949 تي منظور ٿيو ۽ 26 جنوري 1950 تي لاڳو ڪيو ويو. هي ڏينهن ڀارت ۾ ”يومِ جمهوريه“ طور ملهايو ويندو آهي.
  • دنيا جي 10 وڏن وڏن شهرن مان ٽي شهر ڀارت ۾ واقع آهن. گڏيل قومن جي انگن اکرن موجب، نئين دهلي دنيا جو ٻيون نمبر وڏو شهري علائقو آهي، ممبئي ستون نمبر تي آهي ۽ ڪولڪاتا ڏهون نمبر رکي ٿو. دهلي ۽ ان جي ويجهن علائقن جي آبادي 22.65 ملين کان وڌيڪ آهي. تيز آبادي واڌ سبب پاڻي، رهائش ۽ بنيادي سهولتن تي دٻاءُ وڌي رهيو آهي. ڀارت جا ٻيا وڏا شهر، جهڙوڪ چنائي، بنگلور، حيدرآباد، احمدآباد، پونه ۽ سورت پڻ گڏيل قومن جي وڏن شهري علائقن جي فهرست ۾ شامل آهن.[127]
  • ڀارت دنيا جي سڀ کان وڏي جمهوريت طور سڃاتو وڃي ٿو. 2009 جي پارلياماني چونڊن ۾ 417,037,606 ماڻهن شرڪت ڪئي، ۽ ووٽرن جي شرڪت جي شرح لڳ ڀڳ 60٪ هئي. ان موقعي تي ملڪ ۾ 830,866 ووٽنگ اسٽيشنون قائم ڪيون ويون هيون.[127]

پڻ ڏسندا

[سنواريو]

نوٽس

[سنواريو]
  1. 1 2 3 National Informatics Centre 2005.
  2. ↑ Wolpert 20031.
  3. 1 2 "قومي نشان", India.gov.in, اصل کان 4 February 2017 تي آرڪائيو ٿيل, حاصل ڪيل 1 March 2017, "The National Anthem of India Jana Gana Mana, composed originally in Bengali by Rabindranath Tagore, was adopted in its Hindi version by the Constituent Assembly as the National Anthem of India on 24 January 1950."
  4. ↑ Ministry of Home Affairs 1960.
  5. ↑ "پروفائيل", India.gov.in, اصل کان 30 August 2013 تي آرڪائيو ٿيل, حاصل ڪيل 23 August 2013۔
  6. ↑ "آئين جون دفعيون: سرڪاري ٻولي (حصو ۱۷)", Department of Official Language ذريعي Government of India, اصل کان 18 April 2021 تي آرڪائيو ٿيل, حاصل ڪيل 18 April 2021۔
  7. ↑ "ٻولين جي اقليتن بابت ڪمشنر جي ۵۰ھين رپورٽ (جولاءِ ۲۰۱۲ کان جون ۲۰۱۳)", ٻولين جي اقليتن بابت ڪمشنر، Ministry of Minority Affairs، Government of India, اصل کان 8 July 2016 تي آرڪائيو ٿيل, حاصل ڪيل 26 December 2014۔
  8. ↑ Lewis, M. Paul; Simons, Gary F.; Fennig, Charles D., وڪي نويس (2014), "Ethnologue: Languages of the World : India", Ethnologue (Free All) (17th ڇاپو), Dallas, Texas: Ethnologue by SIL International, حاصل ڪيل 15 December 2014۔
  9. ↑ "Ethnologue (Seventeenth edition): Statistical Summaries", Ethnologue by SIL International, اصل کان 17 December 2014 تي آرڪائيو ٿيل, حاصل ڪيل 17 December 2014۔
  10. ↑ "آبادي: ۲۰۱۱ ۾ مذھبي برادريءَ موجب", Office of the Registrar General & Census Commissioner, اصل کان 25 August 2015 تي آرڪائيو ٿيل, حاصل ڪيل 25 August 2015۔
  11. ↑ "صدر", صدر ڀارت جو دفتر۔
  12. ↑ "نائب صدر", صدر ڀارت جو دفتر۔
  13. ↑ "وزيراعظم", وزيراعظم جو دفتر۔
  14. ↑ "سپريم ڪورٽ: ججن جي فھرست", سپريم ڪورٽ آف انڊيا۔
  15. ↑ "لوڪ سڀا اسپيڪر اوم برلا بابت خبر". The Economic Times. https://m.economictimes.com/.
  16. ↑ "World Population Prospects – Population Division – United Nations", population.un.org, حاصل ڪيل 2 July 2023۔
  17. ↑ "آباديءَ جا حتمي انگ", 2011 Census Data, رجسٽرار جنرل ۽ مردم شماري ڪمشنر جو دفتر, اصل کان 22 May 2016 تي آرڪائيو ٿيل, حاصل ڪيل 17 June 2016۔
  18. 1 2 3 "World Economic Outlook Database, April Edition (India)", www.imf.org, International Monetary Fund, 16 April 2024, حاصل ڪيل 16 April 2024۔
  19. ↑ "India (noun)", آڪسفورڊ انگريزي لغت (3rd ڇاپو), 2009۔
  20. ↑ Thieme 1970447–450.
  21. ↑ Kuiper 201086.
  22. 1 2 Clémentin-Ojha 2014.
  23. ↑ The Constitution of India, ڀارت جي قانون ۽ انصاف واري وزارت, 1 December 2007, اصل کان 9 September 2014 تي آرڪائيو ٿيل, حاصل ڪيل 3 March 2012, "Article 1(1): India, that is Bharat, shall be a Union of States."
  24. ↑ Jha, Dwijendra Narayan (2014), Rethinking Hindu Identity, Routledge, ص: 11, آئي ايس بي اين 978-1-317-49034-0۔
  25. ↑ Singh 2017253.
  26. ↑ Barrow 2003.
  27. ↑ Paturi, Joseph; Patterson, Roger (2016). World Religions & Cults Volume 2. New Leaf Publishing Group. pp. 59–60. ISBN 978-0-89051-922-6. https://books.google.com/books?id=oCo5DAAAQBAJ.
  28. ↑ "Hindustan", انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا, حاصل ڪيل 17 July 2011۔
  29. ↑ {ڪتاب: قديم سنڌ ؛ از: ڀيرومل مهرچند آڏواڻي ؛ چوٿون ايڊيشن 2004، پبلشر: سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book46/Book_page2.html۔ خالي يا غائب |title= (مدد)}
  30. ↑ سنڌي ادبي بورڊ
  31. ↑ پيٽراليا, مائيڪل ڊي.; آلچن, برجٽ (2007). "انساني ارتقا ۽ ثقافتي تبديلي ڀارتي برصغير ۾". in پيٽراليا, مائيڪل ڊي.; آلچن, برجٽ. دي ايووليوشن اينڊ هسٽري آف هيومن پاپوليشنز اِن سائوٿ ايشيا: انٽرڊسپلنري اسٽڊيز اِن آرڪيالاجي، بايولاجيڪل اينٿروپالاجي، لنگوئسٽڪس اينڊ جينيٽڪس. اسپرنگر پبلشنگ. ISBN 978-1-4020-5562-1. https://books.google.com.pk/books?id=Qm9GfjNlnRwC.
  32. ↑ ڊائسن, ٽِم (2018). اے پاپوليشن هسٽري آف انڊيا: فرام دي فرسٽ ماڊرن پيپل ٽو دي پريزنٽ ڊي. آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس. p. 1. ISBN 978-0-19-882905-8. https://books.google.com.pk/books?id=3TRtDwAAQBAJ.
  33. ↑ رائيٽ, ريتا پي. (2010). دي اينشينٽ انڊس: اربنزم، اڪانامي، اينڊ سوسائٽي, صہ 45,51. ڪيمبرج يونيورسٽي پريس. ISBN 978-0-521-57219-4. https://books.google.com.pk/books?id=gAgFPQAACAAJ. Retrieved 29 سيپٽمبر 2013.
  34. ↑ رائيٽ, ريتا پي. (2010). دي اينشينٽ انڊس: اربنزم، اڪانامي، اينڊ سوسائٽي, صہ 107. ڪيمبرج يونيورسٽي پريس. ISBN 978-0-521-57219-4. https://books.google.com.pk/books?id=gAgFPQAACAAJ. Retrieved 29 سيپٽمبر 2013.
  35. ↑ رائيٽ, ريتا پي. (2010). دي اينشينٽ انڊس: اربنزم، اڪانامي، اينڊ سوسائٽي, صہ 107. ڪيمبرج يونيورسٽي پريس. ISBN 978-0-521-57219-4. https://books.google.com.pk/books?id=gAgFPQAACAAJ. Retrieved 29 سيپٽمبر 2013.
  36. ↑ رائيٽ, ريتا پي. (2010). دي اينشينٽ انڊس: اربنزم، اڪانامي، اينڊ سوسائٽي, صہ 145,146. ڪيمبرج يونيورسٽي پريس. ISBN 978-0-521-57219-4. https://books.google.com.pk/books?id=gAgFPQAACAAJ. Retrieved 29 سيپٽمبر 2013.
  37. ↑ لو, جان جے. (2015). پارٽيسيپلز اِن رِگ ويدڪ سنسڪرت: دي سينٽيڪس اينڊ سيمينٽڪس آف ايڊجيڪٽائول ورب فارمز. آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس. ISBN 978-0-19-100505-3. https://books.google.com.pk/books?id=L07CBwAAQBAJ.
  38. ↑ ڊائسن, ٽِم (2018). اے پاپوليشن هسٽري آف انڊيا: فرام دي فرسٽ ماڊرن پيپل ٽو دي پريزنٽ ڊي. آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس. ISBN 978-0-19-882905-8. https://books.google.com.pk/books?id=3TRtDwAAQBAJ.
  39. ↑ لو, جان جے. (2017). ٽرينسِٽو نائونز اينڊ ايڊجيڪٽوز: ايويڊنس فرام ارلي اِنڊو-آريئن. آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس. p. 58. ISBN 978-0-19-879357-1. https://books.google.com.pk/books?id=nSgmDwAAQBAJ.
  40. ↑ ڊائسن, ٽِم (2018). اے پاپوليشن هسٽري آف انڊيا: فرام دي فرسٽ ماڊرن پيپل ٽو دي پريزنٽ ڊي, صه 16. آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس. ISBN 978-0-19-882905-8. https://books.google.com.pk/books?id=3TRtDwAAQBAJ.
  41. ↑ فشر, مائيڪل ايڇ. (2018). اين انوائرونمينٽل هسٽري آف انڊيا: فرام ارليئسٽ ٽائمز ٽو دي ٽوئنٽي فرسٽ سينچري, صه 59. ڪيمبرج ۽ نيو يارڪ: ڪيمبرج يونيورسٽي پريس. doi:10.1017/9781316276044. ISBN 978-1-107-11162-2. https://books.google.com.pk/books?id=kZVuDwAAQBAJ.
  42. ↑ اسٽائن, بي. (2010). آرنلڊ, ڊي.. ed. اے هسٽري آف انڊيا (2 ed.). آڪسفورڊ: وائلي-بليڪ ويل. pp. 21, 61–62. ISBN 978-1-4051-9509-6. https://books.google.com.pk/books?id=QY4zdTDwMAQC.
  43. ↑ ڊائسن, ٽِم (2018). اے پاپوليشن هسٽري آف انڊيا: فرام دي فرسٽ ماڊرن پيپل ٽو دي پريزنٽ ڊي, صه 16,17. آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس. ISBN 978-0-19-882905-8. https://books.google.com.pk/books?id=3TRtDwAAQBAJ.
  44. ↑ سانچو:يادکرد وب
  45. 1 2 3 4 5 حوالي جي چڪ: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named autogenerated1
  46. ↑ Jona Lendering, "Maurya dynasty", اصل کان 8 February 2012 تي آرڪائيو ٿيل, حاصل ڪيل 17 June 2007۔
  47. ↑ "Dravidian language family is 4,500 years old: study". The Hindu. 21 March 2018. ISSN 0971-751X. https://www.thehindu.com/sci-tech/science/dravidian-language-family-is-4500-years-old-study/article23314180.ece.
  48. ↑ "South India", Suni System Ltd., 2007, حاصل ڪيل 19 June 2007۔
  49. ↑ "What were the main achievements of Raja Raja Chola and Rajendra Chola of the Chola dynasty in south India | eNotes", eNotes, اصل کان 6 November 2016 تي آرڪائيو ٿيل, حاصل ڪيل 26 August 2017۔
  50. ↑ سانچو:يادکرد-وڪي
  51. ↑ "From Trade to Colonization - Historic Dynamics of the East India Companies", 3 June 2007, paragraph 18, اصل کان 5 December 2012 تي آرڪائيو ٿيل, حاصل ڪيل 19 June 2007۔
  52. ↑ Harari, Yuval (2014). Sapiens: A Brief History of Humankind. Harper. ISBN 978-0062316097. https://archive.org/details/sapiensbriefhist0000hara_a2m1.
  53. ↑ Harari, Yuval (2015). Sapiens: A Brief History of Humankind. Harper. ISBN 978-0062316097. https://archive.org/details/sapiensbriefhist0000hara_a2m1.
  54. ↑ Concise Encyclopedia. Dorling Kindersly Limited. 1997. pp. 455. ISBN 0-7513-5911-4.
  55. ↑ راب، پيٽر (2011). A History of India. پالگريف ميڪملن. ISBN 978-0-230-34549-2.
  56. ↑ ميٽڪالف، باربرا ڊي؛ ميٽڪالف، ٿامس آر. (2006). A Concise History of Modern India (ٻيون ايڊيشن). ڪيمبرج يونيورسٽي پريس. ISBN 978-0-521-68225-1. ويب ڪڙي: https://books.google.com.pk/books?id=iuESgYNYPl0C
  57. ↑ براون، جي. ايم. (1994). Modern India: The Origins of an Asian Democracy (ٻيون ايڊيشن). The Short Oxford History of the Modern World. آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس. ISBN 978-0-19-873113-9. ويب ڪڙي: https://books.google.com.pk/books?id=PaKdsF8WzbcC
  58. ↑ پيئرز، ڊي. ايم. (2006). India under Colonial Rule: 1700–1885. پيرسن لانگمين. ISBN 978-0-582-31738-3. ويب ڪڙي: https://books.google.com.pk/books?id=6iNuAAAAMAAJ
  59. ↑ ميٽڪالف، باربرا ڊي؛ ميٽڪالف، ٿامس آر. (2006). A Concise History of Modern India (ٻيو ايڊيشن). ڪيمبرج يونيورسٽي پريس. ISBN 978-0-521-68225-1. ويب ڪڙي: https://books.google.com.pk/books?id=iuESgYNYPl0C
  60. ↑ براون، جي. ايم. (1994). Modern India: The Origins of an Asian Democracy (ٻيو ايڊيشن). The Short Oxford History of the Modern World. آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس. ISBN 978-0-19-873113-9. ويب ڪڙي: https://books.google.com.pk/books?id=PaKdsF8WzbcC
  61. ↑ اسٽين، بي. (2010). آرنولڊ، ڊي. (ايڊيٽر). A History of India (ٻيو ايڊيشن). آڪسفورڊ: وائيلي-بليڪويل. ISBN 978-1-4051-9509-6. ويب ڪڙي: https://books.google.com.pk/books?id=QY4zdTDwMAQC
  62. ↑ اسٽين، بي. (2010). آرنولڊ، ڊي. (ايڊيٽر). A History of India (ٻيو ايڊيشن). آڪسفورڊ: وائيلي-بليڪويل. ISBN 978-1-4051-9509-6. ويب ڪڙي: https://books.google.com.pk/books?id=QY4zdTDwMAQC
  63. ↑ راب، پيٽر (2010). A History of India. پالگريف ميڪملن، ص. 183. ISBN 978-0-230-34549-2.
  64. ↑ اسٽين، بي. (2010). آرنولڊ، ڊي. (ايڊيٽر).صه.249 A History of India (ٻيو ايڊيشن). آڪسفورڊ: وائيلي-بليڪويل. ISBN 978-1-4051-9509-6. ويب ڪڙي: https://books.google.com.pk/books?id=QY4zdTDwMAQC
  65. ↑ اسٽين، بي. (2010). آرنولڊ، ڊي. (ايڊيٽر). A History of India (ٻيو ايڊيشن). آڪسفورڊ: وائيلي-بليڪويل، ص. 245. ISBN 978-1-4051-9509-6. ويب ڪڙي: https://books.google.com.pk/books?id=QY4zdTDwMAQC — “اوڻيهين صدي جي آخر وارن خوفناڪ ڏڪارَن جي نتيجي ۾ برطانوي هند ۽ رياستي هند ٻنهي ۾ رياستي ذميوارين ۾ واڌ آئي. هڪ هچڪچائيندڙ حڪومت اهو فيصلو ڪيو ته رياستي وسيلا استعمال ڪرڻ ضروري آهن ۽ ڏڪار خلاف قدم کڻڻ ٽيڪنيڪي ماهرن جي ذريعي بهتر نموني سان سنڀالي سگهجن ٿا.”
  66. ↑ اسٽين، بي. (2010). آرنولڊ، ڊي. (ايڊيٽر). A History of India (ٻيو ايڊيشن). آڪسفورڊ: وائيلي-بليڪويل، ص. 247,248. ISBN 978-1-4051-9509-6. ويب ڪڙي: https://books.google.com.pk/books?id=QY4zdTDwMAQC —
  67. ↑ ميٽڪالف، باربرا ڊي؛ ميٽڪالف، ٿامس آر. (2006).صه 126 A Concise History of Modern India (ٻيو ايڊيشن). ڪيمبرج يونيورسٽي پريس. ISBN 978-0-521-68225-1. ويب ڪڙي: https://books.google.com.pk/books?id=iuESgYNYPl0C
  68. ↑ ميٽڪالف، باربرا ڊي؛ ميٽڪالف، ٿامس آر. (2006).صه 97 A Concise History of Modern India (ٻيو ايڊيشن). ڪيمبرج يونيورسٽي پريس. ISBN 978-0-521-68225-1. ويب ڪڙي: https://books.google.com.pk/books?id=iuESgYNYPl0C
  69. ↑ 149
  70. ↑ ميٽڪالف، باربرا ڊي؛ ميٽڪالف، ٿامس آر. (2006). A Concise History of Modern India (ٻيو ايڊيشن).صه 63 ڪيمبرج يونيورسٽي پريس. ISBN 978-0-521-68225-1. ويب ڪڙي: https://books.google.com.pk/books?id=iuESgYNYPl0C
  71. ↑ ميٽڪالف، باربرا ڊي؛ ميٽڪالف، ٿامس آر. (2006). A Concise History of Modern India صه:,195,197 203, 231 163,167,(ٻيو ايڊيشن). ڪيمبرج يونيورسٽي پريس. ISBN 978-0-521-68225-1. ويب ڪڙي: https://books.google.com.pk/books?id=iuESgYNYPl0C
  72. ↑ جاوالگي، راجشيڪر (راج) جي؛ گراسمن، ڊيوڊ اي. (2016). “Understanding the Characteristics and Entrepreneurial Activities of Middle-Class Consumers in Emerging Markets: The Case of India”. ۾: مارش، ليسلي ايل؛ لي، هونگمي (ايڊيٽر). The Middle Class in Emerging Societies: Consumers, Lifestyles and Markets (Routledge Research in Cultural and Media Studies Series). روٽليج. DOI: 10.4324/978135717692-10. ISBN 978-1-138-85882-4. — “هاڻ کان 2039ع تائين، ڀارت مان عالمي وچولي طبقي ۾ هڪ ارب کان وڌيڪ ماڻهن جي اضافي جو امڪان آهي، جنهن سان دنيا جي پنجين وڏي صارف مارڪيٽ وجود ۾ ايندي (ڊوبس). … ڀارت جي وچولي طبقي ۾ سڀ کان وڏي واڌ 1990ع جي شروعاتي ڏهاڪي دوران ڏٺي وئي، جڏهن معاشي سڌارن عالمي مارڪيٽن سان انضمام کي تيز ڪيو. ان وقت جڏهن مغربي ملڪن ۾ معاشي سست رفتاري هئي، ڀارت جي معيشت 5 سيڪڙو کان وڌيڪ شرح سان وڌندي رهي.”
  73. ↑ 158
  74. ↑ ميٽڪالف، باربرا ڊي؛ ميٽڪالف، ٿامس آر. (2006). A Concise History of Modern India (ٻيو ايڊيشن)صه:243,247,248,251,253,265,266,270,274. ڪيمبرج يونيورسٽي پريس. ISBN 978-0-521-68225-1. ويب ڪڙي: https://books.google.com.pk/books?id=iuESgYNYPl0C
  75. ↑ "Four Discussions from the November/December 2008 ACI Structural Journal". ACI Structural Journal 106 (5). 2009. doi:10.14359/51663122. ISSN 0889-3241. https://doi.org/10.14359/51663122.
  76. ↑ "India Profile", NTI, 2003, حاصل ڪيل 20 June 2007۔
  77. ↑ Montek S. Ahluwalia (2002), "Economic Reforms in India since 1991: Has Gradualism Worked?" (MS Word), Journal of Economic Perspectives, اصل کان 4 March 2010 تي آرڪائيو ٿيل, حاصل ڪيل 13 June 2007۔
  78. ↑ مولانا عبيدالله سنڌيءَ جون تحريرون ۽ تقريرون (مولانا عبيدالله سنڌي / ثناءُ الله سومرو) | سنڌ سلامت ڪتاب گهر, اصل کان 12 سيپٽمبر 2017 تي آرڪائيو ٿيل, حاصل ڪيل 19 سيپٽمبر 2016۔ اڻڄاتل پيراميٽر |dead-url= نظر انداز ڪيو ويو (مدد)
  79. ↑ ڪتاب: مولانا عبيدالله سنڌيءَ جون تحريرون ۽ تقريرون
  80. ↑ {ڪتاب: قديم سنڌ ؛ از: ڀيرومل مهرچند آڏواڻي ؛ چوٿون ايڊيشن 2004، پبلشر: سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book46/Book_page10.html#_ftn4۔ خالي يا غائب |title= (مدد)}
  81. ↑ ماڳن مڪانن جي نالن تي مشتمل پهاڪا ۽ چوڻيون (انجنيئر عبدالوھاب سھتو) | سنڌ سلامت ڪتاب گهر, اصل کان 12 سيپٽمبر 2017 تي آرڪائيو ٿيل, حاصل ڪيل 22 نومبر 2016۔ اڻڄاتل پيراميٽر |dead-url= نظر انداز ڪيو ويو (مدد)
  82. ↑ "Andaman and Nicobar Islands · India", Andaman and Nicobar Islands · India (ٻولي ۾ en-AU), حاصل ڪيل 3 June 2021۔
  83. ↑ Kumar, V. Sanil; Pathak, K. C.; Pednekar, P.; Raju, N. S. N. (2006). "Coastal processes along the Indian coastline". Current Science 91 (4): 530–536. http://drs.nio.org/drs/bitstream/2264/350/1/Curr_Sci_91_530.pdf.
  84. 1 2 Kumar 2006.
  85. 1 2 3 Concise Encyclopedia. Dorling Kindersley Limited. 1997. pp. 333. ISBN 0-7513-5911-4.
  86. ↑ Posey 1994118.
  87. ↑ Wolpert 20034.
  88. ↑ Burnell & Calvert 1999125.
  89. 1 2 "Country profile: India", BBC, 19 April 2012, حاصل ڪيل 14 March 2019۔ حوالي جي چڪ: Invalid <ref> tag; name "largestdem1" defined multiple times with different content
  90. ↑ Election Commission of India.
  91. ↑ Sáez, Lawrence; Sinha, Aseema (2010). "Political cycles, political institutions and public expenditure in India, 1980–2000". British Journal of Political Science 40 (1): 91–113. doi:10.1017/s0007123409990226. ISSN 0007-1234. https://archive.org/details/sim_british-journal-of-political-science_2010-01_40_1/page/91.
  92. ↑ Malik & Singh 1992318–336.
  93. ↑ Banerjee 20053118.
  94. ↑ Halarnkar, Samar (13 June 2012). "Narendra Modi makes his move". BBC News. https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-india-18352532. "The right-wing Hindu nationalist Bharatiya Janata Party (BJP), India's primary opposition party"
  95. ↑ Sarkar 200784.
  96. ↑ Chander 2004117.
  97. ↑ سانچو:یادکرد
  98. ↑
  99. ↑ سانچو:یادکرد وب
  100. ↑ Pylee 2003a4.
  101. ↑ Dutt 1998421.
  102. ↑ Wheare 198028.
  103. ↑ Echeverri-Gent 200219–20.
  104. ↑ Sinha 200425.
  105. ↑ ڀارت جو آئين
  106. ↑ Gledhill 1970127.
  107. ↑ Sharma 2007161.
  108. 1 2 Sharma 2007162.
  109. ↑ Sharma 2007143.
  110. ↑ Sharma 200731.
  111. ↑ Sharma 2007138.
  112. ↑ Gledhill 1970112.
  113. ↑ Neuborne 2003478.
  114. ↑ Sripati 1998423–424.
  115. ↑ Pylee 2003b314.
  116. 1 2 حوالي جي چڪ: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named LOC PROFILE
  117. ↑ حوالي جي چڪ: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named سي آئي اي
  118. ↑ سانچو:یادکرد وب
  119. ↑ سانچو:یادکرد وب
  120. ↑ "Indian Telecom Industry - Telecom Sector, FDI, Opportunities"۔
  121. ↑ Khan, Danish. "Indian smartphone market grows 23% to overtake US in Q3; Samsung, Xiaomi drive shipments". https://telecom.economictimes.indiatimes.com/news/indian-smartphone-market-grows-23-to-overtake-us-in-q3-samsung-xiaomi-drive-shipments/61255184.
  122. ↑ Vishal Dutta. "Indian biotech industry at critical juncture, global biotech stabilises: Report". http://articles.economictimes.indiatimes.com/2012-07-10/news/32618700_1_biotech-industry-global-biotechnology-r-d-spending.
  123. ↑ "Differding Consulting Publi 6"۔
  124. ↑ "Bollywood at 100: How Big is India's Mammoth Film Industry", International Business Times, 3 May 2013۔
  125. ↑ سانچو:یادکرد وب
  126. ↑ سانچو:یادکرد وب
  127. 1 2 3 4 5 6 7 "List of Countries by Projected GDP", Statistics Times, 21 October 2016, حاصل ڪيل 30 March 2017۔ حوالي جي چڪ: Invalid <ref> tag; name ":0" defined multiple times with different content
  128. 1 2 "India", The World Factbook (ٻولي ۾ انگريزي), Central Intelligence Agency, 1 July 2022, اصل کان 13 July 2022 تي آرڪائيو ٿيل, حاصل ڪيل 13 July 2022۔
  129. ↑ سانچو:يادکرد وب
  130. ↑ سانچو:يادکرد وب
  131. ↑ سانچو:يادکرد وب
  132. ↑ The Constitution Of India 1949
  133. ↑ "Poverty estimates for 2004-05", Planning Commission, Government of India, اصل کان 14 September 2008 تي آرڪائيو ٿيل, حاصل ڪيل 12 August 2009۔
  134. ↑ "Human Development Report 2007/2008 - Population living below $2 a day (%)", United Nations Development Programme, اصل کان 21 February 2009 تي آرڪائيو ٿيل, حاصل ڪيل 12 August 2009۔
  135. ↑ Central Intelligence Agency. The World Factbook. FIELD LISTING: POPULATION BELOW POVERTY LINE آرڪائيو ڪيا ويا 21 December 2016 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.
  136. ↑ IISS 2010, pp. 358
  137. ↑ ڀارتي فوج جو فوجي خلائي پروگرام آرڪائيو ڪيا ويا 2012-03-21 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين. سين فرانسسڪو ڪرانيڪل.
  138. ↑ Philip, Snehesh Alex (27 مارچ 2023), "ڀارت 2018–2022 دوران سڀ کان وڏو هٿيار درآمد ڪندڙ ملڪ، پر دفاعي برآمدات 2022–23 ۾ تاريخي بلند ترين سطح تي پهتيون", ThePrint, حاصل ڪيل 02 آڪٽوبر 2023۔
  139. ↑ "Fantasy frontiers", The Economist Newspaper Limited, 8 February 2012, حاصل ڪيل 6 November 2016۔
  140. 1 2 "India - Pakistan Border Dispute", Maps of India, حاصل ڪيل 6 November 2016۔
  141. ↑ "Convention Between Great Britain, China, and Tibet (Simla Accord)", Council on Foreign Relations, حاصل ڪيل 6 November 2016۔
  142. ↑ "China revives claims on Indian territory"۔
  143. ↑ "World Population Dashboard", United Nations Population Fund, حاصل ڪيل 26 مئي 2023۔
  144. ↑ "India will surpass China in population next year, UN projects", 11 جولاءِ 2022۔
  145. ↑ "Census of India 2001"۔
  146. ↑ http://www.bbc.co.uk/persian/world/2013/09/130911_l30_india_gand_rape_accused_defense.shtml
  147. ↑ Pike, John, "India - Population", globalsecurity.org۔
  148. ↑ "Indian ethnicity", histclo.com۔
  149. ↑ http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=IN
  150. ↑ "Languages of India"۔
  151. ↑ هند جو آئين، حصو سترهون، آرٽيڪل ۳۴۳
  152. ↑ "Languages of India"۔
  153. ↑ "Chandrayaan 3 Mission: Detailed timeline". Times Of India. 22 August 2023. https://timesofindia.indiatimes.com/home/science/chandrayaan-3-mission-detailed-timeline/articleshow/102953638.cms.
  154. ↑ Majumdar & Bandyopadhyay 2006, pp. 1–5
  155. ↑ "آنند عالمي چيمپيئن قرار". Rediff. 29 October 2008. http://www.rediff.com/sports/2008/oct/29anand.htm. Retrieved 29 October 2008.
  156. ↑ سري رام, سڌارتھ (13 ڊسمبر 2024), "85 گرانڊ ماسٽر ۽ ڳڻپ جاري: ڀارت ۾ شطرنج جي ٻيهر عروج جي ڪهاڻي", نيوز18۔
  157. ↑ سانچو:يادکرد وب
  158. ↑ 10 Year USD vs Indian Rupee Kitco

ٻيون ويب سائيٽون

[سنواريو]
حڪومت

ٻاهريان ڳنڍڻا

[سنواريو]


سارڪ
افغانستان | بنگلاديش | ڀوٽان | هندستان | پاڪستان | سريلنڪا | نيپال | مالديپ

مبصر: چين | جاپان | آمريڪا | ڏکڻ ڪوريا

حوالا

[سنواريو]
      1. ↑ «جانا گانا مانا» جي ٻولي شروعاتي صورت ۾ ميلاپ ھئي سنسڪرت ۽ بينگالي جو؛ ان کي ھندي ترجمي واري صورت ۾ قومي ترانو اختيار ڪيو ويو.
      2. ↑ «وندي ماترم» جي ٻولي ميلاپ آھي سنسڪرت ۽ بينگالي جو.
      3. ↑ "[...] جانا گانا مانا ڀارت جو قومي ترانو آھي، جنھن ۾ لفظن جي اھڙين ترميمن جي اجازت آھي جيئن حڪومت وقت بوقت منظور ڪري؛ ۽ وندي ماترم، جنھن ڀارتي آزاديءَ جي جدوجھد ۾ تاريخي ڪردار ادا ڪيو، ان کي جانا گانا مانا جي برابر عزت ۽ برابر حيثيت حاصل ھوندي." (Constituent Assembly of India 1950).
      4. ↑ ڀارت جي آئين جي حصي ۱۷ موجب ديو ناگري لِپيءَ ۾ معياري ھندي مرڪزي حڪومت جي سرڪاري ٻولي آھي، ۽ انگريزي اضافي سرڪاري ٻولي آھي؛ رياستون ۽ يونين ٽيرٽريون پنھنجون سرڪاري ٻوليون به مقرر ڪري سگھن ٿيون.[1][4][5]
      5. ↑ مختلف ماخذ مختلف انگ ڏين ٿا. Ethnologue موجب ڀارت ۾ ۴۶۱ ٻوليون آھن (دنيا ۾ ۶,۹۱۲ مان). انھن مان ۴۴۷ زنده ٻوليون ۽ ۱۴ ناپيد ٻوليون آھن.[8][9]
      "https://sd.wikipedia.org/w/index.php?title=ڀارت&oldid=355882" تان ورتل