ابن خردازبه
ابن خرداذبه (عربي ٻولي: أبو القاسم عبيد الله بن عبد الله بن خرداذبه)، پورو نالو ابوالقاسم عبيدالله بن عبدالله بن خرداذبه، ٽين صدي هجري/نائين صدي عيسويءَ جو فارسي نسل جو عباسي سرڪاري عملدار، جاگرافيدان، مصنف ۽ موسيقيءَ جو ڄاڻو هو. هو خاص طور پنهنجي تصنيف ڪتاب المسالڪ والممالڪ جي ڪري مشهور آهي، جيڪا عربي ٻوليءَ ۾ محفوظ رهيل قديم ترين انتظامي جاگرافيائي تصنيفن مان هڪ آهي.[1]
سندس ڄمڻ جي سال بابت ماخذن ۾ اختلاف آهي. ڪن عربي ۽ سنڌي ماخذن موجب هو 205هه (820ع) ۾ ڄائو، جڏهن تہ ٻي روايت 211هه (826ع) ڄاڻائي ٿي. جديد علمي تحقيق سندس صحيح ڄمڻ واري سال کي غيريقيني قرار ڏيندي کيس ٽين هجري صديءَ جي شروعات، يعني لڳ ڀڳ 820ع واري ڏهاڪي ۾ پيدا ٿيل ڄاڻائي ٿي.[1][2]
نالو ۽ خاندان
[سنواريو]سندس مڪمل نالو ابوالقاسم عبيدالله بن عبدالله بن خرداذبه هو. ڪن عربي ماخذن ۾ وڌيڪ تفصيلي صورت ابوالقاسم عبيدالله بن عبدالله بن احمد بن خرداذبه الخراساني پڻ ملي ٿي.
هو پنهنجي ذاتي نالي بدران ابن خرداذبه جي نالي سان مشهور ٿيو. سندس نالو مختلف جديد ٻولين ۾ Ibn Khordadbeh، Ibn Khurradadhbih ۽ Ebn Ḵordāḏbeh جي صورتن ۾ پڻ لکيو وڃي ٿو.[1]
سندس ڏاڏو خرداذبه اصل ۾ زرتشتي هو، جنهن برمڪين جي اثر هيٺ اسلام قبول ڪيو هو.[1]
سندس پيءُ عبدالله بن خرداذبه عباسي خلافت جو اهم فوجي ۽ انتظامي عملدار هو. 201هه (816–817ع) ڌاري خليفي المأمون کيس طبرستان جو والي مقرر ڪيو هو. اتي هن ديلم جي علائقن ۾ فوجي ڪارروايون ڪيون ۽ باوندي حڪمران شهريار بن شروين خلاف مهم هلائي.[1]
ڄمڻ ۽ تعليم
[سنواريو]ابن خرداذبه غالباً خراسان ۾ ڄائو، پر سندس پرورش عباسي راڄڌاني بغداد ۾ ٿي. بغداد ان وقت اسلامي دنيا جي اهم علمي ۽ ثقافتي مرڪزن مان هڪ هو.[1]
هن اتي هڪ اديب جي حيثيت سان وسيع علمي ۽ ادبي تعليم حاصل ڪئي. موسيقيءَ جي سکيا مشهور موسيقار ۽ ڳائڻي اسحاق موصلي کان ورتائين، جيڪو سندس پيءُ جو دوست هو. اها تربيت سندس علمي زندگيءَ تي مستقل اثر ڇڏي ۽ هن بعد ۾ موسيقيءَ جي تاريخ ۽ سازن بابت پڻ تصنيفون لکيون.[1]
عباسي حڪومت ۾ ملازمت
[سنواريو]بالغ ٿيڻ کان پوءِ ابن خرداذبه عباسي خلافت جي ديوان البريد سان وابسته ٿيو. عباسي دور جو بريد رڳو ٽپال پهچائڻ جو کاتو نه هو، پر سرڪاري مواصلات، رستن ۽ صوبن بابت معلومات گڏ ڪرڻ ۽ مرڪزي حڪومت کي سياسي ۽ انتظامي خبرون پهچائڻ جو اهم نظام پڻ هو.[1]
هو پهرين جبال واري علائقي ۾ بريد ۽ اطلاعاتي نظام جو سربراهه رهيو، ۽ پوءِ سامرا ۽ بغداد ۾ پڻ ان اداري سان اعليٰ عهدن تي ڪم ڪيائين.[1]
انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب هو عباسي خليفي معتمد بالله جي زماني ۾ جبال واري علائقي ۾ ٽپال ۽ وقائع نگاريءَ جي منصب تي فائز رهيو.[2]
سرڪاري بريد سان سندس تعلق سندس جاگرافيائي ڪم لاءِ خاص اهميت وارو هو، ڇاڪاڻ تہ ان عهدي سبب کيس سلطنت جي رستن، منزلن، فاصلن، محصولن، شهرن ۽ صوبائي انتظام بابت سرڪاري معلومات تائين رسائي حاصل هئي.
معتمد بالله سان تعلق
[سنواريو]ابن خرداذبه پنهنجي زندگيءَ جي پوئين دور ۾ عباسي درٻار سان ويجهو رهيو ۽ خليفي معتمد بالله جو نديم يعني علمي ۽ ادبي مجلسن جو ساٿي پڻ بڻيو.[1]
مسعودي هڪ مجلس جو ذڪر ڪري ٿو، جنهن ۾ ابن خرداذبه خليفي معتمد بالله آڏو عود ۽ موسيقيءَ جي تاريخ ۽ ارتقا تي تفصيلي گفتگو ڪئي. خليفي سندس علم کان متاثر ٿي کيس خلعت عطا ڪئي.[1]
ڪتاب المسالڪ والممالڪ
[سنواريو]ابن خرداذبه جي سڀ کان مشهور تصنيف ڪتاب المسالڪ والممالڪ (عربي ٻولي: كتاب المسالك والممالك؛ رستن ۽ ملڪن جو ڪتاب) آهي. هي عربي ٻوليءَ ۾ محفوظ رهيل قديم ترين انتظامي جاگرافيائي ڪتابن مان هڪ آهي.[1]
ڪتاب جو بنيادي موضوع اسلامي دنيا جا رستا ۽ ملڪ آهن. ان ۾ شهرن ۽ منزلن جي وچ ۾ فاصلا، بريد جون منزلون، مختلف صوبن جي مالي آمدني، محصول، مقامي حڪمرانن جا لقب ۽ خلافت جي مختلف حصن ڏانهن ويندڙ رستا بيان ٿيل آهن.
ابن خرداذبه فاصلا گهڻو ڪري فرسخ ۾ ڏئي ٿو. سندس جاگرافيائي بيان عراق جي سواد کان شروع ٿي ايران، ترڪن جي ملڪن، فرغانه ۽ سنڌ تائين پهچي ٿو ۽ ٻئي طرف عربستان، شام، آرمينيا، بازنطيني سرحدن، مصر ۽ مغرب تائين وڃي ٿو.[1]
ڪتاب جي تصنيف
[سنواريو]المسالڪ والممالڪ جي تصنيف جي تاريخ بابت مختلف روايتون آهن. جديد تحقيق موجب ڪتاب جو پهريون نسخو ابن خرداذبه سامرا ۾ رهڻ دوران لڳ ڀڳ 232هه (846ع) ۾ تيار ڪيو.[1]
ان کان پوءِ هن ڪتاب ۾ مسلسل اضافا ۽ ترميمون ڪيون. ان جو وڌيڪ ترقي يافته نسخو 272هه (885ع) يا ان کان پوءِ وجود ۾ آيو.[1]
انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ۾ روايت آهي تہ ڪتاب کي مڪمل صورت ڏيڻ ۾ کيس تقريباً چاليهه سال لڳا.[2] انهيءَ روايت کي ڪتاب جي مختلف مرحلن ۾ ٿيندڙ تدوين سان ڳنڍي سگهجي ٿو، پر صحيح چاليهن سالن واري مدت بابت جديد ماخذ هڪجهڙا ناهن.
جاگرافيائي طريقيڪار
[سنواريو]ابن خرداذبه جي جاگرافي جو بنياد گهڻو ڪري عملي انتظامي معلومات تي هو. سندس بريد واري ملازمت سبب کيس سرڪاري رستن ۽ صوبن بابت اهڙي معلومات حاصل هئي، جيڪا عام سياحن يا مؤرخن کي آسانيءَ سان دستياب نه هئي.
انهيءَ ڪري سندس ڪتاب ۾ جاگرافي رڳو ملڪن جي وضاحت نه، پر رستن، منزلن، فاصلن، محصولن ۽ انتظامي علائقن جي ترتيب جي صورت ۾ سامهون اچي ٿي.[1]
اهو طريقو بعد ۾ اسلامي جاگرافيءَ جي مسالڪ و ممالڪ واري ادبي روايت جو هڪ اهم بنياد بڻيو.
زمين بابت خيال
[سنواريو]المسالڪ والممالڪ ۾ ابن خرداذبه زمين کي گول شڪل وارو قرار ڏئي ٿو ۽ ان کي آني جي زرديءَ سان تشبيهه ڏئي ٿو، جنهن جي چوڌاري هوا موجود آهي.
هي بيان سندس طبعي ۽ جاگرافيائي تصور جي نمائندگي ڪري ٿو؛ البت ان کي جديد نيوٽني ڪشش ثقل جي نظريي سان هڪجهڙو سمجهڻ بدران نائين صديءَ جي اسلامي-علمي تصور جي تاريخي پسمنظر ۾ پڙهڻ گهرجي.
سنڌ بابت معلومات
[سنواريو]ابن خرداذبه سنڌ جي تاريخ ۽ تاريخي جاگرافيءَ لاءِ خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ تہ المسالڪ والممالڪ انهن شروعاتي محفوظ عربي جاگرافيائي ڪتابن مان آهي، جن ۾ سنڌ اسلامي دنيا جي اوڀرئين رستن جي نظام اندر بيان ٿيل آهي.[1]
سندس رستن جو سلسلو عراق کان ايران ۽ وچ ايشيا مان ٿيندو سنڌ تائين پهچي ٿو. اهڙي طرح سنڌ سندس ڪتاب ۾ الڳ ٿيل خطي بدران عباسي دور جي وسيع واپاري، مواصلاتي ۽ انتظامي دنيا سان ڳنڍيل علائقي طور سامهون اچي ٿي.
پير حسام الدين راشدي سنڌ بابت قديم جاگرافيائي ماخذن جو ذڪر ڪندي ابن خرداذبه کي اهم ابتدائي مصنفن ۾ شمار ڪري ٿو ۽ سندس المسالڪ والممالڪ جي نشاندهي ڪري ٿو.[3]
سامونڊي ۽ واپاري رستا
[سنواريو]ابن خرداذبه اسلامي دنيا کان هندستان ۽ وڌيڪ اوڀر طرف ويندڙ سامونڊي ۽ زميني واپاري رستن بابت پڻ معلومات ڏني. سندس جاگرافيءَ ۾ ڏکڻ ايشيا ۽ اوڀر ايشيا تائين پهچندڙ واپاري نيٽ ورڪن جا حوالا ملن ٿا.
انهن بيانن جي ڪري المسالڪ والممالڪ رڳو سياسي يا انتظامي جاگرافي نه، پر نائين صديءَ جي بين الاقوامي واپار جي تاريخ لاءِ پڻ اهم ماخذ آهي.
راذاني واپاري
[سنواريو]ابن خرداذبه جو هڪ مشهور بيان راذاني (Rādhānite) يهودي واپارين بابت آهي. هن انهن واپارين جي ڊگهن بين الاقوامي واپاري رستن جو احوال ڏنو، جيڪي اولهندي يورپ، اسلامي دنيا، هندستان ۽ چين جي وچ ۾ سفر ڪندا هئا.
اهو بيان وچئين دور جي يوروشيائي واپار جي مطالعي لاءِ ابن خرداذبه جي ڪتاب جي اهم حصن مان شمار ٿئي ٿو.
روس واپاري
[سنواريو]ابن خرداذبه انهن واپارين جو به ذڪر ڪري ٿو، جن کي سندس متن ۾ روس چيو ويو آهي. اهي فر، تلوارون ۽ ٻيون شيون اتر ۽ اوڀر يورپ کان بازنطيني ۽ اسلامي علائقن ڏانهن آڻيندا هئا.
انهيءَ ڪري سندس ڪتاب روس ۽ وائڪنگ دور جي اوڀر طرف ٿيندڙ واپار بابت قديم اسلامي ماخذن مان پڻ شمار ٿئي ٿو.
هند ۽ اوڀر ايشيا
[سنواريو]المسالڪ والممالڪ ۾ هندستان کان اڳتي اوڀر ڏانهن ويندڙ ملڪن ۽ سامونڊي رستن بابت پڻ معلومات ملي ٿي. سندس بيانن ۾ چين ۽ اوڀر ايشيا سان اسلامي دنيا جي تجارتي لاڳاپن جا حوالا موجود آهن.
هن واق واق نالي هڪ ڏورانهين ملڪ يا ٻيٽن جو پڻ ذڪر ڪيو آهي، جنهن کي وچئين دور جي اسلامي جاگرافيءَ ۾ اوڀر جي هڪ دولت مند سرزمين طور بيان ڪيو ويندو هو.
سلام ترجمان جو سفر
[سنواريو]ابن خرداذبه خليفي واثق بالله جي ايلچي سلام ترجمان جي مشهور سفر جو احوال محفوظ ڪندڙ قديم ترين معروف مصنفن مان آهي.
روايت موجب سلام کي ياجوج ۽ ماجوج سان منسوب ديوار بابت تحقيق ڪرڻ لاءِ وچ ايشيا ڏانهن موڪليو ويو. ابن خرداذبه جو بيان پوءِ ابن رسته ۽ ٻين اسلامي جاگرافيدانن وٽ پڻ نقل ٿيو.[1]
اصحاب ڪهف بابت روايت
[سنواريو]ابن خرداذبه هڪ ٻي عباسي علمي مهم جو ذڪر پڻ ڪري ٿو، جنهن ۾ خليفي واثق سان منسوب هڪ مهم اصحاب ڪهف سان لاڳاپيل هنڌ جي تحقيق لاءِ موڪلڻ جو احوال ملي ٿو.[1]
اهڙيون روايتون ڏيکارين ٿيون تہ المسالڪ والممالڪ رڳو منزلن ۽ رستن جي فهرست نه هو، پر ان ۾ تاريخي، ثقافتي ۽ عجائباتي نوعيت جو مواد پڻ شامل هو.
ايران بابت معلومات
[سنواريو]ابن خرداذبه جي لکڻين ۾ قديم ايران ۽ ساساني سلطنت جي انتظامي روايتن بابت پڻ قيمتي معلومات محفوظ آهي. هو مختلف مقامي حڪمرانن، عملدارن ۽ فوجي سربراهن جا لقب بيان ڪري ٿو.
سندس ايراني پسمنظر ۽ عباسي انتظامي تجربي سبب سندس جاگرافيءَ ۾ اسلامي دور سان گڏ ساساني انتظامي اصطلاحن ۽ روايتن جا نشان پڻ ملن ٿا.
موسيقي
[سنواريو]ابن خرداذبه رڳو جاگرافيدان نه هو، پر موسيقيءَ جو ڄاڻو پڻ هو. هن اسحاق موصلي کان موسيقيءَ جي تعليم حاصل ڪئي ۽ بعد ۾ موسيقي، سازن ۽ سماع بابت تصنيفون لکيون.[1]
سندس مشهور موسيقيائي تصنيف ڪتاب اللهو والملاهي هئي. ان ۾ قديم ايراني ۽ عربي موسيقي، سازن ۽ موسيقيءَ جي روايتن بابت مواد شامل هو.
مسعودي جي محفوظ ڪيل روايت موجب ابن خرداذبه معتمد بالله سان موسيقيءَ بابت ڊگهي گفتگو ڪئي هئي. ان مان سندس موسيقيءَ بابت ڄاڻ ۽ عباسي درٻار ۾ سندس علمي حيثيت جو اندازو ٿئي ٿو.
تصنيفون
[سنواريو]ابن نديم جي الفهرست ۽ ٻين قديم ماخذن ۾ ابن خرداذبه ڏانهن ڪيتريون تصنيفون منسوب آهن، جن مان اهم هي آهن:
- ڪتاب المسالڪ والممالڪ — رستن، ملڪن ۽ انتظامي جاگرافي بابت؛
- ادب السماع — موسيقي ٻڌڻ جي آداب بابت؛
- جمهرة أنساب الفرس والنواقل — فارسين ۽ ٻين گروهن جي نسب بابت؛
- ڪتاب الطبيخ — کاڌن بابت؛
- ڪتاب الشراب — مشروبات بابت؛
- ڪتاب اللهو والملاهي — موسيقي ۽ سازن بابت؛
- ڪتاب الأنواء — ستارن جي اڀرڻ ۽ لهڻ بابت؛
- ڪتاب الندماء والجلساء — نديمَن ۽ مجلسي ساٿين بابت.[1]
مسعودي ابن خرداذبه جي هڪ وڏي تاريخي تصنيف ڪتاب الكبير في التاريخ جو پڻ ذڪر ڪري ٿو، جنهن ۾ ايرانين ۽ ٻين قومن ۽ سندن بادشاهن بابت تفصيلي معلومات هئي. هي ڪتاب هاڻي مڪمل صورت ۾ موجود ناهي.[1]
بعد جي جاگرافيءَ تي اثر
[سنواريو]ابن خرداذبه جو ڪم بعد جي اسلامي جاگرافيءَ تي نمايان اثر ڇڏي ويو. ابن الفقيه سندس مواد استعمال ڪيو، جڏهن تہ ساماني وزير ۽ جاگرافيدان جيهاني پڻ پنهنجي هاڻي گم ٿيل جاگرافيائي تصنيف ۾ سندس مواد مان فائدو ورتو.[1]
ابن حوقل پنهنجي سفرن دوران المسالڪ والممالڪ جي ڪاپي پاڻ سان رکندو هو. مقدسي ابن خرداذبه جي ڪتاب کي مختصر سمجهڻ باوجود پنهنجي جاگرافيءَ ۾ ان جي ڪيترن رستن مان فائدو ورتو.[1]
مسعودي پڻ ان جي محدوديتن تي تنقيد ڪرڻ باوجود رستن ۽ فاصلن بابت ابن خرداذبه جي ڪم جي اهميت کي تسليم ڪيو.[1]
انهيءَ لحاظ کان ابن خرداذبه اسلامي دنيا ۾ پوءِ وڌندڙ مسالڪ و ممالڪ واري جاگرافيائي روايت جي ابتدائي ۽ اهم نمائندن مان آهي.
جديد اشاعت
[سنواريو]ڪتاب المسالڪ والممالڪ جو اهم تنقيدي عربي متن ڊچ مستشرق مائيڪل يان ڊي گويي (M. J. de Goeje) جي تحقيق سان ليڊن مان 1889ع (1306–1307هه) ۾ شايع ٿيو.[3]
پير حسام الدين راشدي پڻ سنڌ بابت جاگرافيائي ماخذن جي بحث ۾ انهيءَ ليڊن واري ڇاپي جو ذڪر ڪري ٿو.[3]
بعد ۾ ان متن جا نوان ڇاپا، ترجما ۽ تحقيقون شايع ٿيون، جنهن سان ابن خرداذبه جو ڪم اسلامي جاگرافي، عباسي انتظام، تاريخي واپار ۽ سنڌ سميت ڏکڻ ايشيا جي تاريخ جي تحقيق لاءِ اهم بنيادي ماخذ بڻيو.
وفات
[سنواريو]ابن خرداذبه جي وفات جي تاريخ بابت قديم ۽ جديد ماخذن ۾ اختلاف آهي. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ۽ ڪيترن عربي ۽ فارسي ماخذن ۾ سندس وفات 300هه (912ع يا 913ع) ڄاڻائي وئي آهي.[2]
ٻئي طرف جديد تحقيق ۾ صحيح سال کي قطعي نٿو سمجهيو وڃي. Encyclopaedia Iranica جي تحقيق مان معلوم ٿئي ٿو تہ هو 272هه (885ع) کان پوءِ تائين زنده هو ۽ سندس وفات 300هه (912ع) تائين ڪنهن وقت ٿي.[1]
ان ڪري 300هه (912–913ع) کي روايتي وفات جي تاريخ طور ڏئي سگهجي ٿو، پر علمي احتياط طور تاريخ بابت اختلاف جو ذڪر ڪرڻ ضروري آهي. سندس وفات جو صحيح هجري مهينو ۽ ڏينهن معلوم ناهن؛ تنهنڪري بغير معتبر ماخذ جي ڪو مهينو شامل ڪرڻ مناسب نه ٿيندو.
تاريخي اهميت
[سنواريو]ابن خرداذبه جي سڀ کان وڏي علمي اهميت سندس المسالڪ والممالڪ سبب آهي. هي ڪتاب عربيءَ ۾ انتظامي جاگرافيءَ جي قديم ترين محفوظ تصنيفن مان آهي ۽ عباسي خلافت جي رستن، بريد، فاصلن، صوبن، محصولن ۽ واپاري رابطن بابت اهم معلومات محفوظ ڪري ٿو.[1]
سنڌ جي تاريخ لاءِ سندس ڪم خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ تہ هو سنڌ کي اسلامي دنيا جي اوڀرئين رستن ۽ ملڪن جي سلسلي ۾ شامل ڪري ٿو. انهيءَ ڪري سندس تصنيف سنڌ جي نائين صديءَ واري تاريخي جاگرافي ۽ سنڌ جي ايران، عراق، وچ ايشيا ۽ هندستاني سمنڊ سان رابطن جي مطالعي لاءِ اهم عربي ماخذن مان هڪ آهي.[3]
پڻ ڏسو
[سنواريو]حوالا
[سنواريو]- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 Bosworth, C. Edmund (1997). "Ebn Ḵordāḏbeh, Abu'l-Qāsem ʿObayd-Allāh". Encyclopaedia Iranica (انگريزي ۾). جلد VIII. ص. 37–38. 4 October 2026 تي حاصل ڪيل.
- 1 2 3 4 "اِبن خردازبه". انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا. 4 October 2026 تي حاصل ڪيل.
- 1 2 3 4 راشدي, پير حسام الدين. "جاگرافيءَ جا سفرناما". ۾ لاکو, غلام محمد (مرتب). ڳالهيون منهنجي سنڌ جون.
وڌيڪ پڙهڻ
[سنواريو]- ابن خرداذبه, عبيد الله بن عبد الله (1889). de Goeje, M. J. (مرتب). كتاب المسالك والممالك (عربي ۾). Leiden: Brill.
- Bosworth, C. Edmund (1997). "Ebn Ḵordāḏbeh, Abu'l-Qāsem ʿObayd-Allāh". Encyclopaedia Iranica (انگريزي ۾). جلد VIII. ص. 37–38.