باغ

کليل ڄاڻ انسائيڪلوپيڊيا، وڪيپيڊيا مان
ڏانھن ٽپ ڏيو: رھنمائي, ڳولا

باغ هڪ اھڙي جڳھ کي چيو ويندو آهي جتي باقائدا منصوبابندي سان تفريح لاء گل، ٻوٽا ۽ وڻ پوکيا ويندا آهن.

اهو زمين جو ٽڪرُ، جنهن تي ڪنهن ماڻهوءَ پنهنجي جمالياتي ذوق مطابق وڻ، -ٻوٽا- ۽ ساوڪ پوکي سينگاريو هجي. ننڍي -باغ- کي ”باغيچو“ چوندا آهن. اها زمين، جنهن ۾ ميون وارا گهڻا وڻ ۽ گل -ٻوٽا- پوکيل هجن، اُن کي گلزار ۽ چمن جي نالن سان به سڏيندا آهن. سنڌي ٻوليءَ ۾ عربي، فارسي ۽ هندي ٻولين جا ڪيترائي نالا آهن، جيڪي سڄي -باغ- يا -باغ- جي ڪنهن به حصي جي ترجماني ڪندڙ آهن، جيئن: ’چمن‘، ’گلزار‘، ’مرغزار‘، ’گلستان‘، ’-بوستان-‘، ’روضه‘، ’-جنت-‘، ’فردوس‘ ۽ ’حديقہ‘. ’چمن‘ -باغ- جي انهيءَ مرڪزي حصي کي چوندا آهن، -جتي- ويهڻ جو انتظام هجي، ڇٻر يا ساوڪ سان سڌا -ٻارا- ٺاهي، پاسن کان گل ڦل پوکيل هجن. ’گلزار‘ اهو هنڌ، -جتي- قدرتي طرح پاڻمرادو گل ڦل ڦُٽا هجن يا پنهنجي ڪوشش سان گل پوکجن. ’مرغزار‘ قدرتي چراگاهه ۽ وِيءَ، -جتي- ساوڪ هجي. ’گلستان‘، جنهن هنڌ گل پوکيل هجن. هن کي ’-بوستان-‘ به چئبو. ’-بوستان-‘، هيءُ عربي لفظ ”بُستان“ آهي، جنهن کي ’حديقه‘ جو مترادف قرار ڏنو ويو آهي. جيتوڻيڪ عام استعمال ۾ وسيع معنيٰ رکي ٿو. -باغ- کي به -بوستان- جي بدران استعمال ڪندا آهن. ’-جنت-‘ لفظ جو مادو ’”جِن“ آهي، جنهن جي معنيٰ آهي ڍڪڻ، پهرڻ (پوش). ’-جنت-‘ -ان- -باغ- کي چوندا آهن، جنهن جي وڻن زمين کي ڍڪي ڇڏيو هجي. انهن گهاٽن وڻن کي به ’-جنت-‘ سڏيندا آهن، -جن- زمين کي ڍڪي ڇڏيو هجي. ’فردوس‘ عربي لفظ آهي، جنهن جي معنيٰ آهي -باغ-، بستان، سرسبز وادي، روضو. ’الزجاج‘ جي لکڻ موجب فردوس اُها جاءِ آهي، -جتي- اُهي سڀ شيون جمع هجن، جيڪي بُستانن ۾ ٿينديون آهن. خاص ڪري انگورن جي -باغ- کي به ’فردوس‘ چيو وڃي ٿو. ’حديقه‘ ميويدار وڻن واري هنڌ کي چئبو آهي. ڪن جو چوڻ آهي ته حديقه اهو وڻن وارو -باغ- آهي، جنهن جي چؤڦير ڀت آيل هجي. خصوصاً انگورن ۽ کجور جي -باغ- کي حديقه چوندا آهن. -ٻني- ٻاري جي معنيٰ ۾ به حديقه استعمال ڪندا آهن. باغن جو سلسلو قديم زماني کان هلندو اچي ۽ انساني -تهذيب- ۾ باغن کي هميشه اهميت حاصل رهي آهي. آدم جي ظهور سان گڏ اسان کي -باغ- جو ذڪر ملي ٿو: وَ قُلْنَا يٰٓا آدَمُ اسْکُنْ اَنْتَ وَ زَوْجُكَ الْجَنَّةَ وَكُلَا مِنْهَا رَغَدًا حَيْثُ شِئْتُمَا (البقره) ۽ پڻ ڏسو ڪتاب ”پيدائش-2“ -جتي- لکيل آهي ”۽ خداوند خُدا عدن ۾ يورپ ڏانهن هڪڙو -باغ- لڳايو ۽ آدم کي، جنهن کي هن ٺاهيو هو، اُتي رکيو... ۽ عدن مان هڪ ندي -باغ- کي -آباد- ڪرڻ لاءِ نڪتي“. دنيا جي قديم -ترين- باغن جي وجود جو ثبوت اسان کي مصر ۽ چين ۾ ملي ٿو. مصر جي هڪ ديوار تي -باغ- جو نقشو واضح آهي، جنهن ۾ حوض به آهي، جنهن ۾ بدڪن، ٻين -آبي- جانورن، ولين ۽ ٻوٽن جا نقش نگار چٽا ڏنل آهن. انهيءَ حوض جي چؤگرد ميويدار وڻ ۽ گلن وارا -ٻوٽا- به ترتيب سان نقش ٿيل آهن. چين ۾ -باغ- عام طرح قدرتي پيداوار آهن، -جن- جو نقشو چيني مصوريءَ جي نموني ۾ ملي ٿو. چين جي باغن، جاپانين کي به متاثر ڪيو. جڏهن اسين يونان جي باغن تي نظر وجهون ٿا ته سڪندر جي زماني ۾ به اُتي باغن جو وسيع سلسلو نظر اچي ٿو. رومن قوم به (اٽليءَ ۾) يوناني باغن جي طرز تي باغن کي -ترقي- وٺائي. اسلامي دور ۾ به مسلمانن باغات کي گهڻي -ترقي- وٺائي، جو اهي قرآني -جنت- جي تصور کان متاثر هئا. اڪثر آيتن جو مفهوم آهي ته: نيڪ اعمالن جي جزا -جنت- جي شڪل ۾ ملندي آهي، اها نجات ۽ امن جي جڳهه آهي، -ان- جا پاسبان دعا ۽ سلامن سان -جنت- ۾ ايندڙن جو استعمال ڪندا آهن. ڪافور ۽ زنجيل مليل چشما، وهندڙ نهرون، وڻڪار واريون واديون، شاهاڻا شان شوڪت، قيمتي وڳا، اعليٰ زيور، موتين وانگر پکڙيل سهڻا ٻارڙا، سون ۽ قيمتي جواهرات جا جڙادار اُچا -تخت-، قطارن ۾ صندلن تي سينگاريل گاديلا، باغن ۾ طبقا ۽ ڏاڪا، -باغ- ۾ وڃڻ لاءِ بيشمار دروازا، بي انتها وسعتون، دعوتن جو اهتمام، سون چانديءَ ۽ جواهرات جا محلات، والدين، زال ۽ اولاد جي صحبت، محبت ۽ مسرت ۾ هڪٻئي سان جُهڪيل خوش گفتاري. مطلب ته -جنت- ۽ -باغ- جي لفظ سان جنسي ۽ روحاني، ٻنهي قسمن جي نعمتن سان ڀرپور خوشيءَ واري زندگي مراد آهي، جنهن ۾ نه ڏک آهي نه ڏاکڙو ۽ نه خوف آهي، نه خطرو، -جتي- هر قسم جون خوشيون ۽ نعمتون ڪثرت سان موجود آهن ۽ هر تمنا پوري ٿيندي آهي. قرآن شريف جي -جنت- واري -باغ- جي تصور سان، مسلمان حڪمرانن پنهنجي پنهنجي دور ۾ باغات کي بارونق بنائڻ ۾ خاص ڌيان ڏنو. وچ مشرق، مشرق ۽ يورپ ۾ مسلمانن جي باغبانيءَ جي شوق جي سلسلي جا ڪيترائي ڪارناما -تاريخ- جي زينت بڻيل آهن. سنڌ پرڳڻو، قديم -تهذيب- جو مرڪز رهيو آهي ۽ سنڌو درياهه، سنڌ لاءِ قدرت جو تحفو آهي. هتي نهرون، واهه، ڪڙيا ۽ ڪسيون -جام- آهن، تنهنڪري سڄو ملڪ ڄڻ ته -باغ- مثل آهي. هر هنڌ وڻڪار آهي. ساوڪ ۽ سبزي جو انت نه آهي. -اسلام- جي فتوحات وقت به سکر، -بکر-، سيوهڻ، منصوره ۽ ديبل ڄڻ ته گلزار بڻيل هئا. عربن جي فتح کان پوءِ جيڪي سياح سنڌ ۾ آيا، -تن- سنڌ جي سرسبزيءَ، خوشحاليءَ ۽ امن امان متعلق ساراهه جا ڍڪ -ڀريا- آهن، ويندي -ٽالپر- اميرن جي دور تائين سنڌ کي -جنت- نشان بنائڻ ۾ مسلمانن جو وڏو هٿ رهيو آهي. سنڌ، سمن جي دور ۾ باغات کان مشهور هئي، ايتري قدر جو ماتليءَ واروسڄو -تعلقو- ’فتح -باغ-‘ جي نالي سان مشهور هو. -ان- کان سواءِ گهڻيون ديهون ۽ ڳوٺ اڃا به ”-باغ-“ جي نالي سان مشهور آهن. جيئن ’-ٻاروچو باغ-‘ ۽ ’-باغ- يوسف‘ وغيره. انگريزن جي دور ۾ جڏهن مسلمانن کان زمينون ۽ جاگيرون کسي اُنهن کي سمورن معاشي وسيلن کان محروم ڪيو ويو، تڏهن هندو سيٺين به ڪن شهرن ۾ انگريزن جي مدد سان پنهنجن نالن سان -باغ- باغيچا ٺهرايا. جهڙوڪ: ’مکي -باغ-‘ ۽ ’ڍولڻداس جو -باغ-‘، تجر -باغ- وغيره. انگريزن پنهنجي دور ۾، سرڪاري (ميونسپل جي طرفان) خرچ تي هر هنڌ -باغ- ٺهرايا. ڪراچيءَ ۾ ’گانڌي گارڊن‘، ’جمشيد نسروانجي -باغ-‘، ’کوڙي گارڊن‘ ۽ ’رام -باغ-‘ وغيره. حيدرآباد شهر ۾ انگريزن جي دور جا هيٺان سرڪاري -باغ- موجود آهن: ’داس گارڊن‘ جيڪو موهنداس ڪرمچند گانڌيءَ جي نالي سان مشهور آهي. ٻيو ’راڻيءَ وارو -باغ-‘ جيڪو راڻي وڪٽوريا جي نالي تي ميونسپل جي خرچ تي قائم ڪيو ويو.

سنڌ ۾ عام روايت آهي ته هن ڪائنات جو پهريون -انسان- حضرت -آدم عليه السلام- هو، جيڪو -جنت- مان تڙيو ويو ته سندس نزول واديءِ سنڌ ۾ ٿيو. هڪ ٻيءَ روايت موجب آدم، سلون (سرانديپ) ۾ ”-جبل- آدم“ تي لٿو، هن واري روايت جي تصديق طور چيو وڃي ٿو ته ڪڇ واري علائقي ۾ حضرت آدم جي -ٻني-، اڃا موجود آهي، جيڪا ڏاڏي آدم جي ٻنيءَ جي نالي سان مشهور آهي.[1]

  1. http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A8%D8%A7%D8%BA