بکر

بکر جو قلعو
بکر جو قلعو بکر جو تاريخي قلعو Bukkur Fort
بکر ٻيٽ، سنڌو درياهه، سکر ضلعو، سنڌ سکر ۽ روهڙي جي ويجهو پاڪستان
سنڌو درياهه جي وچ ۾ بکر جي تاريخي قلعي جا باقيات
بکر جو قلعو سنڌ ۾ بکر قلعي جو جاگرافيائي مقام بکر جو قلعو بکر جو قلعو (پاڪستان)
جاگرافيائي بيهڪ	27°41′43″N 68°53′15″E
نوعيت	ٻيٽ تي اڏيل تاريخي قلعو
ايراضي	تاريخي رڪارڊ موجب لڳ ڀڳ 49 ايڪڙ
مقام جي ڄاڻ
لاڳاپيل آثار	بکر ٻيٽ تي موجود تاريخي عمارتن ۽ قلعي جا باقيات
مقام جي تاريخ
تعمير جو سال	غيريقيني؛ 333هه (944ع–945ع) واري روايت
تعمير جو مقصد	دفاعي ۽ فوجي مقصد
تعمير ڪندڙ	نامعلوم
تعميراتي مواد	پٿر ۽ سرون
جنگيون ۽ لڙايون	سنڌ جي مختلف تاريخي جنگين ۽ فوجي مهمن سان لاڳاپيل
سڃاڻپ جا ڪوڊ
حوالا ۽ رابطا
ويب سائيٽ	heritage.eftsindh.com/site/163/sukkur/bakhar
تاريخي تعمير جي تاريخ بابت مختلف روايتون ملن ٿيون؛ 333هه واري تاريخ کي قطعي طور ثابت ٿيل نه سمجهيو وڃي.

بکر، جنهن کي بکر جو قلعو، بکر جو ٻيٽ ۽ تاريخي انگريزي لکڻين ۾ Bukkur، Bakhar يا Bhakkar پڻ سڏيو وڃي ٿو، پاڪستان جي صوبي سنڌ ۾ سکر ۽ روهڙي جي وچ ۾ سنڌو درياهه جي وهڪري اندر واقع هڪ تاريخي ٻيٽ ۽ قلعي جو ماڳ آهي. هيءُ ماڳ سنڌ جي فوجي، سياسي، انتظامي ۽ ثقافتي تاريخ ۾ اهم حيثيت رکي ٿو. قديم زماني کان سنڌو درياهه جي گذرگاهن تي ضابطي سبب بکر مختلف حڪمران خاندانن لاءِ اهم فوجي مرڪز رهيو آهي.

بکر کي تاريخي لکڻين ۾ ڪڏهن شهر، ڪڏهن قلعو ۽ ڪڏهن انتظامي علائقي جي نالي سان بيان ڪيو ويو آهي. انهن اصطلاحن ۾ فرق رکڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ قلعي وارو ٻيٽ ۽ تاريخي بکر سرڪار هڪجهڙيون جاگرافيائي وحدتون نه هيون. بکر جي تاريخ جو تعلق اروڙ، روهڙي، سکر، سيوهڻ ۽ اتر سنڌ جي ٻين تاريخي علائقن سان رهيو آهي.

جاگرافيائي بيهڪ

بکر جو ٻيٽ سنڌو درياهه جي وچ ۾، روهڙي جي اولهه ۽ سکر جي اوڀر طرف واقع آهي. هيءُ ٻيٽ چُن جي پٿر جي قدرتي چٽان تي مشتمل آهي. تاريخي ماپن موجب ٻيٽ جي ڊيگهه لڳ ڀڳ 800 گز (732 ميٽر)، ويڪر 300 گز (274 ميٽر) ۽ اوچائي درياهه جي سطح کان لڳ ڀڳ 25 فوٽ (7.6 ميٽر) ڄاڻايل آهي.

1912ع جي زميني رڪارڊ موجب ٻيٽ جي ايراضي 255,292 چورس گز، يعني لڳ ڀڳ 49 ايڪڙ (20 هيڪٽر)، ڄاڻائي وئي هئي. هي انگ تاريخي ماپ سان تعلق رکي ٿو، تنهنڪري ان کي موجوده سروي جي قطعي ايراضي نه سمجهڻ گهرجي.

سنڌو درياهه هن هنڌ پٿريلي زمين مان گذري ٿو. سکر ۽ روهڙي جي وچ واري قدرتي گذرگاهه درياهه جي وهڪري، ٻيٽن ۽ ڪنارن جي جغرافيائي بناوت سبب تاريخي اهميت حاصل ڪئي. بکر جو پٿريلو ٻيٽ انهيءَ قدرتي جوڙجڪ جو حصو آهي.

سنڌو درياهه جي وهڪري ۾ تبديليون

سنڌ جي تاريخي جاگرافيءَ بابت روايتن موجب سنڌو درياهه ڪنهن قديم زماني ۾ اروڙ جي ڀرسان وهندو هو. بعد ۾ وهڪري جي تبديليءَ سبب اروڙ جي اهميت گهٽجڻ ۽ سکر، روهڙي ۽ بکر جي علائقن جي اهميت وڌڻ جو ذڪر ملي ٿو.

اوڻيهين صديءَ جي ارضياتي مطالعي ۾ پڻ اروڙ ڀرسان پٿريلي قطار ۾ هڪ اهڙي گذرگاهه جو ذڪر ڪيو ويو آهي، جنهن کي سنڌو درياهه جي اڳوڻي وهڪري سان ڳنڍيو ويو. تنهن هوندي به درياهه جي رستي بدلائڻ جي قطعي تاريخ بابت مختلف تاريخي ۽ ارضياتي رايا موجود آهن.

قلعي جي بناوت

بکر جو قلعو ٻيٽ جي قدرتي پٿريلي بناوت سان ٺهڪندڙ انداز ۾ تعمير ڪيو ويو هو. قلعي جون حفاظتي ڀتيون ٻيٽ جي ڪنارن سان لڳل هيون، جنهن ڪري درياهه پاڻ هڪ قدرتي دفاعي رڪاوٽ جو ڪم ڏيندو هو.

قلعي ۾ مختلف هنڌن تي برج، دروازا ۽ دفاعي ڀتيون موجود هيون. تاريخي آثارن جي مطالعي موجب ڪجهه برج نيم گول يا بيضوي شڪل جا هئا. وقت گذرڻ سان قلعي جون ڪيتريون ڀتيون ۽ دروازا تباهه ٿي ويا ۽ ڪيترائي حصا ملبن هيٺ اچي ويا.

1838ع جي هڪ برطانوي فوجي انجنيئر جي بيان موجب قلعي جون ڀتيون پڪين ۽ ڪچين سرن سان ٺهيل هيون ۽ ڪن هنڌن تي انهن جي اوچائي لڳ ڀڳ 30 کان 35 فوٽ هئي. قلعي ۾ فائرنگ لاءِ سوراخ ۽ حفاظتي مورچا پڻ موجود هئا.

بکر جي قلعي جي موجوده باقيات جو منظر

نالي جي اصليت

بکر جي نالي بابت مختلف تاريخي روايتون موجود آهن. تحفة الڪرام ۽ ٻين تاريخي ڪتابن ۾ ان جي قديم نالي، آباد ٿيڻ ۽ نالي جي تبديليءَ بابت مختلف احوال ملن ٿا.

بگهرور ۽ بکر

چچ نامي ۾ بگهرور يا ان سان ملندڙ نالي واري قلعي جو ذڪر ملي ٿو. ڪجهه محققن هن نالي کي بکر جي قديم صورت سان ڳنڍيو آهي.

ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ سان منسوب هڪ راءِ موجب بگهرور جو نالو وقت سان بدلجي بکر ٿيو. ان تشريح ۾ قديم سنڌ جي جاگرافيائي ۽ ايراني ثقافتي اثرن کي پڻ نظر ۾ رکيو ويو آهي. بهرحال، بگهرور ۽ موجوده بکر کي هڪ ئي ماڳ قرار ڏيڻ بابت قطعي اتفاق موجود ناهي.

سيد محمد مڪيءَ واري روايت

هڪ مشهور روايت موجب سيد محمد مڪي جڏهن ستين هجري صديءَ ۾ سنڌ پهتو، تڏهن صبح جي وقت هن هنڌ لٿو. هن برڪت واري هنڌ تي صبح ٿيڻ بابت عربيءَ ۾ هڪ جملو چيو، جنهن ۾ لفظ بُڪرة استعمال ٿيو. روايت موجب انهيءَ لفظ مان بڪره ۽ پوءِ بکر نالو رائج ٿيو.

ٻي روايت موجب سيد محمد مڪيءَ جي ساٿين کي هڪ هنڌ ڍڳي جو آواز ٻڌڻ تي اتي ترسڻ جو اشارو مليو. عربيءَ ۾ ڍڳي کي بقر چيو وڃي ٿو، جنهن مان بکر نالو نڪرڻ جي روايتي تشريح ڪئي وئي آهي.

اهي ٻئي بيان تاريخي لوڪ روايتن جي حيثيت رکن ٿا؛ انهن کي نالي جي لسانياتي اصليت جو ثابت ٿيل نتيجو نٿو سمجهي سگهجي.

قديم تاريخ

اروڙ ۽ بکر جو تعلق

اروڙ قديم سنڌ جو هڪ اهم سياسي مرڪز هو. تاريخي روايتن موجب راجا ڏاهر جي دور ۾ اروڙ جي علائقي کي خاص اهميت حاصل هئي.

محمد بن قاسم جي سنڌ تي ڪاهه بابت تاريخي بيانن ۾ سنڌو درياهه جي گذرگاهن، قلعن ۽ دفاعي مورچن جو ذڪر ملي ٿو. ڪجهه تاريخدانن چچ نامي ۾ ڄاڻايل بگهرور قلعي کي بکر سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي آهي، پر انهيءَ سڃاڻپ بابت اختلاف موجود آهن.

عرب دور ۾ قلعي جي تعمير جون روايتون

بکر جي قلعي جي ابتدائي تعمير بابت معتبر همعصر دستاويز موجود نه هجڻ سبب ان جي بنياد جي قطعي تاريخ معلوم ناهي.

لب تاريخ سنڌ ۾ قلعي جي تعمير کي 333هه (944ع–945ع) سان منسوب ڪيو ويو آهي. انهيءَ تاريخ کي عباسي دور سان ڳنڍيو ويو آهي، پر جديد تاريخي مطالعي ۾ ان کي غيريقيني قرار ڏنو ويو آهي.

ٻي روايت موجب قلعي جو بنياد شيخ ابو تراب سان منسوب ڪيو ويو آهي، جنهن کي 171هه (787ع–788ع) واري دور سان ڳنڍيو وڃي ٿو. هيءَ روايت پڻ همعصر آثار قديمه يا قطعي تاريخي ثبوتن سان ثابت ٿيل ناهي.

سومرن ۽ دهلي سلطنت جو دور

سنڌ جي وچئين دور جي تاريخ ۾ بکر کي هڪ اهم فوجي ۽ علمي مرڪز طور بيان ڪيو ويو آهي. سومرن جي دور بابت لکڻين ۾ بکر ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ عالمن، فقيهن ۽ صوفي بزرگن جي موجودگيءَ جو ذڪر ملي ٿو.

شمس الدين التمش ۽ ناصرالدين قباچه جي وچ ۾ اقتدار جي جدوجهد دوران بکر جي قلعي کي فوجي اهميت حاصل هئي. قباچه جي آخري دور بابت تاريخي روايتن ۾ سنڌو درياهه پار ڪرڻ وقت سندس ٻيڙي ٻڏڻ ۽ وفات ٿيڻ جو بيان ملي ٿو. انهيءَ واقعي جي سن ۽ تفصيل بابت مختلف ماخذن ۾ اختلاف آهن.

دهلي سلطنت جي حڪمرانن لاءِ بکر سنڌ ۾ پنهنجي سياسي اثر ۽ فوجي موجودگي قائم رکڻ جو اهم مرڪز رهيو. سنڌو درياهه جي گذرگاهه تي واقع هجڻ سبب قلعي جي قبضي سان اتر سنڌ جي آمدرفت ۽ انتظام تي اثر پئجي سگهندو هو.

ابن بطوطا جو احوال

ابن بطوطا چوڏهين صدي عيسويءَ، اٺين صدي هجريءَ ۾ سنڌ جي سفر دوران بکر ۽ ان جي ڀرپاسي جي علائقن جو احوال بيان ڪيو.

سندس سفرنامي جي روايتي سنڌي حوالن ۾ بکر جي خانقاهن، مسافرن جي مهمان نوازي ۽ عالمن سان ملاقاتن جو ذڪر ملي ٿو. انهن بزرگن ۾ قاضي ابو حنيفه، شمس الدين محمد شيرازي ۽ شيخ شمس الدين جا نالا ڄاڻايا ويا آهن.

انهن تفصيلن جي قطعي سڃاڻپ ۽ تاريخي ترتيب لاءِ سفرنامي جي مستند متن سان مقابلو ضروري آهي.

سمن جو دور

سمن جي حڪمرانيءَ دوران بکر اتر سنڌ جو اهم فوجي مرڪز رهيو.

سمن جي حڪمرانن لاءِ بکر جو قلعو اتر طرف کان ٿيندڙ فوجي حملن کي روڪڻ ۽ مقامي سياسي قوتن سان لاڳاپا سنڀالڻ جي لحاظ کان اهم هو.

تاريخي بيانن موجب ڄام تغلق جوني ۽ ٻين سمن حڪمرانن بکر جي ڀرپاسي ۾ مقامي بغاوتن کي دٻائڻ لاءِ فوجي مهمون ڪيون ۽ اتر سنڌ جي دفاع لاءِ عملدار مقرر ڪيا.

ڄام نظام الدين سمو

ڄام نظام الدين سمو، جنهن کي ڄام نندو پڻ سڏيو وڃي ٿو، جي دور ۾ بکر جي فوجي اهميت وڌي.

تاريخي روايتن موجب ڄام نظام الدين اتر سنڌ ۾ بلوچ قبيلن سان ٿيندڙ تڪرارن کي منهن ڏيڻ لاءِ بکر ۾ هڪ عرصو رهيو. هن قلعي جي دفاع کي مضبوط ڪيو، سامان گڏ ڪرايو ۽ دلشاد نالي پنهنجي هڪ اعتماد واري عملدار کي قلعي جي نگرانيءَ لاءِ مقرر ڪيو.

هنن بيانن مان معلوم ٿئي ٿو ته بکر رڳو هڪ مقامي قلعو نه، پر سمن جي اترئين سرحدي انتظام جو اهم حصو هو.

ارغونن جو دور

سمن جي حڪومت جي زوال کان پوءِ شاهه بيگ ارغون سنڌ جي سياسي معاملن ۾ اهم قوت طور اڀريو. ارغونن جي اتر سنڌ ۾ پيشقدمي دوران بکر جي قلعي کي خاص فوجي اهميت حاصل هئي.

شاهه بيگ ارغون جي دور ۾ بکر جي انتظام لاءِ سلطان محمود ڪوڪلتاش کي مقرر ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو. تاريخي روايتن موجب هو ان وقت نوجوان هو ۽ پوءِ بکر جي سياست ۾ هڪ اهم شخصيت بڻيو.

شاهه حسن ارغون

شاهه حسن ارغون جي دور ۾ بکر جي قلعي جي مرمت ۽ دفاعي بندوبست تي ڌيان ڏنو ويو.

مرزا قليچ بيگ جي بيان موجب اروڙ جي قديم آثارن مان سرون کڻي قلعي جي تعمير يا مرمت ۾ استعمال ڪيون ويون. انهيءَ روايت کي قديم تعميراتي مواد جي ٻيهر استعمال جي مثال طور بيان ڪيو وڃي ٿو، پر مختلف دورن جي تعميرن کي هڪ ئي تعميراتي مرحلي سان منسوب ڪرڻ کان پاسو ڪرڻ گهرجي.

ارغون دور ۾ بکر جو انتظام ملتان، اچ ۽ اتر سنڌ جي سياسي معاملن سان پڻ ڳنڍيل رهيو.

همايون ۽ بکر

همايون جي شير شاهه سوريءَ کان شڪست کان پوءِ سنڌ ڏانهن اچڻ واري دور ۾ بکر جي قلعي کي خاص سياسي اهميت حاصل ٿي.

همايون 948هه–949هه (1541ع–1542ع) جي عرصي ۾ سنڌ ۾ موجود رهيو. سندس سنڌ ۾ قيام دوران بکر، روهڙي ۽ ٻين علائقن جي سياسي قوتن سان لاڳاپن جو ذڪر تاريخي ماخذن ۾ ملي ٿو.

بکر جي مقامي حاڪمن ۽ همايون جي وچ ۾ لاڳاپا پيچيده رهيا. قلعي تي قبضي ۽ مدد حاصل ڪرڻ جا سوال سندس سنڌ واري مهم سان لاڳاپيل هئا.

سلطان محمود ڪوڪلتاش جو دور

شاهه حسن ارغون جي وفات کان پوءِ سنڌ جي سياسي انتظام ۾ نئين ورهاست پيدا ٿي.

بکر ۽ اتر سنڌ ۾ سلطان محمود ڪوڪلتاش هڪ اهم حاڪم طور قائم رهيو، جڏهن ته ڏکڻ سنڌ ۾ ترخان خاندان جو اقتدار مضبوط ٿيو.

سلطان محمود جي دور ۾ بکر جي قلعي کي اتر سنڌ جي انتظامي مرڪز طور استعمال ڪيو ويو. سندس سياسي لاڳاپا ترخان حڪمرانن، مقامي قبيلن ۽ مغل درٻار سان رهيا.

سلطان محمود جي وفات کان پوءِ بکر جو علائقو مغل سلطنت جي سڌي انتظام هيٺ آيو.

مغل دور

مغل سلطنت جي دور ۾ بکر سنڌ جو هڪ اهم فوجي، محصولي ۽ انتظامي مرڪز بڻيو.

اڪبر اعظم جي حڪومت دوران بکر جي انتظام لاءِ مختلف عملدار مقرر ٿيا. انهن ۾ ڪيسو خان، اعتماد خان ۽ ٻين مغل عملدارن جا نالا تاريخي لکڻين ۾ ملن ٿا.

بکر جي انتظامي اهميت جو تعلق ان جي جاگرافيائي بيهڪ، درياهه جي گذرگاهن ۽ اتر سنڌ جي زرعي ۽ واپاري علائقن سان هو.

بکر سرڪار

مغل دور ۾ بکر رڳو قلعي يا ٻيٽ جو نالو نه رهيو، پر بکر سرڪار جي نالي سان هڪ وڏي انتظامي وحدت جي مرڪز طور پڻ مشهور ٿيو.

مغل انتظام ۾ سرڪار هڪ اهڙي علائقائي وحدت هئي، جنهن جي ماتحت ڪيترائي پرڳڻا هوندا هئا.

بکر سرڪار جي انتظام ۾ محصولن جي وصولي، فوجي بندوبست، جاگيرن جي نگراني ۽ مقامي زميندارن سان لاڳاپا اهم هئا.

مير معصوم شاهه بکري

مير معصوم شاهه بکري مغل دور جو مشهور تاريخدان، شاعر ۽ عملدار هو. سندس تصنيف تاريخ معصومي سنڌ جي تاريخ بابت اهم فارسي ماخذن مان هڪ آهي.

مير معصوم شاهه جو تعلق بکر سان هو ۽ سندس نالو سکر جي مشهور معصوم شاهه جي مناري سان پڻ ڳنڍيل آهي.

بکر ۽ سکر جي تاريخي آثارن بابت روايتن ۾ مير معصوم شاهه جي تعميراتي سرگرمين جو ذڪر ملي ٿو.

تاريخ مظهر شاهجهاني ۾ بکر

تاريخ مظهر شاهجهاني سنڌ جي مغل دور جي سياسي ۽ انتظامي تاريخ بابت هڪ اهم فارسي ماخذ آهي.

هن ڪتاب جو مصنف يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين هو، جنهن 1044هه (1634ع–1635ع) ۾ پنهنجي تصنيف مڪمل ڪئي.

ڪتاب ۾ بکر کان ٺٽي تائين سنڌ جي انتظامي حالتن، مغل عملدارن، مقامي قبيلن، جاگيردارن ۽ سياسي تڪرارن بابت معلومات ڏنل آهي.

بکر جي تاريخ بابت هن ماخذ جي اهميت اها آهي ته اهو مغل دور جي سنڌ کي رڳو بادشاهن جي واقعن تائين محدود نٿو رکي، پر مقامي انتظام ۽ سماجي حالتن بابت پڻ مواد فراهم ڪري ٿو.

ڪپڙي جي صنعت ۽ واپار

سترهين صديءَ ۾ بکر ڪپهه ۽ ڪپڙي جي پيداوار سان پڻ لاڳاپيل هو.

سنڌ جي تاريخي معاشي مطالعي ۾ بکر جي ڪپهه جي ڪپڙي واري صنعت جو ذڪر ملي ٿو. درياهه جي ڪناري تي واقع هجڻ سبب بکر کي ٻين شهرن سان واپاري رابطن ۾ سهولت حاصل هئي.

دارا شڪوهه ۽ اورنگزيب

شاهجهان جي پٽن دارا شڪوهه ۽ اورنگزيب عالمگير جي وچ ۾ تخت لاءِ جنگ دوران بکر جي قلعي کي فوجي اهميت حاصل ٿي.

دارا شڪوهه جي حامين طرفان قلعي کي دفاعي مرڪز طور استعمال ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو.

وينس جي سياح ۽ ليکڪ نڪولا منوڪي جي مغل دور بابت يادگيرين ۾ پڻ انهيءَ سياسي جدوجهد ۽ فوجي حالتن بابت احوال موجود آهن.

ڪلهوڙن جو دور

ارڙهين صديءَ ۾ ڪلهوڙن جي سياسي طاقت وڌڻ سان بکر جي انتظامي حيثيت ۾ تبديليون آيون.

ميان نور محمد ڪلهوڙو جي دور ۾ اتر سنڌ ۽ بکر تي ڪلهوڙن جو اقتدار مضبوط ٿيو.

ڪلهوڙن جي حڪمرانيءَ ۾ بکر سنڌ جي ٻين اهم انتظامي مرڪزن سان ڳنڍيل رهيو. هن دور ۾ سنڌ جي سياسي خودمختياريءَ، مغل درٻار سان لاڳاپن ۽ علائقائي فوجي حالتن ۾ وڏيون تبديليون آيون.

نادر شاهه جي ڪاهه

1152هه (1739ع) ۾ نادر شاهه افشار جي سنڌ ۽ هندستان ڏانهن فوجي مهم دوران سنڌ جي سياسي صورتحال متاثر ٿي.

بکر جي قلعي کي نادر شاهه جي ڪاهه دوران نقصان پهچڻ جون روايتون ملن ٿيون، پر قلعي جي مختلف حصن جي تباهيءَ کي ڪنهن هڪ واقعي سان قطعي طور منسوب ڪرڻ لاءِ وڌيڪ آثار قديمه ۽ تاريخي ثبوت گهربل آهن.

ٽالپرن جو دور

ٽالپر خاندان جي حڪومت دوران بکر جو قلعو سنڌ جي فوجي ۽ سياسي نظام جو حصو رهيو.

سنڌو درياهه تي ان جي بيهڪ سبب قلعي جي اهميت برقرار رهي، جيتوڻيڪ انتظامي ۽ فوجي ضرورتن ۾ وقت سان تبديليون اينديون رهيون.

اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي سنڌ ۽ افغانستان بابت فوجي منصوبن سبب بکر جي اهميت ٻيهر وڌي.

برطانوي دور

برطانوي فوجي قبضي جا معاهدا

اوڻيهين صديءَ ۾ بکر جو قلعو برطانوي فوجي حڪمت عمليءَ جو اهم حصو بڻيو.

برطانوي نيشنل آرمي ميوزيم جي رڪارڊ موجب خيرپور جي مير رستم 1831ع ۾ بکر جو قلعو برطانوي اختيارين حوالي ڪيو هو. ٻين تاريخي بيانن ۾ 24 ڊسمبر 1838ع واري معاهدي جو ذڪر ملي ٿو، جنهن سان قلعي جي برطانوي فوجي استعمال کي ڳنڍيو ويو آهي.

انهن ٻنهي تاريخن کي هڪ ئي واقعي جي تاريخ سمجهڻ بدران مختلف سياسي ۽ فوجي انتظامن جي سلسلي ۾ ڏسڻ گهرجي.

پهرين افغان جنگ

پهرين اينگلو افغان جنگ (1839ع–1842ع) دوران بکر جو قلعو برطانوي فوج لاءِ سامان، رسد ۽ فوجي چرپر جي لحاظ کان اهم مرڪز رهيو.

برطانوي نيشنل آرمي ميوزيم موجب جنرل جان ڪين جي آرمي آف دي انڊس لاءِ بکر جو ٻيٽ فوجي رسد جي مرڪز طور استعمال ٿيو.

1838ع جي برطانوي فوجي بيانن ۾ بکر جي قلعي جي دفاعي بناوت، درياهه جي ٻن شاخن ۽ روهڙي ۽ سکر جي وچ واري گذرگاهه بابت تفصيل موجود آهن.

سنڌو درياهه تي فوجي پل

1839ع ۾ برطانوي فوج جي سنڌو درياهه پار ڪرڻ لاءِ عارضي پلن جي تعمير هڪ اهم فوجي انجنيئرنگ ڪارروائي هئي.

6 فيبروري 1840ع تي برطانوي پارليامينٽ ۾ ٿيل بحث موجب هن هنڌ سنڌو درياهه ٻن شاخن ۾ ورهايل هو، جن جي وچ ۾ بکر جو ٻيٽ ۽ قلعو واقع هئا.

پارلياماني بيان موجب فوج، گهوڙن ۽ هزارين اٺن سميت وڏي فوجي قافلي کي پلن وسيلي درياهه پار ڪرايو ويو.

وڪٽوريا نالو

برطانوي دور ۾ بکر جي ٻيٽ کي وڪٽوريا سڏڻ جو ذڪر پڻ ملي ٿو.

هي نالو برطانوي انتظام سان لاڳاپيل هو، پر مقامي ۽ تاريخي استعمال ۾ بکر جو نالو برقرار رهيو.

سنڌ تي برطانوي قبضي کان پوءِ

1843ع ۾ سنڌ تي برطانوي قبضي کان پوءِ بکر جي قلعي کي فوجي مقصدن لاءِ استعمال ڪيو ويو.

برطانوي دور ۾ قلعي جي دفاعي ڪردار ۾ تبديليون آيون. وقت گذرڻ سان نون فوجي ۽ مواصلاتي نظامن جي قيام سبب قديم قلعي جي اهميت گهٽجندي وئي.

تاريخي تصويرون

1839ع جو تاريخي منظر، جنهن ۾ روهڙي ۽ سنڌو درياهه ۾ بکر جو قلعو ڏيکاريل آهي.

اوڻيهين صديءَ جي برطانوي مصورن ۽ فوجي سفرناما لکندڙن بکر، روهڙي ۽ سنڌو درياهه جا ڪيترائي منظر محفوظ ڪيا.

1839ع جي هڪ مشهور تصوير ۾ روهڙي جو شهر، بکر جو قلعو، درياهه جي ڪناري تي خيما، اٺ ۽ ٻيا جانور ڏيکاريل آهن. اها تصوير جيمس اٽڪنسن جي ڪم سان لاڳاپيل آهي ۽ وڪي ڪامنز تي موجود آهي.

اهڙيون تصويرون قلعي جي اوڻيهين صديءَ واري ظاهري حالت، درياهه جي ڪنارن ۽ فوجي سرگرمين جي مطالعي لاءِ اهم بصري ماخذ آهن.

بکر جا تاريخي ۽ مذهبي ماڳ

بکر ۽ ان جي ڀرپاسي جي علائقن ۾ مختلف صوفي بزرگن، عالمن ۽ ساداتن جون مزارون ۽ تاريخي يادگار موجود آهن.

سيد محمد مڪي

سيد محمد مڪي بکر جي تاريخي روايتن ۾ اهم شخصيت آهي. سندس سنڌ ۾ آمد ۽ بکر جي نالي بابت مختلف روايتون موجود آهن.

سندس خاندان سان لاڳاپيل ڪيترين شخصيتن جو ذڪر سنڌ جي تاريخي ۽ تذڪراتي ڪتابن ۾ ملي ٿو.

سيد صدرالدين

بکر جي ٻيٽ تي سيد صدرالدين جي مزار جو ذڪر آثارن بابت موجوده معلومات ۾ ملي ٿو. سنڌ جي ورثي جي تحفظ واري اداري موجب سيد صدرالدين کي سيد محمد مڪيءَ جو پٽ ڄاڻايو ويو آهي.

سيد حيدر حقاني

سيد حيدر حقاني جو نالو بکر جي ساداتن جي تاريخ ۾ اچي ٿو.

مرزا قليچ بيگ جي لکڻين موجب سيد حيدر حقانيءَ جو تعلق سيد محمد مڪيءَ جي اولاد سان هو ۽ سندس قبر پڻ هن علائقي ۾ موجود هئي.

شيخ نوح بکري

شيخ نوح بکري کي سنڌ جي قديم صوفي روايتن ۾ اهم بزرگ طور ياد ڪيو ويو آهي.

تاريخي تذڪرن ۾ سندس تعلق سهرورديه سلسلي سان ڄاڻايو ويو آهي. سندس احوال بهاءُ الدين زڪريا ملتاني جي دور جي صوفي تاريخ سان پڻ ڳنڍيل آهي.

شاهه حاجي دريائي

شاهه حاجي دريائي بابت بکر جي مقامي روايتن ۾ سندس مزار ۽ درياهه سان لاڳاپيل هڪ ڪرامتي داستان ملي ٿو.

مرزا قليچ بيگ اهڙي روايت نقل ڪئي آهي، جنهن ۾ درياهه مان هڪ صندوق ملڻ ۽ ان ۾ هڪ لاش هجڻ جو ذڪر آهي. هي احوال مقامي مذهبي لوڪ روايت جي حيثيت رکي ٿو، نه ته تصديق ٿيل تاريخي واقعي جي.

شاهه مقصود

شاهه مقصود، جنهن کي شاهه موجود پڻ سڏيو ويو آهي، بابت بکر جي تاريخي روايتن ۾ ذڪر ملي ٿو.

سندس مزار ۽ ميلي سان لاڳاپيل لوڪ داستان پڻ مرزا قليچ بيگ جي لکڻين ۾ محفوظ آهن. انهن روايتن ۾ غيبي بازارن جو ذڪر ملي ٿو، جنهن کي علائقي جي مذهبي لوڪ ادب جي حصي طور سمجهڻ گهرجي.

مير ابوالغيث

مير ابوالغيث بکر جي ساداتن سان تعلق رکندڙ هڪ تاريخي شخصيت طور بيان ڪيو ويو آهي.

روايتن موجب تيموري دور ۾ بکر جي سياسي حالتن دوران سندس اثر ۽ حيثيت اهم هئي. هڪ روايت ۾ مرزا پير محمد تيموري سان سندس ملاقات ۽ اروڙ جي پرڳڻي بابت احوال پڻ ملي ٿو.

مير ابوالبقا

مير ابوالبقا بکر جي ساداتن مان هو. تاريخي روايتن موجب همايون جي سنڌ ۾ موجودگيءَ دوران سندس مغل بادشاهه سان لاڳاپا قائم ٿيا.

مرزا قليچ بيگ موجب بکر جي مقامي عملدارن سان اختلافن سبب کيس قتل ڪيو ويو. انهيءَ واقعي جي تفصيلن کي ٻين همعصر ماخذن سان ڀيٽڻ ضروري آهي.

شاهه قطب الدين

شاهه قطب الدين بن شاهه محمود بابت روايت آهي ته هو خراسان مان بکر آيو ۽ مذهبي علم ۽ وعظ سان لاڳاپيل رهيو.

مرزا قليچ بيگ موجب شاهه حسن ارغون کيس بکر جو شيخ الاسلام مقرر ڪيو. سندس وفات 977هه (1569ع–1570ع) ۾ ڄاڻائي وئي آهي.

شاهه جهانگير هاشمي

شاهه جهانگير هاشمي فارسي شاعريءَ سان لاڳاپيل شخصيت هو، جنهن جو ذڪر بکر جي علمي ۽ ادبي تاريخ ۾ ملي ٿو.

روايتن موجب هو خراسان مان سنڌ آيو ۽ ارغون دور ۾ بکر سان لاڳاپيل رهيو. سندس نالو فارسي مثنوي ۽ ادبي سرگرمين سان پڻ ڳنڍيل آهي.

علمي ۽ ادبي اهميت

بکر سنڌ جي تاريخي علمي مرڪزن مان هڪ رهيو آهي. مختلف دورن ۾ هتي عالمن، فقيهن، صوفي بزرگن، شاعرن ۽ تاريخدانن جي موجودگيءَ جو ذڪر ملي ٿو.

بکر سان لاڳاپيل علمي شخصيتن ۾ مير معصوم شاهه بکري، سيد محمد مڪي ۽ ٻين عالمن جا نالا اهم آهن.

سنڌ جي تاريخ نويسيءَ ۾ بکر جي حيثيت خاص طور ان ڪري اهم آهي جو ڪيترائي تاريخي ماخذ هن علائقي جي سياسي، مذهبي ۽ سماجي زندگيءَ بابت معلومات فراهم ڪن ٿا.

چچ نامي جي فارسي تحرير

چچ نامو سنڌ جي قديم تاريخ بابت هڪ اهم فارسي متن آهي.

ان جي فارسي تحرير علي ڪوفي سان منسوب آهي، جنهن جو ڪم 613هه (1216ع–1217ع) سان لاڳاپيل ڄاڻايو وڃي ٿو.

ڪجهه تاريخي مطالعي موجب علي ڪوفيءَ جي هن تصنيف جو تعلق بکر سان هو. چچ نامي جي اصل عربي ماخذ، فارسي متن ۽ ان جي تاريخي حيثيت بابت جديد تحقيق ۾ مختلف رايا موجود آهن.

موجوده حالت ۽ آثارن جو تحفظ

بکر جي قلعي جا ڪيترائي قديم حصا وقت گذرڻ سان تباهه ٿي چڪا آهن.

وڪي ڪامنز تي 18 سيپٽمبر 2016ع تي ورتل تصويرن ۾ قلعي جي باقيات جي حالت ڏسي سگهجي ٿي. تصويرن جي وضاحت موجب قلعي جون قديم ڀتيون ۽ دروازا وڏي حد تائين غيرواضح يا تباهه ٿيل آهن.

سنڌ جي تاريخي ورثي بابت فهرستن ۾ بکر جو قلعو هڪ اهم ماڳ طور شامل آهي. وڪي ڪامنز جي ورثي واري فهرست ۾ هن ماڳ جي سڃاڻپ SD-58 طور ڏنل آهي.

سنڌ جي ورثي جي تحفظ واري اداري موجب ٻيٽ تي تعليمي استعمال ۽ تاريخي مزار جي موجودگي پڻ ڄاڻايل آهي. موجوده عمارتن، آثارن ۽ استعمال بابت تفصيلي معلومات لاءِ جديد سرڪاري سروي ضروري آهي.

تاريخي اهميت

بکر جي قلعي جي اهميت ڪيترن سببن ڪري نمايان رهي آهي:

• سنڌو درياهه جي اهم گذرگاهه تي واقع هجڻ؛
• اتر سنڌ جي فوجي دفاع ۾ ڪردار؛
• سنڌ جي مختلف حڪمران خاندانن جو انتظامي مرڪز هجڻ؛
• مغل دور ۾ بکر سرڪار سان لاڳاپيل هجڻ؛
• تاريخي واپار ۽ ڪپڙي جي صنعت سان تعلق؛
• صوفي بزرگن، عالمن ۽ تاريخدانن سان لاڳاپيل علمي ورثو؛
• برطانوي دور ۾ فوجي رسد ۽ درياهه پار ڪرڻ جي مهمن ۾ ڪردار.

بکر جو قلعو سنڌ جي تاريخي جاگرافي، فوجي تعميرات ۽ سياسي تبديلين جي مطالعي لاءِ اهم ماڳ آهي.

تاريخي واقعن جي مختصر ترتيب

بکر جي تاريخ جا اهم مرحلا

هجري تاريخ	عيسوي تاريخ	واقعو
171هه	787ع–788ع	شيخ ابو تراب سان منسوب تعمير جي غيرمصدق روايت
333هه	944ع–945ع	قلعي جي بنياد بابت لب تاريخ سنڌ جي روايت
613هه	1216ع–1217ع	علي ڪوفيءَ جي چچ نامي جي فارسي تحرير جو دور
ستين صدي هجري	تيرهين صدي عيسوي	سيد محمد مڪيءَ جي آمد ۽ بکر جي نالي بابت روايتون
اٺين صدي هجري	چوڏهين صدي عيسوي	ابن بطوطا جي سنڌ واري سفر جو دور
نائين صدي هجري	پندرهين صدي عيسوي	سمن جي دور ۾ بکر جي فوجي اهميت
ڏهين صدي هجري	سورهين صدي عيسوي	ارغونن ۽ سلطان محمود ڪوڪلتاش جو دور
948هه–949هه	1541ع–1542ع	همايون جو سنڌ ۾ قيام
977هه	1569ع–1570ع	شاهه قطب الدين جي وفات جي روايتي تاريخ
1044هه	1634ع–1635ع	تاريخ مظهر شاهجهاني جي تاليف
1152هه	1739ع	نادر شاهه جي سنڌ ۽ هندستان ڏانهن مهم
1246هه–1247هه	1831ع	برطانوي نيشنل آرمي ميوزيم موجب قلعي جي حوالي ٿيڻ جو ذڪر
1254هه	1838ع	برطانوي فوجي انتظامن ۽ معاهدن جو دور
1254هه–1255هه	1839ع	آرمي آف دي انڊس جي فوجي سرگرمين ۾ قلعي جو استعمال
1259هه	1843ع	سنڌ تي برطانوي قبضو

تاريخي ماخذن بابت تنقيدي جائزو

بکر جي قديم تاريخ بابت مختلف ڪتابن ۾ بيان ٿيل واقعن جي تاريخن ۽ تفصيلن ۾ اختلاف موجود آهن.

خاص طور قلعي جي ابتدائي تعمير، بگهرور ۽ بکر جي سڃاڻپ، سيد محمد مڪيءَ جي آمد، قديم جنگين ۽ قلعي جي مرمت بابت روايتن کي قطعي تاريخي حقيقتن کان الڳ رکڻ ضروري آهي.

قديم تاريخي ماخذن ۾ ڪڏهن بکر جي شهر، ڪڏهن قلعي ۽ ڪڏهن وڏي انتظامي علائقي کي هڪ ئي نالي سان بيان ڪيو ويو آهي. انهيءَ سبب مختلف واقعن کي موجوده ٻيٽ واري قلعي سان ڳنڍڻ وقت تاريخي ۽ جاگرافيائي احتياط جي ضرورت آهي.

بکر جي تاريخ جي مطالعي لاءِ چچ نامو، تاريخ معصومي، تحفة الڪرام، تاريخ مظهر شاهجهاني ۽ جديد آثار قديمه بابت تحقيق کي گڏ پڙهڻ مفيد آهي.

پڻ ڏسو

• بکر سرڪار
• سکر
• روهڙي
• اروڙ
• سنڌو درياهه
• سکر بئراج
• معصوم شاهه جو منارو
• سيد محمد مڪي
• مير معصوم شاهه بکري
• تاريخ معصومي
• تحفة الڪرام
• تاريخ مظهر شاهجهاني
• سنڌ جا قلعا
• سنڌ جي تاريخ

وڌيڪ پڙهڻ

• Hasan, Shaikh Khurshid (2005). Historical Forts in Pakistan (انگريزي ۾). Islamabad: National Institute of Historical and Cultural Research. ص. 81–85. ISBN 9694150698.

• Lari, Suhail Zaheer (1994). A History of Sindh (انگريزي ۾). Oxford University Press. ISBN 0195775015.

• Khan, Ansar Zahid (1980). History and Culture of Sind: A Study of Socioeconomic Organization and Institutions During the 16th and 17th Centuries (انگريزي ۾). Royal Book Company.

• بيگ, مرزا قليچ (1999). قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو (چوٿون ڇاپو). سنڌي ادبي بورڊ.

• يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين (1962). پير حسام الدين راشدي (مرتب). تاريخ مظهر شاهجهاني (فارسي ۾). سنڌي ادبي بورڊ.

• يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين (1979). تاريخ مظهر شاهجهاني. نياز همايوني پاران ترجمو ڪيل. سنڌي ادبي بورڊ.

• Ali, Mubarak (1993). Sindh Observed: Selection from the Journal of Sindh Historical Society (انگريزي ۾). Gautam Publishers.

• Khan, Mubarak Ali (2005). Essays on the History of Sindh (انگريزي ۾).

• Manucci, Niccolao (1907). William Irvine (مرتب). Storia do Mogor (انگريزي ۾). John Murray.

ٻاهريان ڳنڍڻا

• بکر جو قلعو — سنڌ جي تاريخي ورثي جو ادارو
• بکر جي قلعي جون تصويرون — وڪي ڪامنز
• بکر جي قلعي جو تاريخي منظر — برطانوي نيشنل آرمي ميوزيم
• آرمي آف دي انڊس جي فوجي مهم جو تاريخي بيان