ميان غلام شاھ ڪلھوڙو

غلام شاهه ڪلهوڙو
صمصام الدوله شاهه وردي خان
ميان غلام شاهه ڪلهوڙي جو مقبرو، حيدرآباد
سنڌ جو ٽيون نواب ميان ميانوال سلسلي جو ڏهون ميان
6 جون 1758ع – 1 آگسٽ 1772ع
پيشرو	ميان مراديار خان ڪلھوڙو
جانشين	سرفراز خان ڪلهوڙو
ريجنٽ	بهرام خان ٽالپر
29 آگسٽ – 7 نومبر 1757ع
پيشرو	مرادياب خان ڪلهوڙو
جانشين	اظهر خان ڪلهوڙو
جنم	غلام خان ڪلهوڙو ت. 1724 خدا آباد، سيوهڻ سرڪار، ٺٽو صوبو، مغل سلطنت (هاڻوڪو سنڌ، پاڪستان)
وفات	1 آگسٽ 1772(1772-08-01) (عمر 47–48 سال) حيدرآباد، سنڌ رياست (هاڻوڪو سنڌ، پاڪستان)
تدفين	ميان غلام شاهه ڪلهوڙي جو مقبرو، حيدرآباد
اولاد	سرفراز خان ڪلهوڙو (1755–1775) محمد خان ڪلهوڙو (1762–1800)
گهر	ڪلهوڙا
گهراڻو	ڪلهوڙا گھراڻو
پيءُ	نور محمد ڪلهوڙو
ماءُ	گلان ڏاهري
مذهب	سني اسلام

ميان محمد غلام شاهه ڪلهوڙو (Sindhi: مياں محمد غلام شاه ڪلهوڙو, romanized: Mīān Muhammad Ghulām Shāh Kalhōrō، جيڪو صمصام الدوله (عربي: صمصام الدولة, romanized: Samsām-ud-Daulāh, lit. 'رياست جي تلوار') جي اعزازي لقب ۽ شاهه وردي خان جي نالي سان پڻ مشهور هو، سنڌ جو ٽيون نواب هو. هو ڪلهوڙا خاندان جو فرد ۽ نور محمد، جيڪو سنڌ رياست جو باني هو، جو پٽ هو. اهڙيءَ ريت هو سهروردي سلسلي سان لاڳاپيل ميانوال تحريڪ سان وابسته رهيو ۽ پوءِ ان جو اڳواڻ پڻ بڻيو.

غلام شاهه کي آگسٽ 1757ع ۾ ڪلهوڙا خاندان جي قبائلي سردارن ۽ بزرگن پنهنجي ڀاءُ مرادياب خان جي جاءِ تي تخت تي ويهاريو. غلام شاهه کي حيدرآباد شهر جو باني تسليم ڪيو وڃي ٿو، ۽ سندس سرپرستيءَ هيٺ ملڪ ۾ اهم سڌارا آندا ويا؛ سندس ذاتي مقبرو پڻ اتي ئي واقع آهي. غلام شاهه جي دورِ حڪومت ۾ افغاني سلطنت سان ويجها سياسي لاڳاپا قائم رهيا ۽ هن مشهور پاڻيپت جي ٽين جنگ ۾ پڻ حصو ورتو. 1757ع کان 1758ع تائين مختصر وقفي کان پوءِ سندس حڪومت آگسٽ 1772ع ۾ سندس وفات سان ختم ٿي، جنهن کان پوءِ سندس پٽ سرفراز خان حڪمران بڻيو. مرادياب خان جي حڪومت کان پوءِ غلام شاهه انتظامي سڌارن وسيلي سنڌ ۾ ٻيهر استحڪام قائم ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو. سندس دورِ حڪومت ۾ ڪلهوڙن جي رياست جون حدون ديراجات کان ڪڇ تائين پکڙيل هيون. غلام شاهه سنڌ ۾ اٻاوڙي جي جنگ ۽ جاري جي جنگ وڙهيون، جڏهن ته احمد شاهه دراني سان گڏ پاڻيپت جي ٽين جنگ ۽ هندستاني مهمن ۾ پڻ شرڪت ڪئي. هن 1772ع ۾ شاهه عبداللطيف ڀٽائي جي مزار جي تعمير جو پڻ حڪم ڏنو. غلام شاهه کي عاصم الدين ڀونگر ۽ ڄام نظام الدين نندو سان گڏ سنڌ جي عظيم ترين حڪمرانن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. ڪن ماڻهن کيس ڪلهوڙا خاندان جو سڀ کان جليل القدر حڪمران سڏيو آهي. بنا ڪنهن شڪ جي سندس ڪيترائي ڪارناما وڏي اهميت ۽ حيرت جا حامل آهن. ملڪ نيڪالي ملڻ کان پوءِ هن ٻيهر حڪومت حاصل ڪئي، ۽ اقتدار سنڀالڻ شرط سنڌ ۾ امن امان، استحڪام ۽ خوشحالي قائم ڪئي، جنهن سبب عام ماڻهو سندس تعريف ڪرڻ لڳا. افغانستان کي باقاعدي خراج ادا ڪرڻ سان گڏ هن سنڌ جي ترقي، عوام جي خوشحالي، نون شهرن ۽ عمارتن جي اڏاوت تي خاص ڌيان ڏنو. هن ڪڇ تي ٻه ڪامياب مهمون پڻ ڪيون ۽ سنڌ ۾ اهڙي حالت بحال ڪئي، جيڪا نادر شاهه جي حملي کان اڳ موجود هئي. اهي سڀئي ڪارناما هڪ غيرمعمولي حڪمران جي صلاحيتن جا ثبوت هئا. تنهن هوندي به، اخلاقي فضيلت جي لحاظ کان ڪلهوڙا خاندان ۾ ميان يار محمد کي پهريون، ميان نور محمد کي ٻيون ۽ ميان غلام شاهه کي ٽيون درجو ڏنو ويو آهي. ميان غلام شاهه رسمي تعليم حاصل نه ڪئي هئي، پر ملڪي انتظام، سياسي تدبر ۽ حڪمرانيءَ جي صلاحيتن ۾ هو پنهنجي دور جي وڏن عالمن ۽ مدبرن کان به اڳتي نڪري ويو. ميان غلام شاهه جي خاص فوجي دستي ۾ ٻارهن هزار سوار ۽ پيادل سپاهي شامل هئا. کيس اعليٰ نسل جي گهوڙن سان غيرمعمولي شوق هو، ۽ جيڪڏهن ڪو بهترين گهوڙو ملي پوندو هو ته ان جي خريداري لاءِ وڏي کان وڏي قيمت ادا ڪرڻ کان به نه ڪيٻائيندو هو.

جنم ۽ خاندان

ميان غلام شاهه ڪلهوڙو 1724ع ۾ خدا آباد ۾ ڄائو، جيڪو ان وقت مغل سلطنت جو حصو هو ۽ هاڻي سنڌ، پاڪستان ۾ واقع آهي. هو ميان نور محمد (r. 1737–1755 ) جو ٻيون نمبر پٽ هو. نور محمد، ميان يار محمد جو وڏو پٽ هو، جيڪو ڪلهوڙا خاندان جو بنيادي حڪمران هو ۽ اورنگزيب جي وفات کان پوءِ مغل سلطنت کان عملي طور (ڊي فيڪٽو) آزادي حاصل ڪئي هئي.

سندس والده مائي گلان ڏاهري قبيلي سان تعلق رکندڙ هڪ رقاصه هئي، جنهن جو 1720ع ۾ ميان نور محمد سان نڪاح مقامي قبيلن سان لاڳاپا مضبوط ڪرڻ جي مقصد سان ڪرايو ويو. مشهور روايتن موجب، هڪ ڀيري هوءَ پنهنجي مڙس جي شاهي درٻار ۾ موجود هئي، جتي نامور شاعر ۽ صوفي بزرگ شاهه عبداللطيف ڀٽائي سندس فن کان متاثر ٿي کيس دعا جي آڇ ڪئي. مائي گلان پٽ جي دعا گهري، جنهن کان پوءِ غلام شاهه جي ولادت ٿي. روايتن موجب ٻار جو نالو غلام (يعني خادم يا ٻانهو) عاجزي ۽ بزرگ سان عقيدت جي اظهار طور رکيو ويو، جڏهن ته شاهه عبداللطيف کي سندس روحاني سرپرست پڻ قرار ڏنو ويو. ساڳين روايتن ۾ شاهه عبداللطيف ڏانهن هيءَ پيشنگوئي پڻ منسوب ڪئي وڃي ٿي:

"گلان مان گل پيدا ٿيو، ڪي ٽڙيو، ڪي ٽڙندو."

غلام شاهه جي ولادت کان پوءِ، ميان نور محمد مائي گلان کي پنهنجي مستقل زال جو درجو ڏنو ۽ سندس لاءِ ٽنڊو غلام حسين ۾ هڪ محل پڻ تعمير ڪرايو. بهرحال، مائي گلان بابت مذڪوره روايتن ۽ شاهه عبداللطيف ڏانهن منسوب پيشنگوئي جي تاريخي صداقت جي قطعي تصديق موجود نه آهي، جڏهن ته ميان غلام شاهه جي سياسي عظمت ۽ حڪمرانيءَ جا ڪارناما تاريخي ذريعن سان ثابت ٿيل آهن.

ميان نور محمد ڪلهوڙو ميان ميانوال سلسلي جو نائون ميان هو، ۽ کيس 1737ع ۾ محمد شاهه طرفان سڄي سنڌ جو نواب مقرر ڪيو ويو. غلام شاهه سندس ستن پٽن مان ٻيون نمبر پٽ هو. سندس وڏو ڀاءُ مرادياب خان (r. 1755–1757 ) پنهنجي پيءُ کان پوءِ سنڌ جو ٻيون نواب بڻيو. سندس ٻين ڀائرن ۾ عطار خان (r. 1757–1758 )، غلام نبي (r. 1775–1776 )، عبدالنبي (r. 1776–1781, 1782–1783 )، صادق علي (r. 1781–1782 ) ۽ احمد يار شامل هئا. غلام شاهه جي سڳن ڀائرن ۽ ڀينرن مان رڳو هڪ ڀيڻ، مائي شهربانو، هئي.

شروعاتي زندگي، 1724ع–1730ع

ميان غلام شاهه ڪلهوڙو پنهنجي زندگيءَ جا شروعاتي سال گاديءَ واري شهر خدا آباد ۾ گذاريا، جتي کيس ڪلهوڙا خاندان جي سياسي ۽ مذهبي معاملن جي انتظام جي تربيت ڏني وئي. هو فارسي ۽ پنهنجي مادري سنڌي تي مڪمل عبور رکندو هو. قرآن جي تعليم سبب هو فصيح عربي کي سمجهي سگهندو هو، پر هندوستاني ٻولي تي کيس مڪمل دسترس حاصل نه هئي. ميانوال سلسلي سان وابسته هئڻ باوجود، هو سڄي زندگي رسمي طور اڻپڙهيل رهيو ۽ صحيح نموني پڙهڻ يا لکڻ نه سکيو. تنهن هوندي به، سندس تربيت ۾ اسلامي قانون، قرآن جي تفسير، ۽ فوجي سکيا شامل هئي، جنهن ۾ هٿين هٿين جنگ، تيراندازي ۽ تلوار بازي جي مشق ڪرائي ويندي هئي. غلام شاهه ننڍي عمر کان ئي سنڌي موسيقي، سنڌي لوڪ ناچ ۽ سنڌي شاعري جو سرپرست هو، خاص طور پنهنجي روحاني سرپرست شاهه عبداللطيف ڀٽائي جي ڪلام سان کيس گهري دلچسپي هئي. هن پنهنجي والد سان گڏجي سنڌ جي آبپاشي نظام ۽ معيشت جي انتظام بابت عملي تربيت پڻ حاصل ڪئي. نوجوانيءَ جي آخري سالن تائين کيس فوجي دستن جي قيادت سونپي وئي، ۽ هن رياست جي سرحدن جي حفاظت لاءِ مختلف فوجي مهمن جي اڳواڻي ڪئي.

شهزادي جي حيثيت ۾ زندگي، 1730ع–1755ع

1730ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙيءَ ۾، ميان غلام شاهه ڪلمتي ۽ گبول بلوچن خلاف هڪ فوجي مهم منظم ڪئي ۽ ان جي اڳواڻي ڪئي، جيڪي موجوده ڪراچي جي ملير واري علائقي ۾ آباد هئا. هن مهم جو مقصد ملير تي ڪلهوڙن جي اقتدار کي مضبوط ڪرڻ ۽ ڪلمتي ۽ گبول قبيلن کي پنهنجي تابع آڻڻ هو. ڪلهوڙن جي فوج، جنهن کي برفت ۽ سومرا سميت اتحادي سنڌي قبيلن جي مدد حاصل هئي، مخالف ڌر سان هڪ وڏي جنگ وڙهي. ان مهم جي نتيجي ۾ ڪلمتي ۽ گبول لشڪر شڪست کاڌي، سندن اهم اڳواڻ مارجي ويا ۽ اهي ملير مان نڪري ويا. ان فتح کان پوءِ ملير مڪمل طور ڪلهوڙن جي قبضي هيٺ اچي ويو، جنهن سان ان علائقي ۾ ڪلهوڙا خاندان جو اثر وڌيڪ مضبوط ٿيو.

يرغمالي سفارتڪاري سبب جلاوطني

نادر شاهه 1740ع ۾ سنڌ تي چڙهائي ڪئي، جنهن دوران غلام شاهه ۽ سندس ڀائرن کي يرغمال بڻايو ويو.

غلام شاهه کي نداڙآباد ۾ واقع پراڻي قنڌار جي قلعي ۾ 1740ع کان 1749ع تائين نَوَ سال يرغمال طور رکيو ويو.

نادر شاهه جي مغل سلطنت تي حملي ۽ ان کان پوءِ 1739ع–1740ع دوران نادر شاهه جي سنڌ مهم کان پوءِ سنڌ تي مغلن جي بالادستي عملي طور ختم ٿي وئي. ڪلهوڙا خاندان کي هڪ ڪروڙ رپيا ادا ڪرڻا پيا ۽ فارسي بالادستي قبول ڪندي هر سال ٻاويهه لک رپين جو خراج ڏيڻ تي راضپو ڏيڻو پيو. ان معاهدي تي عملدرآمد کي يقيني بڻائڻ لاءِ نادر شاهه سنڌ کي ورهائي ڇڏيو؛ سبي کي قلات جي خاناڻي حوالي ڪيو، جڏهن ته شڪارپور بهاولپور رياست کي ڏنو، ۽ ڪيترن ئي اهم شخصيتن کي يرغمال طور ايران وٺي ويو. انهن يرغمالن ۾ ميان نور محمد ڪلهوڙي جا وڏا پٽ، ميان مرادياب خان ۽ پنجون پٽ ميان غلام شاهه شامل هئا. بعد ۾ سندن ڀاءُ ميان اظهر خان کي پڻ يرغمالن ۾ شامل ڪيو ويو.

ميان غلام شاهه 1740ع کان 1749ع تائين نَوَ سال قنڌار ۾ سياسي يرغمال طور رهيو. قيد دوران هن نادر شاهه جي فوجي نظام ۾ خدمتون انجام ڏنيون، جتي کيس جنگي ميدان جو وسيع تجربو حاصل ٿيو ۽ هن مختلف فوجي مهمن ۾ ايراني حڪمران سان گڏ حصو ورتو. جلاوطنيءَ دوران غلام شاهه جي ويجهي دوستي مير نصير خان (جيڪو بعد ۾ قلات جو خان ٿيو) سان ٿي، جيڪو پڻ نادر شاهه وٽ يرغمال هو. لڳ ڀڳ ساڳي عمر جا اهي ٻئي شهزادا نَوَ سال گڏ رهيا، جنهن سبب سندن وچ ۾ گهري سياسي سمجهه ۽ اعتماد پيدا ٿيو، جيڪو بعد ۾ هڪ مضبوط سياسي اتحاد ۾ تبديل ٿيو. 20 جون 1747ع تي نادر شاهه جي قتل کان پوءِ يرغمالي نظام ٽٽي پيو. مير نصير خان غلام شاهه کان اڳ آزاد ٿي 15 جولاءِ تي خدا آباد پهتو. ڪلهوڙا درٻار ۾ لڳ ڀڳ ٻن سالن جي رهائش دوران، کيس ميان نور محمد ڪلهوڙي طرفان سفارتي، سياسي ۽ اخلاقي مدد ملي. جڏهن غلام شاهه 1749ع جي شروعات ۾ سنڌ موٽي آيو ته هن پنهنجي والد سان گڏجي ڪلهوڙن جي سفارتي اثر رسوخ کي استعمال ڪندي مير نصير خان کي سندس ڀاءُ محبت خان، جنهن کي احمد شاهه دراني جي حمايت حاصل هئي، کان قلات جي تخت حاصل ڪرڻ ۾ اهم مدد فراهم ڪئي.

سنڌ ۾ ذميواريون

هن عرصي دوران يرغمال بڻايل شهزادن جي دير سان واپسي سبب ڪلهوڙا رياست جي جانشينيءَ جو نظام سخت متاثر ٿيو. وڏن شهزادن جي غيرموجودگيءَ ۾ سندن ننڍو ڀاءُ خدا داد خان ولي عهد مقرر ڪيو ويو هو. پر جڏهن وڏو ڀاءُ ميان محمد مرادياب خان 1753ع ۾ مسقط رستي پنهنجي ڊگهي سفر کان پوءِ واپس موٽيو، تڏهن ميان نور محمد سندس آجيان ڪئي ۽ کيس ٻيهر جائز جانشين طور بحال ڪيو. مرادياب خان کي وزير مقرر ڪيو ويو ۽ رياست جي مالي دفتر جو انتظام سندس حوالي ڪيو ويو، جنهن سبب خدا داد خان ان عهدي تان هٽي ويو ۽ آخرڪار هندستان هليو ويو. پر مرادياب خان انتظامي صلاحيتن ۾ ناڪام ثابت ٿيو، جنهن سبب ميان نور محمد ڪجهه وقت لاءِ کانئس انتظامي اختيار واپس وٺي ڇڏيا. درٻار جي انهن تبديل ٿيندڙ حالتن ۽ پنهنجي وڏي ڀاءُ جي انتظامي ناڪامين جي باوجود، غلام شاهه هڪ تجربيڪار فوجي شهزادي جي حيثيت سان پنهنجي مضبوط حيثيت برقرار رکي، جنهن سبب هو آهستي آهستي ڪلهوڙا خاندان جي سياسي ۽ فوجي اشرافيه جي حمايت حاصل ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو، ۽ اها ئي حمايت بعد ۾ سندس تخت نشينيءَ جو بنياد بڻي.

اقتدار تائين رسائي، 1755ع–1757ع

پنهنجي اڳوڻي حڪمران نادر شاهه طرفان مقرر ڪيل خراج جي ادائگي نه ٿيڻ سبب سفارتي لاڳاپا خراب ٿيڻ جو شڪ ڪندي، احمد شاهه دراني سنڌ تي فوجي مهم شروع ڪئي ۽ تيزيءَ سان ڪلهوڙا رياست جي انتظامي مرڪزن ڏانهن وڌيو. ميان نور محمد کي گاديءَ واري شهر خدا آباد کي خالي ڪري عمرڪوٽ ڏانهن واپس وڃڻو پيو، پر راڻا بهابت سنگهه کيس شهر ۾ داخل ٿيڻ جي اجازت نه ڏني. ان کان پوءِ هو جيسلمير روانو ٿيو، جتي مهاراول اکي سنگهه سندس آجيان ڪئي. ميان نور محمد 19 جون 1755ع تي جلاوطنيءَ دوران وفات ڪري ويو.

ميان نور محمد جي وفات کان پوءِ، ڪلهوڙا اميرن ۽ فوجي سالارن شروعات ۾ سندس وڏي پٽ ميان محمد مرادياب خان جي حمايت ڪئي ۽ افغان درٻار جي مشروط منظوري سان کيس سنڌ جو نئون نواب بڻايو. احمد شاهه دراني پڻ مرادياب خان جي تخت نشيني کي تسليم ڪندي کيس سر بلند خان جو لقب عطا ڪيو.

بهرحال، مرادياب خان جي حڪومت (جون 1755ع – آگسٽ 1757ع) جلد ئي ڪلهوڙا حڪمران طبقي کي پاڻ کان بيزار ڪري ڇڏيو. سندس دورِ حڪومت ۾ سخت مالي وصوليون، غيرمستحڪم انتظام، ۽ فوجي معاملن ۾ سنگين بدانتظامي نمايان رهي. ان کان علاوه، هن پنهنجي قابل ۽ انتظامي صلاحيتن واري ننڍي ڀاءُ غلام شاهه کي حڪومتي معاملن ۽ مشورن کان مڪمل طور پري رکيو.

جڏهن مرادياب خان سرحدن کي محفوظ رکڻ ۽ اندروني اختلافن کي ختم ڪرڻ ۾ ناڪام رهيو، تڏهن ڪلهوڙا قبائلي سردارن، سينيئر اميرن ۽ فوجي سالارن جي هڪ طاقتور اتحاد سندس خلاف سازش جوڙي. 8 آگسٽ 1757ع تي قبائلي اڳواڻن شاهي محل ۾ بغاوت ڪئي، مرادياب خان کي گرفتار ڪيو ۽ سرڪاري طور سندس سڀئي لقب ۽ اختيار واپس وٺي ڇڏيا.

ان کان پوءِ قبائلي سردارن متفقه طور شهزادي ميان غلام شاهه کي ڪلهوڙا خاندان جي قيادت لاءِ چونڊيو. غلام شاهه 29 آگسٽ 1757ع تي باضابطه طور تخت نشين ٿيو، جنهن سان سندس پهرئين مختصر دورِ حڪومت جي شروعات ٿي.

معزولي ۽ جلاوطني، 1757ع–1758ع

ميان غلام شاهه ديراور قلعي ۾ پناهه ورتي، جنهن کان پوءِ هو اُديپور، جيسلمير ۽ پوءِ بهاولپور ڏانهن روانو ٿيو.

بهرحال، ميان غلام شاهه جي اقتدار کي هڪ بنيادي ڪمزوري درپيش هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ هن دراني سلطنت جي بالادست حڪمران کان سفارتي سڃاڻپ يا باضابطه تخت نشينيءَ جو فرمان (سند) حاصل ڪرڻ لاءِ ڪا سرگرم ڪوشش نه ڪئي. هن سفارتي خلا مان فائدو وٺندي سندس ڀاءُ ميان اظهر خان، جيڪو ان وقت قنڌار ۾ افغان درٻار وٽ يرغمال هو، پنهنجي موروثي حق جي دعويٰ پيش ڪئي. احمد شاهه دراني اظهر خان جي مڪمل سياسي ۽ فوجي حمايت ڪندي شاهي فرمان جاري ڪيو، جنهن تحت کيس سنڌ جو جائز حڪمران مقرر ڪيو ويو، ۽ ان فرمان تي عمل ڪرائڻ لاءِ افغان فوج پڻ موڪلي وئي.

شاهي منظوريءَ سان افغان فوجي مداخلت جو خطرو ڏسي، ڪلهوڙا اميرن ۽ قبائلي اميرن جلد ئي غلام شاهه جي حمايت واپس وٺي ڇڏي، جيئن افغانن جي سخت فوجي ڪارروائي کان بچي سگهجي. جڏهن غلام شاهه محسوس ڪيو ته سندس سياسي حيثيت وڌيڪ برقرار نه رهي سگهي آهي ۽ هو تباهه ڪندڙ گهرو ويڙهه کان پاسو ڪرڻ چاهي ٿو، تڏهن هن صرف ٻن مهينن کان ٿورو وڌيڪ حڪومت ڪرڻ کان پوءِ، 7 نومبر 1757ع تي رضاڪارانه طور تخت تان دستبردار ٿي ويو.

غلام شاهه پنهنجي فوج ۽ حامين، جن ۾ راجا ليکا پڻ شامل هو، سان گڏ پهريائين ڏکڻ طرف ريگستاني سرحدي علائقي ديراور ڏانهن ويو، پوءِ اُديپور ۽ جيسلمير ۾ ڪجهه وقت رهيو، ۽ آخرڪار مارچ 1758ع ۾ دائودپوٽا حڪمرانن جي رياست بهاولپور پهتو. اتي پهچڻ تي نواب مبارڪ خان جلاوطن ڪلهوڙا شهزادي جو وڏي عزت ۽ سياسي احترام سان استقبال ڪيو، کيس پناهه ڏني، جتي غلام شاهه پنهنجي اقتدار جي واپسي لاءِ فوجي قوت گڏ ڪرڻ شروع ڪئي.

ٻن ڀائرن جي گڏيل فوجن سان مقابلو (1758ع)

اظهر خان جي دورِ حڪومت ۾ سنڌ سياسي انتشار ۽ شديد افراتفريءَ جو شڪار ٿي وئي، خاص طور تي مرادياب خان سان سندس ناروا سلوڪ کان پوءِ، جنهن کي اڃا تائين خاندان جو وڏو فرد سمجهيو ويندو هو. 1758ع جي شروعات ۾ مرهٽن، جيڪي رگھوناتھ رائو ۽ سندس ساٿين جسا سنگهه اهلوواليا ۽ عدينا بيگ خان جي اڳواڻيءَ ۾ افغانن کان اتر هندستان جا علائقا فتح ڪري چڪا هئا، انهن مختلف هندستاني اڳواڻن ڏانهن سفير موڪليا، جيڪي حملي آور افغان فوج خلاف جدوجهد ڪري رهيا هئا. انهن ۾ بهاولپور ۾ جلاوطن غلام شاهه پڻ شامل هو. اهڙيءَ طرح ٻين اڳواڻن، جهڙوڪ مير نصير خان، جنهن جي گاديءَ واري شهر قلات کي احمد شاهه پاڻ گهيرو ڪيو هو، ۽ سک جيون مل، جيڪو ڪشمير جو گورنر هو ۽ ڪابل حڪومت خلاف بغاوت ڪري چڪو هو، سان پڻ رابطا ڪيا ويا. غلام شاهه کي سنڌ جي ماڻهن ۽ اميرن طرفان پڻ ڪيترائي پيغام مليا، جيڪي اظهر خان جي حڪومت کان سخت ناخوش هئا. اظهر خان پنهنجي ننڍي سوتيلي ڀاءُ احمد يار خان جي مدد حاصل ڪئي، جيڪو پنهنجي فوجي دستي سان اچي سندس ساٿ ۾ شامل ٿيو. غلام شاهه پنهنجي سموري خاندان کي بهاولپور ۾ ڇڏي، مئي 1758ع ۾ پنهنجي فوج سان گڏ، جنهن کي دائودپوٽا لشڪر جي به مدد حاصل هئي، سنڌ ڏانهن روانو ٿيو. 7 جون، جيڪا عيد الفطر جو ڏينهن هو، هن روهڙي ڀرسان عمرڪس واهه جي ميدان ۾ پنهنجي ٻنهي ڀائرن جي گڏيل فوجن سان مقابلو ڪيو.

سڄو ڏينهن جاري رهندڙ جنگ کان پوءِ غلام شاهه فيصلائتي فتح حاصل ڪئي ۽ سندس ٻئي ڀائر ميدان ڇڏي ڀڄڻ تي مجبور ٿي ويا. جنگ دوران اعليٰ وزير مير بهرام خان ٽالپر خاندان پڻ اظهر خان کي ڇڏي غلام شاهه سان ملي ويو، جنهن کي بعد ۾ نئين حڪومت ۾ سندس عهدو برقرار رکيو ويو. ان فتح کان پوءِ غلام شاهه سبي ويو، جتي هن مرادياب خان سان ملاقات ڪئي، جيڪو يا ته موت جي بستري تي هو يا اڳ ئي وفات ڪري چڪو هو. ان کان پوءِ هن جون يا جولاءِ 1758ع ۾ عارضي گاديءَ واري هنڌ الله آباد ۾ پاڻ کي سنڌ جو نواب قرار ڏنو، جتي بعد ۾ سندس خاندان پڻ اچي ساڻس شامل ٿيو. سال جي باقي حصي دوران هو محمد آباد ۾ گادي تي ويٺو رهيو ۽ پنهنجي فتح جون تقريبون ملهائيندو رهيو.

حڪومت، 1757ع ۽ 1758ع–1772ع

1762ع تائين احمد شاهه دراني ميان غلام شاهه جي حڪومت کي باضابطه طور تسليم نه ڪيو هو. ان سال احمد شاهه دراني کيس شاهه وردي خان جو لقب عطا ڪيو، هڪ هاٿي، خلعت (اعزازي پوشاڪ) ۽ ٻيا ڪيترائي قيمتي تحفا پڻ ڏنا.

تعميراتي سرپرستي

سنڌو درياهه جي وهڪري ۾ تبديلي اچڻ سبب خدا آباد شهر جو وڏو حصو ٻوڏ هيٺ اچي ويو. بي گهر ٿيل آباديءَ کي منتقل ڪرڻ لاءِ ميان غلام شاهه سيپٽمبر 1757ع جي آخر ۾ الله آباد شهر جو بنياد وڌو.

فوجي مهمون

پنهنجن ڀائرن خلاف گهرو ويڙهه، 1758ع–1760ع

ٻنهي ڀائرن جي وچ ۾ ٻيهر اٻاوڙي جي جنگ لڳي. اظهر خان کي افغان فوجن جي مدد حاصل هجڻ باوجود شڪست آئي ۽ کيس جلاوطني اختيار ڪرڻي پئي.

ڪڇ جي راءُ خلاف مهمون، 1762ع–1765ع

پهرين ڪڇ مهم (1762ع–1763ع)

ميان غلام شاهه 1762ع ۾ لکپت جو قلعو فتح ڪيو، جيڪو اپريل 1768ع تائين واپس نه ڪيو ويو.

سنڌڙي قلعو نومبر 1762ع ۾ فتح ڪيو ويو.

1759ع ۾ لکپت جي، جيڪو ڪڇ رياست جو مهارائو هو، بالاجي باجي رائو ۽ داماجي رائو گائيڪواڙ جي اصرار تي ۽ احمد شاهه دراني جي ضمانت سان ٺٽو تي حملي جو منصوبو ٺاهيو. احمد شاهه دراني ڪلهوڙن کان ناراض هو، ڇاڪاڻ⁠تہ هنن مقرر ڪيل خراج ادا نه ڪيو هو. پر لکپت جي ايندڙ سال وفات ڪري ويو ۽ سندس جاءِ تي سندس ڇويهه ورهين جو پٽ گوڏجي ٻيون حڪمران بڻيو، جنهن انهيءَ حملي واري منصوبي کي غيرضروري قرار ڏنو. ساڳئي وقت، رٽائر ٿيل وزير جي پٽ پونجا کي نئين حڪومت ۾ عهدو نه ڏنو ويو، جنهن ڪري هو ناراض ٿي نگرپارڪر هليو ويو. سندس مائٽ گدو مل، جيڪو سنڌ ۾ وزير هو، ميان غلام شاهه جي طرفان پونجا ڏانهن هڪ هزار مهرون (تقريباً £1,500) ۽ هڪ پالڪي سو ماڻهن جي حفاظت سان موڪلي. 17 نومبر 1760ع تي پونجا جو حيدرآباد ۾ خود ميان غلام شاهه استقبال ڪيو. غلام شاهه ساڻس ڪڇ جي مهارائو خلاف رٿيل مهم ۽ پنهنجي ڀيڻ جي شادي بابت صلاح مشورا ڪيا. نومبر 1762ع ۾ ميان غلام شاهه ۽ پونجا، ستر هزار فوج سان گڏ، ڪڇ جو رڻ پار ڪري ڪڇ ۾ داخل ٿيا. ڪڇ جي فوج وزير جيون سيٺ جي اڳواڻيءَ ۾، گراسيا لشڪر سان ميدان ۾ نڪتي، جڏهن ته گوڏجي هڪ هزار سپاهين سان ڀُڄ ۾ موجود رهيو. سنڌي فوج سڀ کان پهرين بسطا جي بندرگاهه ۽ لکپت جي قلعي تي قبضو ڪيو، ۽ 18 نومبر تي سنڌڙي قلعو پڻ فتح ڪري ورتو. ان کان پوءِ فوج ستاويهه ميل اڳتي وڌندي نارا پهتي، جيڪو خالي پيل هو ۽ ان جا کوهه پٿرن سان ڀريا ويا هئا. سنڌي فوج اتي ٻه ڏينهن ترسي رهي.

10 ڊسمبر تي ڪڇي فوج، جيڪا جاري جبلن تي خيما هڻي ويٺي هئي، غلام شاهه جي فوج سان توپن جي جنگ ڪئي. ان کان پوءِ سنڌي سپاهي تلوارون هٿن ۾ کڻي جبل تي چڙهي ويا ۽ ڪڇي فوج کي مڪمل طور تباهه ڪري ڇڏيو. ڪڇي روايتن موجب، هن جنگ ۾ هڪ لک کان گهٽ ماڻهو نه ماريا ويا، جن ۾ جيون سيٺ، ونجان جو لاکا، ٺاڪر نارا ۽ سندس ٽي پٽ پڻ شامل هئا.

ان کان پوءِ سنڌي فوج تيرا تائين ايندڙ ڪيترن ئي ڳوٺن ۽ شهرن کي تباهه ڪيو، جن ۾ ماتا نو ماڌ پڻ شامل هو، جيڪو ڪپڙيا سنياسين جو مشهور شهر هو ۽ مڪمل طور زمين بوس ڪيو ويو.

ميان غلام شاهه ڪجهه هفتا تيرا ۾ ترسيل رهيو، جتان هن ڀُڄ جي آس پاس ڪيترن ئي شهرن ۽ ڳوٺن، جن ۾ روها پڻ شامل هو، تي حملا ڪري ڦرلٽ ۽ باهيون ڪرايون.

انهن حالتن سبب گوڏجي جي فوج مان ڪيترائي سپاهي ڀڄي ويا ۽ آخرڪار سندس گاديءَ واري شهر ۾ رڳو ٿورا ڀاڙيتي سپاهي بچيا. ٻئي طرف، غلام شاهه کي به هڪ ڏکيائي پيش آئي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڀُڄ ڏانهن ويندڙ مکيه رستي جا سڀئي کوهه زهر سان ڀريا ويا هئا، جنهن ڪري کيس ڊگهو متبادل رستو اختيار ڪرڻو پيو.

يقيني شڪست کان بچڻ لاءِ گوڏجي، پونجا سان ٺاهه ڪيو ۽ کيس حڪومت ۾ اعليٰ وزارت ڏيڻ جو واعدو ڪيو. پونجا، ميان غلام شاهه کي وڌيڪ اڳتي وڌڻ کان روڪڻ لاءِ فريب سان ٻڌايو ته اڳتي ٽي سؤ سٺ وڌيڪ قلعا موجود آهن، نوان نگر رياست ۽ راڌڻپور رياست مان مضبوط ۽ چڱيءَ طرح هٿياربند فوجون اچي رهيون آهن، ۽ ان سان گڏ وڏي مقدار ۾ خراج ۽ گوڏجي جي ڀيڻ سان شادي جي آڇ پڻ ڪئي.

ڇاڪاڻ⁠تہ غلام شاهه جو مقصد سڄي ڪڇ کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪرڻ نه هو، تنهنڪري هن انهن شرطن کي قبول ڪيو. هن بسطا ۽ لکپت جون بندرگاهون پنهنجي قبضي ۾ رکيون، پونجا جي پٽ کي يرغمال طور ورتو ۽ 10 جنوري 1763ع تي واپس روانو ٿيو. هو ساڳئي مهيني جي 30 تاريخ تائين ٻيهر سنڌ پهچي ويو.

ايسٽ انڊيا ڪمپني جي ٺٽو واري ايجنٽ پنهنجي رپورٽ ۾ لکيو آهي ته ميان غلام شاهه اڳ ۾ ڪمپني کان هٿياربند ٻيڙين جي فراهمي جي درخواست ڪئي هئي، پر ڪمپني غيرجانبداري برقرار رکڻ خاطر اها درخواست رد ڪري ڇڏي.

ٻي ڪڇ مهم (1764ع–1765ع)

پونجا، جيڪو ميان غلام شاهه سان ڪيل واعدا پورا ڪرڻ ۾ ناڪام رهيو، کي گوڏجي گرفتار ڪرائي ڇڏيو ۽ بعد ۾ هٿياربند بغاوت جي رٿابنديءَ جي الزام هيٺ زهر ڏياري قتل ڪرايو. ان کان پوءِ ميان غلام شاهه پنجاهه هزار سپاهين تي مشتمل هڪ ٻي فوج گڏ ڪئي ۽ 26 جنوري 1764ع تي نارا واري رستي سان ڪڇ ۾ داخل ٿيو. هن ڀيري به نارا خالي مليو، ۽ کيس رڳو مورو ۾ اسي سپاهين واري هڪ فوجي چوڪيءَ جي مزاحمت کي منهن ڏيڻو پيو، جنهن کي مڪمل طور ختم ڪيو ويو. ان وقت تقريباً سڄي ڪڇي فوج، جيڪا چڱيءَ طرح هٿياربند هئي، ڀُڄ ۾ مرڪوز هئي.

ميان غلام شاهه هن ڀيري رودر ماتا ۾ اچي ڇانوڻي قائم ڪئي، جيڪا ڀُڄ کان لڳ ڀڳ پنج ميل پري هئي. هن پنهنجي وزير گدو مل کي سفير بڻائي گوڏجي وٽ ٺاهه جي ڳالهين لاءِ موڪليو، پر گوڏجي سفير جي ڳالهه رد ڪندي اوچتو سنڌي فوج تي حملو ڪري ڇڏيو. ڪجهه ڏينهن جاري رهندڙ هن جهيڙي کان پوءِ ٻنهي ڌرين وچ ۾ صلح ٿيو، جنهن موجب گوڏجي جي سؤٽ ويسوجي خاڪهر جي ڌيءَ سنڌي راڻي جو نڪاح ميان غلام شاهه سان ڪيو ويو. غلام شاهه ڪجهه وقت تائين ڪڇ ۾ رهيو. ان دوران هن علي بندر وٽ ڪوري جي منهن تي، جتان سنڌو درياهه جو پاڻي وهي ايندو هو، هڪ بند تعمير ڪرايو. نتيجي طور لکپت جي مشهور ڌانن جي زمينن ڏانهن پاڻي جي فراهمي بند ٿي وئي، ۽ اهي زرخيز زمينون آهستي آهستي رڻ جي ٻين حصن وانگر لوڻياٺي بنجر علائقي ۾ تبديل ٿي ويون. ان سبب ڪڇ جي رياست کي هر سال لڳ ڀڳ اٺ لک ڪوري (تقريباً £20,000) جو مالي نقصان پهچندو رهيو. ميان غلام شاهه لکپت ۾ پنج هزار سپاهي مقرر ڪري وري ڪڇ جو رڻ پار ڪري سنڌ موٽي آيو. 18 جنوري 1765ع تي هن ٽيون ڀيرو ڪڇ تي چڙهائي ڪئي، پر آخرڪار هڪ معاهدي تحت کيس ڪڇ ۾ پنهنجي قبضي هيٺ آيل سمورا علائقا گوڏجي حوالي ڪرڻا پيا. آڪٽوبر 1766ع ۾ هن آخري ڀيرو ايسٽ انڊيا ڪمپني جي مدد سان ڪڇ تي حملي جو منصوبو ٺاهيو. ان رٿا موجب ڪمپني کي ٻه توپچي مهيا ڪرڻا هئا، پر گهربل حمايت نه ملڻ سبب ڪمپني ان منصوبي کان هٿ کڻي وئي. اپريل 1768ع ۾ گوڏجي هيٺين سنڌ تي حملو ڪيو، پر ميان غلام شاهه جي فوجن کيس شڪست ڏئي پوئتي ڌڪي ڇڏيو. اهو آخري موقعو هو جڏهن ميان غلام شاهه ۽ گوڏجي جنگي ميدان ۾ هڪٻئي جي سامهون آيا. انهيءَ ئي عرصي دوران ميان غلام شاهه سنڌي راڻي سان شادي ڪري کيس حيدرآباد وٺي آيو. اپريل 1768ع ۾ گوڏجي هيٺين سنڌ تي حملو ڪيو، پر ميان غلام شاهه جي فوجن کيس شڪست ڏئي پوئتي ڌڪي ڇڏيو. اهو آخري موقعو هو جڏهن ميان غلام شاهه ۽ گوڏجي جنگي ميدان ۾ هڪٻئي جي سامهون آيا. انهيءَ ئي عرصي دوران ميان غلام شاهه سنڌي راڻي سان شادي ڪري کيس حيدرآباد وٺي آيو.

افغان درٻار جو اثر

افغان درٻار ڏانهن ميان غلام شاهه طرفان موڪليل سالياني خراج جي صحيح رقم معلوم نه آهي. انگريز ايسٽ انڊيا ڪمپني جي واپاري ڪوٺيءَ جي رڪارڊ موجب خراج هميشه باقاعدگي سان ادا نه ٿيندو هو، پر افغان حڪومت جي مطالبي تي رقم موڪلي ويندي هئي. افغان درٻار جي فرمائش موجب اوني ڪپڙو پڻ فراهم ڪيو ويندو هو، جنهن جي قيمت خراج ۾ شمار ڪئي ويندي هئي. ڪجهه روايتن موجب ميان غلام شاهه سالياني خراج کي گهٽائي يارهن لک رپين تائين آڻڻ ۾ ڪامياب ٿيو.

1768ع ۾ افغان ايلچين ميان غلام شاهه کان دهليءَ جي مهم لاءِ هڪ هزار فوجي ۽ خراج جي رقم جو اڌ حصو طلب ڪيو، جنهن تي هن ست لک رپيا ۽ هڪ هزار سپاهي مهيا ڪيا. ان هوندي به، انگريز واپاري ڪوٺيءَ جي دستاويزن مان ظاهر ٿئي ٿو ته ميان غلام شاهه مناسب موقعي جي تلاش ۾ رهندو هو ته جيئن افغان بالادستيءَ کان مڪمل آزادي حاصل ڪري سگهي. انهيءَ پسمنظر ۾ هن انگريز ايسٽ انڊيا ڪمپني کان ماهر توپچي پڻ گهريا، پر ڪمپني پنهنجي واپاري مفادن کي نظر ۾ رکندي اها درخواست رد ڪري ڇڏي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان جي خيال موجب ڪڇ تي سندس ممڪن فتح ۽ فوجي طاقت ۾ واڌ سان سنڌ افغان اثر کان آزاد ٿي سگهي ٿي ۽ علائقي ۾ انگريزن جي واپاري مفادن کي نقصان پهچي سگهي ٿو.

شخصيت

همعصر تاريخي ذريعن موجب، ميان غلام شاهه هڪ انتهائي منظم ۽ باصلاحيت فوجي اڳواڻ هو، جيڪو جنگي ميدان ۾ بهادريءَ سان گڏ نماز جي پابندي، صوفي فقيرن جي احترام ۽ عالمن، شاعرن ۽ جنگجو طبقن جي سرپرستي لاءِ مشهور هو، جنهن سبب سندس دور ۾ سنڌي ادب کي نمايان ترقي ملي. فوجي ڪاميابين کان پوءِ هن وڌيڪ خودمختيار ۽ افغان مخالف پاليسي اختيار ڪئي ۽ پنهنجي اميرن آڏو بار بار احمد شاهه دراني جي گاديءَ واري شهر قنڌار کي فتح ڪرڻ جي خواهش ظاهر ڪندو هو.

مير عظيم الدين ٺٽوي پنهنجي فتحنامي ۾ غلام شاهه کي بهادر، مردانگيءَ وارو، مسافر نواز، وڏي همت وارو ۽ انصاف پسند حڪمران قرار ڏنو آهي. سندس بيان موجب غلام شاهه تخت تي ويهڻ کان پوءِ پنهنجي قسمت ۽ صلاحيتن جي زور تي مضبوط حڪومت قائم ڪئي. ٺٽوي اهو پڻ لکي ٿو ته هو ظالم يا بي رحم نه هو، پر سندس وڏي کوٽ اها هئي ته هو رسمي تعليم يافته عالم نه هو، جيتوڻيڪ هو هر ڪم سوچ ويچار ۽ اعتدال سان ڪندو هو.

تاريخ سنڌ جي مصنف ٽوپڻ مل، جيڪو اکين ڏٺو بيان پيش ڪري ٿو، غلام شاهه کي جهانديده، آزمودگار، سخي، مهمان نواز ۽ بهادر حڪمران بيان ڪري ٿو. سندس بيان موجب غلام شاهه پنهنجي فوج ۽ گهوڙن جي سنڀال تي خاص ڌيان ڏيندو هو، بهادر ۽ قابل ماڻهن کي فوري طور پنهنجي خدمت ۾ رکندو هو، جڏهن ته واپارين ۽ مسافرن جي عزت افزائي ڪري کين هر ممڪن سهولت فراهم ڪندو هو. قيمتي جواهر، ڪپڙا ۽ اعليٰ نسل جا گهوڙا مناسب کان وڌيڪ قيمت تي خريد ڪرڻ سندس سخاوت جي علامت سمجهيا ويندا هئا، ۽ سندس دور ۾ مقامي آبادي توڙي ٻاهران ايندڙ واپاري ۽ مسافر پاڻ کي محفوظ ۽ مطمئن محسوس ڪندا هئا.

انتظام ۽ همعصر رايا

برطانوي مؤرخ هيگ ڪلهوڙن جي حڪومت کي بدانتظامي ۽ بيرحميءَ سان منسوب ڪيو آهي، پر ڪجهه سنڌي تاريخي ذريعن ۾ ان راءِ جي تائيد نٿي ملي. عبدالمجيد جوکيو پنهنجي تاريخ ڪلهوڙا و استقرار حڪومت ٽالپران ۾ لکي ٿو ته ميان غلام شاهه جي سخاوت، قدرشناسي ۽ فوجي قيادت سبب وڏي انگ ۾ ماڻهو سندس فوج ۾ شامل ٿيا. سندس دور ۾ ديرن جي بلوچن، سيتپور جي قاضي نور محمد، پوڇ ڪاڇي، ڄام راڻو، ڄام بجار جوکيو، ملڪ عزت خان نومڙيو ۽ ٻين ڪيترن ئي سرحدي زميندارن ڪلهوڙا حڪومت جي فرمانبرداري قبول ڪئي، جڏهن ته محمد صديق ويس ۽ محراب جتوئي جهڙن عام ماڻهن کي به نوازيو ويو. ساڳئي ماخذ موجب، ميان غلام شاهه سخاوت ۽ اعليٰ نسل جي گهوڙن سان شوق رکڻ لاءِ پڻ مشهور هو. هڪ موقعي تي هن افغانستان مان آيل هڪ سوداگر کان سٺ هزار رپين ۾ گهوڙو خريد ڪيو ۽ ان کان علاوه سوداگر کي انعام پڻ عطا ڪيو، جنهن کي سندس فياضي ۽ حڪمرانيءَ جي وقار سان جوڙيو ويو آهي.

عبدالمجيد جوکيو مير بهرام ۽ راجا ليکي بابت هڪ واقعو پڻ بيان ڪري ٿو، جنهن مان ميان غلام شاهه جي اميرن جي وفاداري ۽ تدبر کي پرکڻ واري انداز جي عڪاسي ٿئي ٿي. روايت موجب، ميان غلام شاهه ٻنهي اميرن بابت جدا جدا راءِ معلوم ڪئي. راجا ليکي مير بهرام جي مخالفت تي اتفاق ڪيو، جڏهن ته مير بهرام راجا ليکي جي وفاداريءَ جي واکاڻ ڪندي سندس عزت افزائيءَ جي سفارش ڪئي. ان تي ميان غلام شاهه مير بهرام جي نيڪ نيتي، سياسي بصيرت ۽ خيرخواهيءَ جي تعريف ڪئي ۽ کيس خلعت عطا ڪرڻ جو حڪم ڏنو، جڏهن ته مير بهرام درخواست ڪئي ته پهرين راجا ليکي کي خلعت ڏني وڃي.

هيگ جو بيان

هيگ ميان غلام شاهه جي متعلق لکيو آهي ته هو ڪلهوڙن ۾ سڀني کان وڌيڪ قابل، همت وارو ۽ چست هو؛ انهيءَ کان سواءِ خاندان ۽ قبيلي جي خود داري، عزم ۽ جنگي جوهر منجهس وڏي پيماني جا موجود هئا.... حيرت جي پختگيءَ ۽ ملڪي ڪاروبار جي صلاحيت جي اعتبار هو کان خاندان جو آخري نمائندو هو. ڪلهوڙن جي بدانتظاميءَ ۽ بيرحميءَ مان به کيس چڱو حصو مليو هو. هن جو مضبوط هٿ ساري ملڪ ۾ محسوس ٿيندو هو. هن جڏهن وفات ڪئي، تڏهن حاڪم جي قوت گهٽجي ويئي ۽ سنڌ جو علائقو نئين سر بدانتظاميءَ جي خوفناڪ طوفان ۾ غرق ٿي ويو.

شاديون

ميان غلام شاهه پنهنجي تخت نشيني کان ڪجهه وقت اڳ هڪ فارسي شريف زادي سان شادي ڪئي، جنهن مان کيس ٻه پٽ پيدا ٿيا: سرفراز خان (پيدائش: 1758ع) ۽ محمد خان (پيدائش: 1762ع). هوءَ درٻار ۾ اثر رسوخ رکندڙ خاتون هئي ۽ سندس سفارش تي، خاص طور اصفهان مان آيل ڪيترن ئي ايرانين کي ميان غلام شاهه جي دربار ۾ اهم عهدا ڏنا ويا.

1765ع ۾ ميان غلام شاهه پنهنجي ٻي شادي مائي بهو بيگم سان ڪئي، جيڪا عام طور مائي صاحبه دولت جي نالي سان مشهور هئي. هوءَ ڊيرا غازي خان جي سردار محمود خان گجر جي ڌيءَ ۽ الله ڏاد خان جي ڀيڻ هئي، جيڪو بعد ۾ سرفراز خان جي دورِ حڪومت ۾ سندس صلاحڪار بڻيو. مائي صاحبه دولت غريبن جي ڀلائي لاءِ مسجدون تعمير ڪرائڻ ۽ کوهه کوٽرائڻ سبب مشهور هئي.

1768ع ۾ ميان غلام شاهه پنهنجي ٽين شادي سنڌي راڻي سان ڪئي، جيڪا خاڪهر قبيلي جي سردار ويسوجي جي ڌيءَ ۽ ڪڇ رياست جي مهارائو گوڏجي ٻيون جي سؤٽ هئي. سنڌي راڻي پڻ پنهنجي وس آهر غريبن جي ڀلائي ۽ فلاحي ڪمن ۾ سرگرم رهندي هئي.

وفات

ميان غلام شاهه ڪلهوڙي جو مقبرو، مرمت کان پوءِ، حيدرآباد

ميان غلام شاهه ڪلهوڙي جي آخري آرامگاهه

جولاءِ 1772ع ۾ ميان غلام شاهه حيدرآباد جي پڪي قلعي جي ڏکڻ-اولهه طرف هڪ ننڍو مٽيءَ جو قلعو تعمير ڪرائڻ جي ارادي سان حاجي محمد مڪي جي پوئلڳن جي ڪيترين ئي قبرن کي، جيڪي هڪ دڙي تي واقع هيون، ڊهرائڻ جو حڪم ڏنو. ميان غلام شاهه جي وفات جي تاريخ بابت مختلف روايتون ملن ٿيون. مستند روايت موجب سندس وفات 3 جمادي الاول 1182هه مطابق 2 آگسٽ 1772ع تي ٿي، جڏهن ته ڪجهه مؤرخن تاريخ ۽ هفتي جي ڏينهن بابت اختلاف پڻ بيان ڪيو آهي. هيگ پهرين آگسٽ 1772ع کي وفات جي تاريخ ڄاڻائي آهي، جڏهن ته هڪ ٻي روايت موجب کيس جمادي الاول جي پهرين تاريخ تي فالج ۽ لقوي جو حملو ٿيو ۽ ٻئي ڏينهن وفات ڪري ويو. عبدالمجيد جوکيو لکي ٿو ته ميان غلام شاهه ڪڏهن ڪڏهن پنهنجي اميرن آڏو قنڌار فتح ڪرڻ جي خواهش جو اظهار ڪندو هو، پر اوچتو کيس فالج جو حملو ٿيو، جنهن سبب هو ڳالهائڻ کان به لاچار ٿي ويو. سندس پٽ ميان سرفراز ڪلهوڙو، امير، طبيب ۽ ٻيا ويجها ساڻس گڏ ٿيا، پر علاج باوجود سندس صحت بحال نه ٿي سگهي ۽ هو وفات ڪري ويو. ميان غلام شاهه کي حيدرآباد شهر جي اترئين حصي ۾ واقع پنهنجي مقبري ۾ دفن ڪيو ويو. سندس وفات جي ٻئي ڏينهن سندس پٽ سرفراز خان ڪلهوڙو خدا يار خان جي لقب سان تخت تي ويٺو. ايڊورڊ هيملٽن ايٽڪن پنهنجي ڪتاب سنڌ صوبي جي گزيٽيئر (1907ع) ۾ ميان غلام شاهه جي مقبري بابت لکي ٿو:

هي مقبرو، جيتوڻيڪ تمام گهڻو زبون حال ٿي چڪو هو، پر سڀني مقبرن مان وڌيڪ شاندار هو، ۽ لارڊ ڪرزن ان کي واحد اهڙو مقبرو قرار ڏنو، جيڪو سرڪاري خرچ تي مرمت ۽ حفاظت جو مستحق هو.

ورثو

ميان غلام شاهه ڪلهوڙو سنڌ جي تاريخ ۾ اهڙي حڪمران طور ياد ڪيو وڃي ٿو، جنهن سياسي انتشار جي دور ۾ رياست کي استحڪام، فوجي طاقت ۽ تعميري ترقي فراهم ڪئي. شاندار عمارتن، سنگ مرمر جي ڪاريگري ۽ شهري منصوبابنديءَ سان سندس دلچسپي سبب کيس اڪثر شاهه جهانِ سنڌ سڏيو وڃي ٿو. عوامي عقيدي موجب کيس مڇي پلي وارو پير پڻ چيو وڃي ٿو، ۽ ڪيترائي عقيدتمند سندس مقبري تي پڪل پلي مڇي نذر طور پيش ڪري دعائون گهرن ٿا، جنهن سان سندس تاريخي شخصيت ۽ لوڪ روحاني روايتون هڪٻئي سان ڳنڍيل نظر اچن ٿيون.

1768ع ۾ حيدرآباد کي محفوظ گاديءَ جو هنڌ بڻائڻ ۽ پڪو قلعو جهڙين تعميرن کي سندس اهم ڪارنامن مان شمار ڪيو وڃي ٿو، جيڪي ٻوڏن ۽ فوجي حملن کان تحفظ ۽ مؤثر انتظامي منصوبابنديءَ جي علامت سمجهيون وڃن ٿيون. مؤرخن موجب هن سنڌ کي ٻيهر متحد ڪيو، ان جون حدون وسيع ڪيون ۽ مرهٽن ۽ ڪڇ رياست جي فوجن خلاف ڪامياب دفاع ڪندي وڏين علائقائي طاقتن سان سفارتي لاڳاپا پڻ برقرار رکيا.

سنڌي محققن پڻ سندس گهڻ رخي خدمتن کي ساراهيو آهي. ڊاڪٽر غلام مصطفيٰ لاکو، جيڪو ڪلهوڙا دور جو ماهر هو، سندس باري ۾ لکي ٿو:

جنگ، مذهب، تعمير، زراعت ۽ پرامن حڪمراني—هو هڪ عادل حڪمران جو مڪمل نمونو هو.

سنڌ يونيورسٽي جي پروفيسر لال جسڪاڻي کيس هن ريت بيان ڪيو آهي:

سنگ مرمر ۽ عظيم الشان عمارتن سان سندس محبت سبب کيس شاهه جهانِ سنڌ سڏيو وڃي ٿو؛ هو شاندار تعميرن جو دور انديش منصوبه بند هو.

همعصر توڙي بعد وارا تاريخ نويس ميان غلام شاهه کي هڪ عظيم ۽ قابلِ تحسين حڪمران قرار ڏين ٿا، ۽ سندس شخصيت، انصاف ۽ مؤثر حڪمرانيءَ جي واکاڻ مختلف تاريخي ذريعن ۾ ملي ٿي.

سنڌ حڪومت، خاص طور پاڪستان پيپلز پارٽي جي حڪومتن دوران، سندس تاريخي ورثي جي تحفظ لاءِ سرڪاري قدم کنيا. 2015ع ۾ سنڌ جي ورثي جي تحفظ لاءِ قائم وقف فنڊ سندس مقبري جي مرمت لاءِ 29 ملين رپين جو منصوبو شروع ڪيو، جنهن جو مقصد لاپرواهي، ڀڃ ڊاهه ۽ غيرقانوني قبضي سبب ٿيل نقصان جي تلافي ڪرڻ هو. هن منصوبي تحت ڪاشيءَ جي ٽائلس، ڀتين جي نقش و نگار ۽ عمارت جي تعميراتي حصن جي بحالي ڪئي وئي، جيڪا لڳ ڀڳ 2017ع تائين مڪمل ڪرڻ جو هدف رکيو ويو. ثقافت، سياحت ۽ نوادرات کاتي جو نوادرات ونگ بعد ۾ به مقبري جي سنڀال جاري رکندي ان کي سنڌ جي اهم تاريخي ماڳن مان هڪ طور پيش ڪندو رهيو.

سندس ورسي (عرس) هر سال تقريباً 1 يا 2 آگسٽ تي، سندس 1772ع واري وفات جي ياد ۾، ملهائي ويندي آهي. انهن تقريبن ۾ ثقافتي پروگرام، علمي مذاڪرا ۽ مختلف قراردادون پيش ڪيون وينديون آهن. 2011ع ۾ سندس 239هين ورسيءَ جي موقعي تي حيدرآباد ۾ ٿيل تقريبن ۾ 2 آگسٽ کي سرڪاري طور "غلام شاهه ڪلهوڙو ڏينهن" قرار ڏيڻ جي تجويز پيش ڪئي وئي، جڏهن ته ثقافت واري وفاقي وزارت جي وزير سسئي پليجو ڪلهوڙا ورثي جي تحفظ لاءِ وڌيڪ منصوبن جي حمايت ڪئي. انهن تقريبن ۾ علمي خراجِ تحسين سان گڏ تاريخي ماڳن تي وڌندڙ شهري دٻاءَ بابت ڳڻتيءَ جو اظهار پڻ ڪيو ويندو آهي.

ميان غلام شاهه ڪلهوڙي جو ورثو اڄ به سنڌ ۾ هڪ قابل رياست ساز، تعميراتي سرپرست ۽ ثقافتي حامي جي حيثيت سان زنده آهي. فن تعمير، دفاع، حڪمراني ۽ شهري منصوبابنديءَ جي شعبن ۾ سندس خدمتون اڃا تائين سنڌ واسين لاءِ فخر جو سبب آهن، جڏهن ته حيدرآباد ۾ واقع سندس مرمت ٿيل مقبرو تاريخي يادگيري ۽ ثقافتي ورثي جي هڪ اهم علامت طور موجود آهي.

پڻ ڏسو

• پاڻيپت جي ٽين جنگ
• شاهه عبداللطيف ڀٽائي جي مزار
• ملير جي جنگ