مواد ڏانھن هلو

بنگلاديش

ڳنڍڻن کي سنواريو
کليل ڄاڻ چيڪلي، وڪيپيڊيا مان


عوامي جمهوريه بنگلاديش

গণপ্রজাতন্ত্রী বাংলাদেশ (Bengali)
Gôṇôprôjātôntrī Bāṅlādēś
Flag of بنگلاديش
{{{coat_alt}}}
جھنڊو نشان
ترانو: আমার সোনার বাংলা (بنگالي)
[[[امار شونار بنگلا]]] Error: {{Transliteration}}: transliteration text not Latin script (pos 3: ا) (help)
"منهنجو سونهري بنگال"
حڪومتي مهر
  • بنگلاديش حڪومت جي مهر
گادي جو هنڌڍاڪا
23°45′50″N 90°23′20″E / 23.76389°N 90.38889°E / 23.76389; 90.38889
سڀ کان وڏو شهرcapital
سرڪاري ٻولي
۽ قومي ٻولي		بنگالي[1][2]
ٻي عام ٻوليانگريزي[3][4]
نسلي گروھ (2022)99% بنگالي
مذهب (2022)
مقامي آباديبنگلاديشي
حڪومتوحداني پارلياماني جمهوريه
• صدر
محمد شهاب الدين
طارق رحمان
حفيظ الدين احمد
زبير رحمان چوڌري
مقننه جاتيا سنگساد
آزادي پاڪستان کان
15 آگسٽ 1947ع
29 فيبروري 1956ع
26 مارچ 1971ع
10 اپريل 1971ع
16 ڊسمبر 1971ع
16 ڊسمبر 1972ع
پکيڙ
• جملي
148,460[5] چورس ڪلوميٽر (57,320 چورس ميل) (93هون)
• پاڻي (%)
6.4
• زميني پکيڙ
130,170 km2[6]
• آبي پکيڙ
18,290 km2[6]
آبادي
• 2026 اندازو
175,423,000[7] (8هون)
• 2022 مردم شماري
169,828,911[8][9] (8هون)
•  گھاٽائي
1,165/km2 (3,017.3/sq mi) (13هون)
جِي ڊي پي (مساوي قوت خريد )2026 لڳ ڀڳ
• ڪل
Increase $1.922 ٽرلين[10] (25هون)
• في سيڪڙو
Increase $10,955[10] (127هون)
جِي. ڊي. پي  (رڳو نالي ۾ )2026 لڳ ڀڳ
• ڪل
Increase $510.705 بلين[10] (36هون)
• في سيڪڙو
Increase $2,911[10] (142هون)
جِينِي (2022)Positive decrease 30.9[11]
وچولو
ايڇ ڊي آء (2023)Increase 0.685[12]
وچولو · 130th
ڪرنسيٽڪا (৳) (BDT)
معياري وقتبي ايس ٽي (متناسق عالمي وقت+6)
تاریخ جو نمونوdd/mm/yyyy
ڊائلنگ ڪوڊ+880
انٽرنيٽ ڊومين

بنگلاديش،[lower-alpha 1] سرڪاري طور عوامي جمهوريه بنگلاديش،[lower-alpha 2] ڏکڻ ايشيا جو هڪ ملڪ آهي. اهو دنيا جو اٺون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ملڪ آهي ۽ سڀ کان وڌيڪ گنجان آباد ملڪن مان هڪ آهي، جتي لڳ ڀڳ 176 ملين آبادي 148,461 چورس ڪلوميٽر (57,321 چورس ميل) ايراضيءَ ۾ رهي ٿي.[7] بنگلاديش جون زميني سرحدون اتر، اولهه ۽ اوڀر ۾ ڀارت سان ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ ميانمار سان ملن ٿيون. ان جي ڏکڻ ۾ بنگال جي نار سان سامونڊي ڪنارو آهي. اهو ڀوٽان ۽ نيپال کان سليگڙي لنگهه وسيلي الڳ آهي، ۽ اتر طرف چين کان ڀارتي رياست سڪم وسيلي جدا آهي. ڍاڪا، ملڪ جو گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر، ملڪ جو سياسي، مالي ۽ ثقافتي مرڪز آهي.[13] چٽاگانگ ملڪ جو ٻيو وڏو شهر ۽ ملڪ جو سڀ کان مصروف بندرگاهه آهي.

هاڻوڪي بنگلاديش جو علائقو قديم تاريخ ۾ ڪيترين هندو ۽ ٻڌ گهراڻن جو مضبوط مرڪز رهيو. 1204ع ۾ مسلمانن جي فتح کان پوءِ، هن علائقي ۾ سلطنتي ۽ مغل حڪمراني قائم ٿي. مغل سلطنت جي سڀ کان وڏي صوبي طور بنگال دنيا جي سڀ کان خوشحال ۽ واپاري طور سرگرم علائقن مان هڪ بڻجي اڀريو، جيڪو پنهنجي ترقي يافته ڪپڙي جي صنعت ۽ زرعي پيداوار لاءِ مشهور هو. 1757ع ۾ پلاسي جي جنگ ايندڙ ٻن صدين لاءِ برطانوي نوآبادياتي حڪمراني جي شروعات ثابت ٿي. هن دور ۾ سرمائي جي وڏي پيماني تي ٻاهر منتقلي ٿي، جنهن کي برطانيا ۾ صنعتي انقلاب جي مالي مدد لاءِ استعمال ڪيو ويو، جڏهن ته بنگال موتمار ڏڪارن جي دورن سبب تباهه ٿيو. 1947ع ۾ هندستان جي ورهاڱي کان پوءِ، اوڀر بنگال نئين ٺهيل پاڪستان جي ڊومينين جو اوڀر ۽ سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو حصو بڻيو، جنهن کي پوءِ اوڀر پاڪستان جو نالو ڏنو ويو.

اولهه پاڪستان ۾ قائم حڪومت طرفان ٻن ڏهاڪن کان وڌيڪ سياسي دٻاءُ ۽ نظامي نسل پرستي کان پوءِ، اوڀر پاڪستان ۾ 1971ع جي عدم تعاون تحريڪ سان شهري بيچيني پيدا ٿي، جيڪا حڪومت جي پرتشدد فوجي ڪارروائي کان پوءِ بنگلاديش آزادي جنگ جو سبب بڻي. مڪتي باهني، ڀارتي فوجن جي مدد ۽ سهڪار سان، هڪ ڪامياب هٿياربند انقلاب وڙهيو؛ ۽ پاڪستان طرفان ڪيل بنگلاديش نسل ڪشي جي باوجود، بنگلاديش 16 ڊسمبر 1971ع تي هڪ خودمختيار قوم بڻجي ويو. آزاديءَ کان پوءِ شيخ مجيب الرحمان ملڪ جي اڳواڻي ڪئي، جيستائين 1975ع ۾ سندس قتل ٿيو. پوءِ صدارت ضياءُ الرحمان ڏانهن منتقل ٿي، جنهن کي پاڻ به 1981ع ۾ قتل ڪيو ويو. 1980ع واري ڏهاڪي تي حسين محمد ارشاد جي آمريت غالب رهي، جنهن کي 1990ع ۾ عوامي بغاوت ذريعي هٽايو ويو. 1991ع ۾ جمهوريت جي بحاليءَ کان پوءِ، بيگمن جي جنگ يعني خالده ضياءُ ۽ شيخ حسينا جي رقابت ايندڙ 34 سالن تائين ملڪ جي سياست کي شڪل ڏني. حسينا کي 5 آگسٽ 2024ع تي عوامي بغاوت ۾ هٽايو ويو.[14][15]

بنگلاديش ويسٽ منسٽر نظام تي ٻڌل هڪ وحداني پارلياماني جمهوريه آهي. اهو وچولي طاقت آهي ۽ ڏکڻ ايشيا جي ٻئي نمبر وڏي معيشت رکي ٿو. بنگلاديش دنيا جي چوٿين نمبر وڏي مسلمان آبادي جو گهر آهي. اهو ڏکڻ ايشيا جي ٽئين نمبر وڏي فوج رکي ٿو ۽ گڏيل قومن جي امن قائم رکڻ وارين ڪارروائين ۾ سڀ کان وڏو حصو ڏيندڙ ملڪ آهي. بنگلاديش اٺ ڊويزنن، 64 ضلعن، 500 سب ضلعن ۽ 4,599 يونين ڪائونسلن تي مشتمل آهي، ۽ دنيا جي سڀ کان وڏي مينگروو ٻيلي جو گهر آهي. ان وٽ دنيا جي سڀ کان وڏي پناهگير آبادي مان هڪ آهي ۽ اهو اڃا تائين مقامي سطح تي پکڙيل ڪرپشن، انساني حقن جي ڀڃڪڙين، مذهبي تشدد، سياسي عدم استحڪام ۽ موسمي تبديلي جي منفي اثرن جهڙن چئلينجن کي منهن ڏئي رهيو آهي. بنگلاديش سارڪ ۽ ڪيترين ٻين بين الاقوامي تنظيمن جو ميمبر ملڪ آهي.

نالي جي بڻ بنياد

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو بنگال جا نالا

بنگلاديش ("بنگالي ملڪ") جي نالي جي بڻ بنياد کي ويهين صديءَ جي شروعات تائين ڳولي سگهجي ٿو، جڏهن بنگالي محب وطن گيتن، جهڙوڪ رابندرناٿ ٽئگور جي آجي بنگلاديشير هردوئي ۽ قاضي نذرالاسلام جي نمو نمو نمو بنگلاديش مومو ۾، ترتيبوار 1905ع ۽ 1932ع ۾، هي اصطلاح استعمال ٿيو.[16] 1950ع واري ڏهاڪي کان، بنگالي قومپرستن اوڀر پاڪستان ۾ سياسي جلسن ۾ هي اصطلاح استعمال ڪرڻ شروع ڪيو.

بنگلا اصطلاح بنگال علائقي ۽ بنگالي ٻولي ٻنهي لاءِ استعمال ٿي سگهي ٿو. بنگلا اصطلاح جي اصل واضح ناهي؛ مختلف نظرين موجب ان جو تعلق ڪانسي جي دور جي ڪنهن پروٽو-ڊراوڙي قبيلي،[17] ۽ لوهه جي دور جي ونگا سلطنت سان جوڙيو ويندو آهي.[18] هن اصطلاح جو سڀ کان پراڻو ڄاتل استعمال 805ع واري نيسري پليٽ ۾ ملي ٿو. ونگلا ديسا اصطلاح يارهين صديءَ جي ڏکڻ هندستاني رڪارڊن ۾ ملي ٿو.[19][20] چوڏهين صديءَ ۾ بنگال سلطنت دوران هن اصطلاح کي سرڪاري حيثيت ملي.[21][22] شمس الدين الياس شاهه 1342ع ۾ پاڻ کي "بنگلا جو پهريون شاهه" قرار ڏنو.[21] اسلامي دور ۾ بنگال لفظ هن علائقي لاءِ سڀ کان عام نالو بڻجي ويو.[23] سورهين صديءَ جي تاريخدان ابوالفضل بن مبارڪ پنهنجي آئين اڪبري ۾ لکي ٿو ته پڇاڙي "ال" جو اضافو ان حقيقت مان ٿيو ته هن زمين جا قديم راجا ٽڪرين جي هيٺاهين وارن هيٺاهن علائقن ۾ مٽيءَ جا دڙا ٺاهيندا هئا، جن کي "ال" چيو ويندو هو.[24] اهو ذڪر غلام حسين سليم جي رياض السلاطين ۾ پڻ ملي ٿو.[25]

هند-آريائي پڇاڙي ديش سنسڪرت لفظ deśha مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ "زمين" يا "ملڪ" آهي. تنهنڪري بنگلاديش نالي جي معنيٰ "بنگال جي زمين" يا "بنگال جو ملڪ" آهي.[20]

تاريخ

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو بنگلاديش جي تاريخ

ابتدائي تاريخ

[سنواريو]
ٽين صدي ق.م. جو مهاستان برهمي ڪتبو، جيڪو 1931ع ۾ مهاستان ڳڙهه، بوگرا ضلعو مان دريافت ٿيو

هن علائقي تي پکڙجندڙ پهرين وڏي مقامي سلطنت موريا سلطنت (ت. 320–185 ق.م.) هئي. ان جي زوال کان پوءِ ساماتاتا نالي بادشاھت اڀري، جيڪا گپت سلطنت (تقريباً 319–540ع) جي باجگذار رياست هئي. هرشا (606–647ع) ساماتاتا کي پنهنجي نسبتاً ڍري انتظامي سياسي ڍانچي ۾ شامل ڪيو. ٻڌ ڌرم واري پالا سلطنت 750ع کان 1150ع تائين هن علائقي تي حڪومت ڪئي. بعد ۾ ان کي هندو سينا خاندان ختم ڪيو، جنهن 1204ع تائين حڪومت ڪئي، جڏهن غوري خاندان جي محمد بختيار خلجي جي اڳواڻيءَ ۾ ٿيندڙ مسلمان فتحن هن علائقي تي قبضو ڪيو.[26]

وچئين دور

[سنواريو]
اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو بينگال سلطنت ۽ بنگال صوبو
ارڙهين صديءَ ۾ ڍاڪا جي هڪ عورت نفيس بنگالي ململ جو لباس پهريل
بنگال سلطنت جي دور جي مسجدن جي تعمير. مٿان کاٻي کان گھڙيال وار ترتيب سان: ڪسومبا مسجد جا محراب، گوالدي مسجد، باگها مسجد ۽ ڇوٽو سونا مسجد جا نوڪدار محراب ۽ بنگالي ڇت.
حسين شاهي خاندان جي دور ۾ بنگال

ان کان پوءِ بنگال دهلي سلطنت (1206–1526ع) جو حصو بڻيو.[27] 1341ع ۾ فخرالدين مبارڪ شاهه آزاد بنگال سلطنت قائم ڪئي.[27] آزاد بنگال سلطنت تي لڳاتار ٻن خاندانن، حسين شاهي خاندان ۽ الياس شاهي خاندان حڪومت ڪئي، جڏهن ته گنيشا خاندان جو مختصر دور پڻ رهيو. جاگرافيائي توسيع ۽ معاشي خوشحاليءَ جي زماني ۾ يورپي ۽ چيني سياحن ان کي "واپار لاءِ دنيا جو سڀ کان مالدار ملڪ" قرار ڏنو.[28]:10

1576ع ۾ مغل سلطنت بنگال تي قبضو ڪيو.[27][29] اٺارهين صديءَ تائين بنگال صوبو مغل سلطنت جو سڀ کان مالدار صوبو بڻجي ويو ۽ ان کي "ملڪن جي جنت" ۽ "هندستان جو اناج گهر" سڏيو ويو.[27] هتي جي رهواسين جو معيارِ زندگي دنيا جي بهترين معيارن مان هڪ هو، ڇاڪاڻ⁠تہ هي علائقو ڪپهه جي ڪپڙي (خاص طور ململ)، ريشم ۽ ٻيڙيون ٺاهڻ جو وڏو عالمي برآمد ڪندڙ ۽ پيدا ڪندڙ هو.[30]:174

1700ع جي شروعات ۾ مغل سلطنت جي زوال کان پوءِ هي علائقو بنگال جي نوابن جي ماتحت هڪ نيم خودمختيار رياست بڻجي ويو، جنهن جو بنياد مرشد قلي خان 1717ع ۾ رکيو.

برطانوي نوآبادياتي دور

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو بنگال پريزيڊنسي
برطانوي هندستان ۾ بنگال پريزيڊنسي (سائي رنگ) ۽ ان جا تابع علائقا (سرمائي رنگ)

23 جون 1757ع تي سراج الدوله جي اڳواڻيءَ واري رياست کي ايسٽ انڊيا ڪمپني پلاسي جي جنگ ۾ شڪست ڏني. اها جنگ بنگال ۽ سڄي هندستاني برصغير تي برطانوي راڄ قائم ڪرڻ ۾ اهم ثابت ٿي.[31]

بنگال برطانيا جي صنعتي انقلاب ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، پر ان جي قيمت وڏي پئماني تي سرمائي جي نيڪالي، صنعتڪشي جي زوال ۽ بنگالي ڪپڙي جي صنعت جي تباهيءَ جي صورت ۾ ادا ڪئي وئي.[32][30]:7–10

1770ع جي هولناڪ عظيم بنگال ڏڪار ۾ اندازاً هڪ ڪروڙ تائين ماڻهو فوت ٿيا،[33][34][35] جيڪو بنگال پريزيڊنسي جي ڪل آباديءَ جي لڳ ڀڳ ٽئين حصي جي برابر هو.[36]:47

پاڪستان جو حصو

[سنواريو]
اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو ڊومينين آف پاڪستان, اوڀر بنگال ۽ اوڀر پاڪستان

لڳ ڀڳ ٻن صدين جي سڌي برطانوي حڪمراني کان پوءِ، جديد بنگلاديش جون سرحدون هندستان جي ورهاڱي دوران 15 آگسٽ 1947ع تي ريڊڪلف لائين تحت بنگال جي ورهاڱي سان مقرر ٿيون.[37] ان وقت هي علائقو اوڀر بنگال جي نالي سان نئين ٺهيل پاڪستان جي ڊومينين جو اوڀر ۽ سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو حصو بڻيو، جڏهن ته ٻيو حصو اولهه پاڪستان هو.[38]

اوڀر ۽ اولهه پاڪستان جي وچ ۾ هڪ هزار ميلن کان وڌيڪ جاگرافيائي فاصلو هو، جيڪو بعد ۾ شديد معاشي اڻبرابريءَ جو بنيادي سبب بڻيو.[39]

خواجه ناظم الدين اوڀر بنگال جو پهريون وزيراعليٰ ٿيو ۽ فريڊرڪ چالمرز بورن ان جو گورنر مقرر ٿيو. 1949ع ۾ آل پاڪستان عوامي مسلم ليگ قائم ٿي. 1950ع ۾ اوڀر بنگال قانون ساز اسيمبلي زمينداري نظام ۽ مستقل بندوبست کي ختم ڪندي زرعي سڌارا نافذ ڪيا.[40] 1953ع ۾ عوامي مسلم ليگ جو نالو تبديل ڪري وڌيڪ "سيڪيولر" عوامي ليگ رکيو ويو.[41]

سانچو:مکيه

ثقافتي، لساني، سياسي ۽ معاشي امتياز، 1952ع جي بنگالي ٻولي تحريڪ، 1966ع جي ڇهن نڪتن واري تحريڪ، 1970ع جي چونڊن ۾ عوامي ليگ جي شاندار ڪاميابي ۽ پوءِ آپريشن سرچ لائيٽ جي فوجي ڪارروائيءَ، بنگلاديش جي آزاديءَ جي جدوجهد کي جنم ڏنو.

25 مارچ 1971ع تي پاڪستاني حڪومت طرفان فوجي آپريشن شروع ڪيو ويو.[42] 26 مارچ 1971ع تي پاڪستاني فوج پاران شيخ مجيب الرحمان جي گرفتاري کان پوءِ، آزادي پسند اڳواڻ ميجر ضياءُ الرحمان مجيب جي طرفان بنگلاديش جي آزاديءَ جو اعلان نشر ڪيو.[43] ان کان پوءِ نَو مهينن تي مشتمل خوني بنگلاديش جي آزاديءَ جي جنگ شروع ٿي، جنهن دوران نسلي بنگالين جي خلاف بنگلاديش نسل ڪشي به ٿي.[44] آخرڪار 16 ڊسمبر 1971ع تي پاڪستاني هٿيار ڦٽا ڪرڻ کان پوءِ بنگلاديش هڪ خودمختيار ۽ آزاد رياست طور وجود ۾ آيو.

آزاد بنگلاديش

[سنواريو]

بنگلاديش جو آئين 4 نومبر 1972ع تي نافذ ڪيو ويو.[45] آزاديءَ کان پوءِ، مجيب جي اڳواڻيءَ واري حڪومت وڏي پيماني تي ڪرپشن ۽ بدانتظامي ۾ ملوث ٿي، جنهن سبب سڄي ملڪ ۾ لاقانونيت ۽ معاشي تباهي پيدا ٿي. هڪ پارٽي سوشلزم قائم ڪرڻ جون ڪوششون ۽ 1974ع جو وڏو ڏڪار مجيب جي مقبوليت ۾ نمايان گهٽتائي کان پوءِ 1975ع ۾ سندس قتل جو سبب بڻيا.[46][47]:131 ان کان پوءِ صدارت ضياءُ الرحمان ڏانهن منتقل ٿي، جنهن عوامي نظم بحال ڪيو، زراعت کي صنعتي بنيادن تي آندو، بنگلاديش نيشنلسٽ پارٽي قائم ڪئي ۽ ڏکڻ ايشيائي علائقائي تعاون تنظيم جي قيام جي شروعات ڪئي.[48] ضياءُ الرحمان 1 سيپٽمبر 1978ع تي بنگلاديش نيشنلسٽ پارٽي جو بنياد وڌو.[49] 1981ع ۾ رحمان جي قتل کان پوءِ ايندڙ ڏهاڪو حسين محمد ارشاد جي ماتحت فوجي آمريت جو دور رهيو، جنهن ۾ بنيادي ڍانچي جي ترقي، اختيارن جي منتقلي جون سڌارا، قومي ملڪيت ۾ آيل صنعتن جي نجڪاري ۽ 1988ع ۾ اسلام کي رياستي مذهب قرار ڏيڻ شامل هئا.[50][51][52][53]

بحالي کان پوءِ پارلياماني جمهوريت 1991ع ۾ واپس آئي، ۽ اقتدار بي اين پي جي خالده ضياءُ ۽ عوامي ليگ جي شيخ حسينا جي وچ ۾ مٽاسٽا ٿيندو رهيو. هن دور کي بيگمن جي جنگ سڏيو ويو، جنهن 2024ع تائين 34 سالن لاءِ بنگلاديش جي سياست ۽ تاريخ کي شڪل ڏني.[54][47]:130 2008ع جي عام چونڊن کان پوءِ عوامي ليگ ٻيهر اقتدار ۾ آئي.[55] شيخ حسينا جي اڳواڻيءَ هيٺ ملڪ معاشي ترقي ڏٺي، پر ساڳئي وقت جمهوري پٺتي هٽڻ، وڌندڙ آمريت پسندي، وڏي پيماني تي ڪرپشن ۽ وسيع انساني حقن جون ڀڃڪڙيون پڻ ڏٺيون.[56] مختلف رپورٽن موجب حسينا ۽ عوامي ليگ حڪومت، ڀارت سان سهڪار جي مدد سان، 2009ع بنگلاديش رائفلز بغاوت منظم ڪئي ته جيئن اهڙن قابل فوجي آفيسرن کي ماريو وڃي، جن کي حسينا پنهنجي اقتدار لاءِ خطرو سمجهندي هئي؛ ان سان بنگلاديش فوج غير مستحڪم ٿي ۽ عملي طور هڪ پارٽي حڪمراني مضبوط ٿي.[57][58] حسينا 2014ع، 2018ع ۽ 2024ع جي عام چونڊن ۾ لڳاتار ٻيو، ٽيون ۽ چوٿون مدو کٽيو؛ اهي سڀئي چونڊون جعلي هيون ۽ نه آزاد نه منصفاڻي.[59][60][61] آمرانه حڪومت خلاف جولاءِ بغاوت کان پوءِ، حسينا کي استعيفا ڏيڻ ۽ ڀارت ڀڄڻ تي مجبور ڪيو ويو، جيڪو 5 آگسٽ 2024ع تي ٿيو.[62] آگسٽ 2024ع ۾ هڪ عبوري حڪومت قائم ٿي، جنهن ۾ نوبل انعام يافته محمد يونس کي چيف ايڊوائيزر بڻايو ويو.[63] 2026ع جي عام چونڊن کان پوءِ بنگلاديش نيشنلسٽ پارٽي (بي اين پي) ٻيهر اقتدار ۾ آئي ۽ چيئرمين طارق رحمان 17 فيبروري 2026ع تي بنگلاديش جي وزيراعظم طور حلف کنيو. بنگلاديش جماعت اسلامي مکيه مخالف ڌر بڻجي وئي.[64]

1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات کان، آزاد منڊي جي پاليسين ۽ معاشي آزادڪاري جي قدمن سبب، بنگلاديش اهم معاشي واڌ حاصل ڪئي آهي. اهو دنيا جي تيز ترين وڌندڙ معيشتن مان هڪ طور اڀريو، جنهن جي پٺيان ان جي وڏي ڪپڙي جي صنعت آهي، جيڪا دنيا ۾ ٻئي نمبر تي وڏي آهي.[65] اهو ڏکڻ ايشيا جي ٻئي نمبر وڏي معيشت طور اڀريو آهي، ۽ 2018ع کان پاڙيسري ڀارت جي نامياري في ماڻهو جي ڊي پي کان اڳتي نڪري ويو آهي.[66][67] بنگلاديش پنهنجي غربت جي شرح گهٽائڻ ۾ نمايان ڪاميابيون حاصل ڪيون آهن، جيڪا 1971ع ۾ 80 سيڪڙو هئي،[68] 1991ع ۾ 44.2 سيڪڙو ٿي،[69] ۽ 2022ع ۾ 18.7 سيڪڙو تائين گهٽجي وئي.[70] 21هين صديءَ دوران ان جي انساني ترقياتي اشاري جي واڌ رڳو چين کان گهٽ رهي.[71] سبز منتقلي جي حصي طور، بنگلاديش جو صنعتي شعبو سبز ڪارخانا ٺاهڻ ۾ اڳواڻ طور اڀريو آهي، ۽ ملڪ وٽ دنيا ۾ تصديق ٿيل سبز ڪارخانن جو سڀ کان وڏو تعداد آهي.[72] ان 2017ع کان روهنگيا نسل ڪشي کان ڀڄندڙ هڪ ملين کان وڌيڪ روهنگيا پناهگيرن کي به پناهه ڏني آهي، جنهن ان جي وسيلن تي دٻاءُ وڌو ۽ ان جي انساني همدردي واري عزم کي نمايان ڪيو.[73]

جاگرافي

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو بنگلاديش جي جاگرافي
بنگلاديش جو طبعي نقشو

بنگلاديش بنگال جي نار تي ڏکڻ ايشيا ۾ واقع آهي. اهو لڳ ڀڳ مڪمل طور پاڙيسري ڀارت سان گهيريل آهي، ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ ميانمار سان ان جي هڪ ننڍڙي سرحد آهي، جيتوڻيڪ اهو نيپال، ڀوٽان ۽ چين جي تمام ويجهو واقع آهي. ملڪ کي ٽن علائقن ۾ ورهايو ويندو آهي. ملڪ جو گهڻو حصو زرخيز گنگا ڊيلٽا تي مشتمل آهي، جيڪو دنيا جو سڀ کان وڏو دريائي ڊيلٽا آهي.[74] ملڪ جا اتر اولهه ۽ وچ وارا حصا مدهوپور ۽ بارند پليٽون سان ٺهيل آهن. اتر اوڀر ۽ ڏکڻ اوڀر وارا علائقا سدا بهار جبلن جي سلسلن جو گهر آهن.

گنگا ڊيلٽا گنگا، جنهن جو مقامي نالو پدما يا پوددا آهي، برهمپتر، جنهن کي جمنا يا جومونا به چيو وڃي ٿو، ۽ ميگھنا درياهن ۽ انهن جي معاون درياهن جي ميلاپ سان ٺهندو آهي. گنگا، جمنا سان ملي ٿي، جيڪا برهمپتر جو مکيه وهڪرو آهي، ۽ پوءِ ميگھنا سان ملي آخرڪار بنگال جي نار ۾ ڇوڙ ڪري ٿي. بنگلاديش کي "دريائن جي ڌرتي" چيو ويندو آهي،[75] ڇاڪاڻ⁠تہ هتي 57 کان وڌيڪ سرحد پار درياهه آهن، جيڪي ڪنهن به قومي رياست لاءِ سڀ کان وڌيڪ آهن. پاڻيءَ جا معاملا سياسي طور پيچيده آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ بنگلاديش ڀارت کان هيٺاهين وهڪري ۾ واقع آهي.[76]

بنگلاديش گهڻو ڪري زرخيز ۽ هموار ميداني زمين تي مشتمل آهي. ان جو گهڻو حصو سمنڊ جي سطح کان 12 m (39 ft) کان گهٽ اوچائي تي آهي، ۽ اندازو آهي ته جيڪڏهن سمنڊ جي سطح 1 m (3.3 ft) وڌي وڃي ته ملڪ جي لڳ ڀڳ 10 سيڪڙو زمين ٻڏي ويندي.[77] ملڪ جو 12 سيڪڙو حصو جابلو نظامن سان ڍڪيل آهي. ملڪ جون هاور آبي زمينون عالمي ماحولياتي سائنس لاءِ اهميت رکن ٿيون. بنگلاديش جو سڀ کان اوچو هنڌ سڪا هافونگ آهي، جيڪو ميانمار جي سرحد ڀرسان واقع آهي، ۽ ان جي اوچائي 1,064 m (3,491 ft) آهي.[78] اڳ ۾ ڪيوڪراڊونگ يا تازنگ ڊونگ کي سڀ کان اوچو هنڌ سمجهيو ويندو هو.

بنگلاديش ۾ ٻيلن جو ڍڪ ڪل زميني ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 14 سيڪڙو آهي، جيڪو 2020ع ۾ 1,883,400 هيڪٽرن (ha) ٻيلن جي برابر هو، جڏهن ته 1990ع ۾ اهو 1,920,330 هيڪٽر (ha) هو. 2020ع ۾ قدرتي طور ٻيهر وڌندڙ ٻيلن 1,725,330 هيڪٽرن (ha) کي ڍڪيو، جڏهن ته پوکيل ٻيلن 158,070 هيڪٽرن (ha) کي ڍڪيو. قدرتي طور ٻيهر وڌندڙ ٻيلن مان 0 سيڪڙو کي ابتدائي ٻيلو قرار ڏنو ويو، يعني اهڙو ٻيلو جيڪو مقامي وڻن جي قسمن تي مشتمل هجي ۽ جتي انساني سرگرميءَ جا واضح نشان نه هجن، ۽ لڳ ڀڳ 33 سيڪڙو ٻيلن وارو علائقو محفوظ علائقن اندر مليو. 2015ع لاءِ، ٻيلن جي 100 سيڪڙو ايراضي عوامي ملڪيت هيٺ ڄاڻائي وئي.[79][80]

آبهوا

[سنواريو]


خلا مان ورتل تصوير، جنهن ۾ بنگلاديش مٿان آلودگي ڏيکاريل آهي

سرطان جو مدار بنگلاديش مان گذري ٿو، تنهنڪري بنگلاديش جي آبهوا گرم خطي واري آهي؛ آڪٽوبر کان مارچ تائين هلڪو سيارو ۽ مارچ کان جون تائين گرم ۽ گهم وارو اونهارو هوندو آهي. ملڪ ۾ ڪڏهن به هوائي گرمي پد 0 °C (32 °F) کان هيٺ رڪارڊ نه ٿيو آهي؛ سڀ کان گهٽ رڪارڊ ٿيل گرمي پد 1.1 °C (34.0 °F) هو، جيڪو اتر اولهه واري شهر ديناجپور ۾ 3 فيبروري 1905ع تي رڪارڊ ٿيو.[81] گرم ۽ گهم واري چوماسي موسم جون کان آڪٽوبر تائين جاري رهي ٿي ۽ ملڪ جي اڪثر برسات جو سبب بڻجي ٿي. قدرتي آفتون، جهڙوڪ ٻوڏون، اڀرندي طوفان، ٽورنيڊو ۽ مدي لهرون لڳ ڀڳ هر سال اچن ٿيون،[82] جن سان گڏ ٻيلن جي ڪٽائي، مٽيءَ جي زوال ۽ خرابي ۽ ڪٽاءُ جا اثر پڻ شامل ٿين ٿا. 1970ع ۽ 1991ع وارا طوفان خاص طور تباهه ڪندڙ هئا؛ پوئين طوفان ۾ لڳ ڀڳ 140,000 ماڻهو مارجي ويا.[83]

سيپٽمبر 1998ع ۾ بنگلاديش جديد تاريخ جي سڀ کان شديد ٻوڏ کي ڏٺو، جنهن کان پوءِ ملڪ جا ٻه ٽهائي حصا پاڻيءَ هيٺ اچي ويا، ۽ 1,000 ماڻهو فوت ٿيا.[84] آفتن جي خطري ۾ گهٽتائي لاءِ مختلف بين الاقوامي ۽ قومي قدمن جي نتيجي ۾، ٻوڏن ۽ طوفانن سبب انساني جاني نقصان ۽ معاشي نقصان سالن سان گهٽيا آهن.[85] 2007ع ڏکڻ ايشيائي ٻوڏون ملڪ جي ڪيترن علائقن کي تباهه ڪري ويون، پنج ملين ماڻهن کي بي گهر ڪيو ۽ لڳ ڀڳ 500 ماڻهو مارجي ويا.[86]

1991ع بنگلاديش طوفان کان پوءِ ٻوڏ، جنهن ۾ لڳ ڀڳ 140,000 ماڻهو مارجي ويا

موسمي تبديلي

[سنواريو]

بنگلاديش کي انهن ملڪن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو، جيڪي موسمي تبديليءَ لاءِ سڀ کان وڌيڪ نازڪ آهن.[87][88] هڪ صديءَ دوران 508 طوفانن بنگال جي نار واري علائقي کي متاثر ڪيو آهي، جن مان 17 سيڪڙو بابت خيال ڪيو وڃي ٿو ته اهي بنگلاديش جي زمين تي پهتا.[89] وڌندڙ برساتن، سمنڊ جي سطح ۾ اضافي ۽ اڀرندي طوفانن مان پيدا ٿيندڙ قدرتي خطرا موسمي تبديليءَ سان وڌڻ جا امڪان آهن، ۽ اهي هر هڪ زراعت، پاڻي ۽ خوراڪ جي سلامتي، انساني صحت ۽ رهائش تي سنگين اثر ڇڏيندا.[90] اندازو آهي ته 2050ع تائين سمنڊ جي سطح ۾ ٽي فوٽ اضافو لڳ ڀڳ 20 سيڪڙو زمين کي ٻوڙي ڇڏيندو ۽ 30 ملين کان وڌيڪ ماڻهن کي بي گهر ڪندو.[91] بنگلاديش ۾ سمنڊ جي سطح ۾ اضافو واري خطري کي منهن ڏيڻ لاءِ بنگلاديش ڊيلٽا پلان 2100 شروع ڪيو ويو آهي.[92][93]

حياتياتي گوناگوني

[سنواريو]


بنگال ٽائيگر، قومي جانور، سندربن ۾

بنگلاديش انڊوملايائي علائقو ۾ واقع آهي، ۽ اهو چئن خشڪي وارن ماحولياتي علائقن ۾ اچي ٿو: هيٺين گنگا ميدانن جا نم پن ڇڻڻ وارا ٻيلا، ميزورام–منيپور–ڪاچن مينهن وارا ٻيلا، سندربن تازو پاڻي دلدلي ٻيلا، ۽ سندربن مينگروو.[94] ان جي ماحوليات ۾ ڊگهو سامونڊي ڪنارو، گهڻا درياهه ۽ معاون درياهه، ڍنڍون، آبي زمينون، سدا بهار ٻيلا، نيم سدا بهار ٻيلا، جابلو ٻيلا، نم پن ڇڻڻ وارا ٻيلا، تازو پاڻي دلدلي ٻيلا ۽ ڊگهي گاهه واري هموار زمين شامل آهن. بنگلاديش جو ميدان پنهنجي زرخيز دريائي لَٽَ واري مٽيءَ لاءِ مشهور آهي، جيڪا وسيع پوک کي سهارو ڏئي ٿي. ملڪ ۾ سرسبز ٻوٽن جو غلبو آهي، ۽ ڳوٺ اڪثر آم، ڪٺل، بانس، ڇاليا، ناريل ۽ کجور جي باغن ۾ لڪل هوندا آهن.[95] ملڪ ۾ ٻوٽن جي زندگيءَ جون 6000 تائين جنسون آهن، جن ۾ 5000 گلدار ٻوٽا شامل آهن.[96] آبي ذخيرن ۽ آبي زمينن جا نظام ڪيترن آبي ٻوٽن لاءِ رهائشگاهه فراهم ڪن ٿا. واٽر للي ۽ ڪنول چوماسي موسم ۾ نمايان طور وڌن ٿا. ملڪ ۾ 60 جهنگلي جيوت پناهه گاهون آهن.[97]

بنگلاديش سندربن جي گهڻي حصي جو گهر آهي، جيڪو دنيا جو سڀ کان وڏو مينگروو ٻيلو آهي، ۽ ڏکڻ اولهه واري ساحلي علائقي ۾ 6,000 چورس ڪلوميٽر (2,300 چورس ميل) ايراضيءَ تي پکڙيل آهي. اهو ٽن محفوظ پناهه گاهن ۾ ورهايل آهي: ڏکڻ، اوڀر، ۽ اولهه علائقا. هي ٻيلو يونيسڪو عالمي ورثي واري ماڳ آهي.[98] اتر اوڀر وارو سليٽ علائقو هاور آبي زمينن جو گهر آهي، جيڪو هڪ منفرد ماحولياتي نظام آهي. ان ۾ اڀرندي ۽ نيم اڀرندي مخروطي ٻيلا، هڪ تازو پاڻي دلدلي ٻيلو، ۽ گڏيل پن ڇڻڻ وارا ٻيلا پڻ شامل آهن. ڏکڻ اوڀر وارو چٽاگانگ علائقو سدا بهار ۽ نيم سدا بهار جابلو جهنگلن تي مشتمل آهي. وچ بنگلاديش ۾ ميداني سال ٻيلو شامل آهي، جيڪو غازيپور، ٽنگائل ۽ ميمڻ سنگهه ضلعن سان گڏ پکڙيل آهي.[99] سينٽ مارٽن ٻيٽ ملڪ جو واحد مرجاني ريف آهي.[100]

بنگلاديش جي ٻيلن، دلدلن، وڻڪار وارن علائقن ۽ جبلن ۾ جهنگلي جيوت گهڻي مقدار ۾ موجود آهي.[95] جانورن جي وڏي اڪثريت 150,000 چورس ڪلوميٽر (58,000 چورس ميل) جي رهائشگاهه اندر رهي ٿي.[101] بنگال ٽائيگر، بادلدار چيتو، کاري پاڻيءَ جو مگرمڇ، ڪارو پينٿر ۽ مڇي خور ٻلي سندربن جا اهم شڪاري جانور آهن.[102] اتر ۽ اوڀر بنگلاديش ايشيائي هاٿي، هولاڪ گبن، ايشيائي ڪارو رڇ ۽ اورينٽل پائڊ هورن بل جو گهر آهي.[103] چيتل هرڻ ڏکڻ اولهه وارن وڻڪار وارن علائقن ۾ وڏي پيماني تي ڏسڻ ۾ اچن ٿا. ٻين جانورن ۾ ڪاري وڏي گلھري، ٽوپي دار لنگور، بنگال لومڙي، سامبر هرڻ، جهنگلي ٻلي، ڪنگ ڪوبرا، جهنگلي سوئر، نيولا، پينگولين، پائٿن ۽ واٽر مانيٽر شامل آهن. بنگلاديش ۾ ايراواڊي ۽ گنگا ڊولفن جي سڀ کان وڏين آبادين مان هڪ موجود آهي.[104] ملڪ ۾ ٻه جيون جون 53، رينگڻ وارن جانورن جون 139، سامونڊي رينگڻ وارن جانورن جون 19 ۽ سامونڊي ٿڃائتن جون 5 جنسون آهن. ان ۾ پکين جون 628 جنسون پڻ آهن.[105]

گذريل صديءَ دوران بنگلاديش ۾ ڪيترائي جانور ختم ٿي ويا، جن ۾ هڪ سينگ ۽ ٻه سينگ وارا گينڊا ۽ عام مور شامل آهن. انساني آبادي شهري علائقن ۾ مرڪوز آهي، جنهن ڪري ٻيلن جي ڪٽائي ڪنهن حد تائين محدود رهي آهي. تيز شهري واڌ قدرتي رهائشگاهن لاءِ خطرو بڻجي وئي آهي. ملڪ ۾ ماحولياتي مسئلا وسيع آهن؛ ڪپڙي جي صنعت سبب ڌليشوري درياهه جي آلودگي ۽ چڪريا سندربن ۾ جهينگن جي پوک کي عالمن ماحولياتي قتل طور بيان ڪيو آهي.[106][107] جيتوڻيڪ ڪيترائي علائقا قانون هيٺ محفوظ آهن، پر ڪجهه بنگلاديشي جهنگلي جيوت هن واڌ سبب خطري ۾ آهي. بنگلاديش ماحوليات تحفظ ايڪٽ 1995ع ۾ نافذ ڪيو ويو. حڪومت ڪيترن علائقن کي ماحولياتي طور نازڪ علائقو قرار ڏنو آهي، جن ۾ آبي زمينون، ٻيلا ۽ درياهه شامل آهن. سندربن ٽائيگر پروجيڪٽ ۽ بنگلاديش بيئر پروجيڪٽ تحفظ کي مضبوط ڪرڻ واريون اهم شروعاتون آهن.[103] بنگلاديش 3 مئي 1994ع تي ريو حياتياتي گوناگوني بابت ڪنوينشن جي توثيق ڪئي.[108] 2014 مطابق ملڪ پنهنجي قومي حياتياتي گوناگوني حڪمت عملي ۽ عمل منصوبي کي نظرثاني ڪرڻ لاءِ تيار هو.[108]


حڪومت ۽ سياست

[سنواريو]


محمد شهاب الدين
صدر
طارق رحمان
وزيراعظم
قومي پارليامينٽ جي عمارت شير بنگلا نگر ۾، جيڪو هڪ پاڙو آهي ۽ ان جو نالو بنگال جي پهرئين وزيراعظم جي نالي تي رکيل آهي
بنگڀون، جنهن جي معنيٰ بنگال هائوس آهي، بنگلاديش جو صدارتي محل آهي. اصل ۾ اهو هندستان جي وائسراءِ ۽ بنگال جي گورنر لاءِ گهر هو.

آئين موجب بنگلاديش هڪ وحداني رياست[109] ۽ قانوني طور نمائنده جمهوريت آهي، جنهن ۾ ويسٽ منسٽر طرز جو پارلياماني نظام[47] ۽ عام ووٽ جو حق موجود آهي.[110] حڪومت کي ٽن ٿنڀن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: انتظاميه، مقننه ۽ عدليه. اهي سڀ جوابدهي، شفافيت ۽ اختيارن جي نگراني ۽ توازن کي يقيني بڻائڻ لاءِ ڪم ڪن ٿا.[109] آزاديءَ کان وٺي عوامي ليگ (AL) ۽ بنگلاديش نيشنلسٽ پارٽي (BNP) بنگلاديش جي سڀ کان طاقتور سياسي پارٽين مان ٻه رهيون آهن.[47]

  • حڪومت جو پهريون ٿنڀو انتظامي عضوو آهي، جنهن کي ملڪ جي انتظام جي ذميواري ڏني وئي آهي.[109] انتظامي اختيار گهڻو ڪري وزيراعظم وٽ هوندا آهن، جيڪو حڪومت جو سربراهه هوندو آهي ۽ ڪابينا جي نگراني ڪندو آهي.[109] پارلياماني حڪومت جو مدو پنج سال هوندو آهي. مختلف وزير انتظامي عضوي جو وڏو حصو بڻجن ٿا، سرڪاري کاتن جي نگراني ڪن ٿا ۽ پاليسيون ٺاهين ٿا.[109] سول سروس وزيرن کي پاليسي لاڳو ڪرڻ ۾ مدد ڪري ٿي.[109] سڀ اختيار پاليسيون ٺاهڻ، عوامي خدمتون سنڀالڻ ۽ قومي ترقياتي منصوبا لاڳو ڪرڻ لاءِ گڏجي ڪم ڪن ٿا.[109] صدر رسمي رياست جو سربراهه آهي، جنهن جي اختيارن ۾ پارليامينٽ مان منظور ٿيل بلن کي قانون بڻائڻ لاءِ صحيح ڪرڻ، حڪومت جي استحڪام ۽ تسلسل کي برقرار رکڻ،[109] هٿياربند فوجن جي ڪمانڊر اِن چيف طور فرض انجام ڏيڻ[111] ۽ سڀني يونيورسٽين جو چانسلر هجڻ شامل آهي.[112]
  • حڪومت جو ٽيون ٿنڀو عدليه آهي، جيڪا قانون جي تشريح، تڪرارن جي حل ۽ انصاف برقرار رکڻ جي ذميوار آهي.[109] سپريم ڪورٽ سڀ کان اعليٰ عدالت آهي، جيڪا اپيليٽ ڊويزن ۽ هاءِ ڪورٽ ڊويزن ۾ ورهايل آهي.[117][109] ان جي اڳواڻي چيف جسٽس ڪندو آهي.[117] عدليه وٽ ڪنهن قانون جي آئيني حيثيت جاچڻ ۽ قانوني علاج مهيا ڪرڻ جو اختيار آهي. اها شهرين جا حق بچائي ٿي، قانون جي منصفاڻي لاڳو ٿيڻ کي يقيني بڻائي ٿي ۽ حڪومت اندر اختيارن جو توازن برقرار رکي ٿي.[109] عدالتن وٽ عدالتي جائزي ۾ وسيع اختيار آهن، ۽ عدالتي نظير کي آئين جي آرٽيڪل 111 تحت حمايت حاصل آهي.[118] عدليه ۾ ضلعي ۽ ميٽروپوليٽن عدالتون شامل آهن، جيڪي ديواني ۽ فوجداري عدالتن ۾ ورهايل آهن. ججن جي کوٽ سبب عدليه ۾ ڪيسن جو وڏو ڍير موجود آهي.[119]

انٽرنيشنل IDEA جي گلوبل اسٽيٽ آف ڊيموڪريسي (GSoD) انڊيڪسز ۽ ڊيموڪريسي ٽريڪر موجب، بنگلاديش مجموعي جمهوري معيارن ۾ هيٺين حد ۾ اچي ٿو، خاص طور سياسي نمائندگي ۾ ڪمزوريون آهن، جن ۾ معتبر چونڊون، شامل ووٽ جو حق ۽ چونڊيل حڪومت شامل آهن.[120][121][122]

انتظامي ورهاست

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو بنگلاديش جي انتظامي جاگرافي
بنگلاديش جو ڪلڪ لائق نقشو، جنهن ۾ ان جون ڊويزنون ڏيکاريل آهن.رنگپور ڊويزنراجشاهي ڊويزنکُلنا ڊويزنميمڻ سنگهه ڊويزنڍاڪا ڊويزنباريسال ڊويزنسليٽ ڊويزنچٽاگانگ ڊويزن
بنگلاديش جو ڪلڪ لائق نقشو، جنهن ۾ ان جون ڊويزنون ڏيکاريل آهن.

بنگلاديش کي اٺ انتظامي ڊويزنن ۾ ورهايو ويو آهي،[123][78][124] ۽ هر ڊويزن جو نالو ان جي مرڪزي شهر تي رکيل آهي: باريسال، سرڪاري طور باريشال[125]، چٽاگانگ، سرڪاري طور چٽوگرام[125]، ڍاڪا، کُلنا، ميمڻ سنگهه، راجشاهي، رنگپور، ۽ سليٽ.

ڊويزنون ضلعن، يعني ضلعن، ۾ ورهايل آهن. بنگلاديش ۾ 64 ضلعا آهن، ۽ هر ضلعو اپازيلا، يعني سب ضلعن، يا ٿانا ۾ ورهايل آهي. هر پوليس اسٽيشن جي اندر وارو علائقو، سواءِ ميٽروپوليٽن علائقن جي، يونينن ۾ ورهايل آهي، ۽ هر يونين ڪيترن ڳوٺن تي مشتمل هوندي آهي. ميٽروپوليٽن علائقن ۾ پوليس اسٽيشنون وارڊن ۾ ورهايل آهن، جيڪي وري محلن ۾ ورهايل آهن.

ڊويزن يا ضلعي سطح تي ڪو به چونڊيل نمائندو ناهي، ۽ انتظام رڳو سرڪاري عملدارن تي مشتمل هوندو آهي. هر يونين، يا وارڊ، ۾ چيئرمين ۽ ڪيترن ميمبرن لاءِ سڌيون چونڊون ٿينديون آهن. 1997ع ۾ پارليامينٽ قانون منظور ڪيو، جنهن تحت هر يونين ۾ 12 مان ٽي سيٽون عورتن لاءِ مخصوص ڪيون ويون.[126]

بنگلاديش جون انتظامي ڊويزنون
ڊويزن گاديءَ جو شهر قيام پکيڙ (km2)
[127]		 2021ع آبادي
(اندازي مطابق)[128]		 گهاٽائي
2021ع
باريسال ڊويزن باريسال 1 جنوري 1993ع 13,225 9,713,000 734
چٽاگانگ ڊويزن چٽاگانگ 1 جنوري 1829ع 33,909 34,747,000 1,025
ڍاڪا ڊويزن ڍاڪا 1 جنوري 1829ع 20,594 42,607,000 2,069
کُلنا ڊويزن کُلنا 1 آڪٽوبر 1960ع 22,284 18,217,000 817
ميمڻ سنگهه ڊويزن ميمڻ سنگهه 14 سيپٽمبر 2015ع 10,584 13,457,000 1,271
راجشاهي ڊويزن راجشاهي 1 جنوري 1829ع 18,153 21,607,000 1,190
رنگپور ڊويزن رنگپور 25 جنوري 2010ع 16,185 18,868,000 1,166
سليٽ ڊويزن سليٽ 1 آگسٽ 1995ع 12,635 12,463,000 986

پرڏيهي لاڳاپا

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو بنگلاديش جا پرڏيهي لاڳاپا
اهي ملڪ، جن جا بنگلاديش سان سفارتي لاڳاپا آهن

بنگلاديش کي عالمي سياست ۾ هڪ وچولي طاقت سمجهيو ويندو آهي.[129] اهو هند-پئسفڪ جي جيوسياسي معاملن ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو،[130] ڇاڪاڻ⁠تہ اهو ڏکڻ ايشيا ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا جي وچ ۾ حڪمت عمليءَ واري هنڌ تي واقع آهي.[131] بنگلاديش 1972ع ۾ قومن جي دولت مشترڪه ۾ ۽ 1974ع ۾ گڏيل قومن ۾ شامل ٿيو.[132][133] اهو موسمي تبديلي، ايٽمي هٿيارن جي عدم ڦهلاءُ، واپاري پاليسي ۽ غير روايتي سلامتي جي مسئلن تي گهڻ طرفي سفارتڪاري تي ڀاڙي ٿو.[134]

بنگلاديش سارڪ جي قيام ۾ اڳواڻي ڪئي، جيڪو هندستاني برصغير ۾ علائقائي سفارتڪاري جو اهم فورم آهي.[135] اهو 1974ع ۾ اسلامي تعاون تنظيم ۾ شامل ٿيو،[136] ۽ ڊيولپنگ-8 جو باني ميمبر آهي.[137] تازو بنگلاديش عالمي بئنڪ جي سهڪار سان علائقائي واپار ۽ ٽرانسپورٽ رابطن کي هٿي ڏيڻ تي ڌيان ڏنو آهي.[138] اهو پنهنجي اهم پرڏيهي پاليسي مقصدن مان هڪ طور آسيان ۾ شامل ٿيڻ جي ڪوشش پڻ ڪري رهيو آهي.[139][140][141] ڍاڪا بمسٽيڪ جو صدر دفتر رکي ٿو، جيڪا بنگال جي نار سان لاڳاپيل ملڪن کي گڏ ڪندڙ تنظيم آهي.

پاڙيسري ميانمار سان لاڳاپا 2016–2017ع کان سخت ڇڪتاڻ جو شڪار آهن، جڏهن 700,000 کان وڌيڪ روهنگيا پناهگير غيرقانوني طور بنگلاديش ۾ داخل ٿيا.[142] بنگلاديش جي پارليامينٽ، حڪومت ۽ سول سوسائٽي روهنگيا خلاف ميانمار جي فوجي ڪارروائين تي بين الاقوامي تنقيد جي اڳواڻيءَ ۾ رهيون آهن، ۽ انهن جي واپسيءَ جي حق جو مطالبو اراڪان ڏانهن ڪيو آهي.[143][144]

بنگلاديش پنهنجي سڀ کان وڏي پاڙيسري ملڪ ڀارت سان اهم ٻطرفا ۽ معاشي لاڳاپا رکي ٿو،[145] جيڪي اڪثر پاڻيءَ جي سياست، گنگا ۽ تيستا جي مسئلن،[146][147][148] ۽ بنگلاديشي شهرين جي سرحدي قتلن سبب ڇڪتاڻ جو شڪار ٿين ٿا.[149][150]

بنگلاديش جا پاڪستان سان لاڳاپا مسئلن جو شڪار آهن، خاص طور تي ان ڪري جو پاڪستان 1971ع واري بنگلاديش نسل ڪشي کان انڪار ڪري ٿو.[151] اهو چين سان گرم لاڳاپا برقرار رکي ٿو، جيڪو ان جو سڀ کان وڏو واپاري ڀائيوار ۽ سڀ کان وڏو هٿيار فراهم ڪندڙ ملڪ آهي.[152] جاپان بنگلاديش کي سڀ کان وڌيڪ معاشي امداد ڏيندڙ ملڪ آهي، ۽ ٻنهي ملڪن وچ ۾ حڪمت عملي ۽ معاشي ڀائيواري آهي.[153]

وچ اوڀر جي ملڪن سان سياسي لاڳاپا مضبوط آهن.[154] بنگلاديش کي پنهنجي ترسيل رقم جو 59 سيڪڙو وچ اوڀر مان ملي ٿو،[155] جيتوڻيڪ خراب ڪم ڪندڙ حالتون وچ اوڀر ۾ رهندڙ چئن ملين کان وڌيڪ بنگلاديشي مزدورن کي متاثر ڪن ٿيون.[156] بنگلاديش عالمي موسمي سفارتڪاري ۾ ڪلايميٽ ولنرئبل فورم جي اڳواڻ طور اهم ڪردار ادا ڪري ٿو.[157]

فوج

[سنواريو]


بي ٽي آر-80 تي بنگلاديش فوج جا اهلڪار
بنگلاديش بحريه جو فريگيٽ، بي اين ايس خالد بن وليد
بنگلاديش هوائي فوج جا ويڙهاڪ جهاز، مگ-29 ۽ ايف-7

بنگلاديش هٿياربند فوجون برطانوي فوج ۽ برطانوي هندستاني فوج جو ادارياتي ڍانچو ورثي ۾ حاصل ڪيو آهي.[158] 2024ع ۾ بنگلاديش هٿياربند فوجون جي سرگرم اهلڪارن جو انگ لڳ ڀڳ 230,000 هو،[159] جنهن ۾ هوائي فوج جا 21,000 ۽ بحريه جا 27,000 اهلڪار شامل هئا.[160] روايتي دفاعي ڪردارن کان علاوه، فوج آفتن جي امدادي ڪارروائين ۾ شهري اختيارين جي مدد ڪئي آهي ۽ سياسي بيچيني جي دورن ۾ اندروني سلامتي پڻ فراهم ڪئي آهي. ڪيترن سالن کان، بنگلاديش گڏيل قومن جي امن فوجن ۾ دنيا جو سڀ کان وڏو حصو ڏيندڙ ملڪ رهيو آهي.[161] بنگلاديش جو فوجي بجيٽ جي ڊي پي جو 1.3 سيڪڙو آهي، جيڪو 2021ع ۾ 4.3 بلين آمريڪي ڊالرن جي برابر هو.[162][163]

بنگلاديش بحريه، جيڪا بنگال جي نار جي وڏين بحرين مان هڪ آهي، فريگيٽن، آبدوزن، ڪورويٽن ۽ ٻين جهازن جي بيڙي تي مشتمل آهي. بنگلاديش هوائي فوج وٽ گهڻ مقصدي جنگي جهازن جو هڪ ننڍو بيڙو آهي. بنگلاديش جي فوجي سامان جو گهڻو حصو چين کان اچي ٿو.[164] تازن سالن ۾، بنگلاديش ۽ ڀارت گڏيل فوجي مشقون، فوجي اڳواڻن جا اعليٰ سطحي دورا، دهشتگردي جي روڪٿام ۾ سهڪار ۽ ڳجهي ڄاڻ جي مٽاسٽا وڌائي آهي. بنگلاديش اتر اوڀر ڀارت ۾ استحڪام ۽ سلامتي کي يقيني بڻائڻ لاءِ اهم آهي.[165][166]

اوڀر برصغير ۾ بنگلاديش جي حڪمت عملي واري اهميت چين جي ويجهڙائي، برما سان سرحد، مکيه ڀارت ۽ اتر اوڀر ڀارت جي جدا ٿيڻ، ۽ بنگال جي نار ۾ ان جي سامونڊي علائقي تي دارومدار رکي ٿي.[167] 2002ع ۾ بنگلاديش ۽ چين دفاعي سهڪار جو معاهدو ڪيو.[168] آمريڪا بنگلاديش سان اسٽيٽس آف فورسز ايگريمينٽ، ايڪويزيشن اينڊ ڪراس-سروسنگ ايگريمينٽ ۽ جنرل سيڪيورٽي آف ملٽري انفارميشن ايگريمينٽ بابت ڳالهين جي ڪوشش ڪئي آهي.[169][170][171] 2019ع ۾ بنگلاديش گڏيل قومن جي ايٽمي هٿيارن جي پابندي بابت معاهدو جي توثيق ڪئي.[172]

آبادي

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو بنگلاديش جي آبادي
آبادي (ملينن ۾)
YearPop.±% p.a.
1960 51,828,660—    
1971 70,276,758+2.81%
1980 88,016,432+2.53%
1990 111,633,717+2.41%
2000 134,544,304+1.88%
2010 152,201,981+1.24%
2023 171,466,990+0.92%
Source: World Bank[173]

بنگلاديش جي آبادي 2022ع جي آدمشماري ۾ 169.8 ملين رڪارڊ ڪئي وئي،[8] جيڪا 2023ع ۾ وڌي 171.4 ملين ٿي وئي.[174] اهو دنيا جو اٺون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ملڪ، ايشيا جو پنجون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ملڪ، ۽ دنيا جو سڀ کان وڌيڪ گهاٽي آبادي وارو وڏو ملڪ آهي، جتي 2020ع ۾ مکيه آبادي گهاٽائي 1,265 ماڻهو/km2 هئي.[175]

بنگلاديش جي ڪل زرخيزي شرح (TFR)، جيڪا ڪڏهن دنيا جي سڀ کان وڌيڪ شرحن مان هڪ هئي، نمايان گهٽتائي مان گذري آهي؛ اها 1985ع ۾ 5.5 کان 1995ع ۾ 3.7 ۽ پوءِ 2022ع ۾ 1.9 تائين گهٽجي وئي،[176] جيڪا 2.1 واري متبادل سطح کان هيٺ زرخيزي کان به گهٽ آهي.[177]

آبادي جو گهڻو حصو ڳوٺاڻن علائقن ۾ رهي ٿو، جڏهن ته 2023ع مطابق صرف 40٪ آبادي شهري علائقن ۾ رهي ٿي.[178] بنگلاديش جي وچولي عمر لڳ ڀڳ 28 سال آهي؛ ڪل آبادي جو 26٪ حصو 14 سالن يا ان کان گهٽ عمر جو آهي،[179] ۽ 2023ع صرف 6٪ ماڻهو 65 سالن يا ان کان وڌيڪ عمر جا آهن.[180]

بنگلاديش هڪ نسلي ۽ ثقافتي طور هم جنس سماج آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ بنگالي آبادي جو 99٪ آهن.[6] آديواسي آبادي ۾ چاڪما، مارما، سانٿال، مرو، تانچنگيا، باوم، تريپوري، خاصي، خومي، ڪوڪي، گارو ۽ بشنوپريا منيپوري شامل آهن. چٽاگانگ پهاڙي علائقن ۾ مقامي ماڻهن جي خودمختياري تحريڪ سبب 1975ع کان 1997ع تائين بدامني ۽ بغاوت رهي. جيتوڻيڪ 1997ع ۾ امن معاهدو ٿيو، پر علائقو اڃا به فوجي موجودگي هيٺ آهي.[181] اردو ڳالهائيندڙ رهجي ويل پاڪستانين کي 2008ع ۾ سپريم ڪورٽ طرفان شهريت ڏني وئي.[182] بنگلاديش 2017ع کان وٺي 700,000 کان وڌيڪ روهنگيا پناهگيرن جي ميزباني پڻ ڪري ٿو، جنهن سبب اهو دنيا جي سڀ کان وڏين پناهگير آبادين وارن ملڪن مان هڪ آهي.[142]

شهري مرڪز

[سنواريو]

بنگلاديش جو گاديءَ وارو ۽ سڀ کان وڏو شهر ڍاڪا آهي، جنهن جي انتظام لاءِ ٻه شهري ڪارپوريشنون قائم آهن، جيڪي شهر جي اترين ۽ ڏاکڻي حصن جي نگراني ڪن ٿيون. بنگلاديش ۾ ڪُل 13 شهري ڪارپوريشنون آهن، جتي ميئرن جون چونڊون ٿينديون آهن: ڍاڪا ڏکڻ، ڍاڪا اتر، چٽاگانگ، ڪوميلا، خولنا، ميمن سنگهه، سلهٽ، راجشاهي، باريسال، رنگپور، گازيپور، بوگرا ۽ نارائن گنج. ميئر پنجن سالن جي مدي لاءِ چونڊيا ويندا آهن.

بنگلاديش ۾ مجموعي طور 506 شهري مرڪز آهن، جن مان 43 شهرن جي آبادي 100,000 کان وڌيڪ آهي.

 
Bangladesh جا وڏا شھر يا ٽائون
درجو Bangladesh آبادي درجو Bangladesh آبادي
1ڍاڪا[[{{{div_1}}}]]10,278,88211ڪوميلا[[{{{div_11}}}]]439,414
2چٽاگانگ[[{{{div_2}}}]]3,227,246
3گازيپور[[{{{div_3}}}]]2,674,697
4نارائن گنج[[{{{div_4}}}]]967,724
5خولنا[[{{{div_5}}}]]718,735
6رنگپور[[{{{div_6}}}]]708,384
7ميمن سنگهه[[{{{div_7}}}]]576,722
8راجشاهي[[{{{div_8}}}]]552,791
9سلهٽ[[{{{div_9}}}]]532,426
10بوگرا[[{{{div_10}}}]]542,420

ٻولي

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو بنگلاديش جون ٻوليون
شهيد مينار، ڍاڪا ۾ واقع هڪ قومي يادگار آهي، جيڪو 1952ع جي بنگالي ٻولي تحريڪ جي شهيدن جي ياد ۾ تعمير ڪيو ويو هو ۽ بنگالي قومپرستي جي علامت سمجهيو وڃي ٿو.

بنگلاديش جي سرڪاري ۽ غالب ٻولي بنگالي آهي، جيڪا آبادي جي 99 سيڪڙو کان وڌيڪ ماڻهن جي مادري ٻولي آهي.[183][184]

بنگالي کي هڪ لهجن جو تسلسل (Dialect Continuum) طور بيان ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ سڄي ملڪ ۾ مختلف لهجا ڳالهايا وڃن ٿا. ملڪ ۾ دولسانيت (Diglossia) پڻ موجود آهي، جنهن تحت گهڻا ماڻهو معياري ڳالهائجندڙ بنگالي سمجهي يا ڳالهائي سگهن ٿا، ساڳئي وقت پنهنجي علائقائي لهجي يا ٻوليءَ جي صورت پڻ استعمال ڪن ٿا.[185]

انهن ۾ چٽاگانگي شامل آهي، جيڪا چٽاگانگ جي ڏکڻ اوڀر واري علائقي ۾ ڳالهائي وڃي ٿي.[186] نواخالي، جيڪا نواخالي ضلعي ۾ ڳالهائي وڃي ٿي،[187][188] ۽ سلهٽي، جيڪا اتر اوڀر واري سلهٽ ڊويزن ۾ ڳالهائي وڃي ٿي.[184]

انگريزي بنگلاديش جي عدالتي ۽ تعليمي معاملن ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ ملڪ ماضي ۾ برطانوي سلطنت جو حصو رهيو آهي. اها وڏي پيماني تي ڳالهائي ۽ سمجهي وڃي ٿي، ۽ سڀني اسڪولن، ڪاليجن ۽ يونيورسٽين ۾ لازمي مضمون طور پڙهائي وڃي ٿي، جڏهن ته انگريزي-ذريعو تعليمي نظام پڻ وڏي پيماني تي اختيار ڪيو وڃي ٿو.[189]

قبائلي ٻوليون، جيتوڻيڪ آهستي آهستي خطري ۾ پئجي رهيون آهن، تڏهن به ملڪ جي لساني ورثي جو اهم حصو آهن. انهن ۾ چاڪما ٻولي شامل آهي، جيڪا هڪ اوڀر هند-آريائي ٻولي آهي ۽ چاڪما ماڻهن جي مادري ٻولي آهي.[190]

ٻين قبائلي ٻولين ۾ گارو، ميتيئي، ڪوڪ بوروڪ ۽ راخين شامل آهن. آسٽرو ايشيائي ٻولين مان سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ ٻولي سانتالي ٻولي آهي، جيڪا سانٿال ماڻهن جي مادري ٻولي آهي.[191]

رهجي ويل پاڪستاني ۽ پراڻي ڍاڪا جي ڪجهه آبادي اڄ به اردو کي پنهنجي مادري ٻولي طور استعمال ڪن ٿا. تنهن هوندي به، اردو جي استعمال بابت سماجي تنقيد ۽ ناپسنديدگي اڃا تائين وڏي حد تائين موجود آهي.[192]

مذهب

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو بنگلاديش ۾ مذهب
بنگلاديش ۾ مذهب (2022ع جي آدمشماري)[193]
مذهب سيڪڙو
مسلمان
  
 91.04%
هندو
  
 7.94%
ٻڌ
  
 0.60%
عيسائي
  
 0.31%
ٻيا
  
 0.11%

اسلام بنگلاديش جو سرڪاري مذهب آهي.[194] بهرحال، آئين سيڪيولرزم (مذهبي غيرجانبداري) کي پڻ برقرار رکي ٿو ۽ سڀني مذهبن لاءِ برابر حقن جي ضمانت ڏئي ٿو.[195][194] هر شهري کي پنهنجي پسند جو مذهب اختيار ڪرڻ ۽ ان تي عمل ڪرڻ جي آزادي حاصل آهي.

اسلام ملڪ جو سڀ کان وڏو مذهب آهي، جنهن تي لڳ ڀڳ 91.1٪ آبادي عمل ڪري ٿي.[193] بنگلاديش جي مسلمانن جي وڏي اڪثريت بنگالي مسلمان آهي، جيڪي سني اسلام سان وابسته آهن.[196] بنگلاديش دنيا جو ٽيون سڀ کان وڌيڪ مسلمان اڪثريت وارو ملڪ آهي ۽ مجموعي مسلمان آبادي جي لحاظ کان چوٿين نمبر تي اچي ٿو.[197]

بنگالي هندو ملڪ جي ٻي وڏي مذهبي اقليت آهن ۽ دنيا جي هندن جي آبادي جي لحاظ کان ٽئين وڏي هندو برادري ٺهن ٿا. 2022ع جي بنگلاديشي آدمشماري موجب هندو آبادي جو 7.95٪ آهن.[196][193] جڏهن ته 2011ع جي بنگلاديشي آدمشماري ۾ هندو آبادي جو 8.54٪ هئا.

ٻڌمت ملڪ جو ٽيون سڀ کان وڏو مذهب آهي، جنهن تي صرف 0.6٪ آبادي عمل ڪري ٿي.[193] بنگلاديشي ٻڌ ڌرم جا پوئلڳ خاص طور تي چٽاگانگ ٽڪريون واري علائقي جي قبائلي قومن ۽ سامونڊي چٽاگانگ ۾ رهندڙ بنگالي ٻڌ ڌرمي اقليت ۾ مرڪوز آهن، جيڪي گهڻو ڪري ٿيراوادا روايت جي پيروي ڪن ٿا.[196]

عيسائيت چوٿون وڏو مذهب آهي، جنهن جا پيروڪار آبادي جو 0.3٪ آهن. انهن مان گهڻا هڪ ننڍڙي بنگالي عيسائي برادري سان تعلق رکن ٿا.[193]

آبادي جو لڳ ڀڳ 0.1٪ حصو ٻين مذهبن تي عمل ڪري ٿو، جهڙوڪ روح پرستي، يا ڪنهن به مذهب سان وابسته نه آهي.[196]

تعليم

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو بنگلاديش ۾ تعليم
بنگلاديش جي ضلعن ۾ خواندگي جي شرح
ڪرزن هال، ڍاڪا يونيورسٽي جو هڪ حصو

بنگلاديش جو آئين بيان ڪري ٿو ته سڀني ٻارن کي مفت ۽ لازمي تعليم فراهم ڪئي ويندي.[198] بنگلاديش ۾ تعليم جي نگراني بنگلاديش جي تعليم واري وزارت ڪندي آهي. بنگلاديش جي پرائمري ۽ عوامي تعليم واري وزارت مقامي سطح تي ابتدائي تعليم ۽ سرڪاري مالي سهائتا حاصل ڪندڙ اسڪولن بابت پاليسين جي نفاذ جي ذميوار آهي. ابتدائي ۽ ثانوي تعليم لازمي تعليم آهي، جيڪا رياست جي خرچ تي هلائي ويندي آهي ۽ سرڪاري اسڪولن ۾ مفت فراهم ڪئي ويندي آهي.

2021ع تائين بنگلاديش جي خواندگي جي شرح 76٪ هئي؛ مردن ۾ 79٪ ۽ عورتن ۾ 71.9٪.[199][200][201]

ملڪ جو تعليمي نظام ٽن وڏن درجن تي ٻڌل آهي ۽ ان کي وڏي پيماني تي سرڪاري مالي سهائتا حاصل آهي. حڪومت ابتدائي، ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي سطحن تي ڪيترائي تعليمي ادارا هلائي ٿي ۽ ڪيترن نجي ادارن کي پڻ امداد فراهم ڪري ٿي. تنهن هوندي به تعليم تي سرڪاري خرچ دنيا ۾ سڀ کان گهٽ خرچن مان هڪ آهي، جيڪو مجموعي گهريلو پيداوار (GDP) جو صرف 1.8٪ آهي.[202]

تعليمي نظام پنجن مرحلن ۾ ورهايل آهي:

  • ابتدائي تعليم (پهرين کان پنجين جماعت)
  • جونيئر ثانوي تعليم (ڇهين کان اٺين جماعت)
  • ثانوي تعليم (نائين ۽ ڏهين جماعت)
  • اعليٰ ثانوي تعليم (يارهين ۽ ٻارهين جماعت)
  • اعليٰ تعليم (يونيورسٽي سطح)

[203]

ابتدائي سطح جا شاگرد جونيئر ثانوي سطح ۾ داخلا لاءِ پرائمري ايجوڪيشن ڪمپليشن (PEC) امتحان پاس ڪندا آهن. ان کان پوءِ جونيئر ثانوي شاگرد جونيئر اسڪول سرٽيفڪيٽ (JSC) امتحان ڏيندا آهن ته جيئن نائين جماعت ۾ داخلا وٺي سگهن. ڏهين جماعت جا شاگرد سيڪنڊري اسڪول سرٽيفڪيٽ (SSC) امتحان پاس ڪري يارهين جماعت ۾ داخل ٿيندا آهن. آخرڪار ٻارهين جماعت ۾ شاگردن کي هائير سيڪنڊري سرٽيفڪيٽ (HSC) امتحان پاس ڪرڻو پوندو آهي ته جيئن اعليٰ تعليم يا يونيورسٽين ۾ داخلا لاءِ درخواست ڏئي سگهن.[204]

يونيورسٽيون ٽن قسمن جون آهن:

  • سرڪاري يونيورسٽيون (حڪومت جي ملڪيت ۽ بنگلاديش يونيورسٽي گرانٽس ڪميشن جي مالي سهائتا سان)
  • نجي يونيورسٽيون
  • بين الاقوامي يونيورسٽيون (بين الاقوامي ادارن پاران هلندڙ)

ملڪ ۾ 55 سرڪاري،[205] 115 نجي[206] ۽ 2 بين الاقوامي يونيورسٽيون آهن.[207]

نيشنل يونيورسٽي، بنگلاديش داخلا وٺندڙ شاگردن جي تعداد جي لحاظ کان دنيا جي ٻي وڏي يونيورسٽي آهي.[208]

ڍاڪا يونيورسٽي، جيڪا 1921ع ۾ قائم ٿي، ملڪ جي سڀ کان پراڻي سرڪاري يونيورسٽي آهي.[209]

بي يو اي ٽي (BUET) انجنيئرنگ تعليم لاءِ ملڪ جي سڀ کان نمايان يونيورسٽي سمجهي وڃي ٿي.

چٽاگانگ يونيورسٽي، جيڪا 1966ع ۾ قائم ٿي، ملڪ جو سڀ کان وڏو يونيورسٽي ڪيمپس رکي ٿي.[210]

بي يو پي (BUP) هٿياربند فوجن سان لاڳاپيل سڀ کان وڏي سرڪاري يونيورسٽي آهي.[211]

ڍاڪا ڪاليج، جيڪو 1841ع ۾ قائم ٿيو، برصغير جي قديم ترين تعليمي ادارن مان هڪ آهي.[212]

طبي تعليم 39 سرڪاري، 6 هٿياربند فوجن سان لاڳاپيل ۽ 68 نجي طبي ڪاليجن ذريعي فراهم ڪئي ويندي آهي. سڀئي طبي ڪاليج بنگلاديش جي صحت ۽ خانداني ڀلائي واري وزارت سان لاڳاپيل آهن.[213]

نارٿ سائوٿ يونيورسٽي کي عام طور ملڪ جي اڳواڻ نجي يونيورسٽي طور ڏٺو ويندو آهي.[214]

صحت

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو بنگلاديش ۾ صحت
بنگلاديش ۾ متوقع عمر جي تاريخي واڌ، جيڪا آزادي کان پوءِ نمايان بهتري ڏيکاري ٿي
1990ع کان پوءِ بنگلاديش ۾ ٻارن جي شرحِ اموات جي تاريخي واڌ ويجھ، جيڪا نمايان گهٽتائي ظاهر ڪري ٿي
راڄڌاني ڍاڪا جي هڪ ڪچي آبادي ۾ سروي ڪندڙ هڪ برادري صحت ڪارڪن

بنگلاديش جو آئين پنهنجي سڀني شهرين لاءِ صحت جون خدمتون بنيادي حق طور ضمانت ڏئي ٿو.[215] بنگلاديش جي صحت ۽ خانداني ڀلائي واري وزارت ملڪ ۾ صحت جون خدمتون فراهم ڪندڙ سڀ کان وڏو ادارياتي ادارو آهي،[216] جنهن ۾ ٻه ڊويزنون شامل آهن: صحت خدمتون ڊويزن ۽ طبي تعليم ۽ خانداني ڀلائي ڊويزن.[217]

تنهن هوندي به بنگلاديش جون صحت جون سهولتون اڃا تائين مڪمل طور تي ڪافي نه سمجهيون وڃن ٿيون، جيتوڻيڪ معيشت جي واڌ ۽ غربت ۾ نمايان گهٽتائي سان انهن ۾ سڌارو آيو آهي.[216] ملڪ کي صحت جي افرادي قوت جي شديد کوٽ کي منهن ڏيڻو پوي ٿو، ڇاڪاڻ ته باقاعده تربيت يافته صحت فراهم ڪندڙ مجموعي صحت عملي جو تمام ننڍو حصو آهن.[218] ڳوٺاڻن ڊاڪٽرن جي علاج واري عمل ۾ اڃا به نمايان خاميون موجود آهن ۽ دوائن جي غير مناسب ۽ نقصانڪار تجويز عام آهي.[219]

بنگلاديش جو صحت جو نظام سرڪاري ناڪافي مالي مدد سبب متاثر آهي.[216] 2021ع مطابق صحت تي خرچ مجموعي گهريلو پيداوار (GDP) جو صرف 2.36٪ هو،[220] جڏهن ته صحت لاءِ گهريلو سرڪاري خرچ مجموعي صحت خرچن جو 16.88٪ هئا.[221] ذاتي خرچن مان ادا ڪيل صحت خرچ مجموعي خرچن جو لڳ ڀڳ 73٪ هئا.[222] خانگي صحت خرچ مجموعي صحت خرچن جو تقريباً 75.48٪ هئا.[223]

ملڪ ۾ هر 10,000 ماڻهن لاءِ صرف 5.3 ڊاڪٽر موجود هئا،[224] جڏهن ته هر 1,000 ماڻهن لاءِ لڳ ڀڳ 6 ڊاڪٽر ۽ 6 نرسون موجود هيون.[225] اسپتالن ۾ هر 1,000 ماڻهن لاءِ صرف 9 بسترا موجود هئا.[226][227] ماهر جراحي عملي جو انگ هر 100,000 ماڻهن لاءِ صرف 3 هو،[228] جڏهن ته هر 1,000 ماڻهن لاءِ لڳ ڀڳ 5 برادري صحت ڪارڪن موجود هئا.[229]

2022ع ۾ تقريباً 60٪ آبادي کي محفوظ پيئڻ جي پاڻي تائين رسائي حاصل هئي.[230] 2002ع ۾ اندازو لڳايو ويو ته پيئڻ جي پاڻي جو اڌ حصو آرسينڪ سان آلوده هو، جنهن ۾ في ليٽر 10 مائڪروگرام کان وڌيڪ مقدار موجود هئي.[231]

بنگلاديش دنيا جي بدترين هوا جي معيار وارن ملڪن مان هڪ آهي، خاص طور تي گهڻي آبادي وارن شهري علائقن، جهڙوڪ ڍاڪا ۽ ان جي ميٽروپوليٽن علائقي ۾.[232] عالمي بينڪ جي اندازي موجب 2019ع ۾ فضائي آلودگي سبب بنگلاديش ۾ 80,000 کان 90,000 موت ٿيا. اها ملڪ ۾ موت ۽ معذوري جو ٻيو وڏو سبب هئي ۽ ان سبب ملڪ کي پنهنجي GDP جو لڳ ڀڳ 4–4.4٪ معاشي نقصان برداشت ڪرڻو پيو.[233]

2022ع مطابق پيدائش وقت مجموعي متوقع عمر 74 سال هئي، جنهن ۾ مردن جي متوقع عمر 72 سال ۽ عورتن جي 76 سال هئي.[234]

ملڪ ۾ ٻارن جي شرحِ اموات نسبتاً بلند آهي. هر 1,000 جيئري ڄمڻن تي شيرخوار ٻارن جي اموات جي شرح 24 ۽ پنجن سالن کان گهٽ عمر وارن ٻارن جي اموات جي شرح 29 هئي.[235][236]

2020ع مطابق مائرن جي اموات جي شرح هر 100,000 جيئري ڄمڻن تي 123 هئي.[237]

بنگلاديش ڪيترن ئي ملڪن، خاص طور تي ڀارت، لاءِ طبي سياحت جو هڪ اهم ذريعو آهي،[238] ڇاڪاڻ ته ڪيترائي شهري پنهنجي ملڪ جي صحت واري نظام تي اطمينان ۽ اعتماد نٿا رکن.[239]

موت جا مکيه سبب ڪورونري شريانن جي بيماري، فالج ۽ دائمي ساھ جون بيماريون آهن، جيڪي بالغ مردن ۽ عورتن جي مجموعي موتن جو ترتيبوار 62٪ ۽ 60٪ حصو بڻجن ٿيون.[240]

غذائي کوٽ بنگلاديش ۾ هڪ وڏو ۽ مستقل مسئلو آهي، جيڪو خاص طور تي ڳوٺاڻن علائقن کي متاثر ڪري ٿو. آبادي جي اڌ کان وڌيڪ حصي کي غذائي کوٽ جو شڪار سمجهيو وڃي ٿو. شديد غذائي کوٽ 450,000 ٻارن کي متاثر ڪري ٿي، جڏهن ته لڳ ڀڳ 20 لک ٻار وچولي درجي جي شديد غذائي کوٽ جو شڪار آهن. پنجن سالن کان گهٽ عمر وارن ٻارن مان 52٪ رت جي گهٽتائي، 41٪ واڌ ويجھ ۾ رڪاوٽ، 16٪ شديد ڪمزوري ۽ 36٪ گهٽ وزن جو شڪار آهن. عورتن مان چوٿون حصو گهٽ وزن وارو آهي ۽ تقريباً 15٪ جو قد معمول کان گهٽ آهي، جڏهن ته اڌ کان وڌيڪ عورتون پڻ رت جي گهٽتائي جو شڪار آهن.[241]

2024ع جي عالمي بک اشاري ۾ بنگلاديش 127 ملڪن مان 84هين نمبر تي رهيو.[242]

معيشت

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو بنگلاديش جي معيشت
موتي جهيل، قومي گاديءَ واري شهر ڍاڪا جو سڀ کان وڏو واپاري ضلعو آهي۔
پدما پل، جيڪا 2022ع ۾ کولِي وئي، هڪ سڙڪ-ريل پل آهي جيڪا پدما ندي تي تعمير ٿيل آهي۔

بنگلاديش هڪ هيٺين وچولي آمدني واري مخلوط منڊي معيشت رکندڙ ملڪ آهي۔[243][244]

نالي ماتر جي ڊي پي موجب بنگلاديش دنيا جي 36هين وڏي معيشت ۽ خريداري قوت برابري (PPP) موجب 24هين وڏي معيشت رکي ٿو۔ بنگلاديش جي مزدور قوت 71.4 ملين ماڻهن تي مشتمل آهي،[245] جيڪا دنيا ۾ ستين وڏي مزدور قوت آهي؛ جڏهن ته 2024 مطابق بيروزگاري جي شرح 3.6٪ هئي۔[246]

ملڪ جا زرِ مبادلا جا ذخيرا گهٽجڻ باوجود،[247] ڏکڻ ايشيا ۾ هندستان کان پوءِ ٻئي نمبر تي آهن۔ بنگلاديش جي جلاوطن برادري 2024ع دوران تقريباً 27 ارب آمريڪي ڊالر بنگلاديش ڏانهن ترسيل رقم جي صورت ۾ موڪليا۔[248] بنگلاديشي ٽڪا ملڪ جي قومي ڪرنسي آهي۔

2023 مطابق، خدمتن وارو وڏو شعبو ڪل جي ڊي پي جو لڳ ڀڳ 51.5٪ حصو ڏئي ٿو، ان کان پوءِ صنعتي شعبو 34.6٪ سان ٻئي نمبر تي آهي، جڏهن ته زرعي شعبو صرف 11٪ جي ڊي پي پيدا ڪري ٿو۔[6] تنهن هوندي به روزگار جي لحاظ کان اهو سڀ کان وڏو شعبو آهي ۽ ملڪ جي لڳ ڀڳ اڌ مزدور قوت کي روزگار فراهم ڪري ٿو۔[249]

ملڪ جي برآمداتي آمدني جو 84٪ کان وڌيڪ حصو بنگلاديش جي ڪپڙي جي صنعت مان حاصل ٿئي ٿو۔[250] بنگلاديش دنيا جو ٻيون نمبر وڏو تيار پوشاڪ برآمد ڪندڙ ملڪ آهي ۽ عالمي تيز فيشن صنعت ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو، جتي اها مختلف مغربي فيشن برانڊن کي شيون برآمد ڪري ٿي۔[251]

بنگلاديش جوٽ،[252] چانور،[253] مڇي،[254] چانهه[255] ۽ گلن جو اهم پيدا ڪندڙ ملڪ پڻ آهي۔[256] ٻين وڏين صنعتن ۾ جهاز سازي، دواسازي، فولاد، برقيات ۽ چمڙي جون شيون شامل آهن۔[257]

چين بنگلاديش جو سڀ کان وڏو واپاري ڀائيوار آهي، جيڪو ڪل واپار جو 15٪ حصو رکي ٿو، جڏهن ته هندستان 8٪ سان ٻئي نمبر تي آهي۔[258]

خانگي شعبو ملڪ جي جي ڊي پي جو 80٪ حصو پيدا ڪري ٿو، جڏهن ته سرڪاري ملڪيت وارين ڪمپنين جو ڪردار مسلسل گهٽجي رهيو آهي۔[259] بنگلاديش جي معيشت گهڻو ڪري خانداني ملڪيت واريون واپاري جماعتون ۽ ننڍن ۽ وچولي درجي جي ڪاروبارن تي ٻڌل آهي۔

بنگلاديش جون ڪجهه وڏيون عوامي شيئر مارڪيٽ ۾ درج ڪمپنيون بيڪسيمڪو، بي آر اي سي بينڪ، بي ايس آر ايم، جي پي ايڇ اسپات، گرامينفون، سمٽ گروپ ۽ اسڪوائر فارماسيوٽيڪل آهن۔[260]

ڍاڪا اسٽاڪ ايڪسچينج ۽ چٽگانگ اسٽاڪ ايڪسچينج ملڪ جون ٻه اهم سرمائي مارڪيٽون آهن۔[261] بنگلاديش ۾ مواصلات جي صنعت دنيا جي تيزي سان وڌندڙ صنعتن مان هڪ آهي، جتي نومبر 2024ع جي آخر تائين موبائيل فون استعمال ڪندڙن جو انگ 188.78 ملين تائين پهچي ويو۔[262]

سياسي عدم استحڪام،[263] وڌندڙ مهانگائي،[264] گھڻي بدعنواني،[265] بجلي جي اڻپوري فراهمي،[266] ۽ سڌارن جي سست رفتار سان عملداري معاشي واڌ ويجهه لاءِ اهم چئلينج آهن۔[264] بنگلاديش کي گلوبل انوويشن انڊيڪس ۾ 2024ع ۽ 2025ع دوران 106هين درجو حاصل ٿيو۔[267]

توانائي

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو بنگلاديش ۾ بجلي وارو شعبو
رات جو تعمير هيٺ روپور ائٽمي بجلي گهر
ڪتوبديا ٻيٽ تي هوا واريون ٽربائينون

بنگلاديش، جتي 2009ع ۾ روزانو ڪيترائي ڀيرا بجلي بند ٿيڻ جا واقعا ٿيندا هئا، 2022ع تائين 100٪ بجلي پهچ حاصل ڪري چڪو هو.[268][269] اهو آهستي آهستي سبز معيشت ڏانهن منتقل ٿي رهيو آهي ۽ دنيا جو سڀ کان وڏو آف-گرڊ شمسي بجلي پروگرام رکي ٿو، جنهن مان 20 ملين ماڻهو فائدو وٺن ٿا.[270] ملڪ ۾ پيداوار لاءِ پالڪي نالي هڪ برقي ڪار تيار ڪئي پئي وڃي.[271] بايو گئس کي نامياتي ڀاڻ ٺاهڻ لاءِ استعمال ڪيو پيو وڃي.[272] روسي ڪمپني روس ائٽم جي مدد سان تعمير ٿيندڙ روپور ائٽمي بجلي گهر ملڪ جو پهريون فعال ائٽمي بجلي گهر هوندو. ان جي ٻن ڪل يونٽن مان پهريون يونٽ 2025ع ۾ ڪم شروع ڪرڻ جي اميد رکي ٿو.[273]

بنگلاديش وٽ اڃا به قدرتي گئس جا وڏا اڻ استعمال ٿيل ذخيرا موجود آهن، خاص طور تي پنهنجي سامونڊي علائقي ۾.[274][275] ڳولا جي کوٽ ۽ ثابت ٿيل ذخيرن ۾ گهٽتائي سبب بنگلاديش کي ٻاهرين ملڪن مان ايل اين جي درآمد ڪرڻي پئي آهي.[276][277][278] گئس جي کوٽ روسي-يوڪريني جنگ سبب وڌيڪ وڌي وئي.[279] عالمي مارڪيٽ ۾ قيمتن جي تيز واڌ سبب، مسلسل لوڊشيڊنگ جي باوجود، بنگلاديش جولاءِ 2022ع ۾ عارضي طور اسپاٽ قيمت تي ايل اين جي خريد ڪرڻ بند ڪري ڇڏي.[280] قيمتون گهٽجڻ کان پوءِ فيبروري 2023ع ۾ هن وري اسپاٽ قيمت تي ايل اين جي خريد ڪرڻ شروع ڪئي.[281]

جڏهن ته بنگلاديش جون سرڪاري ملڪيت واريون ڪمپنيون بنگلاديش جي لڳ ڀڳ اڌ بجلي پيدا ڪن ٿيون، خانگي ملڪيت واريون ڪمپنيون، جهڙوڪ سمٽ گروپ ۽ اورين گروپ، بجلي پيدا ڪرڻ سان گڏ مشينري، ريئڪٽر ۽ سامان فراهم ڪرڻ ۾ وڌندڙ اهم ڪردار ادا ڪري رهيون آهن.[282] بنگلاديش بجلي پيدا ڪرڻ جي صلاحيت 2009ع ۾ 5 گيگاواٽ کان وڌائي 2022ع ۾ 25.5 گيگاواٽ ڪئي. ملڪ ان کي 2041ع تائين وڌيڪ وڌائي 50 گيگاواٽ ڪرڻ جو ارادو رکي ٿو. آمريڪي ڪمپنيون جهڙوڪ شيوران ۽ جنرل اليڪٽرڪ بنگلاديش جي ملڪي قدرتي گئس پيداوار جو لڳ ڀڳ 55٪ فراهم ڪن ٿيون ۽ بجلي منصوبن ۾ سڀ کان وڏن سيڙپڪارن مان آهن. بنگلاديش جي لڳل گئس سان هلندڙ بجلي پيداوار جي صلاحيت جو 80٪ آمريڪا ۾ تيار ٿيل ٽربائينن مان اچي ٿو.[283]

سياحت

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو بنگلاديش ۾ سياحت
سندر بن دنيا جو سڀ کان وڏو مينگروو ٻيلو آهي.

سياحت جي صنعت تيزيءَ سان وڌي رهي آهي ۽ مجموعي ملڪي پيداوار (جي ڊي پي) ۾ لڳ ڀڳ 3.02٪ حصو ڏئي ٿي.[284] 2019ع ۾ بنگلاديش جي بين الاقوامي سياحتي آمدني 391 ملين آمريڪي ڊالر هئي.[285]

ملڪ وٽ يونيسڪو جا ٽي عالمي ورثي وارا ماڳ آهن: مسجدن جو شهر، ٻڌ وهار ۽ سندر بن؛ جڏهن ته ست ماڳ عبوري فهرست ۾ شامل آهن.[286]

عالمي سفر ۽ سياحت ڪائونسل (WTTC) جي 2019ع واري رپورٽ موجب، بنگلاديش ۾ سفر ۽ سياحت جي شعبي 2018ع دوران سڌي طرح 11,80,500 نوڪريون پيدا ڪيون، جيڪي ملڪ جي ڪل روزگار جو 1.9٪ هيون.[287]

ساڳئي رپورٽ موجب، بنگلاديش ۾ هر سال لڳ ڀڳ 125,000 بين الاقوامي سياحن جي آمد ٿئي ٿي.[287]

2012ع ۾ ملڪي خرچن سفر ۽ سياحت سان لاڳاپيل سڌي مجموعي ملڪي پيداوار (جي ڊي پي) جو 97.7٪ پيدا ڪيو هو.[288]

ثقافت

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو بنگلاديش جي ثقافت

موڪلون ۽ ميلا

[سنواريو]

روايتي ميلن ۾ پهيلو بوئشاکھ (بنگالي نئون سال) شامل آهي، جيڪو بنگالي ثقافت جو سڀ کان وڏو ميلو آهي ۽ وڏي پيماني تي جشن ملهايو ويندو آهي.[289]

پوهيلا فالگون بنگلاديش ۾ ويلنٽائن ڏهاڙو سان گڏ ايندو آهي ۽ موسيقي، ناچ ۽ ٻين ثقافتي سرگرمين سان ملهايو ويندو آهي.[290]

ٻين ميلن ۾ نوبنّو ۽ پوش پربن شامل آهن، جيڪي نئين فصل جي لاباري جي خوشيءَ ۾ ملهايا ويندا آهن.[291]

شڪرائين هڪ ساليانو جشن آهي، جنهن دوران پتنگ اڏايا ويندا آهن. اهو بنگالي ڪئلينڊر جي نائين مهيني پوش جي پڄاڻيءَ تي ملهايو ويندو آهي. هي ميلو ڀارت ۽ نيپال ۾ ملهايل مڪر سنڪرنتي سان به هم وقت هوندو آهي.[292]

قومي شهيد يادگار تي فتح ڏهاڙي جون تقريبون

مذهبي ميلن مان مسلمانن جا ٻه سڀ کان وڏا عيدون عيدالفطر ۽ عيدالاضحيٰ آهن. عيدالفطر رمضان جي مهيني جي پڄاڻيءَ تي ملهايي ويندي آهي، جڏهن ته عيدالاضحيٰ قربانيءَ جو ميلو آهي.[293] ٻنهي عيدن جي موقعي تي ملڪ ۾ سڀ کان ڊگهيون سرڪاري موڪلون ڏنيون وينديون آهن.[294]

ٻين اسلامي ميلن ۾ مولد النبي (عيد ميلاد النبي)،[295] عاشورا،[296] چنڊ رات،[297] شب برات، شب معراج، شب قدر ۽ عالمي اجتماع شامل آهن.[298]

هندن جو سڀ کان وڏو ميلو درگا پوجا آهي.[299] ٻين اهم هندو ميلن ۾ ڪرشن جنماشتمي، ڪالي پوجا، سرسوتي پوجا ۽ رتھ ياترا شامل آهن.[300][301]

بدھ مت جي پوئلڳن جو سڀ کان وڏو ميلو بدھ پورنيما آهي، جيڪو گوتم بدھ جي جنم ڏينهن جي ياد ۾ ملهايو ويندو آهي.[302]

عيسائين ۾ ڪرسمس، جيڪو بڙو ڏينهن جي نالي سان مشهور آهي، ۽ ايسٽر سڀ کان وڌيڪ ملهايا ويندڙ مذهبي جشن آهن.[303]

قومپرستانه قومي ڏينهن ۾ ٻولي تحريڪ جو ڏهاڙو شامل آهي، جيڪو هر سال 21 فيبروري تي 1952ع جي بنگالي ٻولي تحريڪ جي شهيدن جي ياد ۾ ملهايو ويندو آهي.[304] 1999ع ۾ يونيسڪو هن ڏينهن کي مادري ٻوليءَ جو عالمي ڏينهن قرار ڏنو.[305]

آزادي ڏهاڙو 26 مارچ تي پاڪستان کان آزاديءَ جي اعلان جي ياد ۾ ملهايو ويندو آهي.[306] فتح ڏهاڙو 16 ڊسمبر تي بنگلاديش جي آزاديءَ جي جنگ ۾ فتح جي ياد ۾ ملهايو ويندو آهي.[306]

انهن ٽنهي قومي ڏينهن تي شهيد مينار، ڍاڪا ۽ قومي شهيد يادگار تي عوامي تقريبون منعقد ڪيون وينديون آهن، جتي شهيدن کي ڀيٽا پيش ڪئي ويندي آهي.[307][308]

ادب

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو بنگالي ادب
قاضي نذرالاسلام، بنگلاديش جو قومي شاعر.[309]
همايون احمد، مشهور ناول نگار ۽ فلمساز

بنگالي ادب بنگالي ثقافت جو هڪ اهم حصو آهي. ڏهين کان ٻارهين صدي عيسويءَ جي وچ واري دور جون چرياپد نظمون بنگالي ٻوليءَ جا قديم ترين محفوظ مثال آهن.[310]:40

بنگال سلطنت جي دور ۾ وچئين دور جي بنگالي ليکڪن تي عربي ۽ فارسي ادب جو گهرو اثر پيو.[311]

وچئين دور جي اهم ادبي ڪاميابين ۾ منگل ڪاويا شامل آهن.[312]

بنگال جي نئين سجاڳي (18هين صديءَ جي آخر کان 20هين صديءَ جي شروعات تائين) جديد بنگالي ادب تي گهرو اثر ڇڏيو. مائيڪل مدھوسودن دت بنگالي شاعريءَ ۾ آزاد بحر متعارف ڪرايو.[313]

مير مشرف حسين پهريون وڏو بنگالي مسلمان اديب هو.[314]

رابندرناٿ ٽيگور ادب جو نوبل انعام حاصل ڪندڙ پهريون ايشيائي ۽ غير يورپي شخص هو.[315]

قاضي نذرالاسلام انقلابي شاعر هو، جنهن نوآباديات ۽ فاشزم خلاف سياسي مزاحمت جي حمايت ڪئي.[316]

جيبنانندا داس کي ٽيگور ۽ نذرال کان پوءِ سڀ کان وڌيڪ مشهور بنگالي شاعر سمجهيو وڃي ٿو.[317]

بيگم روڪيا کي بنگلاديش جي نسواني ادب جي باني ليکڪا طور ڏٺو وڃي ٿو.[318]

آزاديءَ کان پوءِ همايون احمد سڀ کان وڌيڪ مقبول ليکڪ بڻيو.[319]

هر سال اڪوشي ڪتاب ميلو ۽ ڍاڪا ادبي ميلو، جيڪي بنگلا اڪيڊمي جي نگراني هيٺ منعقد ٿيندا آهن، ڏکڻ ايشيا جي سڀ کان وڏن ادبي ميلن مان شمار ٿين ٿا.[320]

اڏاوت

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو بنگلاديش جي اڏاوت
سومپورا مهاويهار، نوگائون ۾، يونيسڪو عالمي ورثي وارو ماڳ
سٺ گنبذن واري مسجد، باگرهات ۾، يونيسڪو عالمي ورثي وارو ماڳ
احسن منزل، پراڻو ڍاڪا ۾

بنگلاديش جي اڏاوت بنگال خطي ۽ وسيع هندستاني ننڍي کنڊ جي اڏاوت سان ڳنڍيل آهي. ان تي ملڪ جي ثقافت، مذهب ۽ تاريخ جو اثر آهي.[321] هندو ۽ بدھ اڏاوتي باقيات مهاستان ڳڙھ مان مليا آهن، جيڪو ٽين صدي ق.م. سان لاڳاپيل آهي.[322]:157 نندي پد ۽ سواستڪ جا نشان واري-بتشور کنڊرات ۾ پٿر جي جنڊن تي مليا آهن، جيڪي لوهي دور، 400 کان 100 ق.م. تائين، هن علائقي ۾ هندومت جي موجودگي ڏيکارين ٿا.[323] اٺين صديءَ ۾ بدھ پال سلطنت جي دور ۾ ٺهيل سومپورا مهاويهار اسلام کان اڳ واري دور جو هڪ شاندار مثال آهي.[324] ٻين بدھ ويهاران ۾ مينامتي جو شلبن بهار ۽ بڪرمپور جو بڪرمپور ويهار شامل آهن.[322]:164–167 تازين کوٽائين اسلام کان اڳ جي ننڍن مندرن جا به نوان ثبوت ظاهر ڪيا آهن، جيڪي هن علائقي جي هندو، بدھ ۽ جين آباديءَ جي خدمت ڪندا هئا.[325] هند-اسلامي اڏاوت 13هين صديءَ کان ڏسي سگهجي ٿي، خاص ڪري بنگال سلطنت جي منفرد مسجد اڏاوت ۾؛ ان جو هڪ مثال باگرهات جي مسجدن جو شهر ۾ سٺ گنبذن واري مسجد آهي، جيڪو يونيسڪو عالمي ورثي وارو ماڳ آهي.[326][325]

مغل بنگال ۾ علائقي اندر مغل اڏاوت پکڙجي وئي. ڍاڪا جا مثال پراڻو ڍاڪا ۾ برا ڪٽرا ۽ ڇوٽو ڪٽرا، محمدپور ۾ ست گنبذ مسجد ۽ ڪرزن هال ۾ موسيٰ خان مسجد شامل آهن.[327][328] مغل دور جي اهم قلعن ۾ پراڻو ڍاڪا جو لال باغ قلعو، منشي گنج جو ادراڪپور قلعو، ۽ ترتيبوار نارايڻ گنج جا حاجي گنج قلعو ۽ سوناکاندا قلعو شامل آهن.[329] ڪانتاجيو مندر ۽ ڍاڪي شواري مندر وچئين دور جي پوئين حصي جي هندو مندر اڏاوت جا بهترين مثال آهن.[330][331]

بنگالي مقامي اڏاوت بنگلو جي ابتدا لاءِ مشهور آهي.[332] سونارگائون ۾ پانام نگر سلطنت، مغل، برطانوي ۽ گڏيل نوآبادياتي روايتن جا اڏاوتي اثر ڏيکاري ٿو.[333]:22 هند-ساراسيني اڏاوت برطانوي راڄ دوران ترقي ڪئي،[334] جنهن جا مثال ڍاڪا يونيورسٽي جو ڪرزن هال، چٽاگانگ ڪورٽ بلڊنگ، رنگپور ٽائون هال ۽ راجشاهي ڪاليج آهن. زميندار اشرافيه هن پوئين طرز ۾ ڪيترائي محل تعمير ڪيا، جن ۾ احسن منزل، بلياتي زميندار باري، تاجهات محل، روز گارڊن محل، ديگاپاتيا محل، پوٺيا راجباري، نٽور راجباري ۽ موهيرا زميندار باري شامل آهن. مزهرالاسلام کي بنگلاديش ۽ ڏکڻ ايشيا ۾ جديديت پسند تحريڪ جو اڳواڻ سمجهيو وڃي ٿو.[335] لوئس ڪان هڪ اهم پرڏيهي اڏاوتڪار هو، جنهن شير بنگلا نگر ۾ قومي پارليامينٽ عمارت جو نقشو ٺاهيو.[336]

بصري فنون، دستڪاريون ۽ لباس

[سنواريو]
نقشي ڪنٿا (ڀرت ڀريل رلي) تي ڪڙهائي، بنگال جي صدين پراڻي فني روايت
اپراجيو بنگلا، بنگلاديش آزاديءَ جي جنگ جي ياد ۾ ٺهيل هڪ مجسمو، جيڪو ڍاڪا يونيورسٽي جي احاطي ۾ واقع آهي

بنگلاديش ۾ فن جي لکيل تاريخ جو سراغ ٽين صدي ق.م. تائين ملي ٿو، جڏهن هن علائقي ۾ ٽيراڪوٽا جا مجسما ٺاهيا ويندا هئا. قديم دور ۾ پال سلطنت ۽ سينا خاندان جي دور ۾ نمايان هندو فن، جين فن ۽ بدھ فن ترقي ڪئي. بنگال سلطنت جي دور ۾ چوڏهين صديءَ کان اسلامي فن پڻ ارتقا ڪئي. مغلن جي حڪمراني دوران ڍاڪا ۾ نفيس ململ تي فارسي نمونن سان سينگاريل منفرد جامداني ڪپڙو اُڻيو ويندو هو.[337]:239 يونيسڪو 2013ع ۾ ان کي غير مادي ثقافتي ورثو قرار ڏنو.[338]

بنگلاديش راجشاهي ريشم پڻ پيدا ڪري ٿو، جيڪو پنهنجي نرمي ۽ نفيس نقش ٺاهڻ جي صلاحيت سبب مشهور آهي.[339]:158 هاٿي ڏند، پتل ۽ مٽيءَ جا ٿانوَ بنگلاديشي ثقافت ۾ گهريون پاڙون رکن ٿا.[340]:483–485 نقشي ڪنٿا، جيڪا بنگال ۾ رلين تي ڀرت ڀرڻ جي صدين پراڻي روايت آهي، سڄي بنگلاديش ۾ تيار ڪئي ويندي آهي.[341]:44

بنگلاديش ۾ جديد فن جي تحريڪ آزاديءَ کان اڳ واري اوڀر بنگال ۾، خاص طور تي زين العابدين جي اڳواڻانه ڪمن سان، وجود ۾ آئي.[342] ٻين اهم مصورن ۾ ايس ايم سلطان، محمد قبريا، صفي الدين احمد، شهاب الدين احمد، ڪنڪ چنپا چڪما،[343] قيوم چوڌري، رشيد چوڌري، قامرال حسن، رفيق النبي ۽ سيد جهانگير شامل آهن.[342]

نوويرا احمد کي بنگلاديش ۾ جديد مجسمه سازي جي باني سمجهيو ويندو آهي.[344] ٻين مشهور مجسمه سازن ۾ نتون ڪنڊو، سيد عبدالله خالد، حميد الزمان خان، شميم سڪدر، فردوسي پريابهاشني ۽ عبدالرزاق شامل آهن.[345]

ڍاڪا يونيورسٽي جي فنون لطيفه شعبي پاران پهيلو بوئيشاکھ تي منعقد ٿيندڙ سالياني منگل شوبھا ياترا (بنگالي نئين سال جي جلوس) کي يونيسڪو 2016ع ۾ غير مادي ثقافتي ورثي جي فهرست ۾ شامل ڪيو.[346] فن جي هڪ صورت طور ڦوٽوگرافي 21هين صديءَ ۾ تيزيءَ سان ترقي ڪئي آهي. هر ٻن سالن کانپوءِ ٿيندڙ ڇوبي ميلا بين الاقوامي ڦوٽوگرافي ميلو کي ايشيا جو سڀ کان وڏو ڦوٽوگرافي ميلو سمجهيو ويندو آهي.[347]

لونگي مردن لاءِ سڀ کان عام غير رسمي لباس آهي،[348] جڏهن ته ڪرتو (پنجابي) ۽ پاجامو عيدن ۽ ٻين تہوارن تي مرد پائيندا آهن.[349] ملڪ اندر تيار ڪيل سوٽ، ٽائي ۽ پتلون رسمي تقريبن ۾ مردن جو عام لباس آهن، جڏهن ته شادين ۾ روايتي شرواني ۽ چوڙيدار پڳ سان گڏ پاتا ويندا آهن.[350] عورتون عام طور تي شلوار قميص سان گڏ اورڻو پائينديون آهن، جڏهن ته وڌيڪ رسمي تقريبن ۾ ساڙي استعمال ڪئي ويندي آهي.[350] ڪجهه عورتون اسلامي لباس به اختيار ڪن ٿيون.[351]

اداڪاري وارا فن

[سنواريو]
اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو بنگلاديش جي موسيقي ۽ بنگلاديش ۾ ناچ
پهيلو فالگن جي موقعي تي چٽاگانگ يونيورسٽي ۾ ناچ
ڪشٽيا ۾ لالن جي مزار تي باول فنڪار ايڪتارا وڄائيندي

بنگلاديش جي ٿيٽر روايت ۾ مختلف صورتون شامل آهن، جن جي تاريخ چوٿين صدي عيسويءَ تائين پهچي ٿي.[352] ان ۾ ڪهاڻي ٻڌائڻ جون صورتون، گيت ۽ ناچ تي ٻڌل پيشڪشون، علامتي ڪردار، طومارن تي تصويرن سان لاڳاپيل نمائشون، ڪٺ پتلي ناٽڪ ۽ جلوسي روايتون شامل آهن.[352] ياترا بنگالي لوڪ ناٽڪ جي سڀ کان مشهور صورت آهي.[353] هندستاني روايتي ناچ جي مختلف صنفن، جهڙوڪ ڪٿڪلي، ڀرت ناٽيم، اوڊيسي[354] ۽ منيپوري ناچ کان علاوه، ملڪ ۾ مقامي ناچ جون روايتون پڻ وجود ۾ آيون آهن.[350]

بنگلاديش جي موسيقي کي روايتي، نيم روايتي، عبادتي ۽ مقبول موسيقي ۾ ورهائي سگهجي ٿو. بنگلاديش ۾ روايتي موسيقي هندستاني ننڍي کنڊ جي عبادتي موسيقي جي عام صنفن سان ظاهر ٿئي ٿي؛ جهڙوڪ هندستاني روايتي موسيقي جون صنفون دھرپد ۽ خيال. ٻين اهم صنفن ۾ قوالي ۽ ڪيرتن شامل آهن.[350] ربندر سنگيت ۽ نذرل سنگيت اڄ به تمام گهڻا مقبول آهن.[355]

مقامي لوڪ موسيقي ۾ باول صوفي روايت نمايان آهي، جنهن کي 18هين صديءَ ۾ لالن مقبول بڻايو، ۽ يونيسڪو ان کي انساني زباني ۽ غير مادي ثقافتي ورثي جو شاهڪار قرار ڏنو آهي.[356][357] لوڪ موسيقي جي ٻين مقامي صنفن ۾ ڀاٽيالي، ڀاوائيا، ڌمال، ڪوي گان، جاري گان، ساري گان، معرفتي ۽ گمڀيرا شامل آهن.[350][357]

لوڪ موسيقي سان گڏ مختلف ساز استعمال ڪيا ويندا آهن، جن ۾ ايڪتارا، دوتارا، ڍول، بانسري، منجيرا، خانجني، سرندا، خماڪ، ڊگڊگي، جوري، جهنجهڻي ۽ ماجيرا (جهانج جو هڪ قسم) شامل آهن.[357] بنگلاديش وٽ هندستاني روايتي موسيقي جي پڻ مالا مال روايت آهي، جنهن ۾ ستار، طبلو، سرود ۽ سنتور جهڙا ساز استعمال ٿين ٿا.[358] موسيقي سان لاڳاپيل ادارن ۽ درسگاهن جهڙوڪ بنگلاديش شلپاڪلا اڪيڊمي ۽ ڇايانٽ بنگالي لوڪ موسيقي جي روايتن کي محفوظ رکڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي.[357]

صابينا ياسمين ۽ رونا ليلا کي ملڪ جي عظيم ترين خاتون پلے بيڪ گلوڪارن مان شمار ڪيو ويندو آهي.[359] اينڊريو ڪشور، جيڪو هڪ ٻيو مشهور پلے بيڪ گلوڪار هو، کيس "پلے بيڪ جو بادشاهه" سڏيو ويندو هو.[360]

اعظم خان، جنهن کي "پاپ سمراٽ" ۽ "راڪ گرو" جا لقب ڏنا ويا، بنگلاديشي راڪ جي بنيادي شخصيتن مان هو.[361] ايوب بچو ۽ جيمس جهڙن موسيقارن پڻ سڄي ملڪ ۾ وڏي مقبوليت حاصل ڪئي.[362][363]

شايان چوڌري ارنوب انڊي راڪ موسيقي جي هڪ بااثر شخصيت رهيو آهي.[364] 21هين صديءَ جي مشهور پاپ گلوڪارن ۾ حبيب واحد ۽ تحسن رحمان خان شامل آهن.[365][366]

هيڦي ميٽل موسيقي جي شعبي ۾ آرٽسيل ۽ وارفيز کي تمام گهڻو اثرائتو سمجهيو ويندو آهي.[367][368]

ميڊيا ۽ سئنيما

[سنواريو]
اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو بنگلاديش جي ميڊيا ۽ بنگلاديش جي سئنيما

بنگلاديش ۾ صحافت جي تاريخ 1860ع کان شروع ٿئي ٿي، جڏهن ڍاڪا ۾ پهريون ڇاپخانو قائم ڪيو ويو.[369] بنگلاديش جي ميڊيا گهڻ رخي، مقابلي واري، واپاري ۽ منافعي بخش آهي.[370] ملڪ جون اهم خبررساں ايجنسين بنگلاديش سنگباد سنگسٿا (BSS) ۽ بي ڊي نيوز 24 ڊاٽ ڪام آهن.[371]

ٽيليويزن ميڊيا جي استعمال جو سڀ کان مقبول ذريعو آهي.[370] بنگلاديش ٽيليويزن (BTV) واحد سرڪاري ٽيليويزن نيٽورڪ آهي، جنهن جي رسائي سڄي ملڪ تائين آهي.[372] خانگي ٽيليويزن نيٽورڪن ۾ اي ٽي اين بنگلا، چينل آءِ، اين ٽي وي، آر ٽي وي، ايڪوشي ٽي وي، ايڪاتور ٽي وي، جمونا ٽي وي ۽ شوموئي ٽي وي شامل آهن.[371]

ڇپيل ميڊيا ٻيو سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ ذريعو آهي، ۽ اخبارون خانگي ملڪيت هيٺ هجڻ باوجود کليل راءِ رکندڙ آهن. انهن ۾ دي ڊيلي اسٽار، ڍاڪا ٽربيون، دي فنانشل ايڪسپريس، بنگلاديش پرتيدن، ڪالر ڪنٿو، پروٿوم آلو، دي ڊيلي اتفاق ۽ جوگانتور شامل آهن.[371][370]

ڍاڪا جي ڪاوران بازار ۾ ايڪوشي ٽي وي جو مرڪزي دفتر

بنگلاديش بيتار واحد سرڪاري ريڊيو سروس آهي.[373][370] ريڊيو فورتي، ريڊيو ٽوڊي، ريڊيو آمار ۽ اي بي سي ريڊيو مشهور خانگي ريڊيو اسٽيشنون رهيون آهن، پر ريڊيو جي مقبوليت ۾ نمايان گهٽتائي آئي آهي.[371][370]

مشهور پرڏيهي ميڊيا ذريعن ۾ بي بي سي نيوز (بي بي سي بنگلا)، سي اين اين، وائس آف آمريڪا ۽ الجزيره شامل آهن.[370] خاص طور تي هندستاني ٽيليويزن ڊراما بنگلاديشي سيٽلائيٽ ٽيليويزن تي هڪ قسم جي "ثقافتي بالادستي" قائم ڪري چڪا آهن.[374][370]

صحافت جي آزادي اڃا تائين هڪ اهم مسئلو آهي، ڇاڪاڻ ته حڪومت پاران سنسرشپ ۽ صحافين کي هراسان ڪرڻ بابت خدشا موجود آهن. 2026ع جي ورلڊ پريس فريڊم انڊيڪس ۾ بنگلاديش 180 ملڪن مان 152هين نمبر تي رهيو، جيڪو دنيا جي هيٺين درجن بندين مان هڪ آهي.[375]

بنگلاديش جي فلمي صنعت جي تاريخ 1898ع ۾ بائيوسڪوپ جي نمائش سان شروع ٿئي ٿي.[376]:129[377] ڍاڪا جي نوابن 1900ع واري ڏهاڪي ۾ ڪيترين خاموش فلمن جي تياري جي سرپرستي ڪئي.[377]

ڍاڪا جو پڪچر هائوس، جيڪو پهريون مستقل سئنيما گهر هو، 1913ع ۽ 1914ع جي وچ واري عرصي ۾ قائم ٿيو.[376]:130 سڪماري (سٺي ڇوڪري)، جيڪا 1929ع ۾ جاري ٿي، بنگلاديش ۾ تيار ڪيل پهرين فلم هئي.[376]:130 دي لاسٽ ڪس، جيڪا 1931ع ۾ جاري ٿي، پهرين مڪمل ڊگهي فيچر فلم هئي.[376]:130[377] 1947ع تائين ملڪ ۾ 80 سئنيما گهر موجود هئا.[376]:130

اوڀر پاڪستان ۾ پهرين بنگالي ٻوليءَ جي فلم مکھ او مکھوش (چهرو ۽ نقاب) 1956ع ۾ جاري ٿي.[376]:130[377] 1959ع ۾ رليز ٿيل آڪاش آر مٽي (آسمان ۽ ڌرتي) اهڙي قسم جي ٻي فلم هئي.

بنگلاديش فلم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن 1957ع–1958ع ۾ اوڀر پاڪستان فلم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن جي نالي سان ڍاڪا ۾ قائم ڪئي وئي، جيڪا مڪمل فلم سازي مرڪز طور ڪم ڪندي هئي.[376]:130[377] ظهير ريحان هن دور ۾ ڪيترين اثرائتين فلمن جي هدايتڪاري ڪئي، جن ۾ ڪخونو آشيني (1961ع)، شنگم (1964ع، پاڪستان جي پهرين رنگين فلم)، ۽ جيبون ٿيڪي نيووا (1970ع) شامل آهن.[377]

1960ع کان پوءِ ڍاڪا جي فلمي صنعت پاڻ کي بنگالي مسلمان سئنيما جي مرڪز طور قائم ڪيو.[376]:130 آزاديءَ کان پوءِ پهرين فلم اورا ايگارو جون هئي، جنهن جي هدايت چاشي نذرل اسلام ڪئي ۽ اها 1972ع ۾ جاري ٿي.[377]

فلمي صنعت جي عروج واري دور ۾، 1996ع کان 2003ع تائين هر سال لڳ ڀڳ 80 فلمون تيار ٿينديون هيون، پر ان کان پوءِ اهو انگ مسلسل گهٽجندو رهيو آهي.[376]:130[377]

مشهور هدايتڪارن ۾ خان عطاور رحمان، عالمگير ڪبير، امجد حسين، همايون احمد، مرشد الاسلام، تنوير مقمل، طارق مسعود، صلاح الدين لاولو ۽ انعام الڪريم نرجھر شامل آهن.[376]:130

طارق مسعود کي سندس فلم ماتير موئنا (مٽيءَ جو پکي) تي 2002ع جي ڪان فلم ميلي ۾ فيپريسي انعام سان نوازيو ويو. فلم سوسائٽين بنگلاديش ۾ سئنيما جي واڌ ويجهه ۽ ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي.[378]

کاڌ خوراڪ

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو بنگلاديشي کاڌا
ڪالا ڀونا، چٽاگانگ ڊويزن جو ڳائو گوشت جو کاڌو
روهو ڪڙي، مڇيءَ تي ٻڌل کاڌو
ڪڪڙ پلاءُ (موروگ پولائو)، پراڻو ڍاڪا جو روايتي کاڌو

بنگلاديشي کاڌا، جيڪي ملڪ جي جاگرافيائي هنڌ، آبهوا ۽ تاريخ سان ٺهيا آهن، نهايت شاهوڪار ۽ گهڻ رخي آهن.[379]:14 بنيادي خوراڪ اڇا چانور آهي، جيڪا مڇيءَ سان گڏ کاڌ خوراڪ جو بنياد بڻجي ٿي. پنن واري ڀاڄين، آلو، ڪدون ۽ دالن جا مختلف قسم پڻ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. ڳائو گوشت، ٻڪري جو گوشت، ڪڪڙ ۽ بدڪ جون ڪڙيون عام طور تي کاڌيون وڃن ٿيون،[380] گڏوگڏ ڀرتان (چيڀاٽيل ڀاڄيون)،[381] ڀاجين (تريل ڀاڄيون) ۽ ترڪارين (ڪڙي ٿيل ڀاڄيون) جا ڪيترائي قسم پڻ کائبا آهن.[379]:8 مغل اثر هيٺ آيل کاڌن ۾ قورمو، ڪاليا، بريانيون، پلاءُ، تهريون ۽ کچڙيون شامل آهن.[380]

استعمال ٿيندڙ مختلف مصالحن ۾ هيڊ، ميٿي، ڪلونجي، ڌاڻا، سونف، ڦوٽو ۽ مرچ پائوڊر وڏي پيماني تي استعمال ٿين ٿا؛ هڪ مشهور مصالحو ملاوٽ پانچ فورن آهي. استعمال ٿيندڙ چٽڻين ۽ خوشبودار ٻوٽن ۾ ڳاڙهو بصر، سائا مرچ، ٿوم، ادرڪ، ڌاڻا پن ۽ پودينو شامل آهن.[379]:12 ناريل جو کير، سرنهن جو پيسٽ، سرنهن جا ٻج، سرنهن جو تيل، گيهه، اچار[380] ۽ چٽڻيون پڻ هن کاڌ خوراڪ ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿين ٿيون.[379]:13–14

ملڪ جي دريائي جاگرافي سبب مڇي پروٽين جو مکيه ذريعو آهي، ۽ اها اڪثر پنهنجي آڻن سميت کائي ويندي آهي. هلشا قومي مڇي آهي ۽ بيحد مقبول آهي. ٻين گهڻو کائجندڙ مڇين ۾ روهو، پنگاس ۽ تلپيا شامل آهن.[382] لابسٽر، جهينگا ۽ سڪل مڇي (شٽڪي) پڻ مقامي کاڌن ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا.[379]:8

چٽاگانگ ۾ ڳائو گوشت سان لاڳاپيل کاڌن ۾ ڪالا ڀونا ۽ ميزبان شامل آهن؛ ميزبان هڪ روايتي طور مشهور دعوت آهي، جنهن ۾ ميزبان گوشت پيش ڪيو ويندو آهي، جيڪو تيز ۽ مصالحيدار ڳائو گوشت جو سالن آهي.[379]:10[380][383] سلهٽ ۾ شتڪورا ليمون کاڌن کي ميرينيٽ ڪرڻ لاءِ استعمال ٿين ٿا؛ ان جو مشهور مثال بيف هتڪورا آهي.[383] چٽاگانگ هل ٽريڪٽس جي قبائلي برادرين ۾ بانس جي ڪونپلن سان کاڌو ٺاهڻ مشهور آهي.[384] کلنا گوشت وارن کاڌن ۾ چوئي جهل (پائپر چابا) جي استعمال لاءِ مشهور آهي.[383][380] ڪلائي روٽي، ڳوٺاڻي فليٽ بريڊ جو هڪ قسم، راجشاهي جي چپائي نواب گنج ۾ وڏي پيماني تي کائي وڃي ٿي.[385]

بنگلاديش ۾ مٺاڻن جي وسيع روايت آهي، جنهن ۾ روشگولا، روشملائي، چومچوم، سنديش، مشٽي دوئي، ڪالوجام ۽ جلابي جهڙيون مٺايون شامل آهن.[386] پٿا چانورن يا ميون مان ٺهيل روايتي اُٻاريل مٺاڻون آهن.[387] حلوو، شيمائي ۽ فالودو، جن مان پوئين ٻه سيميون جون صورتون آهن، مذهبي ميلن ۽ خوشين ۾ مشهور مٺاڻون آهن.[388][389][390]

روتي، نان، پراٺو، لوچي ۽ باڪر خاني اهم مقامي مانيون آهن.[391][380] گرم کير واري چانهه ملڪ ۾ سڀ کان وڌيڪ پيئجندڙ مشروب آهي، جيڪا گڏيل ڪچهرين جو مرڪز بڻيل آهي.[392] بورھاني، مٺو ۽ لسي روايتي طور استعمال ٿيندڙ مشهور مشروب آهن.[393][394]

ڪباب تمام گهڻو مشهور آهن، خاص طور تي سيخ ڪباب، چپلي ڪباب، شامي ڪباب، چڪن ٽڪا ۽ ششليڪ، گڏوگڏ چاپ جا مختلف قسم.[380] مشهور گهٽي کاڌن ۾ چٽ پٽي، جهل موري، شنگارا،[395] سموسو ۽ فچڪا شامل آهن.[396]

رانديون

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو بنگلاديش ۾ رانديون
بنگلاديش قومي ڪرڪيٽ ٽيم

ڳوٺاڻن علائقن ۾ ڪيترين ئي روايتي مقامي راندين جهڙوڪ ڪبڊي، بولي کيلا، لاٺي کيلا ۽ نوڪا بائيچ کي اڃا تائين وڏي مقبوليت حاصل آهي. جيتوڻيڪ ڪبڊي ملڪ جي قومي راند آهي،[397] پر ڪرڪيٽ ملڪ جي سڀ کان وڌيڪ مشهور راند سمجهي وڃي ٿي. بنگلاديش قومي ڪرڪيٽ ٽيم 1999ع ۾ پنهنجي پهرين ڪرڪيٽ عالمي ڪپ ۾ شرڪت ڪئي، ۽ ايندڙ سال ان کي ٽيسٽ ڪرڪيٽ جو درجو ڏنو ويو. بنگلاديش 2015ع جي 2015 ڪرڪيٽ عالمي ڪپ ۾ چوٿين مرحلي تائين پهتو، 2017 آءِ سي سي چيمپيئنز ٽرافي جي نيم فائنل تائين پهتو، ۽ ايشيا ڪپ جي فائنل ۾ ٽي ڀيرا (2012ع، 2016ع ۽ 2018ع) پهتو.

شڪيب الحسن کي راند جي تاريخ جي بهترين آل رائونڊر رانديگرن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو.[398] 2020ع ۾ بنگلاديش قومي انڊر-19 ڪرڪيٽ ٽيم مردن جو 2020 انڊر-19 ڪرڪيٽ عالمي ڪپ کٽي ورتو.[399][400] ساڳي ٽيم 2023ع ۽ 2024ع ۾ لڳاتار انڊر-19 مردن جو ايشيا ڪپ پڻ کٽيو.[401][402]

2018ع ۾ بنگلاديش عورتن جي قومي ڪرڪيٽ ٽيم 2018 عورتن جو ٽوئنٽي 20 ايشيا ڪپ کٽيو.[403]

بنگلاديش قومي فٽبال ٽيم

فٽبال ڪرڪيٽ کان پوءِ بنگلاديش جي ٻي سڀ کان مشهور راند آهي.[404] قومي فٽبال ٽيم جو پهريون روپ 1971ع جي آزاديءَ واري جنگ دوران شادھين بنگلا فٽبال ٽيم جي صورت ۾ ظاهر ٿيو.[405] 25 جولاءِ 1971ع تي ٽيم جي ڪپتان ذاڪريا پِنٽو پاڙيسري هندستان ۾ ميچ کان اڳ بنگلاديش جو جهنڊو پرڏيهي سرزمين تي ڦڙڪائيندڙ پهريون شخص بڻيو.[406]

آزاديءَ کان پوءِ بنگلاديش قومي فٽبال ٽيم 1973ع ۾ پنهنجو پهريون بين الاقوامي مقابلو کيڏيو ۽ پوءِ اي ايف سي ايشيا ڪپ (1980ع) ۾ شرڪت ڪرڻ جو اعزاز حاصل ڪيو، اهڙي ريت اها ڏکڻ ايشيا جي صرف ٻي ٽيم بڻجي وئي جيڪا هن مقابلي ۾ پهتي.[407]

فٽبال ۾ بنگلاديش جون سڀ کان نمايان ڪاميابيون 2003 ساف گولڊ ڪپ ۽ 1999 ڏکڻ ايشيائي رانديون آهن. بنگلاديش عورتن جي قومي فٽبال ٽيم 2022ع ۽ 2024ع ۾ لڳاتار ساف عورتن جي چيمپيئن شپ کٽي.[408]

بنگلاديشي تيرانداز ايتي خاتون ۽ رومان سنا 2019 ڏکڻ ايشيائي رانديون دوران تيراندازي جي سڀني 10 مقابلن (انفرادي ۽ ٽيمي) ۾ سون جا تمغا کٽي تاريخ رقم ڪئي.[409]

قومي راندين جي ڪائونسل ملڪ جي 42 راندين جي وفاقن کي منظم ڪري ٿي.[410]

شطرنج پڻ بنگلاديش ۾ تمام گهڻي مقبول آهي. ملڪ وٽ شطرنج جا پنج گرينڊ ماسٽر آهن، جن مان نياز مرشد ڏکڻ ايشيا جو پهريون گرينڊ ماسٽر هو.[411]

2010ع ۾ جبل چاڙهيندڙ موسيٰ ابراهيم مائونٽ ايورسٽ تي پهچندڙ پهريون بنگلاديشي بڻيو.[412]

واصفيا نذرين پهرين بنگلاديشي جبل چاڙهيندڙ آهي، جنهن ست چوٽيون (Seven Summits) ۽ ڪي ٽو سر ڪيا.[413][414]

مئي 2026ع ۾ بابر علي مائونٽ مڪالو سر ڪندڙ پهريون بنگلاديشي بڻيو.[415]

اهم شخصيتون

[سنواريو]

پڻ ڏسندا

[سنواريو]

وڌيڪ مطالعي لاءِ

[سنواريو]
  • احمد، نظام. بنگلاديش جي پارليامينٽ (روٽليج، 2018ع).
  • Ali, S. Mahmud (2010). [[[:سانچو:GBurl]] Understanding Bangladesh]. Columbia University Press. ISBN 978-0-231-70143-3. {{cite book}}: Check |url= value (مدد)
  • Ghosh, Manash (2021). Bangladesh War: Report from Ground Zero. Niyogi Books. ISBN 978-93-91125-37-0.
  • بيڪسٽر، ڪريگ. بنگلاديش: قوم کان رياست تائين (روٽليج، 2018ع).
  • Bose, Sarmila (2012). Dead Reckoning Memories of the 1971 Bangladesh War. Hachette UK. ISBN 978-93-5009-426-6.
  • Chakrabarty, Bidyut (2004). [[[:سانچو:GBurl]] The Partition of Bengal and Assam, 1932-1947: Contour of Freedom]. Routledge. ISBN 978-1-134-33274-8. {{cite book}}: Check |url= value (مدد)
  • گروور، ويريندر. بنگلاديش: حڪومت ۽ سياست (ڊيپ اينڊ ڊيپ پبليڪيشنز، 2000ع).
  • Guhathakurta, Meghna; van Schendel, Willem, مرتب (2013). The Bangladesh Reader: History, Culture, Politics. Duke University Press. ISBN 978-0-8223-5304-1.
  • Hasnat, G. N. Tanjina; Kabir, Md. Alamgir; Hossain, Md. Akhter (2018). "Major Environmental Issues and Problems of South Asia, Particularly Bangladesh". Handbook of Environmental Materials Management. ص. 1–40. doi:10.1007/978-3-319-58538-3_7-1. ISBN 978-3-319-58538-3.
  • افتخار اقبال (2010ع) بنگال ڊيلٽا: ماحوليات، رياست ۽ سماجي تبديلي، 1840–1943 (پالگريو ميڪملن) ISBN 0-230-23183-7
  • Islam, Saiful; Khan, Md. Ziaur Rahman (March 2017). "A Review of Energy Sector of Bangladesh". Energy Procedia 110: 611–618. doi:10.1016/j.egypro.2017.03.193. Bibcode: 2017EnPro.110..611I. 
  • جينوزي، ايف. ٽاماسن، ۽ جيمس ٽي. پيچ. بنگلاديش جو زرعي ڍانچو: ترقيءَ ۾ هڪ رڪاوٽ (روٽليج، 2019ع).
  • Khan, Muhammad Mojlum (2013). The Muslim Heritage of Bengal: The Lives, Thoughts and Achievements of Great Muslim Scholars, Writers and Reformers of Bangladesh and West Bengal. Kube Publishing. ISBN 978-1-84774-052-6.
  • Mookherjee, Nayanika (2015). [[[:سانچو:GBurl]] The Spectral Wound: Sexual Violence, Public Memories, and the Bangladesh War of 1971]. Duke University Press. ISBN 978-0-8223-5949-4. {{cite book}}: Check |url= value (مدد)
  • ايم. مفخرالاسلام (مرتب)، (2004ع)، بنگلاديش جي سماجي ۽ معاشي تاريخ: پروفيسر شفيق الرحمان جي ياد ۾ مقالا، پهريون ڇاپو، ايشياٽڪ سوسائٽي آف بنگلاديش، OCLC 156800811
  • ايم. مفخرالاسلام (2007ع)، بنگال جي زراعت 1920–1946: هڪ مقداري مطالعو (ڪيمبرج يونيورسٽي پريس)، ISBN 0-521-04985-7
  • Prodhan, Mohit (2016). "The educational system in Bangladesh and scope for improvement". Journal of International Social Issues 4 (1): 11–23. https://www.winona.edu/socialwork/Media/Prodhan%20The%20Educational%20System%20in%20Bangladesh%20and%20Scope%20for%20Improvement.pdf.  آرڪائيو ڪيا ويا 2024-08-30 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.
  • Raghavan, Srinath (2013). 1971: A Global History of the Creation of Bangladesh. Harvard University Press. ISBN 978-0-674-72864-6.
  • Rashid, Haroun Er (1977). Geography of Bangladesh. University Press. OCLC 4638928.
  • رياز، علي. بنگلاديش: آزاديءَ کان پوءِ جي سياسي تاريخ (بلومزبري پبلشنگ، 2016ع).
  • Riaz, Ali (2010). Political Islam and Governance in Bangladesh. Routledge. ISBN 978-1-136-92624-2.
  • Riaz, Ali; Rahman, Mohammad Sajjadur (2016). Routledge Handbook of Contemporary Bangladesh. Routledge. ISBN 978-1-317-30877-5.
  • Schendel, Willem van (2009). A History of Bangladesh. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-86174-8.
  • J. Shelley, Israt; Takahashi-Nosaka, Misuzu; Kano-Nakata, Mana; S. Haque, Mohammad; Inukai, Yoshiaki (2016). "Rice Cultivation in Bangladesh: Present Scenario, Problems, and Prospects". Journal of International Cooperation for Agricultural Development 14. doi:10.50907/jicad.14.0_20. 
  • سراج الاسلام (مرتب)، (1997ع)، بنگلاديش جي تاريخ 1704–1971 (ٽن جلدن ۾: جلد 1 سياسي تاريخ، جلد 2 معاشي تاريخ، جلد 3 سماجي ۽ ثقافتي تاريخ)، ٻيون نظرثاني ٿيل اشاعت، ايشياٽڪ سوسائٽي آف بنگلاديش، ISBN 984-512-337-6
  • سراج الاسلام (مکيه ايڊيٽر)، (2003ع)، بنگلاپيڊيا: بنگلاديش جو قومي انسائيڪلوپيڊيا (10 جلد)، ايشياٽڪ سوسائٽي آف بنگلاديش، ISBN 984-32-0585-5
  • Sisson, Richard; Rose, Leo E. (1991). War and Secession: Pakistan, India, and the Creation of Bangladesh. University of California Press. ISBN 978-0-520-07665-5.
  • Sogra, Khair Jahan (2014). The Impact of Gender Differences on the Conflict Management Styles of Managers in Bangladesh: An Analysis. Cambridge Scholars Publishing. ISBN 978-1-4438-6854-9.
  • Umar, Badruddin (2006). The Emergence of Bangladesh: Rise of Bengali Nationalism, 1958–1971. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-597908-4.
  • وان اسڪينڊل، وليم. بنگلاديش جي تاريخ (ڪيمبرج يونيورسٽي پريس، 2020ع).
  • Uddin, Sufia M. (2006). Constructing Bangladesh: Religion, Ethnicity, and Language in an Islamic Nation. University of North Carolina Press. ISBN 978-0-8078-7733-3.
  • Wahid, Abu N.M.; Weis, Charles E. (1996). The Economy of Bangladesh: Problems and Prospects. Praeger. ISBN 978-0-275-95347-8.

حڪومت

[سنواريو]

تاريخ

[سنواريو]

سياحت

[سنواريو]

نقشا

[سنواريو]

حوالا

[سنواريو]
  1. ↑ "The Constitution of the People's Republic of Bangladesh". قانون، انصاف ۽ پارلياماني معاملن واري وزارت. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 10 November 2019 تي محفوظ ڪيل. 1 February 2017 تي حاصل ڪيل.
  2. ↑ বাংলা ভাষা প্রচলন আইন, ১৯৮৭ [بنگالي ٻولي لاڳو ڪرڻ جو ايڪٽ، 1987ع]. bdlaws.minlaw.gov.bd (Bengali ۾). قانون، انصاف ۽ پارلياماني معاملن واري وزارت. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 7 January 2024 تي محفوظ ڪيل. 7 January 2024 تي حاصل ڪيل.
  3. ↑ Ara, Rowshon (March 2020). "A Foreign Language or the Second Language: The Future of English in Bangladesh". International Journal of Language Education 4 (1): 81–95. doi:10.26858/ijole.v4i2.10458. سانچو:ERIC.
  4. ↑ Islam, Mohammad Nurul; Hashim, Azirah (2019). "Historical Evolution of English in Bangladesh". Journal of Language Teaching and Research 10 (2): 247. doi:10.17507/jltr.1002.05.
  5. ↑ "Bangladesh country profile". بي بي سي نيوز. 4 March 2011. 18 February 2025 تي حاصل ڪيل.
  6. 1 2 3 4 سانچو:Cite CIA World Factbook
  7. 1 2 "Bangladesh and the IMF". IMF. 2026-05-02 تي حاصل ڪيل.
  8. 1 2 "Population and Housing Census 2022: Post Enumeration Check (PEC) Adjusted Population" (PDF). بنگلاديش شماريات بيورو. 18 April 2023. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 30 May 2023 تي محفوظ ڪيل. 30 May 2023 تي حاصل ڪيل.
  9. ↑ "Report: 68% Bangladeshis live in villages". ڍاڪا ٽربيون. 28 November 2023. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 6 February 2024 تي محفوظ ڪيل. 6 February 2024 تي حاصل ڪيل.
  10. 1 2 3 4 "World Economic Outlook Database (April 2026 Edition)". www.imf.org. بين الاقوامي مالياتي فنڊ. 14 April 2026. 19 April 2026 تي حاصل ڪيل.
  11. ↑ "Gini index - Bangladesh". World Bank. 2026-03-31 تي حاصل ڪيل.
  12. ↑ "Human Development Report 2025" (PDF) (انگريزي ۾). گڏيل قومن جو ترقياتي پروگرام. 6 May 2025. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 6 May 2025 تي محفوظ ڪيل. 6 May 2025 تي حاصل ڪيل.
  13. ↑ Reporter, S. D. (12 July 2025). "Bangladesh may not have a mega monument but what it has is captivating". Sinar Daily.
  14. ↑ "Battle Of Begums: All About Rivalry Between Khaleda Zia And Sheikh Hasina". NDTV (انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2025-12-30 تي محفوظ ڪيل. 2026-05-15 تي حاصل ڪيل.
  15. ↑ Mudgal, Aryan (2025-12-30). "'Battle of the Begums': Khaleda Zia and Sheikh Hasina's rivalry over the years". Hindustan Times (انگريزي ۾). 2026-05-15 تي حاصل ڪيل.
  16. ↑ "Notation of song aaji bangladesher hridoy". اصل نسخو مان 4 September 2015 تي محفوظ ڪيل. 10 September 2015 تي حاصل ڪيل.
  17. ↑ "Bangladesh: early history, 1000 B.C.–A.D. 1202". Bangladesh: A country study. لائبريري آف ڪانگريس. September 1988. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 7 December 2013 تي محفوظ ڪيل. 1 December 2014 تي حاصل ڪيل. Historians believe that Bengal, the area comprising present-day Bangladesh and the Indian state of West Bengal, was settled in about 1000 B.C. by Dravidian-speaking peoples who were later known as the Bang. Their homeland bore various titles that reflected earlier tribal names, such as Vanga, Banga, Bangala, Bangal, and Bengal.
  18. ↑ "Vanga | ancient kingdom, India". Encyclopædia Britannica. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 30 July 2016 تي محفوظ ڪيل. 24 April 2023 تي حاصل ڪيل.
  19. ↑ Keay, John (2000). India: A History. Atlantic Monthly Press. ص. 220. ISBN 978-0-87113-800-2. In C1020 ... launched Rajendra's great northern escapade ... peoples he defeated have been tentatively identified ... 'Vangala-desa where the rain water never stopped' sounds like a fair description of Bengal in the monsoon.
  20. 1 2 Sen, Sailendra Nath (1999) [First published 1988]. Ancient Indian History and Civilization. New Age International. ص. 281. ISBN 978-81-224-1198-0. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 16 January 2023 تي محفوظ ڪيل. 25 July 2023 تي حاصل ڪيل.
  21. 1 2 Ahmed, Salahuddin (2004). Bangladesh: Past and Present. APH Publishing. ص. 23. ISBN 978-81-7648-469-5. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 6 February 2023 تي محفوظ ڪيل. 14 May 2016 تي حاصل ڪيل.
  22. ↑ "But the most important development of this period was that the country for the first time received a name, ie Bangalah." Banglapedia: Islam, Bengal آرڪائيو ڪيا ويا 23 July 2015 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.
  23. ↑ Sircar, D.C. (1971) [First published 1960]. Studies in the Geography of Ancient and Medieval India (2nd ڇاپو). Motilal Banarsidass. ص. 135. ISBN 978-81-208-0690-0. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 6 February 2023 تي محفوظ ڪيل. 19 April 2016 تي حاصل ڪيل.
  24. ↑ Land of Two Rivers, Nitish Sengupta
  25. ↑ RIYAZU-S-SALĀTĪN: A History of Bengal آرڪائيو ڪيا ويا 15 December 2014 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين., Ghulam Husain Salim, The Asiatic Society, Calcutta, 1902.
  26. ↑ Heitzman, James; Worden, Robert (مرتب). "EARLY HISTORY, 1000 B.C.-A.D. 1202". Bangladesh: A Country Study. Federal Research Division, Library of Congress. 13 January 2025 تي حاصل ڪيل.
  27. 1 2 3 4 Heitzman, James; Worden, Robert (مرتب). "ISLAMIZATION OF BENGAL, 1202–1757". Bangladesh: A Country Study. Federal Research Division, Library of Congress. 13 January 2025 تي حاصل ڪيل.
  28. ↑ Nanda, J.N. (2005). Bengal: the unique state. Concept Publishing Company. ISBN 978-81-8069-149-2.
  29. ↑ Raychaudhuri, Tapan; Habib, Irfan (eds). The Cambridge Economic History of India: Volume 1, c.1200–c.1750. Cambridge University Press, 1982.
  30. 1 2 Ray, Indrajit (2011). Bengal Industries and the British Industrial Revolution (1757–1857). Routledge. ISBN 978-1-136-82552-1. 30 May 2019 تي حاصل ڪيل.
  31. ↑ Ray, Indrajit (November 2009). "Identifying the woes of the cotton textile industry in Bengal: tales of the nineteenth century". The Economic History Review (Wiley) 62 (4): 857–892. doi:10.1111/j.1468-0289.2009.00444.x.
  32. ↑ Ray, Indrajit (November 2009). "Identifying the woes of the cotton textile industry in Bengal: tales of the nineteenth century". The Economic History Review (Wiley) 62 (4): 857–892. doi:10.1111/j.1468-0289.2009.00444.x.
  33. ↑ Ghose, Ajit Kumar (1982). "Food Supply and Starvation: A Study of Famines with Reference to the Indian Sub-Continent". Oxford Economic Papers (Oxford University Press) 34 (2): 368–389. doi:10.1093/oxfordjournals.oep.a041557. PMID 11620403.
  34. ↑ Dyson, Tim (2018). A population history of India: from the first modern people to the present day (1st ڇاپو). Oxford: Oxford University Press. ص. 80–81. ISBN 978-0-19-882905-8.
  35. ↑ Irschick, Eugene F. (2018), A History of the New India: Past and Present, Routledge, ص. 73–, ISBN 978-1-317-43617-1
  36. ↑ Peers, Douglas M. (2006). India under colonial rule: 1700–1885. Pearson Education. ISBN 978-0-582-31738-3.
  37. ↑ Chatterji, Joya (1999). "The Fashioning of a Frontier: The Radcliffe Line and Bengal's Border Landscape, 1947–52". Modern Asian Studies (Cambridge University Press) 33 (1): 185–242. doi:10.1017/S0026749X99003066.
  38. ↑ Heitzman, James; Worden, Robert (مرتب). "PAKISTAN PERIOD, 1947–71". Bangladesh: A Country Study. Federal Research Division, Library of Congress. ص. 4. 13 January 2025 تي حاصل ڪيل.
  39. ↑ Sobhan, Rehman (1962). "The Problem of Regional Imbalance in the Economic Development of Pakistan". Asian Survey 2 (5): 31–37. doi:10.2307/3023445.
  40. ↑ Baxter, p. 72
  41. ↑ David S. Lewis; Darren J. Sagar (1992). [[[:سانچو:GBurl]] Political Parties of Asia and the Pacific: A Reference Guide]. Longman. ص. 36. ISBN 978-0-582-09811-4. 30 July 2017 تي حاصل ڪيل. {{cite book}}: Check |url= value (مدد)
  42. ↑ Bose, Sarmila (2005). "Anatomy of Violence: Analysis of Civil War in East Pakistan in 1971". Economic and Political Weekly 40 (41): 4463–4471.
  43. ↑ "Zia's declaration". The Daily Star. 7 April 2014.
  44. ↑ Saikia, Yasmin (2004). "Beyond the Archive of Silence: Narratives of Violence of the 1971 Liberation War of Bangladesh". History Workshop Journal 58 (58): 275–287. doi:10.1093/hwj/58.1.275.
  45. ↑ Chakma, Parbon; Saumik, Rafid Azad (4 November 2022). "50 Years of Bangladesh Constitution In a nutshell". The Daily Star. 13 January 2025 تي حاصل ڪيل.
  46. ↑ Heitzman, James; Worden, Robert (مرتب). "Fall of the Bangabandhu, 1972–75". Bangladesh: A Country Study. Federal Research Division, Library of Congress. 13 January 2025 تي حاصل ڪيل.
  47. 1 2 3 4 Shah, Aqil (2016). "Democracy Deadlocked in Bangladesh". Current History 115 (780): 130–135. doi:10.1525/curh.2016.115.780.130.
  48. ↑ Heitzman, James; Worden, Robert (مرتب). "The Zia Regime and Its Aftermath, 1977–82". Bangladesh: A Country Study. Federal Research Division, Library of Congress. 13 January 2025 تي حاصل ڪيل.
  49. ↑ "BNP vows to continue movement". The Daily Star. UNB. 1 September 2018. 3 June 2026 تي حاصل ڪيل.
  50. ↑ Heitzman, James; Worden, Robert (مرتب). "THE ERSHAD PERIOD: Achieving Stability, 1982–83". Bangladesh: A Country Study. Federal Research Division, Library of Congress. 13 January 2025 تي حاصل ڪيل.
  51. ↑ Heitzman, James; Worden, Robert (مرتب). "Emerging Opposition, 1983–86". Bangladesh: A Country Study. Federal Research Division, Library of Congress. 13 January 2025 تي حاصل ڪيل.
  52. ↑ Heitzman, James; Worden, Robert (مرتب). "Relaxation of Martial Law, 1986–87". Bangladesh: A Country Study. Federal Research Division, Library of Congress. 13 January 2025 تي حاصل ڪيل.
  53. ↑ Heitzman, James; Worden, Robert (مرتب). "More Opposition Pressure". Bangladesh: A Country Study. Federal Research Division, Library of Congress. 13 January 2025 تي حاصل ڪيل.
  54. ↑ Rowlatt, Justin (11 February 2018). "Bangladesh grows tired of the Battling Begums". BBC News. BBC. 13 January 2025 تي حاصل ڪيل.
  55. ↑ Herman, Steve (1 November 2009). "Bangladesh's Sheikh Hasina Wins Landslide Election". Voice of America. 14 February 2025 تي حاصل ڪيل.
  56. ↑ Ethirajan, Anbarasan; Wong, Tessa (6 August 2024). "Sheikh Hasina: The pro-democracy icon who became an autocrat". BBC News. BBC. 15 January 2025 تي حاصل ڪيل.
  57. ↑ Reporter, Staff (1 December 2025). "'Hasina, AL leaders behind BDR mutiny'". The Daily Star (انگريزي ۾). 1 December 2025 تي حاصل ڪيل.
  58. ↑ "Did India benefit from BDR mutiny? What the probe commission says". The Business Standard (انگريزي ۾). 2025-12-01. 2025-12-01 تي حاصل ڪيل.
  59. ↑ "Bangladesh ruling party wins elections marred by boycott, violence". CNN. 6 January 2014. 14 February 2025 تي حاصل ڪيل.
  60. ↑ "Bangladesh election: PM Sheikh Hasina wins landslide in disputed vote". BBC News. BBC. 31 December 2018. 14 February 2025 تي حاصل ڪيل.
  61. ↑ Anbarasan, Ethirajan; Ng, Kelly (8 January 2024). "Bangladesh election: PM Sheikh Hasina wins fourth term in controversial vote". BBC News. BBC. 14 February 2025 تي حاصل ڪيل.
  62. ↑ "Bangladesh's Sheikh Hasina forced to resign: What happened and what's next?". Al Jazeera. 5 August 2024. 14 February 2025 تي حاصل ڪيل.
  63. ↑ Hussain, Samira; Drury, Flora (8 August 2024). "Yunus sworn in as interim Bangladesh leader". BBC News. BBC. 14 February 2025 تي حاصل ڪيل.
  64. ↑ "From a marginal force to opposition party: The rise of Bangladesh Jamaat-e-Islami". The Business Standard. 19 February 2026 تي حاصل ڪيل.
  65. ↑ Bashar, Omar K. M. R.; Khan, Habibullah (March 2009). "Liberalisation and Growth in Bangladesh: An Empirical Investigation". The Bangladesh Development Studies (Bangladesh Institute of Development Studies (BIDS)) 32 (1): 61–76. doi:10.57138/XTYK4544.
  66. ↑ "Bangladesh 2nd largest economy in South Asia". The Daily Star. 8 January 2019. 13 January 2025 تي حاصل ڪيل.
  67. ↑ Babones, Salvatore (20 October 2020). "Angst and Denial in India as It's Now Officially Poorer Than Bangladesh". Foreign Policy. 13 January 2025 تي حاصل ڪيل.
  68. ↑ "What milestones have Bangladesh crossed in 50 years". 26 March 2021. 1 October 2022 تي حاصل ڪيل.
  69. ↑ "Bangladesh: Reducing Poverty and Sharing Prosperity". World Bank. 1 October 2022 تي حاصل ڪيل.
  70. ↑ "Country Profile – Poverty and Inequality Platform". World Bank. 9 January 2025 تي حاصل ڪيل.
  71. ↑ "New directions for human development in Bangladesh". United Nations. 17 December 2023. 12 February 2025 تي حاصل ڪيل.
  72. ↑ Uddin, Jasim (12 September 2024). "Green RMG factories: How Bangladesh became a global champion". Business Standard. 13 January 2025 تي حاصل ڪيل.
  73. ↑ "Rohingya Refugee Crisis Explained". United Nations Commission on Human Rights (UNCHR). 22 August 2024. 13 January 2025 تي حاصل ڪيل.
  74. ↑ Aditi Rajagopal (8 February 2020). "How the World's Largest Delta Might Slowly Go Under Water". Discovery. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 8 February 2020 تي محفوظ ڪيل. 9 March 2020 تي حاصل ڪيل.
  75. ↑ "No Place Like Home – BANGLADESH: LAND OF RIVERS". Environmental Justice Foundation. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 30 September 2020 تي محفوظ ڪيل. 10 March 2020 تي حاصل ڪيل.
  76. ↑ Suvedī, Sūryaprasāda (2005). International watercourses law for the 21st century. Ashgate Publishing. ص. 154–166. ISBN 978-0-7546-4527-6.
  77. ↑ Ali, A. (1996). "Vulnerability of Bangladesh to climate change and sea level rise through tropical cyclones and storm surges". Water, Air, & Soil Pollution 92 (1–2): 171–179. doi:10.1007/BF00175563. Bibcode: 1996WASP...92..171A.
  78. 1 2 سانچو:Cite CIA World Factbook
  79. ↑ Terms and Definitions FRA 2025 Forest Resources Assessment, Working Paper 194. Food and Agriculture Organization of the United Nations. 2023. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 11 September 2024 تي محفوظ ڪيل. 19 September 2024 تي حاصل ڪيل.
  80. ↑ "Global Forest Resources Assessment 2020, Bangladesh". Food Agriculture Organization of the United Nations. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 19 September 2024 تي محفوظ ڪيل. 19 September 2024 تي حاصل ڪيل.
  81. ↑ "Map of Dinajpur". kantaji.com. اصل نسخو مان 13 July 2011 تي محفوظ ڪيل. 17 April 2015 تي حاصل ڪيل.
  82. ↑ Alexander, David E. (1999) [1993]. [[[:سانچو:GBurl]] "The Third World"]. Natural Disasters. Kluwer Academic Publishers. ص. 532. ISBN 978-0-412-04751-0. {{cite book}}: Check |chapter-url= value (مدد)
  83. ↑ "Beset by Bay's Killer Storms, Bangladesh Prepares and Hopes آرڪائيو ڪيا ويا 2 September 2024 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين. ". Los Angeles Times. 27 February 2005
  84. ↑ Haggett, Peter (2002) [2002]. "The Indian Subcontinent". Encyclopedia of World Geography. Marshall Cavendish. ص. 2, 634. ISBN 978-0-7614-7308-4. OCLC 46578454. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 28 March 2024 تي محفوظ ڪيل. 25 July 2023 تي حاصل ڪيل.
  85. ↑ Raju, M. N. A. (10 March 2018). "Disaster Preparedness for Sustainable Development in Bangladesh". Daily Sun. اصل نسخو مان 24 July 2021 تي محفوظ ڪيل. 26 September 2019 تي حاصل ڪيل.
  86. ↑ "Bangladesh flood death toll nears 500, thousands ill". Reuters. 15 August 2007. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 5 February 2008 تي محفوظ ڪيل. 15 August 2007 تي حاصل ڪيل.
  87. ↑ Kulp, Scott A.; Strauss, Benjamin H. (29 October 2019). "New elevation data triple estimates of global vulnerability to sea-level rise and coastal flooding". Nature Communications 10 (1): 4844. doi:10.1038/s41467-019-12808-z. PMID 31664024. Bibcode: 2019NatCo..10.4844K.
  88. ↑ "Report: Flooded Future: Global vulnerability to sea level rise worse than previously understood". climatecentral.org. 29 October 2019. اصل نسخو مان 2 November 2019 تي محفوظ ڪيل. 3 November 2019 تي حاصل ڪيل.
  89. ↑ Chaturvedi, Sanjay (29 April 2016). Climate Change and the Bay of Bengal. Flipside Digital Content Company Inc. ISBN 978-981-4762-01-4. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 28 March 2024 تي محفوظ ڪيل. 25 July 2023 تي حاصل ڪيل.
  90. ↑ Bangladesh Climate Change Strategy and Action Plan, 2008 (PDF). Ministry of Environment and Forests Government of the People's Republic of Bangladesh. 2008. ISBN 978-984-8574-25-6. اصل نسخو (PDF) مان 7 October 2009 تي محفوظ ڪيل.
  91. ↑ Glennon, Robert. "The Unfolding Tragedy of Climate Change in Bangladesh". محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 1 December 2017 تي محفوظ ڪيل. 23 November 2017 تي حاصل ڪيل.
  92. ↑ "Bangladesh Delta Plan 2100". The Dutch water sector. 20 May 2019. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 13 May 2023 تي محفوظ ڪيل. 24 September 2019 تي حاصل ڪيل.
  93. ↑ "Bangladesh Delta Plan (BDP) 2100" (PDF). محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 9 October 2022 تي محفوظ ڪيل.
  94. ↑ Dinerstein, Eric; Olson, David; Joshi, Anup; Vynne, Carly; Burgess, Neil D.; Wikramanayake, Eric; Hahn, Nathan; Palminteri, Suzanne et al. (2017). "An Ecoregion-Based Approach to Protecting Half the Terrestrial Realm". BioScience 67 (6): 534–545. doi:10.1093/biosci/bix014. PMID 28608869.
  95. 1 2 Bangladesh | history – geography :: Plant and animal life آرڪائيو ڪيا ويا 3 February 2014 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.. Encyclopædia Britannica.
  96. ↑ "Flora and Fauna – Bangladesh high commission in India". Bangladesh High Commission, New Delhi. اصل نسخو مان 20 August 2013 تي محفوظ ڪيل.
  97. ↑ "Protected Area Profile for Bangladesh from the World Database of Protected Areas". World Database on Protected Areas. 2026. 22 February 2026 تي حاصل ڪيل.
  98. ↑ "The Sundarbans". UNESCO (انگريزي ۾). 2026-02-21 تي حاصل ڪيل.
  99. ↑ Rahman, Mohammed Mahabubur; Rahman, Md. Motiur; Guogang, Zhang; Islam, Kazi Shakila (1 March 2010) (en ۾). A Review of the Present Threats to Tropical Moist Deciduous Sal (Shorea Robusta) Forest Ecosystem of Central Bangladesh. doi:10.1177/194008291000300108. https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/194008291000300108. Retrieved 2026-02-21.
  100. ↑ Kuddus, Abdul (2025-03-03). "Is St Martin's actually a 'coral island', what do researchers say?". Prothom Alo (انگريزي ۾). 2026-02-21 تي حاصل ڪيل.
  101. ↑ Soraya Auer; Anika Hossain (7 July 2012). "Lost Wards of the State". The Daily Star. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 14 February 2015 تي محفوظ ڪيل. 14 February 2015 تي حاصل ڪيل.
  102. ↑ Peter Haggett (2001). Encyclopedia of World Geography. Marshall Cavendish. ص. 2620. ISBN 978-0-7614-7289-6. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 28 March 2024 تي محفوظ ڪيل. 20 January 2017 تي حاصل ڪيل.
  103. 1 2 "Bears in Bangladesh". Bangladesh Bear Project. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 14 February 2015 تي محفوظ ڪيل. 14 February 2015 تي حاصل ڪيل.
  104. ↑ "6,000 Rare, Large River Dolphins Found in Bangladesh". National Geographic. March 2009. اصل نسخو مان 12 October 2014 تي محفوظ ڪيل. 13 February 2015 تي حاصل ڪيل.
  105. ↑ Hossain, Muhammad Selim (23 May 2009). "Conserving biodiversity must for survival". The Daily Star. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 30 May 2015 تي محفوظ ڪيل. 30 May 2015 تي حاصل ڪيل.
  106. ↑ Suny, Rabby Us; Sarkar, Oliver Tirtho; Hasan, Md. Abid (2023). "Political Economy of River Ecocide in Bangladesh: A Study in the Context of Dhaleshwari River". Politics of Climate Change. ص. 83–103. doi:10.1142/9789811263750_0005. ISBN 978-981-12-6374-3.
  107. ↑ Zaman, Samia (7 June 2023). "The Bangladesh Environmental Humanities Reader: by Samina Luthfa, Mohammad Tanzimuddin Khan, and Munasir Kamal, Lanham, Lexinton Books, 2022 ISBN 978-1-4985-9913-9 and 978-1-4985-9914-6". Environmental Politics 32 (4): 752–754. doi:10.1080/09644016.2023.2192149.
  108. 1 2 "Bangladesh – Country Profile". cbd.int. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 17 February 2015 تي محفوظ ڪيل. 16 February 2015 تي حاصل ڪيل. {{cite web}}: Check date values in: |archive-date= (مدد); line feed اکر in |archive-date= at position 4 (مدد)
  109. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 Siddiquee, Ayaan Shams (6 January 2024). "Explained: The branches of Bangladesh's government". The Daily Star. 20 January 2025 تي حاصل ڪيل.
  110. ↑ Jahan, Rounaq (2014). "The Parliament of Bangladesh: Representation and Accountability". The Journal of Legislative Studies 21 (2): 250–269. doi:10.1080/13572334.2014.975470.
  111. ↑ "61.Supreme command". Laws of Bangladesh. Legislative and Parliamentary Affairs Division. 21 January 2025 تي حاصل ڪيل.
  112. ↑ "The Dhaka University Order, 1973 (President's Order)". Laws of Bangladesh. Legislative and Parliamentary Affairs Division. 21 January 2025 تي حاصل ڪيل.
  113. 1 2 "65. Establishment of Parliament". Laws of Bangladesh. Legislative and Parliamentary Affairs Division. 21 January 2025 تي حاصل ڪيل.
  114. ↑ Hasan, Rashidul (4 May 2024). "Women MPs in reserved seats: How empowered are they really?". The Daily Star. 20 January 2025 تي حاصل ڪيل.
  115. ↑ "Article 70 of Constitution: It's a safeguard for democracy". The Daily Star. 26 May 2018. 20 January 2025 تي حاصل ڪيل.
  116. ↑ "54.Speaker to act as President during absence, etc". Laws of Bangladesh. Legislative and Parliamentary Affairs Division. 21 January 2025 تي حاصل ڪيل.
  117. 1 2 "THE JUDICIARY". Laws of Bangladesh. Legislative and Parliamentary Affairs Division. 21 January 2025 تي حاصل ڪيل.
  118. ↑ "111.Binding effect of Supreme Court judgments". Laws of Bangladesh. Legislative and Parliamentary Affairs Division. 21 January 2025 تي حاصل ڪيل.
  119. ↑ "Huge case backlog only hurting citizens". The Daily Star. 28 April 2023. 20 January 2025 تي حاصل ڪيل.
  120. ↑ "Bangladesh | The Global State of Democracy". www.idea.int (انگريزي ۾). 2025-10-16 تي حاصل ڪيل.
  121. ↑ "Home | The Global State of Democracy". www.idea.int. 2025-10-16 تي حاصل ڪيل.
  122. ↑ "Global State of Democracy Indices | The Global State of Democracy". www.idea.int. 2025-10-16 تي حاصل ڪيل.
  123. ↑ "National Web Portal of Bangladesh". Bangladesh Government. 15 September 2015. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 23 September 2015 تي محفوظ ڪيل. 23 September 2015 تي حاصل ڪيل.
  124. ↑ "Rangpur becomes a divivion". bdnews24.com. 25 January 2010. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 3 September 2015 تي محفوظ ڪيل. 6 August 2011 تي حاصل ڪيل.
  125. 1 2 "Bangladesh changes English spellings of five districts". bdnews24.com. 2 April 2018. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 15 December 2020 تي محفوظ ڪيل. 1 October 2019 تي حاصل ڪيل.
  126. ↑ Local Government Act, No. 20, 1997
  127. ↑ "Health Bulletin 2016" (PDF). Directorate General of Health Services. ص. 14. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 13 June 2017 تي محفوظ ڪيل. 7 April 2022 تي حاصل ڪيل.
  128. ↑ "Population Projection of Bangladesh: Dynamics and Trends, 2011–2061" (PDF). Bangladesh Bureau of Statistics. November 2015. ص. 25–28. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 9 October 2022 تي محفوظ ڪيل.
  129. ↑ Hassan, Asif Muztaba (16 December 2021). "Bangladesh at 50: On the Path to Becoming a Middle Power". The Diplomat. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 26 September 2022 تي محفوظ ڪيل. 26 September 2022 تي حاصل ڪيل.
  130. ↑ Karim, Tariq A. (21 May 2022). "Understanding the Importance of Bangladesh in the Bay of Bengal and the Indo-Pacific". National Bureau of Asian Research. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 26 September 2022 تي محفوظ ڪيل. 26 September 2022 تي حاصل ڪيل.
  131. ↑ Rahman, Mustafizur; Moazzem, Khondaker Golam; Chowdhury, Mehruna Islam; Sehrin, Farzana (September 2014). "Connecting South Asia and Southeast Asia: A Bangladesh Country Study" (PDF). Asian Development Bank. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 9 October 2022 تي محفوظ ڪيل. 26 September 2022 تي حاصل ڪيل.
  132. ↑ Sajen, Shamsuddoza (18 April 2020). "Bangladesh enters Commonwealth". The Daily Star. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 26 September 2022 تي محفوظ ڪيل. 26 September 2022 تي حاصل ڪيل.
  133. ↑ Chaudhury, Dipanjan Roy (26 September 2014). "Bangladesh marks 40 years as Member State of the UN". United Nations. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 26 September 2022 تي محفوظ ڪيل. 26 September 2022 تي حاصل ڪيل.
  134. ↑ "Roundtable on 'Non Traditional Security Threats in the Indo-Pacific Region' – NTS-Asia". 30 August 2022. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 28 September 2022 تي محفوظ ڪيل. 28 September 2022 تي حاصل ڪيل.
  135. ↑ De, Prabir; Bhattacharyay, Biswa N. (September 2007). "Prospects of India–Bangladesh Economic Cooperation: Implications for South Asian Regional Cooperation" (PDF). Asian Development Bank. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 9 October 2022 تي محفوظ ڪيل. 27 September 2022 تي حاصل ڪيل.
  136. ↑ "Bangladesh an example of religious harmony: OIC". The Daily Star. 21 March 2021. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 27 September 2022 تي محفوظ ڪيل. 27 September 2022 تي حاصل ڪيل.
  137. ↑ "Bangladesh receives "International Peace Award" as D-8 founding member". The Daily Star. 1 August 2022. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 27 September 2022 تي محفوظ ڪيل. 27 September 2022 تي حاصل ڪيل.
  138. ↑ "Regional Trade and Connectivity in South Asia Gets More Than $1 Billion Boost from World Bank". محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 28 September 2022 تي محفوظ ڪيل. 28 September 2022 تي حاصل ڪيل.
  139. ↑ "Ultimate goal is to join ASEAN as a full member". The Financial Express (انگريزي ۾). 2025-07-12 تي حاصل ڪيل.
  140. ↑ "Will Bangladesh join Asean? Maritime arbitration wins favour Dhaka". South China Morning Post (انگريزي ۾). 2024-09-05. 2025-07-17 تي حاصل ڪيل.
  141. ↑ Rahman, Mohammad Tariqur (8 February 2025). "Perhaps: Should Bangladesh be a member of ASEAN?". ApakhabarTV. 17 July 2025 تي حاصل ڪيل.
  142. 1 2 "Bangladesh Is Not My Country". Human Rights Watch. 5 August 2018. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 27 September 2022 تي محفوظ ڪيل. 27 September 2022 تي حاصل ڪيل.
  143. ↑ "Bangladesh and Myanmar Resume Talks on Rohingya Repatriation". محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 28 September 2022 تي محفوظ ڪيل. 28 September 2022 تي حاصل ڪيل.
  144. ↑ "Bangladesh tells UN that Rohingya refugees must return to Myanmar". Al Jazeera. 17 August 2022. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 26 September 2022 تي محفوظ ڪيل. 27 September 2022 تي حاصل ڪيل.
  145. ↑ "India-Bangladesh Bilateral Relations" (PDF). Ministry of External Affairs (India). March 2021. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 9 October 2022 تي محفوظ ڪيل. 27 September 2022 تي حاصل ڪيل.
  146. ↑ "India and Bangladesh Conflict over the Ganges River | Climate-Diplomacy". January 1957. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 23 October 2022 تي محفوظ ڪيل. 23 October 2022 تي حاصل ڪيل.
  147. ↑ Karim, Sajid (November 2020). Transboundary Water Cooperation between Bangladesh and India in the Ganges River Basin: Exploring a Benefit-sharing Approach (PDF) (Master's). Uppsala University. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 9 October 2022 تي محفوظ ڪيل. 27 September 2022 تي حاصل ڪيل.
  148. ↑ Banerji, Anuttama (9 April 2021). "India Must Settle the Teesta River Dispute With Bangladesh for Lasting Gains". The Diplomat. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 27 September 2022 تي محفوظ ڪيل. 27 September 2022 تي حاصل ڪيل.
  149. ↑ Kamruzzaman, Md. (11 February 2021). "'Unlawful killings' along India border: Bangladeshi families seek justice". Anadolu Agency. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 27 September 2022 تي محفوظ ڪيل. 27 September 2022 تي حاصل ڪيل.
  150. ↑ Anik, Syed Samiul Basher (22 December 2020). "Bangladesh sees highest border deaths in 10 years". Dhaka Tribune. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 27 September 2022 تي محفوظ ڪيل. 27 September 2022 تي حاصل ڪيل.
  151. ↑ Janjua, Haroon (30 March 2021). "Should Pakistan apologize to Bangladesh for the 1971 war?". DW News. Deutsche Welle. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 27 September 2022 تي محفوظ ڪيل. 27 September 2022 تي حاصل ڪيل.
  152. ↑ Bhattacharjee, Joyeeta (27 June 2018). "Decoding China-Bangladesh relationship". Observer Research Foundation. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 27 September 2022 تي محفوظ ڪيل. 27 September 2022 تي حاصل ڪيل.
  153. ↑ Shazzad, Hussain (10 February 2022). "50 Years of Japan-Bangladesh Ties: From Economic to Strategic Partnership". The Diplomat. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 26 September 2022 تي محفوظ ڪيل. 26 September 2022 تي حاصل ڪيل.
  154. ↑ "Bangladesh and Saudi Arabia have extremely cordial relations – Rizvi". 27 March 2013. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 28 September 2022 تي محفوظ ڪيل. 28 September 2022 تي حاصل ڪيل.
  155. ↑ "Middle East dual shock spillover on Bangladesh's remittance". 19 July 2020. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 28 September 2022 تي محفوظ ڪيل. 28 September 2022 تي حاصل ڪيل.
  156. ↑ "Experts: Middle East remains key to Bangladesh's fortunes in a changing world". Dhaka Tribune. 29 June 2022. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 27 September 2022 تي محفوظ ڪيل. 27 September 2022 تي حاصل ڪيل.
  157. ↑ "COP26 and Bangladesh: Time to Consolidate Climate Diplomacy". SOAS Blog. 11 October 2021. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 28 September 2022 تي محفوظ ڪيل. 28 September 2022 تي حاصل ڪيل.
  158. ↑ "The Military and Democracy in Bangladesh". press-files.anu.edu.au. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 10 October 2017 تي محفوظ ڪيل. 19 September 2017 تي حاصل ڪيل.
  159. ↑
  160. ↑ Including service and civilian personnel. See Bangladesh Navy. Retrieved 17 July 2007.
  161. ↑ "Contribution of Uniformed Personnel to UN by Country and Personnel Type" (PDF). United Nations. 4 April 2023. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 12 May 2023 تي محفوظ ڪيل. 12 May 2023 تي حاصل ڪيل.
  162. ↑ "Military expenditure (% of GDP) – Bangladesh". World Bank. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 7 February 2022 تي محفوظ ڪيل. 7 February 2022 تي حاصل ڪيل.
  163. ↑ Alif, Abdullah (11 June 2020). "Budget FY21: Military spending increases by Tk2,327 crore". Dhaka Trbiune. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 7 February 2022 تي محفوظ ڪيل. 7 February 2022 تي حاصل ڪيل.
  164. ↑ Balachandran, P.K. (12 April 2017). "Rivals India and China woo Bangladesh with aid totalling $46 b". Daily FT. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 28 July 2017 تي محفوظ ڪيل. 27 July 2017 تي حاصل ڪيل.
  165. ↑ Bhattacharjee, Joyeeta (May 2020). "Migration, river management, radicalisation: What does the future hold for India-Bangladesh relations?". Observer Research Foundation. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 7 February 2022 تي محفوظ ڪيل. 7 February 2022 تي حاصل ڪيل.
  166. ↑ "Bangladesh and India's Northeast: A security perspective". The Daily Star. 15 October 2011. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 8 February 2022 تي محفوظ ڪيل. 14 February 2022 تي حاصل ڪيل.
  167. ↑ Anu Anwar, Michael Kugelman (1 December 2021). "The U.S. Should Deepen Ties With Bangladesh". Foreign Policy. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 7 February 2022 تي محفوظ ڪيل. 14 February 2022 تي حاصل ڪيل.
  168. ↑ Kinne, Brandon J. (15 August 2018). "Defense Cooperation Agreements and the Emergence of a Global Security Network". International Organization 72 (4): 799–837. doi:10.1017/S0020818318000218.
  169. ↑ Paul, Bimal Kanti (2005). "Bangladeshi American Response to the 1998 Status of Forces Agreement (SOFA): An Assessment". The Professional Geographer 57 (4): 495–505. doi:10.1111/j.1467-9272.2005.00494.x. Bibcode: 2005ProfG..57..495P.
  170. ↑ Ashraf, Nazmul (11 May 2002). "U.S. keen on military ties with Dhaka | Uae". Gulf News. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 7 February 2022 تي محفوظ ڪيل. 14 February 2022 تي حاصل ڪيل.
  171. ↑ "US wants 2 defence deals with Bangladesh". The Daily Star. 18 October 2019. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 7 February 2022 تي محفوظ ڪيل. 7 February 2022 تي حاصل ڪيل.
  172. ↑ "Bangladesh ratifies nuclear weapons prohibition treaty". Dhaka Tribune. 28 September 2020. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 20 September 2020 تي محفوظ ڪيل. 15 August 2020 تي حاصل ڪيل.
  173. ↑ "Population, total – Bangladesh". World Bank. 19 January 2025 تي حاصل ڪيل.
  174. ↑ "Population, total – Bangladesh". World Bank. 4 April 2025 تي حاصل ڪيل.
  175. ↑ "Population density (people per sq. km of land area) – Bangladesh". World Bank. 4 October 2022 تي حاصل ڪيل.
  176. ↑ "Fertility rate, total (births per woman) – Bangladesh". World Bank. 4 October 2022 تي حاصل ڪيل.
  177. ↑ Bora, Jayanta Kumar; Saikia, Nandita; Kebede, Endale Birhanu; Lutz, Wolfgang (2023). "Revisiting the causes of fertility decline in Bangladesh: The relative importance of female education and family planning programs". Asian Population Studies 19: 81–104. doi:10.1080/17441730.2022.2028253.
  178. ↑ "Urban population (% of total population) – Bangladesh". World Bank. 4 October 2022 تي حاصل ڪيل.
  179. ↑ "Population ages 0–14 (% of total population) – Bangladesh". World Bank. 4 October 2022 تي حاصل ڪيل.
  180. ↑ "Population ages 65 and above (% of total population) – Bangladesh". World Bank. 4 October 2022 تي حاصل ڪيل.
  181. ↑ Rashiduzzaman, M. (1998). "Bangladesh's Chittagong Hill Tracts Peace Accord: Institutional Features and Strategic Concerns". Asian Survey 38 (7): 653–70. doi:10.2307/2645754.
  182. ↑ Shadman, Onchita; Schönbauer, Roland (23 February 2015). "How a Bangladesh court ruling changed the lives of more than 300,000 stateless people". 27 January 2025 تي حاصل ڪيل.
  183. ↑ Population and Housing Census 2022: Report on Socio-Economic and Demographic Survey 2023 (PDF). Bangladesh Bureau of Statistics. June 2024. ص. xx. ISBN 978-984-35-2977-0. اصل نسخو (PDF) مان 9 June 2024 تي محفوظ ڪيل. 9 June 2024 تي حاصل ڪيل.
  184. 1 2 Rahim, Enayetur (1989). "Ethnicity and Linguistic Diversity". ۾ Heitzman, James; Worden, Robert L. (مرتب). Bangladesh: a country study. Federal Research Division, Library of Congress. ص. 59. OCLC 49223313. 24 September 2022 تي حاصل ڪيل.
  185. ↑ Khan, Sameer Ud Dowla (21 February 2018). "Amago Basha". The Daily Star. 24 September 2022 تي حاصل ڪيل.
  186. ↑ Masica, Colin (1991). The Indo-Aryan Languages. Cambridge: Cambridge University Press. ص. 16.
  187. ↑ Sarwar, Fatina, Noakhali Dialect: Its Prospect of Standardization
  188. ↑ Rashel, Md. Mostafa (September 2011). "Phonological Analysis of Chatkhil Dialect in Noakhali District, Bangladesh". Theory and Practice in Language Studies 1 (9): 1051–1061. doi:10.4304/tpls.1.9.1051-1061. http://www.academypublication.com/issues/past/tpls/vol01/09/09.html/. Retrieved 6 January 2025. آرڪائيو ڪيا ويا 15 June 2022 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.
  189. ↑ Rahman, Mohammad Mosiur; Islam, Md Shaiful; Karim, Abdul; Chowdhury, Takad Ahmed; Rahman, Muhammad Mushfiqur; Seraj, Prodhan Mahbub Ibna; Singh, Manjet Kaur Mehar (2019). "English language teaching in Bangladesh today: Issues, outcomes and implications". Language Testing in Asia 9. doi:10.1186/s40468-019-0085-8.
  190. ↑ Chakma, Sujana (2014). Chakma language: survival from being extinct in Bangladesh (Thesis). hdl:10361/3983.[صفحو گهربل]
  191. ↑ Seung, Kim; Kim, Amy (2010). "The Santali cluster in Bangladesh: a sociolinguistic survey" (PDF). Survey Report. SIL International. 24 September 2022 تي حاصل ڪيل.
  192. ↑ Ashrafi, Shah Tazria (19 January 2021). "How the Urdu language and literature slipped into darkness in Bangladesh". TRT World (Opinion). 24 September 2022 تي حاصل ڪيل.
  193. 1 2 3 4 5 "Population and Housing Census 2022: Preliminary Report" (PDF). Bangladesh Bureau of Statistics. August 2022. ص. 16. اصل نسخو (PDF) مان 8 July 2024 تي محفوظ ڪيل. 25 September 2024 تي حاصل ڪيل.
  194. 1 2 "The Constitution of the People's Republic of Bangladesh (part I)". Laws of Bangladesh. 12 January 2025 تي حاصل ڪيل.
  195. ↑ "The Constitution of the People's Republic of Bangladesh (part II)". Laws of Bangladesh. 12 January 2025 تي حاصل ڪيل.
  196. 1 2 3 4 "2022 Report on International Religious Freedom: Bangladesh". United States Department of State. 8 January 2025 تي حاصل ڪيل.
  197. ↑ "Muslim Population by Country". Pew Research. 27 January 2011. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 26 July 2013 تي محفوظ ڪيل. 23 October 2013 تي حاصل ڪيل.
  198. ↑ "The Constitution of the People's Republic of Bangladesh: Article 17 (Free and compulsory education)". Legislative and Parliamentary Affairs Division, Ministry of Law, Justice and Parliamentary Affairs. 27 January 2025 تي حاصل ڪيل.
  199. ↑ "Literacy rate, adult total (% of people ages 15 and above) – Bangladesh". World Bank. 9 February 2025 تي حاصل ڪيل.
  200. ↑ "Literacy rate, adult male (% of males ages 15 and above) – Bangladesh". World Bank. 9 February 2025 تي حاصل ڪيل.
  201. ↑ "Literacy rate, adult female (% of females ages 15 and above) – Bangladesh". World Bank. 9 February 2025 تي حاصل ڪيل.
  202. ↑ "Government expenditure on education, total (% of GDP) – Bangladesh". World Bank. 12 January 2025 تي حاصل ڪيل.
  203. ↑ T. Neville Postlethwaite (1988). The Encyclopedia of Comparative Education and National Systems of Education. Pergamon Press. ص. 130. ISBN 978-0-08-030853-1.
  204. ↑ Mamun, Mohammed A.; Griffiths, Mark D. (2022). "Young Teenage Suicides in Bangladesh—Are Mandatory Junior School Certificate Exams to Blame?". International Journal of Mental Health and Addiction 20 (3): 1627–1631. doi:10.1007/s11469-020-00275-3.
  205. ↑ "List of Public Universities". University Grants Commission of Bangladesh. 9 February 2025 تي حاصل ڪيل.
  206. ↑ "List of Private Universities". University Grants Commission of Bangladesh. 9 February 2025 تي حاصل ڪيل.
  207. ↑ "List of International Universities". University Grants Commission of Bangladesh. 9 February 2025 تي حاصل ڪيل.
  208. ↑ Hossain, Shaikh Shohag (2 November 2024). "Why on-campus programmes matter for National University". Business Standard.
  209. ↑ Mujib, Rasheek Tabassum (2 July 2021). "The conception and birth of Dhaka University". The Daily Star. 9 February 2025 تي حاصل ڪيل.
  210. ↑ Mahmud, Tarek (19 October 2017). "Chittagong University: A model of campus tourism". Dhaka Tribune. اصل نسخو مان 7 October 2022 تي محفوظ ڪيل. 4 October 2022 تي حاصل ڪيل.
  211. ↑ "Bangladesh University of Professionals Act, 2009 (Act No. 30 of 2009)". bdlaws.minlaw.gov.bd. 8 April 2009. 5 September 2021 تي حاصل ڪيل.
  212. ↑ Nand, Dipan; Rahaman, Arafat (9 September 2023). "Dhaka's educational heritage". The Daily Star. 9 February 2025 تي حاصل ڪيل.
  213. ↑ "Three more medical colleges renamed by Health Ministry". Dhaka Tribune. 19 November 2024. 9 February 2025 تي حاصل ڪيل.
  214. ↑ "Times Higher Education Rankings 2023: DU, NSU ranked top Bangladeshi universities". The Business Standard. 12 October 2022. 19 February 2026 تي حاصل ڪيل.
  215. ↑ "Chapter-5 | Health Services Division" (PDF). Ministry of Finance (Bangladesh). محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 9 October 2022 تي محفوظ ڪيل. 1 October 2022 تي حاصل ڪيل.
  216. 1 2 3 World Health Organization Regional Office for the Western Pacific (17 July 2015). "Bangladesh health system review". Health Systems in Transition 5 (3).
  217. ↑ "Health Ministry split into 2 divisions". New Age. 20 March 2017. 1 October 2022 تي حاصل ڪيل.
  218. ↑ Ahmed, Syed Masud; Hossain, Md. Awlad; Chowdhury, Ahmed Mushtaque Raja; Bhuiya, Abbas Uddin (22 January 2011). "The health workforce crisis in Bangladesh: shortage, inappropriate skill-mix, and inequitable distribution". Human Resources for Health (BioMed Central) 9 (3): 3. doi:10.1186/1478-4491-9-3. PMID 21255446.
  219. ↑ Mahmood, Shehrin S.; Iqbal, Mohammad; Hanifi, S. M. A.; Wahed, Tania; Bhuiya, Abbas (6 July 2010). "Are 'Village Doctors' in Bangladesh a curse or a blessing?". BMC International Health and Human Rights (BioMed Central) 10 (18): 18. doi:10.1186/1472-698X-10-18. PMID 20602805.
  220. ↑ "Current health expenditure (% of GDP) – Bangladesh". World Bank. 1 October 2022 تي حاصل ڪيل.
  221. ↑ "Domestic general government health expenditure (% of current health expenditure) – Bangladesh". World Bank. 1 October 2022 تي حاصل ڪيل.
  222. ↑ "Out-of-pocket expenditure (% of current health expenditure) – Bangladesh". World Bank. 1 October 2022 تي حاصل ڪيل.
  223. ↑ "Domestic private health expenditure (% of current health expenditure) – Bangladesh". World Bank. 4 October 2022 تي حاصل ڪيل.
  224. ↑ "Physicians (per 1,000 people) – Bangladesh". World Bank. 1 October 2022 تي حاصل ڪيل.
  225. ↑ "Nurses and midwives (per 1,000 people) – Bangladesh". World Bank. 7 January 2025 تي حاصل ڪيل.
  226. ↑ Islam, Md. Taimur; Talukder, Anup Kumar; Siddiqui, Md. Nurealam; Islam, Tofazzal (14 October 2020). "Tackling the COVID-19 pandemic: The Bangladesh perspective". Journal of Public Health Research 9 (4). doi:10.4081/jphr.2020.1794. PMID 33117758.
  227. ↑ "Hospital beds (per 1,000 people) – Bangladesh". World Bank. 1 October 2022 تي حاصل ڪيل.
  228. ↑ "Specialist surgical workforce (per 100,000 population) – Bangladesh". World Bank. 7 January 2025 تي حاصل ڪيل.
  229. ↑ "Community health workers (per 1,000 people) – Bangladesh". World Bank. 7 January 2025 تي حاصل ڪيل.
  230. ↑ "People using safely managed drinking water services (% of population) – Bangladesh". World Bank. 7 January 2025 تي حاصل ڪيل.
  231. ↑ "Half of Bangladeshi drinking water is polluted with arsenic – and climate change is making it worse". Euronews. 18 January 2024. 7 January 2025 تي حاصل ڪيل.
  232. ↑ Webster, Joseph; Sinha, Natalie; Meadows, Sarah (25 June 2024). "Bangladesh's air quality is among the world's worst. What can be done?". Atlantic Council. 7 January 2025 تي حاصل ڪيل.
  233. ↑ "High Air Pollution Level is Creating Physical and Mental Health Hazards in Bangladesh: World Bank". World Bank. 4 December 2022. 7 January 2025 تي حاصل ڪيل.
  234. ↑ "Life expectancy at birth, total (years) – Bangladesh". World Bank. 1 October 2022 تي حاصل ڪيل.
  235. ↑ "Mortality rate, infant (per 1,000 live births) – Bangladesh". World Bank. 1 October 2022 تي حاصل ڪيل.
  236. ↑ "Mortality rate, under-5 (per 1,000 live births) – Bangladesh". World Bank. 1 October 2022 تي حاصل ڪيل.
  237. ↑ "Maternal mortality ratio (modeled estimate, per 100,000 live births) – Bangladesh". World Bank. 1 October 2022 تي حاصل ڪيل.
  238. ↑ "Bangladesh a key source market for medical tourism". The Daily Star. 4 May 2018. 4 October 2022 تي حاصل ڪيل.
  239. ↑ Andaleeb, Syed Saad; Siddiqui, Nazlee; Khandakar, Shahjahan (July 2007). "Patient satisfaction with health services in Bangladesh". Health Policy and Planning (Oxford University Press) 22 (4): 263–273. doi:10.1093/heapol/czm017. PMID 17545252.
  240. ↑ Shawon, Md. Toufiq Hassan; Ashrafi, Shah Ali Akbar; Azad, Abul Kalam; Firth, Sonja M.; Chowdhury, Hafizur; Mswia, Robert G.; Adair, Tim; Riley, Ian et al. (12 March 2021). "Routine mortality surveillance to identify the cause of death pattern for out-of-hospital adult (aged 12+ years) deaths in Bangladesh: introduction of automated verbal autopsy". BMC Public Health (BioMed Central) 21 (491): 491. doi:10.1186/s12889-021-10468-7. PMID 33706739.
  241. ↑ "Malnutrition". International Centre for Diarrhoeal Disease Research, Bangladesh (ICDDR,B). اصل نسخو مان 1 October 2022 تي محفوظ ڪيل. 1 October 2022 تي حاصل ڪيل.
  242. ↑ "Global Hunger Index Scores by 2024 GHI Rank". Global Hunger Index (GHI). 2024-12-11 تي حاصل ڪيل.
  243. ↑ Ahmed, Zobaer (16 December 2021). "Bangladesh at 50: From 'basket case' to rising economic star". ڊي ڊبليو نيوز. ڊيوچي ويلي. 30 September 2022 تي حاصل ڪيل.
  244. ↑ "A Journey Together: Bangladesh and World Bank Celebrate Historic Partnership". ورلڊ بئنڪ. 22 January 2023. 9 January 2025 تي حاصل ڪيل.
  245. ↑ "Labor force, total – Bangladesh". ورلڊ بئنڪ. 30 September 2022 تي حاصل ڪيل.
  246. ↑ "Unemployment, total (% of total labor force) (modeled ILO estimate) – Bangladesh". ورلڊ بئنڪ. 30 September 2022 تي حاصل ڪيل.
  247. ↑ Sakib, Shanaullah (19 October 2024). "Respite from fall in forex reserves, dollar market stable". پروٿوم آلو. 9 January 2025 تي حاصل ڪيل.
  248. ↑ Hasan, Md. Mehedi (2 January 2025). "Remittance hit all-time high in 2024". ڊيلي اسٽار. 9 January 2025 تي حاصل ڪيل.
  249. ↑ Byron, Rejaul Karim (30 March 2023). "Labour Force Survey 2022: Agriculture still main job generator". ڊيلي اسٽار. 11 January 2025 تي حاصل ڪيل.
  250. ↑ Akinrebiyo, Femi (16 February 2024). "Bangladesh's leap from poverty to textile powerhouse offers lessons for countries in Africa". ورلڊ اڪنامڪ فورم. 11 January 2025 تي حاصل ڪيل.
  251. ↑ Imandar, Nikhil (7 September 2024). "Fast fashion drove Bangladesh – now its troubled economy needs more". بي بي سي نيوز. بي بي سي. 16 January 2025 تي حاصل ڪيل.
  252. ↑ Choudhury, Serajul Islam (2 June 2024). "A symbol of our degradation". ڊيلي اسٽار. 9 January 2025 تي حاصل ڪيل.
  253. ↑ Mahmud, Iftekhar (17 June 2023). "Rice production rising high in Bangladesh". پروٿوم آلو. 9 January 2025 تي حاصل ڪيل.
  254. ↑ Mahmud, Iftekhar (10 June 2024). "Bangladesh globally second in freshwater fish production". ڊيلي اسٽار. 9 January 2025 تي حاصل ڪيل.
  255. ↑ Chowdhury, Dwoha; Halder, Sukanta (22 August 2023). "Long-term plan behind high tea production". ڊيلي اسٽار. 9 January 2025 تي حاصل ڪيل.
  256. ↑ "Floriculture: A lucrative sector in Bangladesh". Business Standard. 12 September 2020.
  257. ↑ Ahaduzzaman; Sarkar, Prottasha; Anjum, Aniqa; Khan, Easir A. (7 December 2017). "Overview of Major Industries in Bangladesh". Journal of Chemical Engineering 30 (1): 51–58. doi:10.3329/jce.v30i1.34798.
  258. ↑ Haroon, Jasim Uddin (11 December 2024). "China Bangladesh's top trading partner in FY24". فنانشل ايڪسپريس. 11 January 2025 تي حاصل ڪيل.
  259. ↑ "Public sector needs to keep pace with private sector". Business Standard. 20 January 2022.
  260. ↑ "DS30 Index | Dhaka Stock Exchange". dse.com.bd.
  261. ↑ Islam, Shadique Mahbub (25 June 2024). "A tale of two capital markets". Business Standard. 9 January 2025 تي حاصل ڪيل.
  262. ↑ "Mobile Phone Subscribers in Bangladesh". AMTOB. 9 January 2025 تي حاصل ڪيل.
  263. ↑ "Infrastructure enhancements will underpin growth in Dhaka". ايڪانامسٽ انٽيليجنس يونٽ. 30 September 2020. 12 January 2025 تي حاصل ڪيل.
  264. 1 2 حوالي جي چڪ: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named "sadiq".
  265. ↑ Ahmed, Sadiq (22 May 2024). "Why is it taking so long to stabilise the economy?". ڊيلي اسٽار. 12 January 2025 تي حاصل ڪيل.
  266. ↑ Rahman, Asifur; Karmaker, Konkon (11 September 2024). "Power supply may not improve anytime soon". ڊيلي اسٽار. 12 January 2025 تي حاصل ڪيل.
  267. ↑ "Bangladesh ranking in the Global Innovation Index 2025". www.wipo.int (انگريزي ۾). 2025-10-21 تي حاصل ڪيل.
  268. ↑ "How 100% electrification changed the rural game". Business Standard. 14 March 2022. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 4 October 2022 تي محفوظ ڪيل. 1 October 2022 تي حاصل ڪيل.
  269. ↑ "Electricity now in every house". The Daily Star. 22 March 2022. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 30 November 2022 تي محفوظ ڪيل. 2 October 2022 تي حاصل ڪيل.
  270. ↑ "Bangladesh Solar Home Systems Provide Clean Energy for 20 million People". World Bank. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 1 October 2022 تي محفوظ ڪيل. 1 October 2022 تي حاصل ڪيل.
  271. ↑ "Palki: An affordable locally assembled Electric Vehicle on its way". The Daily Star. 26 August 2022. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2 September 2024 تي محفوظ ڪيل. 2 October 2022 تي حاصل ڪيل.
  272. ↑ Mang, Heinz-Peter. "Situation Analysis of Agro-Industrial Biogas Plants in Bangladesh" (PDF). sreeda.gov.bd. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 18 June 2022 تي محفوظ ڪيل. 12 October 2022 تي حاصل ڪيل.
  273. ↑ Mohiuddin (19 May 2024). "Rooppur nuclear power plant: Power generation deferred". Prothom Alo. 8 January 2025 تي حاصل ڪيل.
  274. ↑ "Natural Gas – Underexplored in Bangladesh?". GEO ExPro. 15 December 2021. اصل نسخو مان 3 October 2022 تي محفوظ ڪيل. 3 October 2022 تي حاصل ڪيل.
  275. ↑ "Bangladesh: Asia's New Energy Superpower?". محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 29 December 2016 تي محفوظ ڪيل. 3 October 2022 تي حاصل ڪيل.
  276. ↑ "Imported LNG to be 24 times more expensive than local gas: CPD". Business Standard. 13 February 2022. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 3 October 2022 تي محفوظ ڪيل. 3 October 2022 تي حاصل ڪيل.
  277. ↑ "Bangladesh halts expensive spot LNG imports despite load-shedding". Reuters. 20 July 2022.
  278. ↑ Imam, Badrul (26 December 2021). "Let us not become dependent on LNG import". The Daily Star. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 3 October 2022 تي محفوظ ڪيل. 3 October 2022 تي حاصل ڪيل.
  279. ↑ "Bangladesh is being 'killed by economic conditions elsewhere in the world'". Financial Times. London. 24 August 2022. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 26 November 2022 تي محفوظ ڪيل. 1 October 2022 تي حاصل ڪيل.
  280. ↑ "Bangladesh halts expensive spot LNG imports despite load-shedding". Reuters. 20 July 2022. 8 January 2025 تي حاصل ڪيل.
  281. ↑ Paul, Ruma; Chow, Emily (1 February 2023). "Bangladesh to restart spot LNG buying as prices ease – sources". Reuters. 8 January 2025 تي حاصل ڪيل.
  282. ↑ "Summit signs 22-year PPA for upcoming 583 MW gas power plant; GE to co-develop plant in Bangladesh". GE News. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 23 October 2022 تي محفوظ ڪيل. 23 October 2022 تي حاصل ڪيل.
  283. ↑ "Bangladesh – Power and Energy". 20 July 2022. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 5 October 2022 تي محفوظ ڪيل. 5 October 2022 تي حاصل ڪيل.
  284. ↑ Byron, Rejaul Karim; Hasan, Mahmudul (28 November 2021). "Tourism's share 3.02% in GDP". The Daily Star. 30 September 2022 تي حاصل ڪيل.
  285. ↑ "International tourism, receipts (current US$) – Bangladesh". World Bank. 30 September 2022 تي حاصل ڪيل.
  286. ↑ "Tentative Lists". محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 6 August 2012 تي محفوظ ڪيل. 6 September 2017 تي حاصل ڪيل.
  287. 1 2 "Travel & Tourism Competitiveness Index 2019 edition: Bangladesh" (PDF). World Travel and Tourism Council. 18 December 2019 تي حاصل ڪيل.
  288. ↑ "Travel & Tourism Economic Impact 2013: Bangladesh" (PDF). World Travel and Tourism Council. اصل نسخو (PDF) مان 7 October 2013 تي محفوظ ڪيل.
  289. ↑ Islam, Hiya (14 April 2021). "The Universal Appeal of Pahela Baishakh". The Daily Star. 16 January 2025 تي حاصل ڪيل.
  290. ↑ "DU celebrates Pohela Falgun with spring festival". Dhaka Tribune. 14 February 2025. 15 February 2025 تي حاصل ڪيل.
  291. ↑ Chowdhury, Asrar (13 November 2014). "Nobanno: The Old Bangla New Year". The Daily Star. 16 January 2025 تي حاصل ڪيل.
  292. ↑ "Shakrain festival". The Daily Star. 19 January 2011. 16 January 2025 تي حاصل ڪيل.
  293. ↑ "What is Eid al-Adha and how is it celebrated?". Al Jazeera. 31 July 2020. 16 January 2025 تي حاصل ڪيل.
  294. ↑ "Five-day Eid vacation, two-day holiday for Durga puja". The Daily Star. 17 October 2024. 16 January 2025 تي حاصل ڪيل.
  295. ↑ Zamir, Muhammad (15 September 2024). "Various dimensions of Mawlid or Milad-un-nabi". The Financial Express. 15 January 2025 تي حاصل ڪيل.
  296. ↑ "Ashura being observed in Bangladesh". Business Standard. 29 July 2023. 16 January 2025 تي حاصل ڪيل.
  297. ↑ "A reminiscent tour of Chaand Raat through the decades". The Financial Express. 10 April 2024. 15 January 2025 تي حاصل ڪيل.
  298. ↑ "Shab-e-Barat to be observed on March 29". Dhaka Tribune. 14 March 2021. 15 January 2025 تي حاصل ڪيل.
  299. ↑ Zand, Sahar (9 October 2024). "The 'god makers': Bangladesh's devoted idol creators". BBC News. BBC. 16 January 2025 تي حاصل ڪيل.
  300. ↑ "Janmashtami today". Prothom Alo. 26 August 2024. 16 January 2025 تي حاصل ڪيل.
  301. ↑ "Ratha Yatra festival begins across Bangladesh". Dhaka Tribune. 7 July 2024. 15 January 2025 تي حاصل ڪيل.
  302. ↑ "Buddha Purnima today". The Daily Star. 22 May 2024. 16 January 2025 تي حاصل ڪيل.
  303. ↑ Islam, Tousef; Gomez, Rexy Jason (25 December 2023). "Buddha Purnima today". Business Standard. 16 January 2025 تي حاصل ڪيل.
  304. ↑ Rahman, Mohammad Afzalur (21 February 2024). "How Ekushey was commemorated during the Pakistan period". The Daily Star. 16 January 2025 تي حاصل ڪيل.
  305. ↑ "International Mother Language Day". UNESCO. 15 January 2025 تي حاصل ڪيل.
  306. 1 2 Rafa, Amrin Tasnim (26 March 2024). "The significance of Bangladesh's Independence Day and Victory Day". The Daily Star. 15 January 2025 تي حاصل ڪيل.
  307. ↑ "Nation set to pay homage to language martyrs tomorrow". The Financial Express. 20 February 2024. 15 January 2025 تي حاصل ڪيل.
  308. ↑ Sabbir, Ariful Islam (25 March 2023). "National Martyrs' Memorial ready for Independence Day observance". Dhaka Tribune. 15 January 2025 تي حاصل ڪيل.
  309. ↑ "Kazi Nazrul Islam officially recognised as national poet". Prothom Alo. 3 January 2025. 18 January 2025 تي حاصل ڪيل.
  310. ↑ Guhathakurta, Meghna; Schendel, Willem van, مرتب (2013). The Bangladesh Reader: History, Culture, Politics. Duke University Press. ISBN 978-0-8223-5318-8.
  311. ↑ Bari, Sarah Anjum (12 April 2019). "A Tale of Two Languages: How the Persian language seeped into Bengali". The Daily Star. 18 January 2025 تي حاصل ڪيل.
  312. ↑ حوالي جي چڪ: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named "run".
  313. ↑ Radice, William (2003). "The Significance of Madhusudan Dutt and his Epic". India International Centre Quarterly (India International Centre) 30 (1): 73–88.
  314. ↑ Syed, Abdul Mannan (2009). Bangla Sahitye Musalman. Dhaka: Islamic Foundation. ص. 20. ISBN 978-984-06-0478-4.
  315. ↑ Jewell, Richard (2000). "The Nobel Prize: History and Canonicity". The Journal of the Midwest Modern Language Association (Midwest Modern Language Association) 33 (1): 97–113. doi:10.2307/1315120.
  316. ↑ Rahaman, Habibur (June 2022). "Kazi Nazrul Islam and Decolonisation: Poetry as a Praxis of Political Intervention and Cultural Ecology". Asiatic (Bangabandhu Sheikh Mujibur Rahman Science and Technology University) 16 (1): 120–136.
  317. ↑ "Barishale Jibanananda Mela". Prothom Alo. 6 December 2015. 7 June 2018 تي حاصل ڪيل.
  318. ↑ Alam, S. M. Shamsul (1998). Women in the Era of Modernity and Islamic Fundamentalism: The Case of Taslima Nasrin of Bangladesh. The University of Chicago Press.
  319. ↑ حوالي جي چڪ: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named "pied".
  320. ↑ Ahsan, Syed Badrul (22 January 2023). "Lit Fest, Ekushey Boi Mela ... and our books". The Financial Express. 17 January 2025 تي حاصل ڪيل.
  321. ↑ "Visual art and architecture in Bangladesh". Encyclopædia Britannica. 6 September 2009 تي حاصل ڪيل.
  322. 1 2 Susan L. Huntington (1984). The "Påala-Sena" Schools of Sculpture. Brill Publishers. ISBN 90-04-06856-2.
  323. ↑ Imam, Abu; Bulbul, Ahmed; Masood, Imran (2006). "Religious and Auspicious Symbols Depicted on Artifacts of Wari-Bateshwar". Pratnatattva (Jahangirnagar University) (12): 1–12.
  324. ↑ Zarif, Mannan Mashhur (17 October 2024). "Think you've seen it all? Wait till you visit this 8th-century gem in Bangladesh". The Daily Star. 13 January 2025 تي حاصل ڪيل.
  325. 1 2 "From Sultanate to Mughal: The Architectural Legacy of Bengal". The Daily Star. 28 October 2024. 13 January 2025 تي حاصل ڪيل.
  326. ↑ Hasan, Perween (1989). "Sultanate Mosques and Continuity in Bengal Architecture". Muqarnas (Brill Publishers) 6: 58–74. doi:10.2307/1602281.
  327. ↑ "Mughal Mosques in Bangladesh". UNESCO. 13 January 2025 تي حاصل ڪيل.
  328. ↑ Sarkar, Tarun (17 April 2022). "Boro Katra, Chhoto Katra: Dhaka's key historic sites in ruins". The Daily Star. 13 January 2025 تي حاصل ڪيل.
  329. ↑ "Mughal Forts on Fluvial Terrains in Dhaka". UNESCO. 20 January 2025 تي حاصل ڪيل.
  330. ↑ Husain, ABM (مرتب). Architecture: A History Through the Ages. Cultural Survey of Bangladesh Series. جلد 2. Asiatic Society of Bangladesh. ص. 243. OCLC 298612818.
  331. ↑ Bakshi, Akhil (2004). Between Heaven and Hell: Travels Through Sri Lanka, Bangladesh, Bhutan, Nepal, and India: an Account of the Expedition Hands Across the Borders. Odyssey Books. ص. 221. ISBN 81-900862-1-9.
  332. ↑ Groth, Paul (September 1999). "Making New Connections in Vernacular Architecture". Journal of the Society of Architectural Historians (University of California Press) 58 (3): 444–451. doi:10.2307/991538.
  333. ↑ Haque, AKM Muzzammil (February 2016). Historic Sonargaon এতিহাসিক সোনারগাঁ (Bengali ۾). Narayanganj: Bangladesh Folk Arts and Crafts Foundation. ISBN 978-984-34-0277-6.
  334. ↑ Groth, Paul (1984). "Architecture and the Representation of Empire: India, 1860–1910". Representations (University of California Press) (6): 37–65. doi:10.2307/2928537.
  335. ↑ "The Architectural Works of Muzharul Islam: an Outstanding Contribution to the Modern Movement in South Asia". UNESCO. 13 January 2025 تي حاصل ڪيل.
  336. ↑ Lutolli, Blerim; Jashanica, Kaltrina (2022). "Kahn's light: The measurable and the unmeasurable of the Bangladesh National Assembly Building". Frontiers of Architectural Research 11: 89–102. doi:10.1016/j.foar.2021.09.005.
  337. ↑ Chakrabarti, Kunal; Chakrabarti, Shubhra, مرتب (22 August 2013). Historical Dictionary of the Bengalis. Scarecrow Press. ISBN 978-0810-880-245.
  338. ↑ "Traditional art of Jamdani weaving". UNESCO. 15 January 2025 تي حاصل ڪيل.
  339. ↑ Najmabadi, Afsaneh; Joseph, Suad, مرتب (19 December 2003). Encyclopedia of Women & Islamic Cultures. جلد 4. Brill Publishers. ISBN 978-90-04-11380-0.
  340. ↑ Glassie, Henry (2003). "Pottery, Bangladesh". ۾ Mills, Margaret A.; Claus, Peter J.; Diamond, Sarah (مرتب). South Asian Folklore: An Encyclopedia: Afghanistan, Bangladesh, India, Nepal, Pakistan, Sri Lanka. Routledge. ISBN 0-415-93919-4.
  341. ↑ Sirajuddin, Muhammad (1992). Living Crafts in Bangladesh. Dhaka: Markup International. OCLC 29737195.
  342. 1 2 Hossain, Takir (2011). "Art movements between 1948 and 2000". The Daily Star. 15 January 2015 تي حاصل ڪيل.
  343. ↑ Jahangir, Apurba; Hossain, Anika (6 March 2015). "A FREE SPIRIT". The Daily Star. 15 January 2025 تي حاصل ڪيل.
  344. ↑ Sarker, Sujit (7 May 2015). "Novera, pioneer of progressiveness in Bangladesh". The Daily Star. 15 January 2015 تي حاصل ڪيل.
  345. ↑ Alom, Zahangir (1 June 2018). "An opulent display of sculptures". The Daily Star. 15 January 2025 تي حاصل ڪيل.
  346. ↑ "Mangal Shobhajatra on Pahela Baishakh". UNESCO. 15 January 2025 تي حاصل ڪيل.
  347. ↑ Asad, Kazi Akib Bin (5 February 2015). "CHOBI MELA VIII". The Daily Star. 15 January 2025 تي حاصل ڪيل. Festival or not, it is the single largest photography event in Asia and has been since its inception in 2000.
  348. ↑ Mahbub, Rifat (2023). "Re-imagining the Ambivalent: The Political Trajectory of Lungi from Pre-Colonial East Bangla to Post-Independent Bangladesh". Spectrum (University of Dhaka) 17 (1): 47–65. doi:10.3329/spectrum.v17i1.68998.
  349. ↑ "The panjabi story". The Daily Star. 14 June 2016. 15 January 2025 تي حاصل ڪيل.
  350. 1 2 3 4 5 Husain, Syed Sajjad; Tinker, Hugh Russell. "Bangladesh". Encyclopædia Britannica. 15 January 2024 تي حاصل ڪيل.
  351. ↑ Kamaruzzaman, Md. (31 January 2022). "Hijab popularity budding among educated women in Bangladesh". Anadolu Agency. 15 January 2025 تي حاصل ڪيل.
  352. 1 2 Ahmed, Syed Jamil (2000). Achinpakhi Infinity: Indigenous Theatre of Bangladesh. University Press. ص. 396. ISBN 978-984-05-1462-5.
  353. ↑ Sarkar, Pabitra (1975). "Jatra: The Popular Traditional Theatre of Bengal". Journal of South Asian Literature (Michigan State University) 10 (2/4): 87–107.
  354. ↑ Shahriar, Amir Hasan (8 November 2017). "Proma Abonti – A life dedicated to Odissi dance". The Daily Star. 15 January 2024 تي حاصل ڪيل.
  355. ↑ Sarkar, Pabitra (1973). "Musical Literature of Bengal". Indian Literature (Sahitya Akademi) 16 (14–27): 14–27.
  356. ↑ "Baul songs". UNESCO. 15 January 2024 تي حاصل ڪيل.
  357. 1 2 3 4 Alom, Zahangir (14 April 2016). "The timeless appeal of folk music". The Daily Star. 15 January 2025 تي حاصل ڪيل.
  358. ↑ London, Ellen (2004). Bangladesh. Gareth Stevens Pub. p. 29. ISBN 0-8368-3107-1.
  359. ↑ Shazu, Shah Alam (17 November 2022). "Runa Laila's voice is a gift from God: Sabina Yasmin". The Daily Star. 15 January 2024 تي حاصل ڪيل.
  360. ↑ Reeti, Sadia Khalid (5 November 2021). "Remembering 'Playback King' Andrew Kishore". Dhaka Tribune. 15 January 2024 تي حاصل ڪيل.
  361. ↑ Adnin, Nazia (28 February 2020). "Remembering Azam Khan: The rock pioneer of Bangladesh". Business Standard. 15 January 2024 تي حاصل ڪيل.
  362. ↑ "Rock's leading light goes out". The Daily Star. 18 October 2018.
  363. ↑ Shahnewaz, Sadi Mohammad (23 December 2017). "An Ode to the Guru of Rock". The Daily Star. 28 September 2022 تي حاصل ڪيل.
  364. ↑ "Arnob unplugged: Candid insights into his artistic journey". The Daily Star. 10 May 2024. 15 January 2025 تي حاصل ڪيل.
  365. ↑ "KING OF FUSION". The Daily Star. 23 November 2018. 15 January 2024 تي حاصل ڪيل.
  366. ↑ Shahnewaz, Sadi Mohammad (24 August 2019). "TAHSAN opens up about career, future plans". The Daily Star. 15 January 2024 تي حاصل ڪيل.
  367. ↑ Shahnewaz, Sadi Mohammad (18 May 2024). "Canada chants 'Artcell, Artcell!' as beloved band celebrates 25 years". The Daily Star. 15 January 2024 تي حاصل ڪيل.
  368. ↑ "Warfaze celebrates 4 decades with concerts worldwide". The Daily Star. 19 August 2024. 15 January 2024 تي حاصل ڪيل.
  369. ↑ Quayyum, Dr. Muhammad Abdul (6 January 2020). "Purbabanga Rangabhumi and the beginning of theatre in Dhaka". The Daily Star. 14 January 2025 تي حاصل ڪيل.
  370. 1 2 3 4 5 6 7 "Country Case Study: Bangladesh" (PDF). BBC Media Action. BBC. August 2012. 14 January 2025 تي حاصل ڪيل.
  371. 1 2 3 4 "Bangladesh media guide". BBC News. BBC. 16 August 2024. 14 January 2025 تي حاصل ڪيل.
  372. ↑ Irani, Bilkis (20 November 2017). "The life and obscurity of BTV". Dhaka Tribune. 14 January 2025 تي حاصل ڪيل.
  373. ↑ Hossain, Sajjad; Rahaman, Arafat (15 January 2023). "Radio Silence: Bangladesh Betar's external service inoperative for three years". The Daily Star. 14 January 2025 تي حاصل ڪيل.
  374. ↑ Rahman, Anis (13 March 2020). "The politico-commercial nexus and its implications for television industries in Bangladesh and South Asia". Media, Culture & Society (SAGE Publishers) 42 (7–8): 1153–1174. doi:10.1177/016344372090818.
  375. ↑ "Index 2026 – Global score". Reporters Without Borders (انگريزي ۾). 2026-05-01 تي حاصل ڪيل.
  376. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Easmin, Mst. Farjana; Hossain, Afjal; Mandal, Anup Kumar (2018). "Determinants of Watching a Film: A Case Study on Dhallywood Film Industry, Bangladesh". Asian Business Review 8 (3): 131–138. doi:10.18034/abr.v8i3.164.
  377. 1 2 3 4 5 6 7 8 Tahnia, Rawnak; Rahman, Arin; Aziz, Deena Afroza; Reza, Arafat (28 January 2021). "Looking back on a forgotten industry". Business Standard. 14 January 2024 تي حاصل ڪيل.
  378. ↑ Sarkar, Shihab (31 May 2019). "How film societies influence cinema". The Financial Express. 14 January 2025 تي حاصل ڪيل.
  379. 1 2 3 4 5 6 Osman, Shawkat (16 February 2009). খুনতি কড়াই: Bangladeshi Cuisine. Mapin Publishing. ISBN 978-1-890-20602-4.
  380. 1 2 3 4 5 6 7 Yesmin, Shaheda (6 December 2016). "Bangladesh cuisine part I – delectable and diverse". The Daily Star. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 6 December 2016 تي محفوظ ڪيل. 1 October 2022 تي حاصل ڪيل.
  381. ↑ Huda, Shahana (2 April 2019). "MASHED". The Daily Star. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2 October 2022 تي محفوظ ڪيل. 2 October 2022 تي حاصل ڪيل. Bhorta is just another staple for Bengalis...
  382. ↑ Rahman, Md. Naimur; Islam, Abu Reza Md Towfiqul (28 December 2020). "Consumer fish consumption preferences and contributing factors: empirical evidence from Rangpur city corporation, Bangladesh". Heliyon (Cell Press) 6 (12). doi:10.1016/j.heliyon.2020.e05864. PMID 33426347. Bibcode: 2020Heliy...605864R.
  383. 1 2 3 Akbar, Ahsan (21 March 2021). "From kala bhuna to shatkora curry – let's all get a taste for Bangladesh". The Guardian. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2 September 2024 تي محفوظ ڪيل. 2 October 2022 تي حاصل ڪيل.
  384. ↑ "Bamboo shoots now a popular delicacy for tourists". Business Standard. 16 August 2020. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2 October 2022 تي محفوظ ڪيل. 2 October 2022 تي حاصل ڪيل.
  385. ↑ "Kalai Ruti, a northwestern must eat". Dhaka Tribune. 9 January 2020. 9 January 2026 تي حاصل ڪيل.
  386. ↑ Karim, Elita (24 June 2016). "The Concept of Desserts in Bangladesh". The Daily Star. 2 October 2022 تي حاصل ڪيل.
  387. ↑ "Winter Pitha". The Daily Star. 24 November 2015. 2 October 2022 تي حاصل ڪيل.
  388. ↑ Khondokar, Faiza (15 March 2022). "Shab-e-Barat: The night of fortune and forgiveness". The Daily Star. 2 October 2022 تي حاصل ڪيل.
  389. ↑ "Variations on Vermicelli". The Daily Star. 5 July 2016. 24 April 2023 تي حاصل ڪيل.
  390. ↑ "Dina's Table". The Daily Star. 4 June 2019. 11 January 2025 تي حاصل ڪيل.
  391. ↑ Tariq, Jahanara (24 April 2018). "Bread 101". The Daily Star. 2 October 2022 تي حاصل ڪيل.
  392. ↑ Amatya, Suki; Mahin, Tamanna; Sadaaf, Bushra Humaira; Sarkar, Supriti (12 December 2017). "Coffee: a lifestyle or just another alternative to tea?". The Daily Star. 1 October 2022 تي حاصل ڪيل.
  393. ↑ Jyoti Prakash, Tamang (2016). Ethnic Fermented Foods and Alcoholic Beverages of Asia. Springer. ص. 77–89. ISBN 978-81-322-2800-4.
  394. ↑ Sarkar, Supriti (13 February 2018). "Tis' the season (almost) for Lassi". The Daily Star. 24 April 2023 تي حاصل ڪيل.
  395. ↑ "All about shingaras". The Daily Star. 18 August 2023. 7 June 2024 تي حاصل ڪيل.
  396. ↑ Haider, M. H. (9 March 2010). "street food 101". The Daily Star. 2 October 2022 تي حاصل ڪيل.
  397. ↑ Faroqi, Gofran (2012). "Kabadi". ۾ Islam, Sirajul; Jamal, Ahmed A. (مرتب). Banglapedia: National Encyclopedia of Bangladesh (Second ڇاپو). Asiatic Society of Bangladesh.
  398. ↑ "Why Shakib Al Hasan is one of cricket's greatest allrounders". ESPNcricinfo. 24 March 2020. 23 March 2021 تي حاصل ڪيل.
  399. ↑ "U19s Cricket World Cup: Bangladesh beat India in final to win first title". BBC Sport. 9 February 2020. 9 February 2020 تي حاصل ڪيل.
  400. ↑ Minhaz Uddin Khan (9 February 2020). "Young Tigers become World Champions". Dhaka Tribune. 9 February 2020 تي حاصل ڪيل.
  401. ↑ "Bangladesh reach second consecutive U-19 Asia Cup final with dominant win over Pakistan". Business Standard (انگريزي ۾). 6 December 2024. 2025-01-05 تي حاصل ڪيل.
  402. ↑ "Under-19 Asia Cup winners list: Bangladesh win second title in Dubai over India". The Indian Express (انگريزي ۾). 8 December 2024. 2025-01-05 تي حاصل ڪيل.
  403. ↑ "Champions of Asia T20 Cup 2018: Bangladesh Women's Cricket Team". The Daily Star. 12 June 2018. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 29 August 2018 تي محفوظ ڪيل. 14 August 2018 تي حاصل ڪيل.
  404. ↑ "Football ... the game which makes us come alive". The Financial Express (Opinion). 14 December 2022.
  405. ↑ "'Shadhin Bangla Football Dal': A team like no other". Business Standard. 16 December 2019. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 15 August 2022 تي محفوظ ڪيل. 15 August 2022 تي حاصل ڪيل.
  406. ↑ "I am luckier than Pele: Zakaria Pintoo". New Age. 26 March 2021.
  407. ↑ Iqbal, Niar (6 April 2020). "যে ম্যাচগুলো 'আফসোস' বাংলাদেশের ফুটবলে". Prothom Alo (Bengali ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 10 September 2023 تي محفوظ ڪيل.
  408. ↑ "Bangladesh retain SAFF Women's Champs title". The Financial Express (انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2025-12-08 تي محفوظ ڪيل. 2025-01-05 تي حاصل ڪيل.
  409. ↑ "Ety, Sana complete Bangladesh's clean sweep in archery". The Daily Star. 9 December 2019.
  410. ↑ "All Affiliated National Federation/Association". National Sports Council. اصل نسخو مان 21 January 2013 تي محفوظ ڪيل. 25 January 2013 تي حاصل ڪيل.
  411. ↑ "Bangladesh Chess Federation". bdchessfed.com. اصل نسخو مان 29 January 2020 تي محفوظ ڪيل. 17 January 2020 تي حاصل ڪيل.
  412. ↑ "Musa conquers Everest". The Daily Star. 24 May 2010. اصل نسخو مان 27 October 2017 تي محفوظ ڪيل.
  413. ↑ Mary Anne Potts (27 May 2016). "Bangladeshi Climber Shares Her Spiritual Journey for the Women of Her Country". National Geographic. اصل نسخو مان 19 November 2019 تي محفوظ ڪيل.
  414. ↑ "Wasfia Nazreen becomes first Bangladeshi to summit K2". The Daily Star. 22 July 2022. 16 January 2024 تي حاصل ڪيل.
  415. ↑ "Babar Ali becomes first Bangladeshi to summit Mount Makalu". The Business Standard. 2026-05-02. 2026-05-02 تي حاصل ڪيل.


خارجي ڳنڍڻا

[سنواريو]

سانچو:Bangladesh topics

24°N 90°E / 24°N 90°E / 24; 90



سارڪ
افغانستان | بنگلاديش | ڀوٽان | هندستان | پاڪستان | سريلنڪا | نيپال | مالديپ

مبصر: چين | جاپان | آمريڪا | ڏکڻ ڪوريا


او آءِ سي
افغانستان | الجزائر | البانيا | آذربائيجان | بحرين | بنگلاديش | بينن | برڪینا فاسو برونائي | ڪيمرون | چاڊ | قمر جا ٻيٽ |آئيوري ڪوسٽ | جبوتي مصر | گيبون | گيمبيا گني | گني بسائو

گيانا | انڊونيشيا | ايران عراق | اردن | ڪويت قازقستان | ڪرگزستان | لبنان | ليبيا مالديپ | ملائيشيا | مالي | موريطانيه | مراڪش | موزمبيق | نائيجر نائيجيريا | اومان
پاڪستان | فلسطين | قطر | سعودي عرب سينيگال | سيراليون| صوماليا | سوڊان | سورينام | شام | تاجڪستان ترڪي| تيونس | ٽوگو ترڪمانستان | یوگینڊا | ازبڪستان | گڏيل عرب امارات | يمن
  1. ↑ Listeni/[unsupported input]bæŋɡlə[unsupported input]dɛʃ[unsupported input][unsupported input]bɑːŋ-/; Bengali: বাংলাদেশ, romanised: Bāṅlādēś, bn
  2. ↑ Bengali: গণপ্রজাতন্ত্রী বাংলাদেশ, romanised: Gôṇôprôjātôntrī Bāṅlādēś, bn
"https://sd.wikipedia.org/w/index.php?title=بنگلاديش&oldid=388433" تان ورتل