مواد ڏانھن هلو

تاجڪستان

ڳنڍڻن کي سنواريو
کليل ڄاڻ چيڪلي، وڪيپيڊيا مان
جمهوريه تاجڪستان

(سرڪاري ٻولين ۾)
RussianРеспублика Таджикистан
TajikҶумҳурии Тоҷикистон
Flag of تاجڪستان
{{{coat_alt}}}
جھنڊو قومي نشان
شُعار: '
Истиқлол, Озодӣ, Ватан (Tajik)
Istiqlol, Ozodī, Vatan
Независимость, Свобода, Родина (Russian)
Nezavisimost', Svoboda, Rodina
"آزادي، خودمختياري، وطن"
ترانو: 
Суруди Миллӣ (Tajik)
Surudi Milli
"قومي ترانو"
گادي جو هنڌدوشنبي
38°33′N 68°48′E / 38.550°N 68.800°E / 38.550; 68.800
سڀ کان وڏو شهرcapital
دفتري ٻوليون
نسلي گروھ (2020)
مذهب (2025)
مقامي آبادي
حڪومتوحداني صدارتي جمهوريه
• صدر
امام علي رحمان
قاهر رسول زاده
مقننه سپريم اسيمبلي
قومي اسيمبلي
نمائندن جي اسيمبلي
آزادي سوويت يونين کان
5 ڊسمبر 1929
• آزادي جو اعلان
9 سيپٽمبر 1991
• آزادي جي مڃتا
26 ڊسمبر 1991
پکيڙ
• جملي
143,100 چورس ڪلوميٽر (55,300 چورس ميل) (94th)
• پاڻي
2,575 چورس ڪلوميٽر (994 چورس ميل)
• پاڻي (%)
1.8
آبادي
• 2025 اندازو
Increase 10,786,734
•  گھاٽائي
75.4/km2 (195.3/sq mi)
جِي ڊي پي (مساوي قوت خريد )2026 لڳ ڀڳ
• ڪل
Increase $69.67 ارب (121th)
• في سيڪڙو
Increase $6,616
جِي. ڊي. پي  (رڳو نالي ۾ )2026 لڳ ڀڳ
• ڪل
Increase $20.41 ارب (133th)
• في سيڪڙو
Increase $1,939
جِينِي (2015)34
وچولو
ايڇ ڊي آء (2023)Increase 0.691
وچولو · 128th
ڪرنسيسوموني (TJS)
معياري وقتTJT (متناسق عالمي وقت+5)
تاریخ جو نمونوdd.mm.yyyy
ڊرائيونگ جو پاسوright
ڊائلنگ ڪوڊ+992
انٽرنيٽ ڊومين.tj

تاجڪستان، سرڪاري طور جمهوريه تاجڪستان، وچ ايشيا ۾ واقع هڪ خشڪي سان گهيريل ملڪ آهي. دوشنبي ملڪ جو گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر آهي، جنهن جي آبادي لڳ ڀڳ 12.4 لک آهي. تاجڪستان جي ڏکڻ ۾ افغانستان، اولهه ۾ ازبڪستان، اتر ۾ ڪرغيزستان ۽ اوڀر ۾ چين واقع آهن. ملڪ افغانستان جي واخان راهداري جي ڪري پاڪستان کان تمام ٿوري فاصلي تي جدا آهي. تاجڪستان جي آبادي 10.9 ملين کان وڌيڪ آهي.

هن علائقي ۾ ماضيءَ ۾ نوپٿر دور ۽ ڪانسي دور جون تهذيبون آباد هيون، جن ۾ آمو دريا تهذيب (اوڪسس تهذيب) شامل آهي. ملڪ جا مختلف حصا سوغديانا ۽ باختريا جي تهذيبن جو مرڪز رهيا. تاريخ جي مختلف دورن ۾ هتي هخامنشي سلطنت، سڪندر اعظم، يوناني-باختري بادشاهت، ڪوشان سلطنت، ڪيداريت، هپٿاليت، پهريون ترڪ خاقانيت، اموي خلافت، عباسي خلافت، ساماني سلطنت، قراخاني سلطنت، سلجوقي سلطنت، خوارزم شاهي سلطنت، منگول سلطنت، تيموري سلطنت ۽ بخارا خانات حڪومتون ڪنديون رهيون. بعد ۾ هي علائقو روسي سلطنت جي قبضي هيٺ آيو ۽ پوءِ سوويت يونين جو حصو بڻيو. سوويت دور ۾ تاجڪستان جون موجوده سرحدون طئي ڪيون ويون. شروعات ۾ اهو ازبڪ سوويت سوشلسٽ جمهوريه جي اندر تاجڪ خودمختيار سوويت سوشلسٽ جمهوريه هو، پوءِ 5 ڊسمبر 1929ع تي تاجڪ سوويت سوشلسٽ جمهوريه طور سوويت يونين جي هڪ جزوي جمهوريه بڻيو.

9 سيپٽمبر 1991ع تي، سوويت يونين جي خاتمي دوران، تاجڪستان پاڻ کي هڪ آزاد ۽ خودمختيار رياست قرار ڏنو. آزاديءَ کان پوءِ مئي 1992ع کان جون 1997ع تائين تاجڪستاني گهرو ويڙهه جاري رهي. جنگ جي خاتمي کان پوءِ سياسي استحڪام ۽ پرڏيهي امداد سبب ملڪ جي معيشت ۾ واڌ آئي. 1994ع کان وٺي ملڪ جي قيادت امام علي رحمان وٽ آهي، جيڪو هڪ آمرانه نظام جي سربراهي ڪري ٿو. سندس دور ۾ انساني حقن بابت عالمي ادارن پاران تنقيد پڻ ڪئي وئي آهي.

تاجڪستان هڪ صدارتي جمهوريه آهي، جيڪا چار صوبن تي مشتمل آهي. تاجڪ ملڪ جي وڏي نسلي آبادي آهن ۽ تاجڪ ٻولي قومي ٻولي آهي. روسي ٻولي مختلف نسلي گروهن جي وچ ۾ رابطي جي سرڪاري ٻولي طور استعمال ڪئي وڃي ٿي. جيتوڻيڪ رياست آئيني طور سيڪيولر آهي، پر آبادي جو لڳ ڀڳ 97.5 سيڪڙو اسلام سان وابسته آهي. گورنو-بدخشان ۾ لسانياتي تنوع موجود آهي، جتي روشاني، شغني، اشڪاشمي، واخي ۽ تاجڪ ٻوليون ڳالهايون وڃن ٿيون. ملڪ جي 90 سيڪڙو کان وڌيڪ ايراضي جبلن تي مشتمل آهي. تاجڪستان هڪ ترقي پذير ملڪ آهي جنهن جي منتقلي واري معيشت گهڻو ڪري پرڏيهي موڪليل رقم (ريميٽنس)، المونيم ۽ ڪپهه جي پيداوار تي ڀاڙي ٿي. تاجڪستان گڏيل قومون، آزاد رياستن جي دولت مشترڪه (CIS)، يورپ ۾ سلامتي ۽ سهڪار جي تنظيم (OSCE)، اسلامي سهڪار تنظيم (OIC)، اقتصادي سهڪار تنظيم (ECO)، شنگهائي سهڪار تنظيم (SCO) ۽ اجتماعي سلامتي معاهدي جي تنظيم (CSTO) جو رڪن آهي، جڏهن⁠تہ نيٽو جي پارٽنرشپ فار پيس پروگرام جو پڻ شريڪ ملڪ آهي.

نالو

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو تاجڪ ماڻهو

اصطلاح "تاجڪ" پاڻ آخرڪار وچولي فارسي جي لفظ تازيک مان نڪتل آهي، جيڪو ترڪي صورت ۾ عربي نسلي نالي طيّ مان آيو، ۽ ان مان مراد هڪ قحطاني عرب قبيلو هو، جيڪو 7هين صدي عيسويءَ ۾ وچ ايشيا جي ماوراء النهر واري علائقي ڏانهن لڏي ويو هو.[1]

1991ع کان اڳ انگريزيءَ ۾ تاجڪستان جو نالو Tadjikistan يا Tadzhikistan طور لکيو ويندو هو. اهو Russian: "Таджикистан" مان حرفي منتقلي سبب هو. روسي ٻوليءَ ۾ صوتي آواز سانچو:Ipa کي ظاهر ڪرڻ لاءِ انگريزي "j" جهڙو ڪو اڪيلو اکر موجود ناهي؛ تنهن ڪري дж، يعني dzh، استعمال ڪيو ويندو آهي. Tadzhikistan هڪ متبادل هِجي آهي ۽ اها روسي ذريعن مان ورتل انگريزي ادب ۾ استعمال ٿيندي آهي.[2]

تاريخ

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو تاجڪستان جي تاريخ
تانگ خاندان جي درٻار ۾ ڪومدھ (胡密丹) جو سفير. وانگ هُئي تُو، لڳ ڀڳ 650ع.[3][4]

هن علائقي ۾ انساني تهذيبن جا آثار گهٽ ۾ گهٽ چوٿين هزار سال ق.م. تائين ملن ٿا، جن ۾ ڪانسي دور جي آمو دريا آثار قديمه ثقافت، اندرونوو ثقافت ۽ سرازم جو نيم شهري ماڳ شامل آهن، جيڪو يونيسڪو عالمي ورثو پڻ آهي.[5]

علائقي جي سڀ کان پراڻي لکيل تاريخ لڳ ڀڳ 500 ق.م. تائين پهچي ٿي، جڏهن موجوده تاجڪستان جو گهڻو حصو هخامنشي سلطنت جو حصو هو.[6] ڪجهه مؤرخن جو خيال آهي ته ستين ۽ ڇهين صدي ق.م. دوران تاجڪستان جا ڪجهه علائقا، خاص طور زرافشان ماٿري، هندومت سان لاڳاپيل ڪمبوج قبيلن جي قبضي ۾ هئا، ان کان اڳ جو اهي هخامنشي سلطنت ۾ شامل ٿين.[7][8]

سڪندر اعظم جي فتح کان پوءِ هي علائقو يوناني-باختري بادشاهت جو حصو بڻيو، جيڪا سڪندر جي سلطنت جي جانشين رياست هئي. اتر تاجڪستان، جنهن ۾ خجند ۽ پنجيڪينت شامل هئا، سوغديانا جي شهر-رياستن جو حصو هو. لڳ ڀڳ 150 ق.م. ۾ انهن علائقن تي سٿين-سائبيرين ۽ يوئژي خانہ بدوش قبيلن قبضو ڪيو.

ريشم وارو رستو هن علائقي مان گذرندو هو. هان سلطنت جي شهنشاهه هان ووڊي جي دور ۾ چيني سياح ژانگ چيان جي سفرن کان پوءِ سوغديانا ۽ چين وچ ۾ واپاري لاڳاپا تمام گهڻا وڌي ويا.[9][10]

سوغدي واپارين ريشم واري رستي تي واپار کي هٿي ڏني ۽ اهي هاري، قالين ٺاهيندڙ، شيشي جا ڪاريگر ۽ ڪاٺ جا نقش نگار طور پڻ مشهور هئا.[11]

ڪوشان سلطنت، جيڪا يوئژي قبيلن جي اتحاد مان وجود ۾ آئي، پهرين صدي عيسويءَ ۾ هن علائقي تي قابض ٿي ۽ چوٿين صديءَ تائين حڪومت ڪندي رهي. هن دور ۾ ٻڌ مت، نسطوري عيسائيت، زردشتي مذهب ۽ ماني مذهب هتي رائج هئا.[12] ان کان پوءِ هپٿاليت سلطنت (اڇا هون) هن علائقي ۾ داخل ٿي. اٺين صديءَ دوران عربن هتي اسلام جي تبليغ ڪئي ۽ اسلام کي وسيع پيماني تي ڦهلايو.[12]

ساماني سلطنت جو حڪمران منصور اول ساماني (961–976)
19هين صديءَ جي مصوري، جنهن ۾ زورڪُل ڍنڍ ۽ هڪ مقامي تاجڪ ڏيکاريل آهي.

ساماني سلطنت

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ساماني سلطنت

ساماني سلطنت (819ع–999ع) هن علائقي ۾ فارسي اقتدار ٻيهر قائم ڪيو ۽ سمرقند ۽ بخارا جهڙن شهرن کي ترقي ڏني، جيڪي ايراني تهذيب جا اهم ثقافتي مرڪز بڻيا. ان وقت هي علائقو خراسان جي نالي سان مشهور هو. ساماني سلطنت پنهنجي عروج دوران موجوده افغانستان، ايران جا ڪجهه حصا، تاجڪستان، ترڪمانستان، ازبڪستان، ڪرغيزستان، قازقستان جا ڪجهه علائقا ۽ پاڪستان تائين پکڙيل هئي. سامانين رودڪي، بلعمي ۽ دقيقي جهڙن شاعرن ۽ عالمن جي سرپرستي ڪري فارسي ثقافت کي نئين حياتي بخشي.[13][14]

سامانين سني اسلام جي زور ڀري تبليغ ڪئي ۽ اسماعيلي شيعت کي دٻايو،[15] پر اثناعشري شيعت سان نسبتاً رواداري جو مظاهرو ڪيو. اسلامي فن تعمير ۽ ايران-اسلامي ثقافت کي انهن وچ ايشيا جي گهراين تائين پهچايو. نائين صديءَ ۾ قرآن مجيد جو مڪمل فارسي ترجمو ٿيڻ کان پوءِ ساماني سلطنت جي رعيت وڏي تعداد ۾ اسلام قبول ڪرڻ لڳي. ساماني رياست جا بنياد چار ڀائرن ــ نوح، احمد، يحيٰ ۽ الياس ــ وڌا. هر هڪ عباسي خلافت جي ماتحت مختلف علائقن تي حڪومت ڪندو هو. 892ع ۾ اسماعيل ساماني سڀني علائقن کي متحد ڪري هڪ مضبوط سلطنت قائم ڪئي ۽ جاگيرداري نظام جو خاتمو آندو. سندس دور ۾ ساماني سلطنت عملي طور عباسي اثر کان آزاد ٿي وئي. 999ع ۾ قراخاني خانات ماوراء النهر تي قبضو ڪيو، جيڪو موجوده ازبڪستان، تاجڪستان، ڏاکڻي ڪرغيزستان ۽ ڏکڻ اولهه قازقستان تي مشتمل هو.[16][17]

قراخانين جي آمد وچ ايشيا ۾ ايراني سياسي بالادستي کان ترڪ بالادستي ڏانهن هڪ وڏي تبديليءَ جي علامت هئي.[18] وقت سان گڏ قراخاني حڪمران مقامي فارس-عرب اسلامي ثقافت ۾ جذب ٿي ويا.[19] ان کان پوءِ علائقي تي غوري سلطنت ۽ ڪرت خاندان حڪومت ڪئي، جيڪي تاجڪ نسل سان تعلق رکندا هئا.[20][21]

13هين صديءَ ۾ منگول سلطنت وچ ايشيا تي حملو ڪيو، خوارزم شاهي سلطنت کي شڪست ڏني، شهرن کي تباهه ڪيو ۽ وڏي پيماني تي قتل عام ڪيو. بعد ۾ ترڪ-منگول فاتح تيمور لنگ تيموري سلطنت قائم ڪئي ۽ تاجڪستان سميت سڄي وچ ايشيا تي حڪمراني ڪئي.[22]

بخارا جي حڪومت

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو بخارا خانات

16هين صديءَ دوران موجوده تاجڪستان جو گهڻو حصو بخارا خانات جي قبضي هيٺ آيو. 18هين صديءَ ۾ بخارا سلطنت جي زوال کان پوءِ هي علائقو بخارا امارت ۽ خوقند خانات جي حڪومت هيٺ رهيو. بخارا امارت ويهين صديءَ جي شروعات تائين قائم رهي.

روسي سلطنت

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ترڪستان تي روسي فتح

19هين صديءَ دوران روسي سلطنت هن علائقي تي تدريجي طور پنهنجو قبضو وڌائڻ شروع ڪيو.[23]

روسي سامراجيت جي نتيجي ۾ 19هين صديءَ جي عظيم راند واري دور دوران روس وچ ايشيا تي حاوي ٿي ويو. 1864ع کان 1885ع جي وچ ۾ روس آهستي آهستي روسي ترڪستان جي سموري علائقي تي ڪنٽرول حاصل ڪري ورتو، جنهن ۾ تاجڪستان جا اهي حصا به شامل هئا جيڪي اڳ بخارا امارت ۽ خوقند خانات جي قبضي هيٺ هئا.

روس کي خاص طور ڪپهه جي پيداوار ۾ دلچسپي هئي، تنهنڪري 1870ع واري ڏهاڪي ۾ هن علائقي ۾ اناج جي پوک کي ڪپهه جي پوک سان تبديل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. بعد ۾ سوويت حڪومت به انهيءَ پاليسي کي وڌيڪ وسيع پيماني تي جاري رکيو.[24]

19هين صديءَ دوران جديديت پسندن (جديدين) وچ ايشيا ۾ هڪ اسلامي سماجي تحريڪ طور اڀري آيا. جديدي جديد تعليم ۽ سماجي سڌارن جا حامي هئا ۽ لازمي طور روس مخالف نه هئا، پر روسي حڪومت هن تحريڪ کي خطري طور ڏٺو، ڇاڪاڻ⁠تہ روسي سلطنت بنيادي طور عيسائي رياست هئي.[25] 1910ع کان 1913ع جي وچ ۾ خوقند خانات خلاف بغاوتن دوران روسي فوجن کي امن امان بحال ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو ويو. جولاءِ 1916ع ۾ وڌيڪ ڇڪتاڻ تڏهن پيدا ٿي جڏهن خجند ۾ ماڻهن پهرين عالمي جنگ دوران جبري فوجي ڀرتيءَ خلاف احتجاج ڪندي روسي سپاهين تي حملو ڪيو. جيتوڻيڪ روسي فوج خجند تي ٻيهر ڪنٽرول حاصل ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي وئي، پر ان سال دوران تاجڪستان جي مختلف علائقن ۾ جهيڙا ۽ بغاوتون جاري رهيون.[26]

سوويت دور

[سنواريو]
اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو باسماچي تحريڪ ۽ تاجڪ سوويت سوشلسٽ جمهوريه
1921ع ۾ سوويت عملدارن ۽ باسماچي اڳواڻن وچ ۾ ڳالهيون

1917ع جي روسي انقلاب کان پوءِ وچ ايشيا ۾ مختلف هٿياربند گروهن، جن کي باسماچي سڏيو ويندو هو، بالشويڪ فوجن خلاف آزادي برقرار رکڻ لاءِ جنگ شروع ڪئي.[22]

چار سالن جي ويڙهه کان پوءِ بالشويڪ ڪامياب ٿيا. هن جنگ دوران مسجدون ۽ ڳوٺ ساڙيا ويا ۽ مقامي آباديءَ کي سخت دٻاءُ هيٺ رکيو ويو. 1928ع کان 1941ع تائين سوويت حڪومت مذهب مخالف مهم هلائي. سيڪيولرزم کي فروغ ڏنو ويو ۽ عيسائيت، اسلام ۽ يهوديت جي مذهبي سرگرمين کي محدود ڪيو ويو. سوويت قانونن جي نتيجي ۾ ڪيترائي گرجا گهر، مسجدون ۽ عبادتگاهون بند ڪيون ويون.[27]

سوويت زرعي پاليسين ۽ سياسي تڪرارن جي نتيجي ۾ وچ ايشيا، بشمول تاجڪستان، سخت ڏڪار جو شڪار ٿيو، جنهن ۾ وڏي تعداد ۾ ماڻهو فوت ٿيا.[28] 1924ع ۾ تاجڪستان کي پهريون ڀيرو تاجڪ خودمختيار سوويت سوشلسٽ جمهوريه جي صورت ۾ قائم ڪيو ويو، جيڪا ازبڪ سوويت سوشلسٽ جمهوريه جي اندر هڪ خودمختيار جمهوريه هئي.

تاريخي طور تاجڪن جي وڏن شهرن ۽ ثقافتي مرڪزن جهڙوڪ بخارا، سمرقند، ترمذ، قرشي ۽ خجند مان گهڻا تاجڪستان ۾ شامل نه ڪيا ويا. ان جي بدران گاديءَ جو هنڌ دوشنبي مقرر ڪيو ويو، جيڪو ان وقت لڳ ڀڳ هڪ هزار ماڻهن وارو ننڍڙو جبلستاني شهر هو. سوويت حڪومت رسمي فارسي ٻولي کان مختلف هڪ مقامي فارسي لهجي کي قومي ٻولي قرار ڏنو ۽ ان جو نالو تاجڪي رکيو. ان جو مقصد تاجڪن کي وسيع فارسي ثقافتي دنيا کان الڳ سڃاڻپ ڏيڻ هو.

1928ع ۾ عربي رسم الخط جي جاءِ تي لاطيني بنيادن تي ٻڌل نئون رسم الخط لاڳو ڪيو ويو ۽ 1940ع ۾ ان کي سيريلڪ رسم الخط سان تبديل ڪيو ويو. ان عمل سبب تاجڪ عوام جو لاڳاپو نه رڳو موجوده پر قديم فارسي ادب سان به محدود ٿي ويو.

فارسي ٻولي تاجڪستان تائين محدود ٿي وئي، جڏهن⁠تہ روسي ٻولي وچ ايشيا جي گڏيل رابطي جي ٻولي بڻجي وئي. ان سان گڏ وسيع فارسياتي دنيا جي تاريخي وحدت پڻ ٽٽي وئي، جنهن جي نتيجي ۾ سوويت ۽ پوءِ سوويت کان پوءِ وارو وچ ايشيا ايران ۽ افغانستان کان مختلف رستي تي هليو ويو.

1929ع ۾ تاجڪ خودمختيار جمهوريه کي مڪمل درجي جي سوويت جمهوريه بڻايو ويو ۽ ان جو نالو تاجڪ سوويت سوشلسٽ جمهوريه رکيو ويو. ساڳئي سال سغد علائقو پڻ تاجڪستان ۾ شامل ڪيو ويو.[30] 1927ع کان 1934ع جي وچ ۾ زراعت جي اجتماعي نظام کي لاڳو ڪيو ويو ۽ خاص طور ڏکڻ تاجڪستان ۾ ڪپهه جي پيداوار کي تيزي سان وڌايو ويو.[31]

سوويت اجتماعي زراعت واري پاليسي دوران هارين خلاف تشدد ڪيو ويو. ڪيترن ماڻهن کي عوام جا دشمن قرار ڏئي زبردستي ٻين علائقن ڏانهن منتقل ڪيو ويو. نتيجي طور ڪجهه هارين مزاحمت ڪئي ۽ باسماچي تحريڪ کي ٻيهر سرگرم بڻايو. ساڳئي عرصي ۾ آبپاشي نظام جي توسيع ۽ محدود صنعتي ترقي پڻ ٿي، جنهن سان تاجڪستان جي معاشي ڍانچي ۾ تبديليون آيون.[31]

سوويت تاجڪستان، 1964ع

اسٽالن جي صفائين جا ٻه دور (1927ع–1934ع ۽ 1937ع–1938ع) اهڙا هئا، جن جي نتيجي ۾ تاجڪستان جي ڪميونسٽ پارٽي جي سڀني سطحن مان لڳ ڀڳ 10,000 ماڻهن کي ڪڍيو ويو.[32] ڪڍيل ماڻهن جي جاءِ تي نسلي روسي موڪليا ويا ۽ پوءِ روسين پارٽيءَ جي سڀني سطحن تي، پهرين سيڪريٽري جي اعليٰ عهدي سميت، غلبو حاصل ڪيو.[32] 1926ع کان 1959ع جي وچ ۾ تاجڪستان جي آباديءَ ۾ روسين جو تناسب 1 سيڪڙو کان گهٽ مان وڌي 13 سيڪڙو ٿي ويو.[33] باباجان غفوروف، جيڪو 1946ع کان 1956ع تائين تاجڪستان جي ڪميونسٽ پارٽي جو پهريون سيڪريٽري رهيو، سوويت دور ۾ جمهوريه کان ٻاهر اهم حيثيت رکندڙ واحد نمايان تاجڪ سياستدان هو.[34]

تاجڪن کي 1939ع کان سرخ فوج ۾ ڀرتي ڪرڻ شروع ڪيو ويو، ۽ ٻي عالمي جنگ دوران لڳ ڀڳ 260,000 تاجڪ شهرين نازي جرمني، فنلينڊ ۽ جاپاني سلطنت خلاف جنگ ۾ حصو ورتو. ٻي عالمي جنگ دوران تاجڪستان جي 1,530,000 شهرين مان 60,000 (4 سيڪڙو)[35] کان 120,000 (8 سيڪڙو)[36] تائين ماڻهو مارجي ويا.[37]

جنگ ۽ اسٽالن جي حڪمراني ختم ٿيڻ کان پوءِ تاجڪستان جي زراعت ۽ صنعت کي وڌيڪ وڌائڻ جون ڪوششون ڪيون ويون.[34] 1957ع–1958ع دوران نيڪيتا خروشچيف جي ورجن لينڊس مهم تاجڪستان ڏانهن ڌيان ڏياريو، جتي رهڻي ڪهڻي جون حالتون، تعليم ۽ صنعت ٻين سوويت جمهوريتن کان پوئتي هيون.[34] 1980ع واري ڏهاڪي ۾ تاجڪستان ۾ سوويت يونين اندر گهريلو بچت جي شرح سڀ کان گهٽ هئي،[38] في ماڻهو آمدنيءَ جي مٿين ٻن گروهن ۾ شامل گهرن جو تناسب سڀ کان گهٽ هو،[39] ۽ هر 1000 ماڻهن ۾ يونيورسٽي گريجوئيٽن جي شرح به سڀ کان گهٽ هئي.[40]

1980ع واري ڏهاڪي تائين تاجڪ قومپرستن وڌيڪ حقن جو مطالبو ڪرڻ شروع ڪيو. جمهوريه اندر حقيقي بدامني 1990ع تائين ظاهر نه ٿي. ايندڙ سال سوويت يونين ٽٽي پيو، ۽ تاجڪستان 9 سيپٽمبر 1991ع تي پنهنجي آزادي جو اعلان ڪيو؛ اهو ڏينهن ملڪ جي آزادي ڏينهن طور ملهايو وڃي ٿو.[41]

آزادي

[سنواريو]
1990ع دوشنبي فساد
آزادي کان پوءِ 1992ع ۾ دوشنبي جي آزادي چوڪ تي تاجڪ مردن ۽ عورتن جو اجتماع.

فيبروري 1990ع ۾ ڏکي سماجي ۽ معاشي صورتحال، رهائش جي کوٽ ۽ نوجوانن ۾ بيروزگاري سبب دوشنبي ۽ ٻين شهرن ۾ فساد ۽ هڙتالون شروع ٿيون.[22] قومپرست ۽ جمهوري مخالف ڌر، گڏوگڏ آزادي جا حامي، انهن هڙتالن ۾ شامل ٿيا ۽ جمهوريه جي آزادي ۽ جمهوري سڌارن جو مطالبو ڪرڻ لڳا. اسلام پسندن به پنهنجن حقن جي احترام ۽ آزادي جي مطالبي لاءِ هڙتالون شروع ڪيون. سوويت قيادت بدامني ختم ڪرڻ لاءِ دوشنبي ۾ داخلي فوجون داخل ڪيون.[22]

اسپيتسناز جا سپاهي تاجڪستاني گهرو ويڙهه دوران، 1992ع

آزادي کان پوءِ ملڪ گهرو ويڙهه ۾ ڦاسي پيو، جنهن ۾ ڌريون قبيلائي وفادارين جي بنياد تي ورهايل هيون.[42] تاجڪستان جي غرم ۽ گورنو-بدخشان علائقن جا علائقائي گروهه، جن جي اڳواڻي لبرل جمهوري سڌارن پسندن[43] ۽ اسلام پسندن جي گڏيل گروهه وٽ هئي، نئين ٺهيل صدر رحمان نبيئف جي حڪومت خلاف اٿي بيٺا، جنهن تي خجند ۽ ڪولاب علائقن سان تعلق رکندڙ ماڻهن جو غلبو هو.

جنگ 1997ع تائين جاري رهي. هن عرصي دوران ظلم، وڌندڙ غربت ۽ بهتر معاشي موقعن جي تلاش سبب 500,000 کان وڌيڪ رهواسي اولهه يا ٻين اڳوڻين سوويت جمهوريتن ڏانهن لڏي ويا.[44] اندازي موجب 100,000 کان وڌيڪ ماڻهو مارجي ويا. لڳ ڀڳ 1.2 ملين ماڻهو ملڪ اندر ۽ ملڪ کان ٻاهر پناهگير بڻيا.[42]

امام علي رحمان هن تڪرار جي شروعاتي مرحلي ۾ 1992ع ۾ اقتدار ۾ آيو،[22] جڏهن نبيئف کي 7 سيپٽمبر 1992ع تي هٿيارن جي زور تي عهدي تان استعيفيٰ ڏيڻ تي مجبور ڪيو ويو.[45] رحمان نومبر ۾ ٿيندڙ صدارتي چونڊ ۾ اڳوڻي وزيراعظم عبدالملڪ عبدالله جانوف کي 58 سيڪڙو ووٽن سان شڪست ڏني.[46]

1997ع ۾ گيرڊ ڊي. ميريم، سيڪريٽري جنرل جي خاص نمائندي، جي رهنمائيءَ هيٺ رحمان ۽ مخالف ڌرين وچ ۾ جنگبندي ٿي،[22] جنهن کي گڏيل قومن جي ڪامياب امن قائم ڪرڻ واري ڪوشش طور ساراهيو ويو. جنگبنديءَ تحت 30 سيڪڙو وزارتي عهدن جي ضمانت مخالف ڌر لاءِ ڏني وئي.[47]

1999ع ۾ چونڊون ڪرايون ويون، جن کي مخالف ڌرين ۽ پرڏيهي مبصرن غير منصفاڻيون قرار ڏنو؛ رحمان 98 سيڪڙو ووٽن سان ٻيهر چونڊيو ويو.[22] 2006ع جي چونڊ به رحمان کٽي، هن ڀيري 79 سيڪڙو ووٽن سان، ۽ هن پنهنجي ٽئين مدت شروع ڪئي. مخالف ڌرين 2006ع جي چونڊ جو بائيڪاٽ ڪيو، ۽ يورپ ۾ سلامتي ۽ سهڪار جي تنظيم (او ايس سي اي) ان تي تنقيد ڪئي، جڏهن⁠تہ آزاد رياستن جي دولت مشترڪه جي مبصرن انهن چونڊن کي قانوني ۽ شفاف قرار ڏنو.[48][49]

آڪٽوبر 2010ع ۾ او ايس سي اي رحمان جي انتظاميا تي ميڊيا جي سينسرشپ ۽ دٻاءُ بابت وڌيڪ تنقيد ڪئي. او ايس سي اي دعويٰ ڪئي ته تاجڪ حڪومت تاجڪ ۽ پرڏيهي ويب سائيٽن کي سينسر ڪيو ۽ آزاد ڇاپخانن تي ٽيڪس جاچون شروع ڪيون، جنهن جي نتيجي ۾ ڪيترين آزاد اخبارن جي ڇپائي بند ٿي وئي.[50]

روسي سرحدي فوجون 2005ع جي اونهاري تائين تاجڪستان-افغانستان سرحد تي مقرر رهيون. 11 سيپٽمبر 2001ع جي حملن کان پوءِ فرانسيسي فوجون دوشنبي ايئرپورٽ تي افغانستان ۾ نيٽو جي بين الاقوامي سلامتي مدد فورس جي هوائي ڪارروائين جي حمايت لاءِ مقرر رهيون. آمريڪي فوج ۽ آمريڪي مرين ڪور جا اهلڪار وقت بوقت تاجڪستان جو دورو ڪندا رهيا، جتي اهي گڏيل تربيتي مشقون ڪندا هئا، جيڪي ڪيترن هفتن تائين جاري رهنديون هيون.

هندستان جي حڪومت دوشنبي کان 15 ڪلو ميٽر ڏکڻ اولهه ۾ واقع فوجي هوائي اڏي عيني هوائي اڏو کي 70 ملين ڊالر جي لاڳت سان ٻيهر تعمير ڪيو، ۽ مرمت جو ڪم سيپٽمبر 2010ع ۾ مڪمل ٿيو.[51] اهو تاجڪستاني هوائي فوج جو مکيه اڏو آهي. عيني سهولت جي استعمال بابت روس سان ڳالهيون ٿينديون رهيون،[52] ۽ روس دوشنبي جي ٻاهرئين علائقي ۾ پنهنجو فوجي اڏو برقرار رکيو.[53]

2010ع ۾ تاجڪ عملدارن کي خدشو ٿيو ته ملڪ جي اوڀر ۾ اسلامي عسڪريت پسندي وڌي رهي آهي. اهو خدشو آگسٽ ۾ تاجڪ جيل مان 25 جنگجوئن جي فرار ٿيڻ، سيپٽمبر ۾ رشت ماٿري ۾ گھات لڳائي حملي ۾ 28 تاجڪ سپاهين جي مارجڻ،[54] ۽ آڪٽوبر ۾ ساڳئي ماٿريءَ ۾ ٻي گھات لڳائي حملي ۾ 30 سپاهين جي مارجڻ کان پوءِ وڌيو.[55] ان کان پوءِ غرم جي ٻاهران ويڙهه ٿي، جنهن ۾ ٽي جنگجو مارجي ويا. ملڪ جي گهرو وزارت زور ڏنو ته مرڪزي حڪومت ملڪ جي اوڀر تي مڪمل ڪنٽرول برقرار رکيو آهي، ۽ رشت ماٿري ۾ فوجي ڪارروائي نومبر 2010ع ۾ ختم ٿي وئي.[56]

جولاءِ 2012ع ۾ ٻيهر ويڙهه شروع ٿي، هن ڀيري گورنو-بدخشان ۽ ان جي ڀرپاسي ۾.[57] 2015ع ۾ روس وڌيڪ فوجون تاجڪستان موڪليون.[58]

مئي 2015ع ۾ تاجڪستان جي قومي سلامتي کي هڪ وڏو ڌڪ تڏهن لڳو، جڏهن گهرو وزارت جي خاص مقصد واري پوليس يونٽ (او ايم او اين) جو ڪمانڊر ڪرنل گلمراد خليموف اسلامي رياست عراق ۽ شام سان وڃي مليو.[22][59] چيو ويو ته خليموف 8 سيپٽمبر 2017ع تي شام جي دير الزور ويجهو روسي هوائي حملي ۾ مارجي ويو،[60] پر تاجڪستاني اختيارين سندس موت بابت شڪ ظاهر ڪيو.

2021ع ۾ ڪابل جي زوال کان پوءِ تاجڪستان مبينا طور افغانستان جي قومي مزاحمتي محاذ جي پاسي کان پنجشير تڪرار ۾ طالبان خلاف شامل ٿيو.[61][62]

سيپٽمبر 2022ع ۾ ڪرغيزستان ۽ تاجڪستان وچ ۾ هٿياربند جهڙپون، جن ۾ توپخاني جو استعمال به شامل هو، ٻنهي ملڪن جي سرحد جي وڏي حصي تي شروع ٿيون.[63]

سياست

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو تاجڪستان جي سياست
فائل:Dushanbe Presidential Palace 01.jpg
دوشنبي ۾ قومن جو محل

آزادي کان پوءِ تاجڪستان گهرو ويڙهه ۾ ڦاسي پيو. مختلف ڌڙن کي پرڏيهي ملڪن، جن ۾ افغانستان، ايران، پاڪستان، ازبڪستان ۽ روس شامل هئا، جي حمايت حاصل هئي. روس ۽ ايران جنگ ۾ ورتل ملڪ ۾ امن برقرار رکڻ تي ڌيان ڏنو، ته جيئن آمريڪا يا ترڪي جي مداخلت جا امڪان گهٽجي وڃن. روس حڪومت نواز ڌڙي جي پٺڀرائي ڪئي ۽ آزاد رياستن جي دولت مشترڪه مان فوجون موڪليون، جيڪي تاجڪستان-افغانستان سرحد جي حفاظت لاءِ مقرر ڪيون ويون.[64]

400,000 کان وڌيڪ نسلي روسين مان، جيڪي گهڻو ڪري صنعت ۾ ملازم هئا، 25,000 کان سواءِ باقي سڀ روس ڏانهن لڏي ويا. 1997ع تائين حڪومت ۽ اسلام پسند اڳواڻي واري مخالف ڌر جي وچ ۾ امن معاهدي کان پوءِ جنگ ختم ٿي وئي، ۽ هڪ مرڪزي حڪومت شڪل وٺڻ لڳي. 1999ع ۾ پرامن چونڊون ڪرايون ويون.[65]

تاجڪستان جو صدر امام علي رحمان 1994ع کان ملڪ تي حڪمراني ڪري رهيو آهي.

نيو يارڪ ٽائيمز ۾ ملڪ جي نومبر 2006ع واري صدارتي چونڊ کان اڳ ايلان گرينبرگ لکيو ته: "تاجڪستان جا ڊگهي عرصي کان مبصر اڪثر ملڪ کي خطري کان گهڻو پاسو ڪندڙ ۽ سڌارن جي واعدن بابت شڪي قرار ڏين ٿا؛ اها سياسي بي عملي اهي ملڪ جي تباهه ڪندڙ گهرو ويڙهه سان ڳنڍين ٿا."[66]

دوشنبي ۾ سپريم اسيمبلي.

2005ع جي پارلياماني چونڊن تي مخالف ڌرين ۽ عالمي مبصرن الزام لڳايو ته صدر امام علي رحمان چونڊ عمل ۽ بيروزگاري کي بدعنواني سان پنهنجي حق ۾ استعمال ڪيو. فيبروري 2010ع جي چونڊن ۾ حڪمران پي ڊي پي ٽي پارليامينٽ جون چار سيٽون وڃايون، پر پوءِ به اڪثريت برقرار رکي. يورپ ۾ سلامتي ۽ سهڪار جي تنظيم جي چونڊ مبصرن چيو ته 2010ع جي پولنگ "او ايس سي اي جي ڪيترن اهم واعدن تي پوري نه لٿي" ۽ "انهن چونڊن ڪيترن بنيادي جمهوري معيارن تي ناڪامي ڏيکاري."[67][68] حڪومت زور ڏنو ته صرف ننڍيون ڀڃڪڙيون ٿيون، جيڪي تاجڪ عوام جي مرضي تي اثرانداز نه ٿينديون.[67][68]

رپورٽن موجب تاجڪ حڪومت اسلامي اثر جي خلاف ڪارروائين جي حصي طور ۽ اسلامي انتهاپسندي سان تصوراتي لاڳاپن سبب چهري جي وار، خاص طور ڏاڙهي، تي دٻاءُ وڌو، جنهن جو پسمنظر پاڙيسري افغانستان ۾ ڏسڻ ۾ ايندڙ انتهاپسندي سان ڳنڍيو ويو.[69][70]

تاجڪستان جو صدر امام علي رحمان روسي صدر ولاديمير پيوٽن سان.

6 نومبر 2006ع تي ٿيل صدارتي چونڊ جو "مرڪزي" مخالف ڌرين، جن ۾ 23,000 رڪنن واري تاجڪستان جي اسلامي نشات ثانيه پارٽي شامل هئي، بائيڪاٽ ڪيو. باقي چار مخالف اميدوارن عملي طور موجوده صدر رحمان جي ئي حمايت ڪئي.[66]

پريس جي آزادي سرڪاري طور حڪومت طرفان ضمانت ڏنل آهي، پر آزاد صحافتي ادارا محدود آهن، جيئن ويب مواد جو هڪ حصو پڻ محدود آهي.[71] انسٽيٽيوٽ فار وار اينڊ پيس رپورٽنگ موجب، مقامي ۽ پرڏيهي ويب سائيٽن تائين رسائي روڪي ويندي آهي، ۽ صحافين کي ڪڏهن ڪڏهن ڪجهه واقعن بابت رپورٽنگ کان روڪيو ويندو آهي. عملي طور حڪومت تي ڪا به عوامي تنقيد برداشت نه ڪئي ويندي آهي، ۽ هر سڌي احتجاج کي دٻايو ويندو آهي ۽ مقامي ميڊيا ۾ ان جي ڪوريج کان انڪار ڪيو ويندو آهي.[72]

اڪنومسٽ انٽيليجنس يونٽ جي 2020ع واري جمهوريت انڊيڪس ۾ تاجڪستان کي سعودي عرب کان پوءِ 160هين نمبر تي رکيو ويو ۽ ان کي "آمرانه حڪومت" قرار ڏنو ويو.[73]

جولاءِ 2019ع ۾ تاجڪستان سميت 37 ملڪن جي گڏيل قومن ۾ سفيرن گڏيل قومن جي انساني حقن واري ڪائونسل ڏانهن گڏيل خط تي صحيحون ڪيون، جنهن ۾ سنڪيانگ علائقي ۾ اويغور ماڻهن بابت چين جي پاليسي جو دفاع ڪيو ويو.[74]

رحمان، مرزيوئيف، توقايف ۽ ٻيا اڳوڻا سوويت اڳواڻ 2023ع ماسڪو فتح ڏينهن پريڊ ۾.

آڪٽوبر 2020ع ۾ صدر امام علي رحمان هڪ وڏي حد تائين رسمي چونڊ کان پوءِ 90 سيڪڙو ووٽن سان ٻيهر ستن سالن لاءِ چونڊيو ويو.[75]

اپريل 2021ع ۾ ڪرغيزستان سان پاڻي بابت تڪرار ٻنهي ملڪن جي آزادي کان پوءِ ٿيندڙ سرحدي جهڙپن مان هڪ وڏي جهڙپ ۾ تبديل ٿي ويو.[76][77]

جولاءِ 2021ع ۾ تاجڪستان روس جي اڳواڻي هيٺ اڳوڻين سوويت رياستن جي اجتماعي سلامتي معاهدي جي تنظيم (CSTO) جي رڪنن کي پاڙيسري افغانستان مان پيدا ٿيندڙ سلامتي چئلينجن کي منهن ڏيڻ لاءِ مدد جي اپيل ڪئي.[78] اهي سلامتي خدشا تڏهن پيدا ٿيا جڏهن آمريڪي ۽ برطانوي فوج سميت پرڏيهي فوجون افغانستان مان نڪرڻ لڳيون، جنهن سبب 1,000 کان وڌيڪ افغان شهري ۽ فوجي اهلڪار پاڙيسري تاجڪستان ڏانهن ڀڄي ويا، جڏهن طالبان باغين افغانستان جي ڪجهه حصن تي قبضو ڪري ورتو.[79]

جاگرافي

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو تاجڪستان جي جاگرافي
سيٽلائيٽ تصوير
ڪوپن آبهوا درجابندي جو نقشو

تاجڪستان خشڪي سان گهيريل ملڪ آهي، ۽ ايراضي جي لحاظ کان وچ ايشيا جو سڀ کان ننڍو ملڪ آهي. اهو گهڻو ڪري 36° ۽ 41° اتر ويڪرائي ڦاڪ، ۽ 67° ۽ 75° اوڀر ڊگهائي ڦاڪ جي وچ ۾ واقع آهي. ملڪ جو وڏو حصو پامير جبلن سان ڍڪيل آهي، ۽ ملڪ جو گهڻو حصو سمنڊ جي سطح کان 3,000 metres (9,800 ft) کان مٿي آهي. هيٺاهين زمينون اتر ۾، يعني فرغانه ماٿري جي حصي ۾، ۽ ڏکڻ ۾ ڪافرنهان ۽ وخش درياهن جي ماٿرين ۾ واقع آهن، جيڪي گڏجي آمو دريا ٺاهين ٿيون. دوشنبي ڪافرنهان ماٿريءَ کان مٿي ڏاکڻين لاڙن تي واقع آهي.

جبل اوچائي هنڌ
اسماعيل ساماني چوٽي، سڀ کان اوچي 7,495 m 24,590 ft گورنو-بدخشان (GBAO) جي اتر-اولهه ڪنڊ، ڪرغيز سرحد جي ڏکڻ ۾
ابن سينا چوٽي، لينن چوٽي 7,134 m 23,537 ft ترانس-الائي سلسلو ۾ اتر سرحد، اسماعيل ساماني چوٽي جي اتر-اوڀر ۾
ڪورژينيوسڪايا چوٽي 7,105 m 23,310 ft اسماعيل ساماني چوٽي جي اتر ۾، مڪسُو درياهه جي ڏکڻي ڪناري تي
آزادي چوٽي، انقلاب چوٽي 6,974 m 22,881 ft وچ گورنو-بدخشان، اسماعيل ساماني چوٽي جي ڏکڻ-اوڀر ۾
اڪيڊمي آف سائنسز سلسلو 6,785 m 22,260 ft اتر-اولهه گورنو-بدخشان، اتر کان ڏکڻ طرف پکڙيل
ڪارل مارڪس چوٽي 6,726 m 22,067 ft GBAO، افغانستان جي سرحد ويجهو، قراقرم سلسلو جي اترين قطار ۾
گرمو چوٽي 6,595 m 21,637 ft اتر-اولهه گورنو-بدخشان
ماياڪوفسڪي چوٽي 6,096 m 20,000 ft GBAO جي انتهائي ڏکڻ-اولهه ۾، افغانستان جي سرحد ويجهو
ڪانڪارڊ چوٽي 5,469 m 17,943 ft قراقرم سلسلو جي اترين قطار ۾ ڏاکڻي سرحد
قيزيل آرت لڪ 4,280 m 14,042 ft ترانس-الائي سلسلو ۾ اتر سرحد

آمو دريا ۽ پنج درياهه افغانستان سان سرحد ٺاهين ٿا، ۽ تاجڪستان جي جبلن جا گليشيئر ارال سمنڊ لاءِ پاڻيءَ جي وهڪري جو ذريعو آهن. تاجڪستان ۾ 10 ڪلوميٽرن کان وڌيڪ ڊيگهه وارا 900 کان وڌيڪ درياهه آهن.

انتظامي ورهاست

[سنواريو]
اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو تاجڪستان جا علائقا ۽ تاجڪستان جا ضلعا
تاجڪستان جو ڪلڪ لائق نقشو، جنهن ۾ ان جا چار انتظامي علائقا ڏيکاريل آهن.سغدجمهوري ماتحت علائقاختلانگورنو-بدخشان خودمختيار صوبو
تاجڪستان جو ڪلڪ لائق نقشو، جنهن ۾ ان جا چار انتظامي علائقا ڏيکاريل آهن.
جبل

تاجڪستان چار انتظامي ورهاستن تي مشتمل آهي. انهن ۾ سغد ۽ ختلان جا صوبا (ولايت)، گورنو-بدخشان خودمختيار صوبو، جنهن کي مختصر طور GBAO چيو ويندو آهي، ۽ جمهوري ماتحت علائقا شامل آهن، جن کي روسي حرفي منتقلي ۾ RRP، يعني Raiony Respublikanskogo Podchineniya، يا تاجڪ ٻوليءَ ۾ NTJ، يعني Ноҳияҳои тобеи ҷумҳурӣ، چيو ويندو آهي. هر علائقو ضلعن، Tajik: Ноҳия، نوحيا يا رايون، ۾ ورهايل آهي. ضلعا وري جماعتن، يعني ڳوٺاڻي سطح جي خود حڪومتي اڪائين، ۽ پوءِ ڳوٺن، قشلاقن، ۾ ورهايل آهن. 2006 مطابق، تاجڪستان ۾ 58 ضلعا ۽ 367 جماعتون هيون.[80]

ورهاستISO 3166-2نقشي نمبرگادي جو هنڌايراضي (km2)[80]آبادي (2019)[81]
سغد TJ-SU1خجند25,4002,658,400
جمهوري ماتحت علائقا TJ-RR2دوشنبي28,6002,122,000
ختلان TJ-KT3باختر24,8003,274,900
گورنو-بدخشان TJ-GB4خاروغ64,200226,900
دوشنبي دوشنبي124.6846,400

حياتياتي گوناگوني

[سنواريو]

تاجڪستان ۾ زميني ماحولياتي علائقن جا پنج قسم موجود آهن: الائي-اولهه تيان شان اسٽيپ، حصار-الائي کليل ٻيلا، پامير الپائن ريگستان ۽ ٽنڊرا، بادغيز ۽ ڪرابيل نيم ريگستان، ۽ پاروپاميسس خشڪ ٻيلا.[82]

معيشت

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو تاجڪستان جي معيشت
هڪ تاجڪ خشڪ ميوو وڪڻندڙ

2019ع ۾ تاجڪستان جي مجموعي ملڪي پيداوار (GDP) جو لڳ ڀڳ 29٪ حصو مهاجر مزدورن پاران موڪليل زرِ موڪلي مان حاصل ٿيو، جيڪي گهڻو ڪري روس ۾ ڪم ڪندڙ تاجڪ هئا.[83][84][85] ٻاهرين آمدني جو وڏو حصو زرِ موڪلي، ايلومينيم ۽ ڪپهه جي برآمدن تي دارومدار رکي ٿو، تنهن ڪري معيشت ٻاهرين معاشي جهٽن لاءِ حساس رهي ٿي. مالي سال 2000ع دوران بين الاقوامي امداد بحاليءَ جي منصوبن لاءِ بنيادي سهارو رهي، جن جو مقصد گهرو ويڙهه جي اڳوڻن ويڙهاڪن کي شهري معيشت ۾ شامل ڪرڻ هو، جنهن سان امن قائم رکڻ ۾ مدد ملي. امداد خشڪ ساليءَ جي ٻئي سال جي اثرن کي منهن ڏيڻ لاءِ به ضروري هئي، جنهن خوراڪ جي پيداوار ۾ گهٽتائي آندي.

21 آگسٽ 2001ع تي ريڊ ڪراس اعلان ڪيو ته تاجڪستان ۾ ڏڪار پکڙجي رهيو آهي ۽ عالمي امداد جي اپيل ڪئي وئي.[86] جنوري 2012ع ۾ تاجڪستان جا 680,152 ماڻهو خوراڪ جي عدم تحفظ جو شڪار هئا. انهن مان 676,852 ماڻهو مرحلو 3 (کاڌي ۽ گذر سفر جي شديد بحران) ۾ هئا، جڏهن ته 3,300 ماڻهو مرحلو 4 (انساني هنگامي حالت) ۾ هئا. خوراڪ جي عدم تحفظ جو سڀ کان وڌيڪ خطرو مرغاب ضلعي ۾ هو، جيڪو گورنو-بدخشان خودمختيار صوبو ۾ واقع آهي.[87]

گڏيل قومن جي عالمي خوراڪ پروگرام (WFP) موجب 2023ع ۾ تاجڪستان ۾ غذائي کوٽ جي شرح 30٪ تائين پهچڻ جو امڪان هو. وچ ايشيا جي ٻين ملڪن وانگر هتي به مٽيءَ جي زرخيزي گهٽجي رهي آهي ۽ پاڻي جا وسيلا خاص طور تي موسمياتي تبديلي سبب گهٽجي رهيا آهن.[88]

تاجڪ ايلومينيم ڪمپني جو ڳارڻ وارو ڪارخانو، ترسون زاده ۾، وچ ايشيا جو سڀ کان وڏو ايلومينيم ڪارخانو ۽ تاجڪستان جو اهم صنعتي اثاثو آهي.

جنگ کان پوءِ تاجڪستان جي معيشت تيزيءَ سان وڌي. عالمي بئنڪ جي انگن موجب 2000ع کان 2007ع تائين ملڪ جي GDP سراسري طور 9.6٪ جي شرح سان وڌي. ان سان تاجڪستان جي معاشي حيثيت وچ ايشيا جي ٻين ملڪن، جهڙوڪ ترڪمانستان ۽ ازبڪستان جي ڀيٽ ۾ بهتر ٿي وئي.[89]

ملڪ جي آمدني جا بنيادي ذريعا ايلومينيم جي پيداوار، ڪپهه جي پوک ۽ مهاجر مزدورن جون زرِ موڪليون آهن.[90] ڪپهه زرعي پيداوار جو 60٪ حصو ڏئي ٿي، جيڪا ڳوٺاڻن آباديءَ جي 75٪ ماڻهن جي روزگار جو ذريعو آهي ۽ آبپاشي ٿيل زمين جي 45٪ حصي تي پوکي وڃي ٿي.[91]

ايلومينيم صنعت جي نمائندگي سرڪاري ملڪيت واري تاجڪ ايلومينيم ڪمپني ڪري ٿي، جيڪا وچ ايشيا جي سڀ کان وڏي ۽ دنيا جي وڏين ايلومينيم صنعتن مان هڪ آهي.[92]

تاجڪستان جون نديون، جهڙوڪ وخش ندي ۽ پنج ندي، وڏي پيماني تي پن بجلي پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکن ٿيون. حڪومت اندروني استعمال ۽ بجلي جي برآمد لاءِ وڏن منصوبن ۾ سيڙپڪاري حاصل ڪرڻ تي ڌيان ڏنو آهي. تاجڪستان ۾ نورڪ بند واقع آهي، جيڪو دنيا جو ٻيو بلند ترين بند آهي.[93]

روس جي RAO UES ڪمپني 670 ميگاواٽ گنجائش واري سنگتوده-1 پن بجلي گهر تي ڪم ڪيو، جيڪو 18 جنوري 2008ع تي ڪم ڪرڻ لڳو.

ترقي هيٺ ٻين منصوبن ۾:

CASA-1000 منصوبو تاجڪستان مان اضافي 1000 ميگاواٽ بجلي افغانستان وسيلي پاڪستان منتقل ڪرڻ لاءِ تيار ڪيو ويو آهي. هن منصوبي جي ٽرانسميشن لائين جي ڊيگهه 750 ڪلوميٽر هوندي ۽ ان جي اندازي مطابق لاڳت 865 ملين آمريڪي ڊالر آهي.[94]

توانائي جا ٻيا وسيلا ڪوئلي جا ذخيرا، قدرتي گئس ۽ پيٽروليم جا محدود ذخيرا آهن.[95]

2014ع ۾ تاجڪستان دنيا جي سڀ کان وڌيڪ زرِ موڪلي تي ڀاڙيندڙ معيشت هئي، جتي زرِ موڪلي GDP جو 49٪ حصو هئي. روسي معيشت جي بحران سبب 2015ع ۾ انهن ۾ 40٪ گهٽتائي جو انديشو ظاهر ڪيو ويو.[96]

روس ۽ ٻين ملڪن ۾ ڪم ڪندڙ تاجڪ مزدور لکين ماڻهن لاءِ آمدني جو اهم ذريعو بڻجي ويا.[97] عالمي بئنڪ خبردار ڪيو ته روسي معاشي سستي سبب وڏي تعداد ۾ تاجڪ مزدور وطن موٽي سگهن ٿا، جتي انهن لاءِ محدود معاشي موقعا موجود هوندا.[96]

ڪجهه اندازن موجب تقريباً 47٪ آبادي روزانو 1.25 آمريڪي ڊالر کان گهٽ آمدني تي زندگي گذاري ٿي.[88][98]

2010ع ۾ تاجڪ مزدورن جون زرِ موڪليون تقريباً 2.1 ارب آمريڪي ڊالر تائين پهتيون، جيڪي 2009ع جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ هيون. عالمي بئنڪ مطابق انهن زرِ موڪلين ملڪ جي اقتصادي واڌ ۽ غربت ۾ گهٽتائي آڻڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي.[99]

منشيات جي اسمگلنگ تاجڪستان ۾ غيرقانوني آمدني جو هڪ اهم ذريعو رهي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ملڪ افغانستان کان روس ۽ يورپ ڏانهن ويندڙ منشيات جي رستي تي واقع آهي.[100] ڪجهھ علائقن ۾ مقامي استعمال لاءِ افيون خشخاش پڻ پوکي وڃي ٿي.[101]

منشيات جي واپار خلاف گڏيل قومن جي منشيات ۽ ڏوهن واري اداري (UNODC)، آمريڪا، روس، يورپي يونين ۽ افغانستان سان سهڪار جاري آهي. ان جي نتيجي ۾ سرحدي نگراني، گڏيل آپريشن ۽ منشيات روڪ ايجنسيون قائم ڪيون ويون آهن.

تاجڪستان هيروئن ۽ خام افيون جي ضبطين ۾ دنيا جي ٽئين نمبر تي رهيو آهي. 2006ع جي پهرين اڌ ۾ 1216.3 ڪلوگرام هيروئن ۽ 267.8 ڪلوگرام خام افيون ضبط ڪئي وئي هئي.[102]

روس کان علاوه چين به تاجڪستان جو اهم واپاري ۽ اقتصادي ڀائيوار آهي. تاجڪستان بيلٽ اينڊ روڊ شروعات سان لاڳاپيل انهن ملڪن مان هڪ آهي، جتي چيني سيڙپڪاري وڏي پيماني تي ٿي رهي آهي.[103]

آمدرفت

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو تاجڪستان ۾ آمدرفت

خشڪي سان گهيريل ملڪ هجڻ سبب تاجڪستان وٽ بندرگاهون ناهن، ۽ آمدرفت جو وڏو حصو روڊن، هوائي رستن ۽ ريل ذريعي ٿئي ٿو. سالن کان تاجڪستان افغانستان وسيلي ايران ۽ پاڪستان جي بندرگاهن تائين رسائي حاصل ڪرڻ لاءِ ايران ۽ پاڪستان سان معاهدا ڪرڻ جي ڪوشش ڪندو رهيو آهي. 2009ع ۾ تاجڪستان، پاڪستان ۽ افغانستان وچ ۾ هڪ معاهدو ٿيو، جنهن جو مقصد 1,300 ڪلوميٽر (810 mi) ڊگهو شاهراهه ۽ ريل نظام بهتر ڪرڻ ۽ تعمير ڪرڻ هو، جيڪو ٽنهي ملڪن کي پاڪستان جي بندرگاهن سان ڳنڍي. تجويز ڪيل رستو ملڪ جي اوڀر حصي ۾ گورنو-بدخشان خودمختيار صوبو مان گذرڻو هو.[104]

2012ع ۾ تاجڪستان، افغانستان ۽ ايران جي صدرن ٽنهي ملڪن کي ڳنڍڻ لاءِ روڊن، ريلويز، تيل، گئس ۽ پاڻيءَ جي پائيپ لائينن جي تعمير بابت معاهدي تي صحيحون ڪيون.[105]

ريل

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو تاجڪستان ۾ ريل آمدرفت

ريلوي نظام جو ڪل ڦهلاءُ صرف 680 ڪلوميٽر (420 mi) پٽڙي تي مشتمل آهي، ۽ سڄو نظام سانچو:RailGauge ويڪري گيج تي ٻڌل آهي. اهم حصا ڏاکڻي علائقي ۾ آهن ۽ گاديءَ واري شهر کي حصار ۽ وخش ماٿرين جي صنعتي علائقن سان، گڏوگڏ ازبڪستان، ترڪمانستان، قازقستان ۽ روس سان ڳنڍين ٿا.[106]

گهڻو ڪري بين الاقوامي مال برداري ريل ذريعي ڪئي وڃي ٿي.[107] باختر–ڪولاب ريلوي ڪولاب ضلعو کي ملڪ جي مرڪزي علائقي سان ڳنڍيو.[107]

هوائي آمدرفت

[سنواريو]

2009ع ۾ تاجڪستان وٽ 26 هوائي اڏا هئا، جن مان 18 وٽ پڪا رن وي هئا، ۽ انهن مان ٻن جا رن وي 3,000 ميٽرن کان ڊگها هئا.

روڊ

[سنواريو]

ملڪ ۾ روڊن جي ڪل ڊيگهه 27,800 ڪلوميٽر آهي. مسافرن جي ڪل آمدرفت جو 90 سيڪڙو کان وڌيڪ ۽ ملڪ اندر مال برداري جو 80 سيڪڙو کان وڌيڪ حصو گاڏين ذريعي ٿئي ٿو.[107]

2004ع ۾ افغانستان ۽ تاجڪستان وچ ۾ تاجڪ-افغان دوستي پل تعمير ڪئي وئي، جنهن سان ملڪ جي ڏکڻ ايشيا تائين رسائي بهتر ٿي. هي پل آمريڪا طرفان تعمير ڪئي وئي هئي.[108]

2014 شاهراهه ۽ سرنگن جي تعمير جا ڪيترائي منصوبا يا ته جاري هئا يا مڪمل ٿي چڪا هئا. انهن منصوبن ۾ دوشنبي–چانڪ (ازبڪ سرحد)، دوشنبي–ڪولما (چيني سرحد)، ۽ قرغان ٽيپه–نِجني پيانج (افغان سرحد) شاهراهن جي بحالي، ۽ انزاب، شهرستان، شر-شر[109] ۽ چورمغزڪ[110] جبل لڪن هيٺ سرنگن جي تعمير شامل آهي. انهن منصوبن کي بين الاقوامي امداد ڏيندڙ ملڪن جي سهڪار حاصل هو.[107][111]

آبادي

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو تاجڪستان جي آبادي
تاجڪستان: 1970ع–2010ع دوران انساني ترقي انڊيڪس جي رجحانن
تاجڪستان جي آبادي[112][113]
سال ملين
19260.83
19501.5
20006.2
20168.7
تاجڪ عورتن جو گروهه

2023ع ۾ عالمي بئنڪ جي انگن اکرن موجب تاجڪستان جي آبادي جو اندازو 10,389,799 لڳايو ويو.[114] تاجڪ، جيڪي تاجڪ ٻولي ڳالهائين ٿا، ملڪ جو مکيه نسلي گروهه آهن، جڏهن⁠تہ ازبڪ ۽ روسي اقليتون پڻ موجود آهن، جن جو تعداد لڏپلاڻ سبب گهٽجي رهيو آهي.[115] انهيءَ ڪري تاجڪستان وچ ايشيا جو واحد ملڪ آهي جتي ترڪي نسل وارا ماڻهو اقليت ۾ آهن ۽ ايراني نسل وارا ماڻهو اڪثريت ۾ آهن.[116]

بدخشان جا پاميري ماڻهو، يغنوبي ماڻهو ۽ اسماعيلي اقليت عام طور تاجڪن جي وڏي گروهه جو حصو سمجهي ويندا آهن. تاجڪستان جي شهرين کي تاجڪستاني سڏيو ويندو آهي.

نوروز جون تقريبون

1989ع ۾ تاجڪستان ۾ روسي ملڪ جي آبادي جو 7.6٪ هئا؛ 1998ع تائين، تاجڪستاني گهرو ويڙهه کان پوءِ، جڏهن اڪثر نسلي روسي بي گهر ٿيا، اهو تناسب گهٽجي لڳ ڀڳ 0.5٪ ٿي ويو. جنگ ختم ٿيڻ کان پوءِ به روسين جي لڏپلاڻ جاري رهي.[117] تاجڪستان جي نسلي جرمن آبادي به لڏپلاڻ سبب گهٽجي وئي؛ 1979ع ۾ اها آبادي 38,853 تائين پهتي هئي، پر سوويت يونين جي خاتمي کان پوءِ اها "تقريباً غائب" ٿي وئي.[118]

تاجڪ تاجڪستان جي گهڻي حصي، ۽ اترين ۽ اولهه افغانستان ۾ مکيه نسلي گروهه آهن؛[119] افغانستان ۾ تاجڪستان کان وڌيڪ تاجڪ آباد آهن. ازبڪستان ۾ تاجڪ اقليت طور رهن ٿا.[120] 2021ع ۾ لڳ ڀڳ 2.4 ملين تاجڪ شهري روس ۾ سرڪاري طور رجسٽرڊ هئا.[121]

ٻوليون

[سنواريو]
اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو تاجڪستان جون ٻوليون, تاجڪ ٻولي ۽ روسي لهجا#تاجڪ روسي

تاجڪستان جون سرڪاري ٻوليون، آئين جي آرٽيڪل 2 مطابق، رياستي ٻولي طور تاجڪ ۽ بين النسلي رابطي جي ٻولي طور روسي آهن: "تاجڪستان جي رياستي ٻولي تاجڪ هوندي. روسي بين الاقوامي رابطي جي ٻولي هوندي."[122]

تاجڪستان جمهوريه جي رياستي يا قومي ٻولي (Tajik: забони давлатӣ, romanised: zaboni davlatí, Russian: государственный язык, romanised: gosudarstvennyy yazyk) تاجڪ ٻولي آهي، جيڪا تاجڪ سيريلڪ الفابيٽ ۾ لکي وڃي ٿي. لکين مادري تاجڪ ڳالهائيندڙ پاڙيسري ازبڪستان ۽ روس ۾ پڻ رهن ٿا.[123]

تاجڪستان جي آئين جي آرٽيڪل 2 موجب[122] روسي کي تاجڪستان جي ٻي سرڪاري ٻولي، يعني ملڪ اندر بين النسلي رابطي جي سرڪاري ٻولي (Russian: язык межнационального общения؛ Tajik: забони муоширати байни миллатҳо) طور تسليم ڪيو ويو آهي.[124][125]

تاجڪستان جي لڳ ڀڳ 90٪ آبادي مختلف سطحن تي روسي ڳالهائي ٿي.[126] تاجڪستان ۾ ڳالهائي ويندڙ روسي لهجن کي عالمن تاجڪستاني روسي سڏيو آهي.[127] ان ۾ ازبڪستاني روسي سان ڪجهه مشابهتون آهن، جهڙوڪ صرفي فرق ۽ لفظي فرق؛ مثال طور جهنگلي خوباني لاءِ урюк[128] يا ريوند چيني لاءِ кислушка استعمال ڪيو وڃي ٿو.[129]

ملڪ ۾ روسي ۽ تاجڪ ڳالهائيندڙ اڻسڃاتل ماڻهن ۽ واقفڪارن کي مخاطب ڪرڻ لاءِ هيٺيان لفظ عام طور استعمال ڪن ٿا.[130]

خانداني لاڳاپن جا لفظ
تاجڪستاني روسيمعياري روسيسنڌي ترجمو
апастаршая сестраوڏي ڀيڻ
акастарший братوڏو ڀاءُ
холатетяماسي / چاچي
янгажена брата, невесткаڀاڄائي؛ ننهن

تاجڪستان جي "گهڻي پڙهيل لکيل" آبادي ۽ دانشور طبقو روسي ۽ فارسي ڳالهائڻ کي ترجيح ڏئي ٿو، جنهن جي تاجڪستاني اچار کي "ايراني انداز" چيو ويندو آهي.[131][124][125]

مادري ازبڪ ڳالهائيندڙ تاجڪستان جي اتر ۽ اولهه ۾ رهن ٿا. مادري ڳالهائيندڙن جي تعداد جي لحاظ کان تاجڪ، روسي ۽ ازبڪ کان پوءِ چوٿين نمبر تي پاميري ٻوليون آهن، جن جا ڳالهائيندڙ ڪوهستاني بدخشان خودمختيار علائقي ۾ رهن ٿا. تاجڪستان ۾ اڪثر زردشتي پاميري ٻولين مان ڪنهن هڪ ٻولي ڳالهائين ٿا. ڪرغيز ٻولي جا مادري ڳالهائيندڙ ڪوهستاني بدخشان خودمختيار علائقي جي اتر ۾ رهن ٿا. يغنوبي ٻولي ڳالهائيندڙ ملڪ جي اولهه ۾ رهن ٿا. مقامي روماني ماڻهن، يعني وچ ايشيائي جپسين، جي پريا ٻولي پڻ تاجڪستان ۾ ڳالهائي وڃي ٿي. تاجڪستان ۾ فارسي، عربي، پشتو، آرمينيائي، آذربائيجاني، تاتار، ترڪماني، قازق، چيني ۽ يوڪريني مادري ڳالهائيندڙن جون برادريون پڻ موجود آهن.[132]

روزگار

[سنواريو]

2009ع ۾ لڳ ڀڳ 10 لک تاجڪ ملڪ کان ٻاهر ڪم ڪري رهيا هئا، خاص طور روس ۾.[133] عورتن جي آباديءَ جو 70٪ کان وڌيڪ حصو روايتي ڳوٺن ۾ رهي ٿو.[134]

مذهب

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو تاجڪستان ۾ مذهب
تاجڪستان ۾ مذهب، 2020
مذهب سيڪڙو
اسلام
 
 97.5%
عيسائيت
 
 0.7%
غير وابسته
 
 1.7%
ٻيا
 
 0.2%
اسفرا ۾ هڪ مسجد

تاجڪستان هڪ سيڪيولر رياست آهي، جنهن جو آئين مذهبي آزادي جي ضمانت ڏئي ٿو، پر ان جي باوجود حڪومت پنهنجي مسلمان اڪثريت جي مذهبي عملن کي سختي سان منظم ڪري ٿي.[135] حنفي مذهب جو سني اسلام 2009ع کان حڪومت طرفان سرڪاري طور تسليم ٿيل آهي.[136] حڪومت عيد الفطر ۽ عيد الاضحيٰ کي سرڪاري موڪلون قرار ڏنو آهي.

آمريڪي پرڏيهي کاتي ۽ پيو ريسرچ گروپ موجب تاجڪستان جي آبادي جو 98٪ حصو مسلمان آهي. انهن مان لڳ ڀڳ 87٪ کان 95٪ سني، لڳ ڀڳ 3٪ شيعا ۽ لڳ ڀڳ 7٪ غير فرقيوار مسلمان آهن.[137][138] آبادي جو شيعا حصو گهڻو ڪري گورنو-بدخشان خودمختيار علائقو ۾ رهي ٿو ۽ شيعا اسلام جي اسماعيلي شاخ جو پيروڪار آهي.[139] باقي 2٪ آبادي روسي آرٿوڊوڪسي، پروٽيسٽنٽزم، زردشتي مذهب ۽ ٻڌ مت جي پيروڪار آهي.

مسلمان رمضان دوران روزا رکن ٿا، جڏهن⁠تہ ڳوٺاڻن علائقن ۾ لڳ ڀڳ هڪ ٽيون ۽ شهرن ۾ 10٪ ماڻهو روزاني نماز ۽ خوراڪي پابندين تي عمل ڪن ٿا.[140]

جنوري 2016ع تائين، "انتهاپسندي خلاف مهم" جي حصي طور، رپورٽن موجب ختلان علائقي ۾ پوليس 13,000 مردن جون ڏاڙهيون ڪوڙايون ۽ حجاب وڪرو ڪندڙ 160 دڪان بند ڪيا. ڏاڙهيون ڪوڙائڻ ۽ عورتن کي حجاب پائڻ کان روڪڻ حڪومت جي ان مهم جو حصو هو، جنهن جو مقصد اهڙن رجحانن کي نشانو بڻائڻ هو، جن کي "تاجڪ ثقافت کان ڌار ۽ غير موافق" سمجهيو ويو، ۽ "سيڪيولر روايتون محفوظ رکڻ" هو.[141]

مذهبي ادارن جي سياسي ميدان ۾ سرگرم ٿيڻ بابت حڪومت کي خدشو رهيو آهي. تاجڪستان جي اسلامي نشات ثانيه پارٽي (IRP)، جيڪا 1992ع–1997ع جي گهرو ويڙهه ۾ هڪ ڌر هئي ۽ ان وقت تاجڪستان ۾ اسلامي رياست قائم ڪرڻ جي حامي هئي، قانون موجب حڪومت جو 30٪ کان وڌيڪ حصو نٿي بڻجي سگهي. حزب التحرير، جيڪا سيڪيولر حڪومتن جي خاتمي ۽ تاجڪن کي هڪ اسلامي رياست هيٺ گڏ ڪرڻ جو مقصد رکندڙ عسڪري اسلامي پارٽي آهي، جي رڪنيت غيرقانوني آهي، ۽ ان جا رڪن گرفتار ۽ قيد ٿي سگهن ٿا.[142]

قانون موجب مذهبي برادرين کي رياستي مذهبي معاملن واري ڪميٽي (SCRA) ۽ مقامي اختيارين وٽ رجسٽر ٿيڻ ضروري آهي. SCRA وٽ رجسٽريشن لاءِ هڪ منشور، 10 يا وڌيڪ رڪنن جي فهرست، ۽ مقامي حڪومت جي منظوريءَ سان نماز واري هنڌ جو ثبوت گهربل هوندو آهي. جن مذهبي گروهن وٽ جسماني ڍانچو نه هجي، انهن کي عوامي طور نماز لاءِ گڏ ٿيڻ جي اجازت نه هوندي آهي. رجسٽريشن نه ڪرائڻ تي ڏنڊ ۽ عبادتگاهه بند ٿيڻ جا امڪان هوندا آهن. رپورٽن موجب مقامي سطح تي رجسٽريشن ڪڏهن ڪڏهن مشڪل هوندي آهي.[143] 18 سالن کان گهٽ عمر وارن ماڻهن کي عوامي مذهبي عمل کان روڪيو ويو آهي.[144]

تاجڪستان جي لڳ ڀڳ 1.6٪ آبادي عيسائي آهي، گهڻو ڪري آرٿوڊوڪس عيسائي.[145][146] تاجڪستان جو علائقو روسي آرٿوڊوڪس ماسڪو پيتريارڪيٽ جي وچ ايشيائي ميٽروپوليٽن ضلعي جي دوشنبي ۽ تاجڪستان ڊايوسيس جو حصو آهي. ملڪ ۾ ڪيٿولڪ، آرمينيائي عيسائي، پروٽيسٽنٽ، لوٿرن، جيوواه جا شاهد، بپتسما ڏيندڙ، مورمن ۽ ايڊونٽسٽ برادريون پڻ موجود آهن..[147]

صحت

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو تاجڪستان ۾ صحت
فائل:Big Hospital.jpg
دوشنبي ۾ هڪ اسپتال

رياست جي محنت ۽ سماجي ڀلائي واري وزارت رپورٽ ڪيو ته تاجڪستان ۾ 104,272 معذور ماڻهو رجسٽرڊ آهن (2000ع). تاجڪستان جي حڪومت ۽ عالمي بئنڪ آبادي جي هن حصي جي مدد لاءِ اهڙين سرگرمين تي غور ڪيو، جيڪي عالمي بئنڪ جي غربت گهٽائڻ واري حڪمت عمليءَ واري دستاويز ۾ بيان ڪيل آهن.[148] 2004ع ۾ صحت تي سرڪاري خرچ GDP جو 1٪ هو.[149]

2020ع ۾ ڄمڻ وقت اوسط عمر جو اندازو 69 سال هو.[150] 2018ع ۾ ٻارڙن جي موت جي شرح لڳ ڀڳ 30.42 موت في 1,000 ٻار هئي.[151] 2014ع ۾ هر 1,000 ماڻهن تي 2.1 ڊاڪٽر هئا، جيڪا اتر ڪوريا کان پوءِ ڪنهن به ٻئي گهٽ آمدني واري ملڪ کان وڌيڪ شرح هئي.[152]

سوويت يونين جي خاتمي کان پوءِ 1992ع کان تاجڪستان ۾ في ماڻهو اسپتال جي بسترن جو تعداد گهٽيو آهي، پر اڃا به اهو 1,000 ماڻهن تي 4.8 بسترا آهي، جيڪو عالمي اوسط 2.7 کان وڌيڪ آهي.[153]

عالمي بئنڪ موجب تاجڪستان ۾ 96٪ ڄمڻ جا واقعا ماهر صحت عملي جي نگراني هيٺ ٿين ٿا، جڏهن⁠تہ 1999ع ۾ اها شرح 66.6٪ هئي.[154]

2010ع ۾ ملڪ ۾ پوليو جي وبا پکڙي، جنهن سبب ٻارن ۽ بالغن ۾ پوليو جا 457 کان وڌيڪ ڪيس ٿيا ۽ ان کي ڪنٽرول ڪرڻ کان اڳ 29 ماڻهو فوت ٿي ويا.[155]

2021ع جي اونهاري ۾ ڪورونا وائرس ملڪ کي سخت متاثر ڪيو، ۽ رپورٽن موجب تاجڪ صدر جي ڀيڻ هڪ اسپتال ۾ ڪوويڊ-19 سبب فوت ٿي. مقامي ميڊيا موجب صدر جي ڀيڻ جي پٽن صحت واري وزير ۽ هڪ سينيئر ڊاڪٽر تي جسماني حملو ڪيو.[156]

2023ع ۾ عالمي صحت تنظيم موجب تاجڪستان کي تصديق نامو مليو، جنهن تحت ملڪ کي مليريا کان پاڪ ملڪ قرار ڏنو ويو.[157]

تعليم

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو تاجڪستان ۾ تعليم
تاجڪ قومي يونيورسٽي، دوشنبي

اندازن موجب تاجڪستان جي 99.8٪ آبادي پڙهڻ ۽ لکڻ جي صلاحيت رکي ٿي.

تاجڪستان ۾ سرڪاري تعليم 11 سالن جي ابتدائي ۽ ثانوي تعليم تي مشتمل آهي، ۽ حڪومت 2016ع ۾ 12 سالن واري نظام لاڳو ڪرڻ جو منصوبو جوڙيو هو.[158]

ملڪ ۾ اعليٰ تعليم جا ڪيترائي ادارا موجود آهن، جن ۾ خجند رياستي يونيورسٽي شامل آهي، جنهن ۾ 15 فئڪلٽين اندر 76 شعبا آهن.[158] ٻين اهم ادارن ۾ تاجڪستان رياستي يونيورسٽي آف لا، واپار ۽ سياست، خاروغ رياستي يونيورسٽي، تاجڪستان زرعي يونيورسٽي، تاجڪ قومي يونيورسٽي ۽ ٻيا ادارا شامل آهن. اهي يونيورسٽيون سوويت دور دوران قائم ڪيون ويون هيون.

2008ع اعليٰ تعليم ۾ داخلا جي شرح 17٪ هئي، جيڪا علائقائي اوسط 37٪ کان گهٽ هئي،[159] پر شام کان پوءِ ڪنهن به گهٽ آمدني واري ملڪ کان وڌيڪ هئي.[160]

ڪيترا تاجڪ شاگرد تعليم جو سلسلو ڇڏي ڏين ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ محنتي منڊي ۾ اعليٰ تعليمي تربيت يا پيشاورانه مهارتن وارن ماڻهن جي گهرج نسبتاً گهٽ آهي.[159]

2005ع کان 2012ع تائين تعليم تي سرڪاري خرچ نسبتاً مستحڪم رهيو ۽ GDP جي 3.5٪ کان 4.1٪ جي وچ ۾ رهيو،[161] جيڪو او اي سي ڊي جي 6٪ اوسط کان گهٽ هو.[159]

گڏيل قومون رپورٽ ڪيو ته خرچن جي اها سطح ملڪ جي وڌيڪ ضرورتن واري تعليمي نظام جون گهرجون پوريون ڪرڻ لاءِ تمام گهڻي ناڪافي هئي.[159] يونيسيف جي سهڪار سان ٿيل هڪ سروي موجب، تاجڪستان ۾ لڳ ڀڳ 25٪ ڇوڪريون غربت ۽ صنفي امتياز سبب لازمي ابتدائي تعليم مڪمل نٿيون ڪري سگهن.[162] ان جي باوجود ملڪ ۾ خواندگي جي شرح عام طور تي تمام بلند آهي.[149]

اسڪول کان ٻاهر رهندڙ ٻارن بابت اندازا 4.6٪ کان 19.4٪ تائين آهن، جن مان اڪثريت ڇوڪرين تي مشتمل آهي.[159] سيپٽمبر 2017ع ۾ مرڪزي ايشيا جي يونيورسٽي تاجڪستان جي شهر خاروغ ۾ پنهنجو ٻيون ڪيمپس قائم ڪيو، جتي زميني ۽ ماحولياتي سائنسن ۽ معاشيات ۾ تعليم ڏني وڃي ٿي.[163]

2025ع جي عالمي جدت اشاري ۾ تاجڪستان جو درجو 108هون هو.[164][165]

ثقافت

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو تاجڪستان جي ثقافت
روايتي تاجڪ لباس

تاجڪ ٻولي تاجڪستان جي لڳ ڀڳ 80٪ شهرين جي مادري ٻولي آهي. ملڪ جا اهم شهري مرڪز دوشنبي (گاديءَ جو هنڌ)، خجند، ڪولاب، پنجيڪينت، بختر، خاروغ ۽ استروشن آهن. ملڪ ۾ ازبڪ، ڪرغيز ۽ روسي نسلي اقليتون پڻ رهن ٿيون.[166]

يغنابي ماڻهو اتر تاجڪستان جي ڪجهه علائقن ۾ رهن ٿا. انهن جو اندازي مطابق تعداد لڳ ڀڳ 25,000 آهي. ويهين صديءَ دوران زبردستي لڏپلاڻ سبب سندن آبادي ۾ وڏي گهٽتائي آئي. اهي يغنابي ٻولي ڳالهائين ٿا، جيڪا قديم سغدي ٻولي جي سڌي وارث ۽ واحد بچيل نسل سمجهي وڃي ٿي.[167]

تاجڪ ڪاريگرن مشهور دوشنبي چانهه خانو تعمير ڪيو، جيڪو 1988ع ۾ آمريڪي شهر بولڊر، ڪولوراڊو کي ڀيڻ شهر جي تحفي طور پيش ڪيو ويو.[168]

ملڪ ۾، خاص طور تي مقامي عورتن ۾، روايتي قومي لباس پائڻ جي روايت اڃا تائين محفوظ آهي. تاجڪستان جي مختلف علائقن جون درزيون ۽ ڪڙهائي ڪندڙ عورتون گهرن جي سينگار ۽ عورتن جي لباس لاءِ ڪارخاني ۾ تيار ٿيل ڪپڙو ۽ مقامي هٿ جي ڪڙهائي استعمال ڪن ٿيون. چڪان ڪڙهائي جو فن ڪجهه علائقن ۾ نسل در نسل عورتن وسيلي منتقل ٿيندو رهيو آهي.[169]

رانديون

[سنواريو]

تاجڪستان جي قومي راند گشتيگري آهي، جيڪا ڪشتي جي هڪ روايتي صورت آهي.[170][171]

هڪ ٻي مشهور راند بزڪشي آهي، جيڪا گهوڙن تي کيڏي ويندي آهي ۽ ڪجهه حد تائين پولو سان مشابهت رکي ٿي. هي راند انفرادي طور به کيڏي ويندي آهي ۽ ٽيم جي صورت ۾ به. راند جو مقصد 50 ڪلوگرام وزني مئل ٻڪري تي قبضو ڪرڻ، ٻين رانديگرن کان اڳتي نڪري شروعاتي هنڌ تي واپس اچڻ ۽ ان کي مقرر دائري ۾ اڇلائڻ هوندو آهي. اها راند خاص طور تي نوروز جي جشن دوران کيڏي ويندي آهي.[172]

تاجڪستان جبل چڙهندڙن لاءِ هڪ مشهور منزل آهي. 1982ع جي مهم.

آزادي حاصل ڪرڻ کان پوءِ تاجڪستان هر اونهاري اولمپڪس ۽ چار سياري اولمپڪس مقابلن ۾ رانديگر موڪليا آهن، جيتوڻيڪ ڪاميابيون محدود رهيون آهن.[lower-alpha 1]

ملڪ جا بهترين اولمپڪ نتيجا هيمر اڇلائڻ واري مقابلي ۾ حاصل ٿيا، جتي اندري ابدوواليئف ۽ دلشود نظروف بالترتيب 1992ع ۽ 2016ع ۾ سون جا تمغا کٽيا.[note 1]

2024ع اونهاري اولمپڪس ۾ تاجڪستان پنهنجي تاريخ جي بهترين ڪارڪردگي ڏيکاري ۽ ٽن تمغن حاصل ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو.

تاجڪستان فٽبال فيڊريشن ملڪ ۾ فٽبال جي انتظامي اداري طور ڪم ڪري ٿي. جيتوڻيڪ مردن ۽ عورتن جون قومي ٽيمون اڃا تائين فيفا عالمي ڪپ لاءِ قابليت حاصل نه ڪري سگهيون آهن، مردن جي ٽيم 2023ع اي ايف سي ايشيائي ڪپ ۾ پهتي، جتي حيرت انگيز طور چوٿين مرحلي (ڪوارٽر فائنل) تائين رسائي حاصل ڪئي.[173]

مردن جي ٽيم چار ڀيرا اي ايف سي چيلينج ڪپ ۾ شرڪت ڪئي ۽ 2006ع جي پهرين ٽورنامينٽ ۾ فاتح رهي.[174]

عورتن جي قومي ٽيم ٻه ڀيرا مرڪزي ايشيائي عورتن جي فٽبال چيمپيئن شپ ۾ شرڪت ڪئي. 2018ع ۾ ٽئين پوزيشن حاصل ڪئي ۽ 2022ع ۾ تاجڪستان ان مقابلي جي ميزباني ڪئي.[175][176]

تاجڪستان ڪرڪيٽ فيڊريشن 2012ع ۾ قائم ڪئي وئي ۽ ساڳئي سال ان کي ايشيائي ڪرڪيٽ ڪائونسل جي الحاقي رڪنيت ملي.[177]

2008ع ۾ رگبي يونين کي سرڪاري طور تاجڪستان جي انصاف واري وزارت وٽ رجسٽر ڪيو ويو، ۽ ملڪ ۾ مردن جا ٽي رگبي ڪلب موجود آهن.[178]

خاروغ، جيڪو گورنو-بدخشان خودمختيار علائقو جو مرڪز آهي، دنيا جو سڀ کان اوچائيءَ وارو هنڌ آهي جتي بينڊي راند کيڏڻ جو رڪارڊ موجود آهي.[179]

تاجڪستان ۾ هڪ اسڪائي تفريحي مرڪز موجود آهي، جنهن جو نالو سفيد دره (اڳوڻو تاڪوب) آهي. اهو ورزوب شهر جي ويجهو واقع آهي.[180]

سائنس

[سنواريو]

تاجڪستان جي سرزمين تي وچئين دور ۾ سائنس نمايان ترقي حاصل ڪئي، جڏهن⁠تہ سوويت دور ۾ ڪيترائي سائنسي ادارا قائم ڪيا ويا. آزادي کان پوءِ سائنسي شعبي کي هڪ بحران کي منهن ڏيڻو پيو؛ ايجادن بابت پيٽنٽ درخواستن جو ساليانو تعداد 1994ع کان 2011ع جي وچ ۾ 193 کان گهٽجي صرف 5 رهجي ويو.[181]

سائنس جي ترقي ۾ يونيورسٽيون اهم ڪردار ادا ڪن ٿيون. 2011ع ۾ يونيورسٽين ۾ 6,707 محقق ڪم ڪري رهيا هئا، جن مان 2,450 وٽ علمي ڊگريون موجود هيون.[182]

پڻ ڏسو

[سنواريو]

حوالا

[سنواريو]

سانچو:CIA World Factbook
سانچو:Country study

  1. ↑ Ali Shir Nava'i Muhakamat al-lughatain tr. & ed. Robert Devereaux (Leiden: Brill) 1966 p6
  2. ↑ Gleason, Gregory W. (8 October 2018). The Central Asian States: Discovering Independence (انگريزي ۾). Routledge. ص. xv. ISBN 978-0-429-96532-6.
  3. ↑ Xiong, Victor Cunrui (6 April 2017). Historical Dictionary of Medieval China (انگريزي ۾). Rowman & Littlefield. ص. 43. ISBN 978-1-4422-7616-1.
  4. ↑ شوان زانگ هن علائقي کي Kiumito سڏيو، جيڪو بطليموس جي Komdei ۽ مسلمان مؤرخن جي Kumadh يا Kumedh سان لاڳاپيل سمجهيو وڃي ٿو.
  5. ↑ "Proto-urban Site of Sarazm – UNESCO World Heritage Centre".
  6. ↑ A Country Study: Tajikistan, Ethnic Background
  7. ↑ Geographical and Economic Studies in the Mahābhārata, 1945.
  8. ↑ Studies in Indian History and Civilization, Agra.
  9. ↑ C. Michael Hogan, "Silk Road, North China"
  10. ↑ Shiji, Burton Watson ترجمو.
  11. ↑ Frances Wood (2002), The Silk Road.
  12. 1 2 https://www.loc.gov/rr/frd/cs/profiles/Tajikistan.pdf
  13. ↑ J. Calmard. The Encyclopedia of Islam.
  14. ↑ Bosworth, C.E. (1963). The Ghaznavids: 994–1040.
  15. ↑ An Ismaili Heresiography.
  16. ↑ "Encyclopedia – Britannica Online Encyclopedia".
  17. ↑ Grousset, Rene. The Empire of the Steppes.
  18. ↑ A history of Inner Asia.
  19. ↑ Iranica.
  20. ↑ Richard Eaton. {{cite book}}: Missing or empty |title= (مدد)
  21. ↑ Encyclopaedia of Islam, "Ghurids".
  22. 1 2 3 4 5 6 7 8 "Tajikistan profile – Timeline".
  23. ↑ "History of Central Asia – Under Russian rule".
  24. ↑ Whitman, John. Turkestan Cotton in Imperial Russia.
  25. ↑ Khalid, Adeeb. "Jadidism in Central Asia". {{cite web}}: Missing or empty |url= (مدد)
  26. ↑ "Tajikistan – The Russian Conquest".
  27. ↑ Pipes, Richard. Muslims of Soviet Central Asia: Trends and Prospects.
  28. ↑ "A Country Study: Tajikistan, Impact of the Civil War".
  29. ↑ Foltz 2019, p. 120.
  30. ↑ [29]
  31. 1 2 "Tajikistan – Collectivization".
  32. 1 2 "Tajikistan – The Purges". Country Studies US. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 14 October 2012 تي محفوظ ڪيل.
  33. ↑ "Tajikistan – Ethnic Groups". Country Studies US. U.S. Library of Congress. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 7 December 2010 تي محفوظ ڪيل.
  34. 1 2 3 "Tajikistan – The Postwar Period". Country Studies US. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 14 October 2012 تي محفوظ ڪيل.
  35. ↑ Kamoludin Abdullaev and Shahram Akbarzaheh (2010) Historical Dictionary of Tajikistan, 2nd ed. p. 383. ISBN 0810860619.
  36. ↑ Vadim Erlikman (2004). Poteri narodonaseleniia v XX veke. Moscow. pp. 23–35. ISBN 5-93165-107-1
  37. ↑ C. Peter Chen. "Tajikistan in World War II". WW2DB. اصل نسخو مان 26 July 2014 تي محفوظ ڪيل. 15 June 2014 تي حاصل ڪيل.
  38. ↑ Boris Rumer (1989) Soviet Central Asia: A Tragic Experiment, Unwin Hyman, London. p. 126. ISBN 0044451466.
  39. ↑ Statistical Yearbook of the USSR 1990, Goskomstat, Moscow, 1991, p. 115 (in Russian).
  40. ↑ Statistical Yearbook of the USSR 1990, Goskomstat, Moscow, 1991, p. 210 (in Russian).
  41. ↑ "Tajikistan celebrates Independence Day". Front News International. 9 September 2017. اصل نسخو مان 7 September 2018 تي محفوظ ڪيل. 7 September 2018 تي حاصل ڪيل.
  42. 1 2 "Tajikistan: rising from the ashes of civil war". United Nations. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 12 August 2014 تي محفوظ ڪيل. 10 August 2014 تي حاصل ڪيل.
  43. ↑ Dubovitsky, Viktor (February 2003). "Features of the ethnic and confessional situation in the Republic of Tajikistan" (روسي ۾). اصل نسخي مان 11 April 2008 تي محفوظ ڪيل.
  44. ↑ "Human Rights Watch World Report 1994: Tajikistan". Human Rights Watch. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 24 September 2015 تي محفوظ ڪيل. 10 August 2014 تي حاصل ڪيل.
  45. ↑ "Ситуация в Таджикистане". www.kommersant.ru (روسي ۾). 17 November 1992. 17 May 2021 تي حاصل ڪيل.
  46. ↑ "Telling the truth for more than 30 years – Tajikistan After the Elections: Post-Soviet Dictatorship". Washington Report on Middle East Affairs. June 1995. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 22 June 2006 تي محفوظ ڪيل. 13 September 2013 تي حاصل ڪيل.
  47. ↑ Jim Nichol. "Central Asia's Security: Issues and Implications for U.S. Interests" (PDF). Federation of American Scientists. ص. 8. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 20 May 2012 تي محفوظ ڪيل. 10 August 2014 تي حاصل ڪيل.
  48. ↑ "REPUBLIC OF TAJIKISTAN PRESIDENTIAL ELECTION". Organization for Security and Cooperation in Europe. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 10 August 2014 تي محفوظ ڪيل. 10 August 2014 تي حاصل ڪيل.
  49. ↑ "OSCE and CIS Observers Disagree on Presidential Election in Tajikistan". New Eurasia. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 22 July 2015 تي محفوظ ڪيل. 10 August 2014 تي حاصل ڪيل.
  50. ↑ "OSCE urges Tajikistan to stop attacks on free media". Reuters. 18 October 2010. اصل نسخو مان 28 June 2017 تي محفوظ ڪيل.
  51. ↑ Kucera, Joshua (7 September 2010). "Tajikistan's Ayni airbase opens – but who is using it?". The Bug Pit – The military and security in Eurasia. The Open Society Institute. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 5 September 2013 تي محفوظ ڪيل. 12 September 2013 تي حاصل ڪيل.
  52. ↑ "Tajikistan: Dushanbe Dangling Ayni Air Base Before Russia". EurasiaNet.org. 19 October 2010. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 5 September 2013 تي محفوظ ڪيل. 13 September 2013 تي حاصل ڪيل.
  53. ↑ "Ratification of Russian military base deal provides Tajikistan with important security guarantees". Jane's. اصل نسخو مان 3 August 2014 تي محفوظ ڪيل. 10 August 2014 تي حاصل ڪيل.
  54. ↑ "Tajikistan says restive east is under control". BBC News. 18 October 2010. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 15 November 2013 تي محفوظ ڪيل.
  55. ↑ "Tajikistan Says Kills Three Suspected Islamist Militants". Radio Free Europe Radio Liberty. 18 October 2010. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 6 November 2013 تي محفوظ ڪيل. 12 September 2013 تي حاصل ڪيل.
  56. ↑ "Tajikistan: The government withdraws troops from the Rasht valley". Ferghana Information agency, Moscow. 3 November 2010. اصل نسخو مان 15 April 2012 تي محفوظ ڪيل. 13 September 2013 تي حاصل ڪيل.
  57. ↑ Khayrullo Fayz (24 July 2012). "Tajikistan clashes: 'Many dead' in Gorno-Badakhshan". BBC Uzbek. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 18 December 2012 تي محفوظ ڪيل. 13 September 2013 تي حاصل ڪيل.
  58. ↑ "Why Russia Will Send More Troops to Central Asia". Stratfor. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 27 September 2015 تي محفوظ ڪيل.
  59. ↑ "Commander of elite Tajik police force defects to Islamic State". Reuters. 28 May 2015. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 16 October 2015 تي محفوظ ڪيل.
  60. ↑ "Russia says its air strike kills several top Islamic State commanders in Syria". Reuters. 8 September 2017.
  61. ↑ "Afghan resistance has sanctuary in Tajikistan, but fighting Taliban a 'non-viable prospect'". France 24 (انگريزي ۾). 4 October 2021. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 13 October 2021 تي محفوظ ڪيل. 17 December 2021 تي حاصل ڪيل.
  62. ↑ "Kyrgyzstan, Tajikistan diverge on approaches to Afghanistan | Eurasianet". eurasianet.org (انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 7 December 2021 تي محفوظ ڪيل. 17 December 2021 تي حاصل ڪيل.
  63. ↑ "Armed clashes erupted all along the border of Kyrgyzstan and Tajikistan, Kyrgyz government sources reported on Sept. 16". محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 24 January 2023 تي محفوظ ڪيل. 17 September 2022 تي حاصل ڪيل.
  64. ↑ "The Tajik civil war: Causes and dynamics". Conciliation Resources (انگريزي ۾). 30 December 2011. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 12 April 2019 تي محفوظ ڪيل. 10 March 2019 تي حاصل ڪيل.
  65. ↑ "How The Tajik President Has Managed To Stay In Power For Nearly Three Decades". RadioFreeEurope/RadioLiberty (انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 4 January 2021 تي محفوظ ڪيل. 5 January 2021 تي حاصل ڪيل.
  66. 1 2 Greenberg, Ilan, "Media Muzzled and Opponents Jailed, Tajikistan Readies for Vote", The New York Times, 4 November 2006, page A7.
  67. 1 2 "Change you can't believe in". The Economist. 4 March 2010. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 30 December 2016 تي محفوظ ڪيل. 5 March 2010 تي حاصل ڪيل.
  68. 1 2 "Tajikistan elections criticised by poll watchdog". BBC. 1 March 2010. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 4 March 2010 تي محفوظ ڪيل. 5 March 2010 تي حاصل ڪيل.
  69. ↑ Dictatorland: Tajikistan. BBC Three (Television production). 20 April 2017.
  70. ↑ "The men evading Tajikistan's de-facto beard ban". The Guardian. 7 September 2015. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 25 February 2021 تي محفوظ ڪيل. 22 March 2021 تي حاصل ڪيل.
  71. ↑ Welle (www.dw.com), Deutsche (5 June 2020). "Press freedom in Tajikistan: Going from bad to worse | DW | 5 June 2020". DW.COM (برطانوي انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 15 June 2020 تي محفوظ ڪيل. 5 January 2021 تي حاصل ڪيل.
  72. ↑ "Tajik Government's Fury Over Conflict Reporting". Iwpr.net. 22 October 2010. اصل نسخو مان 26 September 2014 تي محفوظ ڪيل. 14 January 2011 تي حاصل ڪيل.
  73. ↑ "Global democracy has another bad year". The Economist. ISSN 0013-0613. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 23 March 2021 تي محفوظ ڪيل. 27 July 2020 تي حاصل ڪيل.
  74. ↑ "Which Countries Are For or Against China's Xinjiang Policies?". The Diplomat. 15 July 2019. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 16 July 2019 تي محفوظ ڪيل. 18 July 2019 تي حاصل ڪيل.
  75. ↑ "Tajikistan re-elects leader Rahmon with overwhelming majority". www.aljazeera.com. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 20 November 2020 تي محفوظ ڪيل. 3 May 2021 تي حاصل ڪيل.
  76. ↑ "Kyrgyz, Tajik security forces clash at border in water dispute". Reuters. 29 April 2021. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2 May 2021 تي محفوظ ڪيل. 19 July 2021 تي حاصل ڪيل.
  77. ↑ "After Kyrgyzstan-Tajikistan Border Conflict, Time For a Human Rights Agenda". Human Rights Watch. 21 May 2021. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 21 May 2021 تي محفوظ ڪيل. 19 July 2021 تي حاصل ڪيل.
  78. ↑ "Tajikistan asks Russia-led bloc for help on Afghan border". Reuters. 7 July 2021. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 4 August 2021 تي محفوظ ڪيل. 4 August 2021 تي حاصل ڪيل.
  79. ↑ "Tajikistan Reportedly Calls On Allies For Help With Security Challenges From Afghanistan". Radio Free Europe/Radio Liberty (انگريزي ۾). 7 July 2021. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 22 November 2021 تي محفوظ ڪيل. 8 July 2021 تي حاصل ڪيل.
  80. 1 2 Population of the Republic of Tajikistan as of 1 January 2008, State Statistical Committee, Dushanbe, 2008 (in Russian)
  81. ↑ "Population size, Republic of Tajikistan on January 1, 2019" (PDF) (تاجڪ ۾). Tajikistan Statistics Agency. 2019. ص. 16–29. اصل نسخو (PDF) مان 2 July 2015 تي محفوظ ڪيل. 28 March 2020 تي حاصل ڪيل.
  82. ↑ Dinerstein, Eric; Olson, David; Joshi, Anup; Vynne, Carly; Burgess, Neil D.; Wikramanayake, Eric; Hahn, Nathan; Palminteri, Suzanne et al. (2017). "An Ecoregion-Based Approach to Protecting Half the Terrestrial Realm". BioScience 67 (6): 534–545. doi:10.1093/biosci/bix014. ISSN 0006-3568. PMID 28608869.
  83. ↑ World Bank Data
  84. ↑ "Remittance man". The Economist. 7 September 2013.
  85. ↑ Tajikistan: Building a Democracy (video), United Nations, March 2014
  86. ↑ "Spectre of famine over Tajikistan – IFRC".
  87. ↑ "Integrated Food Security Phase Classification" (PDF).
  88. 1 2 "Tajikistan | World Food Programme". 31 March 2023.
  89. ↑ "BBC's Guide to Central Asia".
  90. ↑ "Background Note: Tajikistan". December 2007.
  91. ↑ "Tajikistan: Over 392.5 thousand tons of cotton picked in Tajikistan".
  92. ↑ .
  93. ↑ "Highest Dams (World and U.S.)". {{cite web}}: Missing or empty |url= (مدد)
  94. ↑ "Pakistan can end power crisis thru CASA-1000".
  95. ↑ "Tajikistan".
  96. 1 2 "Tajikistan: Remittances to Plunge 40% – World Bank". {{cite web}}: Missing or empty |url= (مدد)
  97. ↑ "Remittance Trends 2007". {{cite web}}: Missing or empty |url= (مدد)
  98. ↑ "Human development indices". {{cite web}}: Missing or empty |url= (مدد)
  99. ↑ "Tajikistan Policy Note". {{cite web}}: Missing or empty |url= (مدد)
  100. ↑ MEET THE STANS – episodes 3&4: Uzbekistan and Tajikistan
  101. ↑ "Country Factsheets, Eurasian Narcotics: Tajikistan 2004". {{cite web}}: Missing or empty |url= (مدد)
  102. ↑ "Facts and Figures". {{cite web}}: Missing or empty |url= (مدد)
  103. ↑ Vakulchuk, Roman and Indra Overland (2019), China's Belt and Road Initiative through the Lens of Central Asia.
  104. ↑ "President Zardari chairs PPP consultative meeting". Associated Press of Pakistan. 10 August 2009. اصل نسخو مان 2 January 2014 تي محفوظ ڪيل. 11 August 2009 تي حاصل ڪيل.
  105. ↑ "Iran, Afghanistan, Tajikistan sign agreement on road, railway construction". Tehran Times. اصل نسخو مان 6 April 2015 تي محفوظ ڪيل. 9 August 2014 تي حاصل ڪيل.
  106. ↑ Migrant Express Part 1: Good-bye Dushanbe. YouTube. 1 September 2009. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 16 October 2015 تي محفوظ ڪيل.
  107. 1 2 3 4 Administrator. "Tajikistan Mission – Infrastructure". tajikistanmission.ch. اصل نسخو مان 31 May 2014 تي محفوظ ڪيل.
  108. ↑ "US Army Corps of Engineer, Afghanistan-Tajikistan Bridge". US Army Corps of Engineer. اصل نسخو مان 3 April 2015 تي محفوظ ڪيل. 8 March 2008 تي حاصل ڪيل.
  109. ↑ Shar-Shar auto tunnel links Tajikistan to China، 2.3 ڪلوميٽر (1 mi) ڊگهي شر-شر گاڏين واري سرنگ 30 آگسٽ تي ٽرئفڪ لاءِ کولي وئي.
  110. ↑ Payrav Chorshanbiyev (12 February 2014) Chormaghzak Tunnel renamed Khatlon Tunnel and Shar-Shar Tunnel renamed Ozodi Tunnel. news.tj
  111. ↑ Trade, tunnels, transit and training in mountainous Tajikistan. fco.gov.uk
  112. ↑ "96 ЛЕТ НАЗАД ТАДЖИКИСТАН ВПЕРВЫЕ ПОЯВИЛСЯ НА КАРТЕ МИРА". akhbor-rus.com (انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 24 June 2021 تي محفوظ ڪيل. 20 June 2021 تي حاصل ڪيل.
  113. ↑ "World Population Prospects: The 2017 Revision". ESA.UN.org (custom data acquired via website). United Nations Department of Economic and Social Affairs, Population Division. 10 September 2017 تي حاصل ڪيل.
  114. ↑ "Population, total - Tajikistan". Data (انگريزي ۾). 8 February 2022. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 20 September 2022 تي محفوظ ڪيل. 20 September 2022 تي حاصل ڪيل.
  115. ↑ Russians left behind in Central Asia, Robert Greenall, BBC News, 23 November 2005.
  116. ↑ "Tajikistan". October 2025. اصل نسخو مان 10 January 2021 تي محفوظ ڪيل.
  117. ↑ Tajikistan – Ethnic Groups. Source: U.S. Library of Congress.
  118. ↑ Russian-Germans in Tajikistan آرڪائيو ڪيا ويا 2009-08-20 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.. Pohl, J. Otto. "Russian-Germans in Tajikistan", Neweurasia, 29 March 2007.
  119. ↑ "Why Tajikistan Is Taking a Stand Against the Taliban". The Moscow Times. 26 October 2021. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 12 February 2022 تي محفوظ ڪيل. 12 February 2022 تي حاصل ڪيل.
  120. ↑ "The Tajik Tragedy of Uzbekistan". The Diplomat. 6 September 2016. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 19 June 2020 تي محفوظ ڪيل. 12 February 2022 تي حاصل ڪيل.
  121. ↑ "Doctor Drain: 'Exodus' Of Tajiks To Russia Seen As Migration Laws Eased". Radio Free Europe/Radio Liberty. 12 February 2022. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 12 February 2022 تي محفوظ ڪيل. 12 February 2022 تي حاصل ڪيل.
  122. 1 2 "Constitution of Tajikistan" (PDF). UNESCO. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 10 May 2021 تي محفوظ ڪيل. 8 April 2021 تي حاصل ڪيل.
  123. ↑ "Tajik language". Britannica. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 27 February 2021 تي محفوظ ڪيل. 5 February 2021 تي حاصل ڪيل.
  124. 1 2 "The status of the Russian language in Tajikistan remains unchanged – Rahmon". RIA – RIA.ru. 22 October 2009. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2 October 2016 تي محفوظ ڪيل. 30 September 2016 تي حاصل ڪيل.
  125. 1 2 "В Таджикистане русскому языку вернули прежний статус". Lenta.ru. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 5 September 2013 تي محفوظ ڪيل. 13 September 2013 تي حاصل ڪيل.
  126. ↑ "Tajiki". اصل نسخو مان 12 June 2024 تي محفوظ ڪيل. 25 October 2024 تي حاصل ڪيل.
  127. ↑ "Russian: A Monocentric or Pluricentric Language". Colloquia Humanistica. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 17 April 2021 تي محفوظ ڪيل. 28 February 2021 تي حاصل ڪيل.
  128. ↑ "Урюк". Lingvolive. ABBYY Lingvo. 28 February 2021 تي حاصل ڪيل.[مئل ڳنڍڻو]
  129. ↑ "Кислушка (ревень)". Lingolive. ABBYY Lingvo. 28 February 2021 تي حاصل ڪيل.[مئل ڳنڍڻو]
  130. ↑ Карина, Рахим-заде. "Взаимопроникновение русского и таджикского языков в разговорной речи населения Душанбе". Studentlib.com. ГОСУДАРСТВЕННЫЙ ИНСТИТУТ РУССКОГО ЯЗЫКА имени А.С.ПУШКИНА. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 28 November 2021 تي محفوظ ڪيل. 28 November 2021 تي حاصل ڪيل.
  131. ↑ "Tajikistan Drops Russian As Official Language". RFE/RL – Rferl.org. 7 October 2009. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 4 March 2016 تي محفوظ ڪيل. 13 September 2013 تي حاصل ڪيل.
  132. ↑ Sen Nag, Oishimaya (August 2017). "What Languages Are Spoken In Tajikistan". World Atlas. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 25 February 2021 تي محفوظ ڪيل. 5 February 2021 تي حاصل ڪيل.
  133. ↑ Deployment of Tajik workers gets green light. Arab News. 21 May 2007.
  134. ↑ Azimova, Aigul; Abazbekova, Nazgul (27 July 2011). "Millennium Development Goals: Saving women's Lives". D+C. ص. 289. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 17 February 2014 تي محفوظ ڪيل. 12 September 2013 تي حاصل ڪيل.
  135. ↑ Putz, Catherine. "Tajikistan: No Hajj, No Hijab, and Shave Your Beard". thediplomat.com. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 21 October 2019 تي محفوظ ڪيل. 12 September 2021 تي حاصل ڪيل.
  136. ↑ Avaz Yuldashev (5 March 2009). «Ханафия» объявлена официальным религиозным течением Таджикистана ["Hanafi" declared the official religious movement in Tajikistan] (روسي ۾). اصل نسخو مان 25 August 2010 تي محفوظ ڪيل.
  137. ↑ Pew Forum on Religious & Public life, Chapter 1: Religious Affiliation
  138. ↑ "Background Note: Tajikistan". State.gov. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 13 May 2021 تي محفوظ ڪيل. 2 October 2009 تي حاصل ڪيل.
  139. ↑ "Keeping religion alive: performing Pamiri identity in Central Asia | IIAS". www.iias.asia. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 11 August 2022 تي محفوظ ڪيل. 26 May 2022 تي حاصل ڪيل.
  140. ↑ "U.S. Department of State Annual Report on International Religious Freedom for 1999: Tajikistan". U.S. Department of State Archive. U.S. Department of State. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 29 November 2021 تي محفوظ ڪيل. 29 November 2021 تي حاصل ڪيل.
  141. ↑ Sarkorova, Anora (21 January 2016). "Tajikistan's battle against beards". BBC News. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 24 January 2016 تي محفوظ ڪيل. 27 January 2016 تي حاصل ڪيل.
  142. ↑ "Hizb ut Tahrir". BBC News. BBC. 27 آگسٽ 2003. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 13 سيپٽمبر 2013 تي محفوظ ڪيل. 12 سيپٽمبر 2013 تي حاصل ڪيل.
  143. ↑ TAJIKISTAN: Religious freedom survey, November 2003 -Forum 18 News Service, 20 November 2003
  144. ↑ "U. S. Department of State International Religious Freedom Report for 2013, Executive Summary". محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 7 February 2017 تي محفوظ ڪيل. 2 August 2014 تي حاصل ڪيل.
  145. ↑ Religious Composition by Country, 2010–2050 | Pew Research Center
  146. ↑ Tajikistan – Pew-Templeton Global Religious Futures Project
  147. ↑ "Tajikistan – Religion". Country Studies. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 15 May 2021 تي محفوظ ڪيل. 5 February 2021 تي حاصل ڪيل.
  148. ↑ "Tajikistan – Poverty Reduction Strategy Paper (PRSP) and joint assessment". World Bank. 31 October 2002. ص. 1–0. اصل نسخو مان 26 May 2009 تي محفوظ ڪيل. 1 November 2006 تي حاصل ڪيل.
  149. 1 2 "Human Development Report 2009 – Tajikistan". Hdrstats.undp.org. اصل نسخو مان 23 March 2010 تي محفوظ ڪيل. 20 June 2010 تي حاصل ڪيل.
  150. ↑ "Field Listing :: Life expectancy at birth — The World Factbook – Central Intelligence Agency". www.cia.gov. اصل نسخو مان 20 June 2020 تي محفوظ ڪيل. 12 July 2020 تي حاصل ڪيل.
  151. ↑ "Child Mortality – Tajikistan".[مئل ڳنڍڻو]
  152. ↑ "Physicians (per 1,000 people) – Tajikistan, Low income | Data". data.worldbank.org. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 12 July 2020 تي محفوظ ڪيل. 12 July 2020 تي حاصل ڪيل.
  153. ↑ "Hospital beds (per 1,000 people) – World, Tajikistan, Low income | Data". data.worldbank.org. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 12 July 2020 تي محفوظ ڪيل. 12 July 2020 تي حاصل ڪيل.
  154. ↑ "Births attended by skilled health staff (% of total) – Tajikistan, Low income | Data". data.worldbank.org. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 12 July 2020 تي محفوظ ڪيل. 12 July 2020 تي حاصل ڪيل.
  155. ↑ "2010 polio outbreak in Tajikistan: A reminder of the continued need for vigilance as the Region marks 10 years of polio-free status". World Health Organization. 10 July 2012. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 4 March 2016 تي محفوظ ڪيل. 28 February 2016 تي حاصل ڪيل.
  156. ↑ Dixon, Robyn. After the Tajik president's sister died of covid, her sons beat up the country's top health officials. آرڪائيو ڪيا ويا 28 July 2021 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين. Washington Post 27 August 2021.
  157. ↑ "WHO certifies Azerbaijan and Tajikistan as malaria-free". www.who.int (انگريزي ۾).
  158. 1 2 "Tajikistan Education System". www.scholaro.com. 4 August 2024 تي حاصل ڪيل.
  159. 1 2 3 4 5 Education in Tajikistan آرڪائيو ڪيا ويا 6 November 2013 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.. unicef.org
  160. ↑ "School enrollment, tertiary (% gross) – Low income | Data". data.worldbank.org. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 27 July 2020 تي محفوظ ڪيل. 27 July 2020 تي حاصل ڪيل.
  161. ↑ Tajikistan, Public spending on education, total (% of GDP) آرڪائيو ڪيا ويا 14 July 2014 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين. World Bank
  162. ↑ "Tajikistan hosts education forum". News note. UNICEF. 9 جُونِ 2005. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 4 نومبر 2013 تي محفوظ ڪيل. 12 سيپٽمبر 2013 تي حاصل ڪيل.
  163. ↑ "University of Central Asia – University of Central Asia". www.ucentralasia.org. اصل نسخو مان 29 November 2016 تي محفوظ ڪيل.
  164. ↑ "GII Innovation Ecosystems & Data Explorer 2025". WIPO. 2025-10-16 تي حاصل ڪيل.
  165. ↑ Dutta, Soumitra; Lanvin, Bruno (2025). Global Innovation Index 2025: Innovation at a Crossroads (انگريزي ۾). World Intellectual Property Organization. ص. 19. doi:10.34667/tind.58864. ISBN 978-92-805-3797-0. 2025-10-17 تي حاصل ڪيل.
  166. ↑ "Tajikistan – People". Britannica. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 25 February 2021 تي محفوظ ڪيل. 5 February 2021 تي حاصل ڪيل.
  167. ↑ "Award-winning Yaghnobi-Czech dictionary captures dying language". Charles University (انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 11 April 2021 تي محفوظ ڪيل. 5 January 2021 تي حاصل ڪيل.
  168. ↑ The Dushanbe-Boulder tea house. boulder-dushanbe.org
  169. ↑ "UNESCO - Chakan, embroidery art in the Republic of Tajikistan". Intangible Cultural Heritage (انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 10 December 2020 تي محفوظ ڪيل. 25 April 2022 تي حاصل ڪيل.
  170. ↑ Ibbotson, Sophie; Lovell-Hoare, Max (2013). Tajikistan. Bradt Travel Guides. ص. 22. ISBN 978-1-84162-455-6.
  171. ↑ "Tajikistan National Sport - Gushtigiri, Then And Now". Bjj Eastern Europe (آمريڪي انگريزي ۾). 30 June 2016. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 10 October 2020 تي محفوظ ڪيل. 5 October 2020 تي حاصل ڪيل.
  172. ↑ Abdullaev, Kamoludin; Akbarzaheh, Shahram (27 April 2010). Historical Dictionary of Tajikistan. Scarecrow Press. ص. 85. ISBN 978-0-8108-7379-7. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 24 January 2023 تي محفوظ ڪيل. 8 November 2015 تي حاصل ڪيل.
  173. ↑ "Segrt: Asian Cup euphoria can spark bright Tajikistan future". FIFA. 13 February 2024. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 9 September 2024 تي محفوظ ڪيل. 6 January 2025 تي حاصل ڪيل.
  174. ↑ "Tajikistan lift inaugural AFC Challenge Cup". Asian Football Confederation. 19 April 2006.{{cite web}}: CS1 maint: deprecated archival service (ڳنڍڻو)
  175. ↑ "Uzbekistan inaugural CAFA Women's Championship winners". Asian Football Confederation. 2 December 2018. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 6 January 2025 تي محفوظ ڪيل. 6 January 2025 تي حاصل ڪيل.
  176. ↑ "Turkmen football players tied with the team of Tajikistan at the CAFA-2022 championship in Dushanbe". Turkmenistan.gov.tm. 10 July 2022. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 6 January 2025 تي محفوظ ڪيل. 6 January 2025 تي حاصل ڪيل.
  177. ↑ "Cricket in Tajikisyan". Emerging Cricket. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 23 January 2021 تي محفوظ ڪيل. 5 February 2021 تي حاصل ڪيل.
  178. ↑ "Таъсиси нахустин тими духтаронаи рогбӣ дар Тоҷикистон" [Establishment of the first girls' rugby team in Tajikistan]. BBC Tajik/Persian (تاجڪ ۾). 5 October 2020 تي حاصل ڪيل.
  179. ↑ "Google Translate". google.co.uk. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 30 January 2017 تي محفوظ ڪيل. 13 November 2016 تي حاصل ڪيل.
  180. ↑ "Safed Dara". Trip Advisor. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 11 August 2017 تي محفوظ ڪيل.
  181. ↑ Султанова Л. Ш., Айдинова М. А. Значение канала трансфера новых технологий для Узбекистана // Актуальные вопросы современной науки. — 2014. — № 1 (2,3). — С. 87.
  182. ↑ Шарипов М. М. Роль вузов в формировании и развитии инновационной экономики в Республике Таджикистан // Современные проблемы науки и образования. — 2014. — № 6. — С. 627.
  1. ↑ ابدوواليئف 1992ع ۾ متحده ٽيم جي نمائندگي ڪئي هئي.
  1. ↑ 1992ع ۾ تاجڪستان جا رانديگر متحده ٽيم جي حصي طور مقابلا ڪيا هئا.

ذريعا

[سنواريو]

وڌيڪ مطالعو

[سنواريو]
  • Kamoludin Abdullaev and Shahram Akbarzadeh, Historical Dictionary of Tajikistan, 3rd ed., Rowman & Littlefield, 2018.
  • شيرين اڪينر، Mohammad-Reza Djalili ۽ Frederic Grare (مرتب)، Tajikistan: The Trials of Independence، Routledge، 1998.
  • رچرڊ فولٽز، A History of the Tajiks: Iranians of the East، لنڊن: بلومزبري پبلشنگ، 2019.
  • Robert Middleton، Huw Thomas ۽ Markus Hauser، Tajikistan and the High Pamirs، هانگ ڪانگ: Odyssey Books، 2008.
  • Nahaylo, Bohdan ۽ Victor Swoboda. Soviet Disunion: A History of the Nationalities Problem in the USSR (1990).
  • Kirill Nourdhzanov ۽ Christian Blauer، Tajikistan: A Political and Social History، ڪينبرا: ANU E-Press، 2013.
  • Rashid, Ahmed. The Resurgence of Central Asia: Islam or Nationalism? (2017).
  • Smith, Graham (ed.). The Nationalities Question in the Soviet Union (2nd ed. 1995).
  • Monica Whitlock، Land Beyond the River: The Untold Story of Central Asia، نيو يارڪ: St. Martin's Press، 2003.
  • پوپڪ نڪ طلب، سرو سمرقند (Sarve Samarghand)، رودڪي جي شاعريءَ جي مسلسل تشريح، تهران، 2020، فراديد پبليڪيشنز.
  • Sharma, Raj Kumar، Food Security and Political Stability in Tajikistan، نئين دهلي، Vij Books، 2018.

ٻاهريان ڳنڍڻا

[سنواريو]

حڪومت

[سنواريو]

سياحت

[سنواريو]

نقشا

[سنواريو]

سانچو:Tajikistan topics

39°N 71°E / 39°N 71°E / 39; 71

ٻاهريان ڳنڍڻا

[سنواريو]


او آءِ سي
افغانستان | الجزائر | البانيا | آذربائيجان | بحرين | بنگلاديش | بينن | برڪینا فاسو برونائي | ڪيمرون | چاڊ | قمر جا ٻيٽ |آئيوري ڪوسٽ | جبوتي مصر | گيبون | گيمبيا گني | گني بسائو

گيانا | انڊونيشيا | ايران عراق | اردن | ڪويت قازقستان | ڪرگزستان | لبنان | ليبيا مالديپ | ملائيشيا | مالي | موريطانيه | مراڪش | موزمبيق | نائيجر نائيجيريا | اومان
پاڪستان | فلسطين | قطر | سعودي عرب سينيگال | سيراليون| صوماليا | سوڊان | سورينام | شام | تاجڪستان ترڪي| تيونس | ٽوگو ترڪمانستان | یوگینڊا | ازبڪستان | گڏيل عرب امارات | يمن
"https://sd.wikipedia.org/w/index.php?title=تاجڪستان&oldid=405079" تان ورتل