مواد ڏانھن هلو

بحرين

ڳنڍڻن کي سنواريو
کليل ڄاڻ چيڪلي، وڪيپيڊيا مان
بحرين جي بادشاھت

مملكة البحرين (عربي)
اڇي پٽي جيڪا جهنڊي جي لٺ واري پاسي ڳاڙهي حصي کان پنج ٽڪنڊن ذريعي جدا ٿيل آهي، جيڪي اسلام جي پنجن رڪنن جي نمائندگي ڪن ٿا
{{{coat_alt}}}
جھنڊو قومي نشان
ترانو: بحريننا
بحرينُنا
"اسان جو بحرين"
گادي جو هنڌمناما
26°13′N 50°35′E / 26.217°N 50.583°E / 26.217; 50.583
سڀ کان وڏو شهرمناما
سرڪاري ٻولي
۽ قومي ٻولي		عربي[1]
نسلي گروھ (2020)
مذهب (2020)
مقامي آباديبحريني
حڪومتوحداني نيم آئيني بادشاهت، آمرانه حڪومت هيٺ[2][3][4][5]
حمد بن عيسيٰ آل خليفه
سلمان بن حمد آل خليفه
سلمان بن حمد آل خليفه
خالد بن عبدالله آل خليفه
مقننه قومي اسيمبلي
مشاورتي ڪائونسل
ايوانِ نمائندگان
قيام
1783
• آزاديءَ جو اعلان[6]
14 آگسٽ 1971
• گڏيل بادشاهت کان آزادي[7]
15 آگسٽ 1971
14 فيبروري 2002
پکيڙ
• جملي
786.8[8] km2 (303.8 sq mi) (173هون)
• پاڻي (%)
تمام گهٽ
آبادي
• 2016 اندازو
1,425,171[9] (149هون)
• 2020 مردم شماري
1,501,635[10]
•  گھاٽائي
1,864/km2 (4,827.7/sq mi) (6هون)
جِي ڊي پي (مساوي قوت خريد )2026 لڳ ڀڳ
• ڪل
Increase $118.060 بلين[11] (98هون)
• في سيڪڙو
Increase $71,460[11] (23هون)
جِي. ڊي. پي  (رڳو نالي ۾ )2026 لڳ ڀڳ
• ڪل
Increase $49.190 بلين[11] (95هون)
• في سيڪڙو
Increase $29,780[11] (40هون)
ايڇ ڊي آء (2023)Increase 0.899[12]
انتهائي اعلیٰ · 38هون
ڪرنسيبحريني دينار (BHD)
معياري وقتAST (متناسق عالمي وقت+3)
ڊرائيونگ جو پاسوساڄي پاسي
ڊائلنگ ڪوڊ+973
انٽرنيٽ ڊومين.bh
ویب سائيٽ
bahrain.bh
  1. 17 نومبر 1967 کان[13]
  2. 46٪ بحريني شهري آهن، جڏهن ته 4.7٪ ٻيا عرب آهن.



بحرين,[lower-alpha 1] سرڪاري طور بحرين جي بادشاهت،[lower-alpha 2] اولهه ايشيا ۾ واقع هڪ ٻيٽ وارو ملڪ آهي. هي فارس نار جي اولهه واري ڪناري جي ويجهو واقع آهي. ملڪ 33 قدرتي ٻيٽن ۽ وڌيڪ 50 مصنوعي ٻيٽن تي ٻڌل هڪ ننڍڙو ٻيٽن جو مجموعو آهي، جنهن جو مرڪز بحرين ٻيٽ آهي، جيڪو ملڪ جي لڳ ڀڳ 80 سيڪڙو زميني ايراضي تي مشتمل آهي. بحرين قطر ۽ سعودي عرب جي اتر اوڀر واري سامونڊي ڪناري جي وچ ۾ واقع آهي، جنهن سان اهو شاهه فهد ڪاز وي ذريعي ڳنڍيل آهي. 2024ع تائين ملڪ جي آبادي 1,588,670 هئي، جن مان 739,736 (آبادي جو 46.6٪) بحريني شهري، جڏهن ته 848,934 (53.4٪) پرديسي رهواسي هئا.[10] بحرين جي پکيڙ لڳ ڀڳ 760 چور�ڪلو� ميٽرs (290 sq mi) آهي.[14] اهو ايشيا جو ٽيون ننڍو ملڪ آهي، جيڪو مالديپ ۽ سنگاپور کان پوءِ اچي ٿو.[15] ملڪ جو گاديءَ وارو ۽ سڀ کان وڏو شهر مناما آهي.

بحرين جي موجوده علائقي تي قديم زماني ۾ دلمون تهذيب قائم هئي.[16] هي علائقو قديم دور کان پنهنجي موتين جي شڪار لاءِ مشهور رهيو، جيڪي اوڻيهين صديءَ تائين دنيا جا بهترين موتي سمجهيا ويندا هئا. بحرين 628ع ۾ اسلام کان متاثر ٿيندڙ ابتدائي علائقن مان هڪ هو، جڏهن محمد جي حياتي جاري هئي. عرب حڪمرانيءَ کان پوءِ، 1521ع کان 1602ع تائين بحرين تي پرتگالي سلطنت حڪومت ڪئي، جن کي پوءِ صفوي ايران جي شاهه عباس اعظم بي دخل ڪيو. 1783ع ۾ بني عتبه ۽ ان سان لاڳاپيل قبيلن ناصر المذڪور کان بحرين تي قبضو ڪيو. ان وقت کان وٺي ملڪ تي آل خليفه خاندان حڪومت ڪندو اچي ٿو، جنهن ۾ احمد الفاتح بحرين جو پهريون حاڪم هو.

اوڻيهين صديءَ جي آخر ۾، برطانيا ۽ آئرلينڊ جي گڏيل بادشاهت سان لڳاتار معاهدن کان پوءِ، بحرين برطانوي محافظت وارو علائقو بڻجي ويو.[17] 1971ع ۾ هن آزاديءَ جو اعلان ڪيو. اڳ ۾ هڪ امارت هئڻ کان پوءِ، 2002ع ۾ بحرين کي نيم آئيني بادشاهت قرار ڏنو ويو، ۽ آئين جي آرٽيڪل 2 تحت شريعت کي قانون سازيءَ جو بنيادي ذريعو قرار ڏنو ويو. 2011ع ۾ ملڪ ۾ احتجاجن جي لهر اڀري، جيڪا علائقائي عرب بهار کان متاثر هئي.[18] حڪمران سني مسلمان آل خليفه خاندان تي اختلاف راءِ رکندڙن، سياسي مخالفن ۽ شيعه مسلمان آبادي سميت مختلف گروهن جي انساني حقن جي ڀڃڪڙي جا الزام لڳندا رهيا آهن.[19]

بحرين کي فارس نار جي تيل کان پوءِ واري معيشت اختيار ڪندڙ پهرين ملڪن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو،[20] جنهن جو سبب بئنڪنگ ۽ سياحت جي شعبن ۾ ڏهاڪن کان ٿيندڙ سيڙپڪاري آهي.[21] دنيا جون ڪيترين ئي وڏيون مالي اداريون مناما ۾ موجود آهن، پر تيل مان حاصل ٿيندڙ آمدني اڃا تائين سرڪاري بجيٽ جو اهم حصو آهي. ورلڊ بئنڪ بحرين کي ورلڊ بئنڪ موجب اعليٰ آمدني واري معيشت طور تسليم ڪري ٿي. بحرين گڏيل قومون، غير وابسته تحريڪ، عرب ليگ، اسلامي سهڪار تنظيم ۽ خليجي سهڪار ڪائونسل جو ميمبر آهي.[22] اهو شنگهائي سهڪار تنظيم جو ڊائلاگ پارٽنر پڻ آهي.[23][24]

هن ٻيٽ جي ڊيگهه 48 ڪ. م (30 ميل) ۽ ويڪر 16 ڪ. م (10 ميل) آهي. هتي جو اوچو -جبل- ”دخان“ آهي، جنهن جي اوچائي 135 ميٽر آهي. آب وهوا -ٿڌي-، ڊسمبر ۽ مارچ مهينن ۾ مينهن پوي ٿو، جڏهن ته سراسري گرميءَ جو پد 19 درجا آهي. هيءُ ملڪ عيسوي سال کان 2000 سال اڳ واپار جو وڏو مرڪز هو. 1973ع ۾ پارلياماني نظام قائم ڪيو ويو. ملڪ جو وڏو سربراهه ”-امير-“ آهي، جيڪو وزيرن کي مقرر ڪندو آهي؛ جڏهن ته سمورن وزيرن جو سربراهه وزيراعظم هوندو آهي. هيءُ ملڪ قدرتي وسيلن سان مالامال آهي. هتي -تيل- جا وڏا ذخيرا، قدرتي گئس، چن جو -پٿر- ۽ جپسم وڏي تعداد ۾ ملي ٿو. -ان- کان سواءِ هتي -تيل- صاف ڪرڻ ۽ جهازن جي مرمت جا ڪارخانا پڻ آهن. هن وقت -بحرين- -تيل- جي واپار، بئنڪنگ ۽ تجارت جو وڏو مرڪز آهي.[25]

لفظي معنيٰ

[سنواريو]

بحرين عربي لفظ بحر، يعني "سمنڊ"، جو ٻٽو روپ آهي، تنهنڪري البحرين جي اصل معنيٰ "ٻه سمنڊ" آهي. بهرحال، هي نالو مؤنث خاص اسم طور لغوي صورت اختيار ڪري چڪو آهي ۽ مثنيٰ جي نحوي قاعدن جي پيروي نٿو ڪري؛ تنهنڪري ان جي صورت هميشه بحرين رهي ٿي ۽ ڪڏهن به بحران نٿي ٿئي، جيڪا متوقع فاعلي صورت آهي. لفظ سان پڇاڙيون بنا ڪنهن تبديليءَ جي شامل ڪيون وڃن ٿيون، جيئن قومي تراني جي نالي بحرينُنا ("اسان جو بحرين") يا نسبتي نالو بحريني ۾. وچئين دور جي نحو دان الجوهري ان بابت تبصرو ڪندي چيو ته وڌيڪ رسمي طور صحيح اصطلاح بحري (lit. 'سمنڊ سان واسطو رکندڙ') غلط سمجهيو وڃي ها، تنهنڪري استعمال نه ڪيو ويو.[26]

اهو اڃا تائين اختلافي آهي ته بحرين نالو اصل ۾ ڪهڙن "ٻن سمنڊن" ڏانهن اشارو ڪري ٿو.[27] هي اصطلاح قرآن ۾ پنج ڀيرا اچي ٿو، پر جديد ٻيٽ ڏانهن اشارو نٿو ڪري، جيڪو اصل ۾ عربن وٽ اوال جي نالي سان مشهور هو.[27] اڄڪلهه بحرين جا "ٻه سمنڊ" عام طور ٻيٽ جي اوڀر ۽ اولهه وارا نار،[28] ٻيٽ جي اتر ۽ ڏکڻ وارا سمنڊ،[29] يا زمين جي مٿان ۽ هيٺ موجود کارو ۽ مٺو پاڻي سمجهيا وڃن ٿا. کوهن کان سواءِ، بحرين جي اتر ۾ سمنڊ جا اهڙا علائقا به آهن، جتي قديم دور کان سياحن جي مشاهدي موجب کاري پاڻيءَ جي وچ ۾ مٺو پاڻي اڀري نڪري ٿو.[30] بحرين جي جغرافيائي نالي بابت هڪ متبادل نظريو الاحساء علائقي طرفان پيش ڪيو ويو آهي، جنهن موجب اهي ٻه سمنڊ "وڏو سائو سمنڊ" يعني فارس نار، ۽ الاصفر ڍنڍ هئا، جيڪا عربي خشڪي تي واقع هئي.[حوالو گهربل]

وچئين دور جي آخر تائين، "بحرين" مان مراد اڀرندي عربستان جو اهو علائقو هو، جنهن ۾ ڏکڻ عراق، ڪويت، الحساء، قطيف ۽ بحرين شامل هئا. هي علائقو عراق جي بصره کان عمان جي هرمز ڳچي سمنڊ (اسٽريٽ آف ھرمز) تائين پکڙيل هو. هي اقليم البحرين جو "بحرين صوبو" هو. "بحرين" جو اصطلاح فقط اوال ٻيٽن جي مجموعي لاءِ ڪڏهن استعمال ٿيڻ لڳو، اهو معلوم ناهي.[31] اڀرندي عربستان جي سڄي ساحلي پٽي هڪ هزار سالن تائين "بحرين" جي نالي سان سڃاتي ويندي هئي.[32] ٻيٽ ۽ بادشاهت کي عام طور بحرين به لکيو ويندو هو.

تاريخ

[سنواريو]

قديم دور

[سنواريو]

بحرين دلمون جو مرڪز هو، جيڪو برونز دور ۾ هڪ اهم واپاري مرڪز هو ۽ ميسوپوٽيميا کي سنڌو ماٿري سان ڳنڍيندو هو.[33] بعد ۾ بحرين تي سوميرين ۽ بابليونين حڪومت ڪئي.[34] ڇهين صدي ق.م کان ٽين صدي ق.م تائين بحرين هخامنشي سلطنت جو حصو رهيو. لڳ ڀڳ 250 ق.م ڌاري پارت سلطنت فارس نار کي پنهنجي قبضي ۾ آندو ۽ پنهنجي اثر کي عمان تائين وڌايو. پارٿين واپاري رستن تي ضابطو رکڻ لاءِ فارس نار جي ڏاکڻي سامونڊي ڪناري تي فوجي چوڪيون قائم ڪيون.[35]

ڪلاسيڪي دور ۾ بحرين کي قديم يوناني ٽائيلوس سڏيندا هئا، جيڪو موتين جي واپار جو مرڪز هو. اهو نالو ان وقت مشهور ٿيو، جڏهن سڪندر اعظم جي خدمت ۾ موجود يوناني سامونڊي سالار نيئرخس بحرين تي پهتو.[36] اهو سمجهيو وڃي ٿو ته نيئرخس سڪندر اعظم جي سپهه سالارن مان پهريون شخص هو، جنهن هن ٻيٽ جو دورو ڪيو. هن هتي هڪ سرسبز سرزمين ڏٺي، جيڪا هڪ وسيع واپاري نيٽ ورڪ جو حصو هئي. هن لکيو:

> "فارس نار ۾ واقع ٽائيلوس ٻيٽ تي ڪپهه جي وڻن جا وڏا باغ آهن، جن مان سنڊونيس نالي ڪپڙا تيار ڪيا وڃن ٿا. انهن جا مختلف درجا آهن؛ ڪي نهايت قيمتي، ته ڪي نسبتاً سستا. انهن جو استعمال فقط هندستان تائين محدود ناهي، پر عربستان تائين به پکڙيل آهي."[37]

يوناني فلسفي ۽ نباتات جي ماهر ٿيوفراسٽس[38] لکي ٿو ته بحرين جو وڏو حصو انهن ڪپهه جي وڻن سان ڍڪيل هو، ۽ بحرين انهن لٺين جي برآمد لاءِ مشهور هو، جن تي مخصوص نشان اُڪريل هوندا هئا ۽ جيڪي روايتي طور بابليون ۾ استعمال ڪيون وينديون هيون.[39]

سڪندر اعظم بحرين ۾ يوناني آبادگار آباد ڪرڻ جو ارادو رکندو هو. جيتوڻيڪ اهو واضح ناهي ته اهو سندس خواهش مطابق وڏي پيماني تي عمل ۾ آيو يا نه، پر بحرين وڏي حد تائين هلينائي دنيا جو حصو بڻجي ويو. مٿئين طبقي جي ٻولي يوناني هئي، جڏهن ته روزمره جي زندگيءَ ۾ آرامي ٻولي استعمال ٿيندي هئي. مقامي سڪن تي ويٺل زيوس جي تصوير موجود آهي، جنهن بابت خيال آهي ته هتي سندس پوڄا عرب سج ديوتا شمس جي گڏيل صورت طور ڪئي ويندي هئي.[40] ٽائيلوس يوناني راندين جي مقابلي جو مرڪز پڻ هو.[41]

يوناني مؤرخ اسٽرابو جو خيال هو ته فينيقين جو اصل وطن بحرين هو.[42] هيروڊوٽس پڻ اهو ئي سمجهندو هو ته فينيقين جو اصل وطن بحرين هو.[43][44] هن نظريي کي اوڻيهين صديءَ جي جرمن قديم تاريخ جي ماهر آرنولڊ هيرن قبول ڪيو، جنهن لکيو:

> "مثال طور يوناني جاگرافيدانن وٽ اسان ٻن ٻيٽن، ٽائرس يا ٽائيلوس، ۽ اراڊوس جو ذڪر پڙهون ٿا، جيڪي پاڻ کي فينيقين جو اصل وطن سڏيندا هئا ۽ فينيقي مندرن جا آثار پيش ڪندا هئا."[45]

خاص طور تي صور جي رهواسين ڊگهي عرصي کان اهو موقف اختيار ڪيو آهي ته سندن اصل فارس نار مان آهي، ۽ "ٽائيلوس" ۽ "صور" جي نالن جي هڪجهڙائيءَ تي پڻ تبصرا ڪيا ويا آهن.[46] بهرحال، ان دور ۾، جڏهن اهڙي لڏپلاڻ ٿيڻ جو تصور پيش ڪيو وڃي ٿو، بحرين ۾ انساني آباديءَ جا تمام ٿورا ثبوت موجود آهن.[47]

1745ع ۾ بيلين پاران تيار ڪيل بحرين جي تاريخي علائقي جو نقشو
بحرين جي قديم تدفيني دڙن جي جڳهن کي ڏيکاريندڙ نقشو. اندازي موجب هتي لڳ ڀڳ 350,000 تدفيني دڙا موجود آهن.

سمجهيو وڃي ٿو ته "ٽائيلوس" نالو سامي لفظ تلمن (دلمون) جي يوناني صورت آهي.[48] ٽائيلوس جو اصطلاح ٻيٽن لاءِ عام طور تي بطليموس جي جغرافيه تائين استعمال ٿيندو رهيو، جتي اتان جي رهواسين کي ٿيلوآنائي چيو ويو آهي.[49] بحرين جا ڪجهه مڪاني نالا ٽائيلوس واري دور تائين پهچن ٿا؛ مثال طور محرق جي رهائشي علائقي "اراد" جو نالو قديم يوناني نالي "اراڊوس" مان نڪتل سمجهيو وڃي ٿو، جيڪو محرق جو قديم يوناني نالو هو.[36]

ٽين صدي عيسويءَ ۾ اردشير پهريون، جيڪو ساساني سلطنت جو پهريون حڪمران هو، عمان ۽ بحرين تي چڙهائي ڪئي، جتي هن بحرين جي حڪمران سناطروق کي شڪست ڏني.[50]

بحرين اوال (عربي: اوال) نالي هڪ ڍڳي جي ديوتا جي پوڄا جو مرڪز هو. پوڄارين محرق ۾ اوال جو هڪ وڏو مجسمو تعمير ڪيو هو، جيڪو هاڻي موجود ناهي. ٽائيلوس واري دور کان پوءِ ڪيترين ئي صدين تائين بحرين اوال جي نالي سان سڃاتو ويندو رهيو. پنجين صدي عيسويءَ تائين بحرين نسطوري عيسائيت جو هڪ اهم مرڪز بڻجي ويو، ۽ سماهيج[51] ڳوٺ بشپن جي گاديءَ جو هنڌ هو. 410ع ۾، مشرقي سرياني چرچ جي سينوڊ جي رڪارڊ موجب، بطائي نالي هڪ بشپ کي بحرين ۾ چرچ مان خارج ڪيو ويو.[52] هڪ مذهبي فرقو هئڻ جي حيثيت سان، نسطوري عيسائين کي بازنطيني سلطنت طرفان اڪثر بدعقيدو سمجهي ستايو ويندو هو، پر بحرين سلطنت جي قبضي کان ٻاهر هئڻ سبب کين ڪجهه تحفظ حاصل هو. اڄ به محرق جي ڪيترن ئي ڳوٺن جا نالا بحرين جي عيسائي ورثي جي ياد ڏيارين ٿا، جن مان الدير جي معنيٰ "خانقاهه" آهي.

اسلام کان اڳ بحرين جي آبادي ۾ عيسائي عرب (خاص طور عبدالقيس)، فارسي (زرتشتي)، يهودي،[53] ۽ آرامي ٻولي ڳالهائيندڙ زرعي آبادي شامل هئي.[54][55][56] رابرٽ برٽرم سرجينٽ موجب، بحارنه شايد انهن ماڻهن جا عرب بڻيل "اولاد" آهن، جيڪي اصل آباديءَ مان اسلام قبول ڪندڙ عيسائين (آرامين)، يهودين ۽ فارسين تي مشتمل هئا، جيڪي اڀرندي عربستان جي ٻيٽن ۽ آباد سامونڊي علائقن ۾ مسلمانن جي فتح وقت رهندا هئا.[54][57] اسلام کان اڳ بحرين جي مستقل رهواسين جي ٻولي بنيادي طور آرامي هئي ۽ ڪجهه حد تائين فارسي پڻ ڳالهائي ويندي هئي، جڏهن ته سرياني ٻولي مذهبي رسمن ۽ عبادت جي ٻولي طور استعمال ٿيندي هئي.[55]

اسلام جي آمد

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو محمد جون فوجي مهمون
628ع ۾ محمد طرفان بحرين جي حاڪم منذر بن ساويٰ التميمي ڏانهن موڪليل خط جي نقل

محمد صه جي بحرين جي ماڻهن سان پهرين لاڳاپي جو واقعو القدر تي چڙهائي هو. محمد بنو سليم قبيلي تي اوچتو حملو ڪرڻ جو حڪم ڏنو، ڇاڪاڻ ته هنن مديني تي حملي جي رٿابندي ڪئي هئي. کيس اطلاع مليو هو ته ڪجهه قبيلا بحرين ۾ فوج گڏ ڪري رهيا هئا ۽ سرزمينِ عرب تي حملي جي تياري ڪري رهيا هئا، پر جڏهن انهن قبيلن کي خبر پئي ته محمد پاڻ فوج جي اڳواڻي ڪندي سندن مقابلي لاءِ اچي رهيو آهي، ته اهي پوئتي هٽي ويا.[58][59]

عربن جي فتح کان ٿورو اڳ، لڳ ڀڳ 600ع ۾ ساساني دور جي فارسي سلطنت

روايتي اسلامي روايتن موجب، العلاءُ الحضرمي کي 628ع ۾ محمد طرفان زيد بن حارثه جي مهم (حسما) دوران بحرين واري علائقي ڏانهن سفير طور موڪليو ويو،[60][61] ۽ منذر بن ساويٰ التميمي، جيڪو ان وقت بحرين جو مقامي حڪمران هو، سندس دعوت قبول ڪئي ۽ سڄي علائقي اسلام قبول ڪيو.[62][63]

وچيون دور

[سنواريو]

899ع ۾ قرامطه، جيڪي هزارساله اسماعيلي مسلمان فرقو هئا، بحرين تي قبضو ڪري ورتو. سندن مقصد عقل جي بنياد تي هڪ مثالي سماج قائم ڪرڻ ۽ پنهنجي جماعت جي پوئلڳن ۾ ملڪيت جي ٻيهر ورڇ ڪرڻ هو. ان کان پوءِ قرامطن بغداد ۾ موجود خليفي کان خراج طلب ڪرڻ شروع ڪيو، ۽ 930ع ۾ هنن مڪي تي حملو ڪري مڪو مان مقدس حجر اسود کڻي وچئين دور جي بحرين جي احساء واري مرڪز ڏانهن منتقل ڪيو، جتي ان کي ڀنگ طور رکيو ويو. مؤرخ الجويني جي بيان موجب، 951ع ۾، 22 سالن کان پوءِ، حجر اسود پراسرار حالتن ۾ واپس ڪيو ويو. ان کي هڪ ٿيلهي ۾ وجهي ڪوفي جي جامع مسجد، عراق ۾ اڇلايو ويو، جنهن سان گڏ هڪ نوٽ به هو، جنهن ۾ لکيل هو: "حڪم سان اسان ان کي کنيو هو، ۽ حڪم سان ئي اسان ان کي واپس آندو آهي." حجر اسود جي چوري ۽ منتقلي سبب اهو ست ٽڪرن ۾ ورهائجي ويو.[64][65][66]

976ع ۾ عباسين هٿان شڪست کائڻ کان پوءِ،[67] قرامطن کي الحساء جي عرب عيوني خاندان ختم ڪري ڇڏيو، جنهن 1076ع ۾ سڄي بحرين واري علائقي تي قبضو ڪري ورتو.[68] عيوني خاندان 1235ع تائين بحرين تي حڪومت ڪئي، جڏهن هن ٻيٽن جي مجموعي تي ٿوري عرصي لاءِ فارس جي فارسي حڪمران قبضو ڪيو. 1253ع ۾ عصفوري خاندان عيوني خاندان کي ختم ڪري ڇڏيو، ۽ اهڙي طرح هنن اڀرندي عربستان، جنهن ۾ بحرين جا ٻيٽ به شامل هئا، تي ڪنٽرول حاصل ڪري ورتو.[31]

1330ع ۾ هي ٻيٽن جو مجموعو هرمز جي حڪمرانن جي باجگذار رياست بڻجي ويو.[31] مقامي سطح تي ٻيٽن تي شيعه جرواني خاندان قطيف مان حڪومت ڪندو هو.[69]

پندرهين صديءَ جي وچ ڌاري، هي ٻيٽن جو مجموعو جبري خاندان جي حڪمراني هيٺ آيو، جيڪو الحساء ۾ قائم هڪ بدوي خاندان هو ۽ اڀرندي عربستان جي وڏي حصي تي حڪومت ڪندو هو.[70]

پورچوگالي دور ۽ شروعاتي جديد دور

[سنواريو]
باريم جو پورچوگالي قلعو، جيڪو پرتگالين 1521ع کان 1602ع تائين بحرين تي حڪومت دوران تعمير ڪيو.

1521ع ۾ پورچوگالين هرمز سان اتحاد ڪري جبري حڪمران مقرن بن زامل کان بحرين تي قبضو ڪيو، جيڪو هن قبضي دوران مارجي ويو. پورچوگالي حڪومت لڳ ڀڳ 80 سالن تائين قائم رهي، جنهن دوران هو گهڻو ڪري سني فارسي گورنرن تي ڀاڙيندا هئا.[31] 1602ع ۾ صفوي ايران جي شاهه عباس پهرئين پورچوگالين کي ٻيٽن مان ڪڍي ڇڏيو،[71] جنهن سان شيعه اسلام کي وڌيڪ هٿي ملي.[72]

ايندڙ ٻن صدين تائين فارسي حڪمرانن هن ٻيٽن جي مجموعي تي پنهنجو ڪنٽرول برقرار رکيو، جيڪو صرف 1717ع ۽ 1738ع ۾ اباضين جي عماني حملن دوران عارضي طور ٽٽو.[73] هن عرصي جي وڏي حصي ۾ هو بحرين تي سڌيءَ طرح حڪومت ڪرڻ بدران يا ته بوشهر ذريعي يا اتر فارس مان لڏي آيل سني عرب قبيلن جي وسيلي اڻسڌي حڪومت ڪندا هئا. اهي قبيلا، جيڪي فارس جي اترين علائقن مان واپس عربستان جي فارس نار واري ڪناري تي اچي آباد ٿيا، هوله جي نالي سان مشهور هئا.[31][74][75] 1753ع ۾ ناصر المذڪور جي هوله قبيلي، ايران جي زند خاندان جي اڳواڻ ڪريم خان زند جي طرفان بحرين تي حملو ڪيو ۽ ايراني حڪومت کي ٻيهر سڌي طرح بحال ڪيو.[75]

1783ع ۾ ناصر المذڪور بني عتبه ۽ انهن جي اتحادي قبيلن هٿان زباره جي جنگ (1782ع) ۾ شڪست کائڻ کان پوءِ بحرين جا ٻيٽ وڃائي ويٺو. بحرين بني عتبه لاءِ نئون علائقو نه هو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي سترهين صديءَ کان هتي موجود هئا.[76] ان دوران هنن بحرين ۾ کجين جا باغ خريد ڪرڻ شروع ڪيا. هڪ دستاويز مان معلوم ٿئي ٿو ته آل خليفه جي اچڻ کان 81 سال اڳ آل بن علي قبيلي (بني عتبه جي هڪ شاخ) جي هڪ شيخ ستره ٻيٽ تي مريم بنت احمد السندي کان کجين جو هڪ باغ خريد ڪيو هو.[77]

جامني رنگ: سورهين ۽ سترهين صديءَ دوران پورچوگالي سلطنت جا فارس نار ۾ علائقا (جديد سرحدون ڏيکاريل آهن). اهم شهر، بندرگاهون ۽ واپاري رستا.

آل بن علي قطر جي ٻيٽ نما علائقي ۾ واقع زباره شهر تي حاوي قبيلو هو،[78][79] جيڪو اصل ۾ بني عتبه جي طاقت جو مرڪز هو. بني عتبه جي بحرين تي قبضي کان پوءِ آل بن علي کي اتي عملي طور خودمختيار قبيلو هئڻ جي حيثيت حاصل ٿي وئي. هو چار ڳاڙهين ۽ ٽي اڇين پٽين وارو جهنڊو استعمال ڪندا هئا، جيڪو السليمي جهنڊو جي نالي سان مشهور هو،[80] ۽ بحرين، قطر، ڪويت ۽ سعودي عرب جي بادشاهت جي اڀرندي صوبي ۾ استعمال ٿيندو هو. ان کان پوءِ قطر مان مختلف عرب خانداني ۽ قبائلي گروهه بوشهر جي ناصر المذڪور جي زوال کان پوءِ بحرين ۾ اچي آباد ٿيا. انهن خاندانن ۾ آل خليفه خاندان، آل معاواده، آل بوعينين، آل فاضل، آل ڪواري، آل مناعي، آل نعيمي، آل رميحي، آل سليطي، آل سادا، آل ثوادي ۽ ٻيا ڪيترائي خاندان ۽ قبيلا شامل هئا.[81]

آل خليفه خاندان 1799ع ۾ قطر مان بحرين منتقل ٿيو. اصل ۾ سندن ابن ڏاڏن کي عثمانين مرڪزي عربستان جي ام قصر مان ڪڍي ڇڏيو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ هو بصره ڏانهن ويندڙ قافلن ۽ شط العرب جي آبي رستي تي هلندڙ واپاري جهازن تي حملا ڪندا هئا. عثمانين کين 1716ع ۾ ڪويت ڏانهن ڌڪي ڇڏيو، جتي هو 1766ع تائين رهيا.[82] 1760ع واري ڏهاڪي ڌاري آل جلاهمه ۽ آل خليفه خاندان، جيڪي ٻئي عتوب اتحاد سان لاڳاپيل هئا، موجوده قطر جي زباره ڏانهن لڏي ويا، جنهن کان پوءِ آل صباح ڪويت جا واحد مالڪ رهجي ويا.[83]

19هين صدي ۽ ان کان پوءِ

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو بحرين رياست

19هين صديءَ جي شروعات ۾ بحرين تي عمانين ۽ آل سعود ٻنهي حملا ڪيا. 1802ع ۾ اهو هڪ 12 سالن جي ٻار جي حڪمراني هيٺ هو، جڏهن عماني حڪمران سيد سلطان پنهنجي پٽ سالم کي قلعو اراد ۾ گورنر مقرر ڪيو.[84] 1816ع ۾ فارس نار ۾ برطانوي سياسي ريزيڊنٽ وليم بروس کي بحرين جي شيخ جو هڪ خط مليو، جنهن ۾ شيخ ان افواهه بابت پريشاني ظاهر ڪئي ته برطانيا مسقط جي امام طرفان ٻيٽ تي حملي جي حمايت ڪندو. هو شيخ کي يقين ڏيارڻ لاءِ بحرين ويو ته ائين ناهي، ۽ هڪ غير رسمي معاهدو تيار ڪيو، جنهن ۾ شيخ کي يقين ڏياريو ويو ته برطانيا غيرجانبدار ڌر رهندو.[85]

فيبروري 1933ع ۾ حمد بن عيسيٰ آل خليفه جي بحرين جي حاڪم طور تاجپوشي

1820ع ۾، معاهدي واري لاڳاپي تي صحيحون ڪرڻ کان پوءِ، برطانيا آل خليفه قبيلي کي بحرين جا حڪمران، يعني عربي ۾ "الحاڪم"، تسليم ڪيو.[86] بهرحال، ڏهه سال پوءِ، فارسي ۽ برطانوي تحفظ حاصل ڪرڻ جي ڪوششن باوجود، کين مصر کي هر سال خراج ڏيڻ تي مجبور ڪيو ويو.[87]

1825ع ۾ بحرين جو نقشو

1860ع ۾، جڏهن برطانوي بحرين تي غالب ٿيڻ جي ڪوشش ڪئي، تڏهن آل خليفه ساڳي حڪمت عملي اختيار ڪئي. فارسين ۽ عثمانين ڏانهن خط لکي، آل خليفه بهتر شرطن جي آڇ سبب مارچ ۾ بحرين کي عثمانين جي تحفظ هيٺ رکڻ تي راضي ٿيا. آخرڪار، برطانوي هندستان جي حڪومت بحرين تي غالب ٿي وئي، جڏهن فارسين ان کي تحفظ ڏيڻ کان انڪار ڪيو. ڪرنل پيلي آل خليفه سان هڪ نئون معاهدو ڪيو، جنهن تحت بحرين کي برطانوي حڪمراني ۽ تحفظ هيٺ رکيو ويو.[87]

مناما بندرگاهه، لڳ ڀڳ 1870ع

1868ع ۾ قطري–بحريني جنگ کان پوءِ، برطانوي نمائندن آل خليفه سان هڪ ٻيو معاهدو ڪيو. ان ۾ طئي ڪيو ويو ته حڪمران پنهنجي ڪنهن به علائقي کي گڏيل بادشاهت کان سواءِ ٻئي ڪنهن کي منتقل نه ڪري سگهندو، ۽ برطانيا جي اجازت کان سواءِ ڪنهن به پرڏيهي حڪومت سان لاڳاپا قائم نه ڪري سگهندو.[88][89] بدلي ۾ برطانيا واعدو ڪيو ته بحرين کي سمنڊ رستي ٿيندڙ هر جارحيت کان بچائيندو ۽ زميني حملي جي صورت ۾ مدد فراهم ڪندو.[89] وڌيڪ اهم ڳالهه اها هئي ته برطانيا بحرين ۾ آل خليفه جي حڪمراني جي حمايت ڪرڻ جو واعدو ڪيو، جنهن سان ملڪ جي حڪمرانن طور سندن غير مستحڪم حيثيت محفوظ ٿي وئي. 1880ع ۽ 1892ع جا ٻيا معاهدا بحرين جي برطانوي محافظت واري حيثيت کي پڪو ڪري ويا.[89]

بحرين جي ماڻهن ۾ بيچيني تڏهن شروع ٿي، جڏهن برطانيا 1892ع ۾ سرڪاري طور هن علائقي تي مڪمل بالادستي قائم ڪئي. پهرين بغاوت ۽ وسيع عوامي اٿل پٿل مارچ 1895ع ۾ بحرين جي ان وقت جي حڪمران شيخ عيسيٰ بن علي خلاف ٿي.[90] شيخ عيسيٰ آل خليفه جو پهريون حڪمران هو، جنهن فارسي لاڳاپن کان سواءِ حڪومت ڪئي. سر آرنلڊ ولسن، جيڪو فارس نار ۾ برطانيا جو نمائندو ۽ دي پرشين گلف جو مصنف هو، ان وقت مسقط کان بحرين پهتو.[90] بغاوت وڌيڪ وڌي، ۽ ڪجهه احتجاج ڪندڙ برطانوي فوجن هٿان مارجي ويا.[90]

تيل جي صنعت جي ترقي کان اڳ، ٻيٽ جو وڏو حصو موتين جي شڪار لاءِ وقف هو، ۽ 19هين صديءَ جي آخر تائين ان کي دنيا جو بهترين مرڪز سمجهيو ويندو هو. 1903ع ۾ جرمن سياح هرمن برچارڊٽ بحرين جو دورو ڪيو ۽ تاريخي هنڌن جون ڪيتريون ئي تصويرون ڪڍيون، جن ۾ پراڻو قصر الشيخ پڻ شامل هو؛ اهي تصويرون هاڻي برلن جو نسلياتي عجائب گهر ۾ محفوظ آهن.[91] پهرين عالمي جنگ کان اڳ، موتين جي شڪار لاءِ لڳ ڀڳ 400 ٻيڙيون موجود هيون ۽ سالياني برآمد £30,000 کان وڌيڪ هئي.

1911ع ۾ بحريني واپارين جي هڪ گروهه ملڪ ۾ برطانوي اثر تي پابنديون لڳائڻ جو مطالبو ڪيو. ان گروهه جي اڳواڻن کي پوءِ گرفتار ڪري هندستان جلاوطن ڪيو ويو. 1923ع ۾ برطانوي انتظامي سڌارا متعارف ڪرايا ۽ شيخ عيسيٰ بن علي کي سندس پٽ سان تبديل ڪيو. ڪجهه مذهبي مخالفن ۽ خاندانن، جهڙوڪ آل دوسري، ملڪ ڇڏي ڏنو يا کين سعودي عرب جلاوطن ڪيو ويو.[92] ٽن سالن کان پوءِ برطانيا ملڪ کي عملي طور چارلس بيلگريو جي حڪمراني هيٺ رکيو، جيڪو 1957ع تائين حڪمران جو صلاحڪار رهيو.[93][94] بيلگريو ڪيترائي سڌارا آندا، جهڙوڪ 1919ع ۾ ملڪ جي پهرين جديد اسڪول جو قيام ۽ 1937ع ۾ غلامي جو خاتمو.[95] ساڳئي وقت موتين لاءِ غوطا خوريءَ جي صنعت تيزيءَ سان ترقي ڪئي.

1927ع ۾ ان وقت جي ايران جي شاهه رضا شاهه ليگ آف نيشنز ڏانهن هڪ خط ۾ بحرين تي خودمختياري جو مطالبو ڪيو. ان قدم سبب بيلگريو سخت قدم کنيا، جن ۾ شيعه ۽ سني مسلمانن وچ ۾ تڪرار کي همٿائڻ به شامل هو، ته جيئن بغاوتن کي دٻائي سگهجي ۽ ايراني اثر کي محدود ڪري سگهجي.[96] بيلگريو ان کان به اڳتي ويو ۽ فارس نار جو نالو بدلائي "عربي نار" رکڻ جي تجويز ڏني؛ بهرحال، اها تجويز برطانوي حڪومت رد ڪري ڇڏي.[93] بحرين جي ترقي ۾ برطانيا جي دلچسپي جو سبب علائقي ۾ سعودي ۽ ايراني ارادن بابت خدشا هئا.

بحرين جو پهريون تيل جو کوهه، جتان 1931ع ۾ پهريون ڀيرو تيل ڪڍيو ويو

بحرين پيٽروليم ڪمپني (باپڪو)، جيڪا ڪيليفورنيا جي اسٽينڊرڊ آئل ڪمپني (سوڪال) جي هڪ ذيلي ڪمپني هئي،[97] 1932ع ۾ تيل دريافت ڪيو.[98]

1930ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ بحرين هوائي اڏي جي ترقي ڪئي وئي. امپيريل ايئر ويز اتي اڏامون هلائيندي هئي، جن ۾ هينڊلي پيج ايڇ پي 42 جهاز پڻ شامل هو. ساڳئي ڏهاڪي جي آخر ۾ اڏامندڙ ٻيڙين ۽ سامونڊي جهازن لاءِ بحرين سامونڊي هوائي اڏو قائم ڪيو ويو.[99]

بحرين شرڪت ڪئي ٻي عالمي جنگ ۾ اتحادين جي طرفان، ۽ 10 سيپٽمبر 1939ع تي شامل ٿيو. 19 آڪٽوبر 1940ع تي چار اطالوي ايس ايم.82 بمبار جهازن بحرين تي بمباري ڪئي ۽ ساڳئي وقت سعودي عرب جي ظهران تيل جي ميدانن کي پڻ نشانو بڻايو،[100] ۽ اتحادين جي انتظام هيٺ هلندڙ تيل صاف ڪندڙ ڪارخانن تي حملا ڪيا.[101] جيتوڻيڪ ٻنهي هنڌن تي نقصان تمام گهٽ ٿيو، پر هن حملي اتحادين کي بحرين جي دفاعي انتظامن کي بهتر ڪرڻ تي مجبور ڪيو، جنهن سان اتحادين جا فوجي وسيلا وڌيڪ پکڙجي ويا.[101]

مناما جو منظر، 1953ع

ٻي عالمي جنگ کان پوءِ، برطانوي قبضي خلاف وڌندڙ جذبا عرب ملڪن ۾ پکڙيا ۽ بحرين ۾ احتجاجن جو سبب بڻيا. اهي احتجاج يهودي برادريءَ تي مرڪوز هئا.[102] 1948ع ۾ وڌندڙ دشمني ۽ ڦرلٽ کان پوءِ،[103] بحرين جي يهودي برادريءَ جا گهڻا ماڻهو پنهنجون ملڪيتون ڇڏي بمبئي ڀڄي ويا، ۽ پوءِ اسرائيل (پرديس حنا-ڪرڪور) ۽ گڏيل بادشاهت ۾ آباد ٿيا. 2008 مطابق، ملڪ ۾ 37 يهودي رهجي ويا هئا.[103] 1950ع واري ڏهاڪي ۾، فرقيوار جهيڙن کان پوءِ سڌارپسندن طرفان ٺهيل قومي اتحاد ڪميٽي چونڊيل عوامي اسيمبلي، بيلگريو جي برطرفي جو مطالبو ڪيو ۽ ڪيترائي احتجاج ۽ عام هڙتالون ڪيون. 1965ع ۾، بحرين پيٽروليم ڪمپني مان سوين مزدورن جي برطرفي کان پوءِ، هڪ مهيني تائين هلندڙ بغاوت شروع ٿي.<

آزادي

[سنواريو]
1965ع ۾ مناما بازار

15 آگسٽ 1971ع تي،[104][105] جيتوڻيڪ ايران جو شاهه بحرين تي تاريخي خودمختياري جي دعويٰ ڪري رهيو هو، پر هن گڏيل قومن طرفان ڪرايل ريفرينڊم قبول ڪيو، ۽ آخرڪار بحرين آزاديءَ جو اعلان ڪيو ۽ برطانيا سان دوستيءَ جو نئون معاهدو ڪيو. ساڳئي سال بعد ۾ بحرين گڏيل قومن ۽ عرب ليگ ۾ شامل ٿيو.[106] 1970ع واري ڏهاڪي جي تيل واري واڌ بحرين کي تمام گهڻو فائدو ڏنو، جيتوڻيڪ پوءِ ايندڙ لاٿ معيشت کي نقصان پهچايو. ملڪ اڳ ۾ ئي پنهنجي معيشت کي متنوع ڪرڻ شروع ڪري چڪو هو، ۽ 1970ع ۽ 1980ع واري ڏهاڪي ۾ لبناني گهرو ويڙهه مان وڌيڪ فائدو حاصل ڪيو، جڏهن لبنان جي وڏي بئنڪنگ شعبي کي جنگ سبب ملڪ مان نڪرڻو پيو ۽ بحرين، بيروت جي جاءِ تي وچ اوڀر جو مالي مرڪز بڻجي ويو.[حوالو گهربل]

1981ع ۾، ايران جي 1979ع واري انقلاب کان پوءِ، بحرين جي شيعه آبادي هڪ سامهون واري تنظيم، بحرين جي آزاديءَ لاءِ اسلامي محاذ، جي سرپرستي هيٺ ناڪام بغاوت جي ڪوشش ڪئي. هن بغاوت جو مقصد ايران ۾ جلاوطن هڪ شيعه عالم، حجت الاسلام هادي المدرسي، کي هڪ مذهبي حڪومت جي سربراهه طور اعليٰ اڳواڻ بڻائڻ هو.[107] ڊسمبر 1994ع ۾، نوجوانن جي هڪ گروهه بين الاقوامي ميراٿون ۾ ننگين ٽنگن سان ڊوڙندڙ عورتن تي پٿر اڇلايا. پوليس سان پيدا ٿيل جهيڙو جلد ئي شهري بدامني ۾ تبديل ٿي ويو.[108][109]

1994ع کان 2000ع جي وچ ۾ عوامي بغاوت ٿي، جنهن ۾ کاٻي ڌر وارا، لبرل ۽ بنياد پرست گڏجي شامل ٿيا.[110] ان واقعي جي نتيجي ۾ لڳ ڀڳ چاليهه ماڻهو مارجي ويا، ۽ اهو تڏهن ختم ٿيو، جڏهن حمد بن عيسيٰ آل خليفه 1999ع ۾ بحرين جو امير بڻيو.[111] هن پارلياماني چونڊون ڪرايون، عورتن کي ووٽ جو حق ڏنو ۽ سڀئي سياسي قيدي آزاد ڪيا.[112] 14–15 فيبروري 2001ع تي ٿيل ريفرينڊم ۾ قومي ايڪشن چارٽر کي وڏي پيماني تي حمايت ملي.[113] 14 فيبروري 2002ع تي قومي ايڪشن چارٽر جي منظوري جي حصي طور، بحرين پنهنجو رسمي نالو بحرين جي رياست (دوله) مان بدلائي بحرين جي بادشاهت رکيو.[114] ساڳئي وقت رياست جي سربراهه، حمد بن عيسيٰ آل خليفه، جو لقب امير مان بدلائي بادشاهه ڪيو ويو.[115]

ملڪ آڪٽوبر 2001ع ۾ طالبان خلاف فوجي ڪارروائي ۾ حصو ورتو، ۽ بچاءَ ۽ انساني همدردي جي ڪارروائين لاءِ عربي سمنڊ ۾ هڪ فريگيٽ موڪليو.[116] نتيجي طور، ساڳئي سال نومبر ۾ آمريڪي صدر جارج ڊبليو بش جي انتظاميا بحرين کي "نيٽو کان ٻاهر اهم اتحادي" قرار ڏنو.[116] بحرين 2003ع ۾ آمريڪي قيادت هيٺ عراق تي حملي جي مخالفت ڪئي هئي، ۽ حملي کان اڳ وارن ڏينهن ۾ صدام حسين کي پناهه ڏيڻ جي آڇ ڪئي هئي.[116] پاڙيسري قطر سان لاڳاپا 2001ع ۾ هيگ ۾ بين الاقوامي عدالت انصاف طرفان حوار ٻيٽ بابت سرحدي تڪرار حل ٿيڻ کان پوءِ بهتر ٿيا.[117] ملڪ جي سياسي آزاديءَ کان پوءِ، بحرين 2004ع ۾ آمريڪا سان آزاد واپار معاهدي بابت ڳالهيون ڪيون.[118]

2005ع ۾، قلعة البحرين، جيڪو هڪ قلعو ۽ آثار قديمه جو مجموعو آهي، کي يونيسڪو عالمي ورثو ماڳ طور درج ڪيو ويو.

2011ع جا بحريني احتجاج

[سنواريو]

علائقائي عرب بهار کان متاثر ٿي، بحرين جي شيعه آبادي 2011ع جي شروعات ۾ پنهنجي سني حڪمرانن خلاف وڏا احتجاج شروع ڪيا.[119][120] حڪومت شروعات ۾ احتجاجن جي اجازت ڏني، جڏهن پرل رائونڊ ابائوٽ ۾ خيما کوڙي ويٺل احتجاج ڪندڙن تي صبح سوير کان اڳ ڇاپو هنيو ويو هو.[121] هڪ مهيني کان پوءِ حڪومت سعودي عرب ۽ ٻين خليجي سھڪار ڪائونسل جي ملڪن کان سلامتيءَ جي مدد گهري ۽ ٽن مهينن جي هنگامي حالت جو اعلان ڪيو.[122] پوءِ حڪومت مخالف ڌر خلاف ڪاروائي شروع ڪئي، جنهن ۾ هزارين گرفتاريون ۽ منظم تشدد شامل هئا.[123][124][125] احتجاج ڪندڙن ۽ سيڪيورٽي فورسز وچ ۾ لڳ ڀڳ روزاني جهڙپن سبب درجنين ماڻهو مارجي ويا.[126] احتجاج، ڪڏهن ڪڏهن مخالف ڌر جي جماعتن طرفان منظم ڪيا ويندا هئا، جاري رهيا.[127][128][129] مارچ 2014 مطابق، 80 کان وڌيڪ شهري ۽ 13 پوليس اهلڪار مارجي چڪا هئا.[130] فزيشنز فار هيومن رائٽس موجب، انهن مان 34 موت حڪومت طرفان آنسو گئس جي استعمال سان لاڳاپيل هئا، جيڪا اصل ۾ آمريڪا ۾ قائم فيڊرل ليبارٽريز ٺاهي هئي.[131][132] فارس نار ۾ عرب ميڊيا طرفان ٻين عرب بهار جي بغاوتن جي ڀيٽ ۾ ڪوريج جي کوٽ،[133] ڪيترن تڪرارن کي جنم ڏنو.

ايمنسٽي انٽرنيشنل موجب، "بحرين جي عوامي بغاوت کان ڏهه سال پوءِ، منظم ناانصافي وڌيڪ شدت اختيار ڪري چڪي آهي ۽ اختلاف راءِ رکندڙن، انساني حقن جي محافظن، عالمن ۽ آزاد سول سوسائٽيءَ کي نشانو بڻائيندڙ سياسي جبر اظهار جي آزادي يا پرامن سرگرميءَ جي حق جي پرامن استعمال لاءِ تقريباً هر جڳهه بند ڪري ڇڏي آهي".[134] بحرين اڃا تائين فوجي ۽ مالي طور سعودي عرب ۽ گڏيل عرب امارات تي ڀاڙي ٿو،[135] جيتوڻيڪ حڪومت طرفان لاڳو ٿيندڙ اقتصادي سڌارن سان اها صورتحال تبديل ٿي رهي آهي.[136]

2026ع ايران جنگ

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو 2026ع ۾ بحرين تي ايراني حملا

28 فيبروري 2026ع تي آمريڪا ۽ اسرائيل گڏيل فضائي حملا ايران تي ڪيا، جن ۾ علي خامنه اي جي قتل سميت ايران جو سپريم اڳواڻ ۽ ڪيترائي ٻيا ايراني عملدار مارجي ويا، جنهن سان حڪومتي تبديلي کي ظاهر ڪيل مقصد بڻائيندي جنگ شروع ٿي. ايران ان جي جواب ۾ اسرائيل، آمريڪي فوجي اڏن ۽ علائقي ۾ آمريڪا جي اتحادي ملڪن، جن ۾ بحرين پڻ شامل هو، تي ميزائلن ۽ ڊرون جنگ ذريعي حملا ڪيا، جن جي نتيجي ۾ مالي نقصان ۽ شهري جانيون ضايع ٿيون.[137]

جاگرافي

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو بحرين جي جاگرافي
جاگرافيائي بناوت

بحرين، فارس نار ۾ واقع هڪ عام طور تي هموار ۽ خشڪ ٻيٽن جو مجموعو آهي. اهو هڪ هيٺاهين ريگستاني ميدان تي مشتمل آهي، جيڪو آهستي آهستي مرڪزي گهٽ اوچي ٽڪريءَ ڏانهن بلند ٿئي ٿو، جنهن جو بلند ترين هنڌ 134 m (440 ft) اوچو جبل الدخان (دونهين جو جبل) آهي.[138][139]

بحرين جو ڪل رقبو اڳ ۾ 665 km2 (257 sq mi) هو، پر زمين جي بحالي جي منصوبن سبب اهو وڌي 780 km2 (300 sq mi) ٿي ويو آهي.[139] بحرين کي اڪثر 33 ٻيٽن تي مشتمل هڪ ٻيٽن جو مجموعو قرار ڏنو ويندو آهي،[140] پر وسيع پيماني تي زمين جي بحالي جي منصوبن کان پوءِ آگسٽ 2008ع تائين ٻيٽن ۽ ٻيٽن جي مجموعن جو انگ وڌي 84 ٿي ويو.[141] بحرين جي ڪنهن به ملڪ سان زميني سرحد نه آهي، پر ان جي سامونڊي ڪناري جي ڊيگهه 161 km (100 mi) آهي. ملڪ ان کان علاوه 22 km (12 nmi) علاقائي سمنڊ ۽ 44 km (24 nmi) متصل علائقو (Contiguous Zone) جي به دعويٰ ڪري ٿو.

بحرين جا سڀ کان وڏا ٻيٽ بحرين ٻيٽ، حوار ٻيٽ، محرق ٻيٽ، ام النعسان ۽ ستره آهن. بحرين ۾ سياري نرم، جڏهن ته اونهارا انتهائي گرم ۽ نمي وارا هوندا آهن. ملڪ جا قدرتي وسيلا وڏي مقدار ۾ تيل، قدرتي گئس ۽ سامونڊي پاڻيءَ ۾ موجود مڇيون آهن. زرعي لائق زمين ملڪ جي ڪل ايراضيءَ جو رڳو 2.82٪ آهي.[7] بحرين جي لڳ ڀڳ 92٪ ايراضي ريگستان تي مشتمل آهي، جتي وقت بوقت ڏڪار ۽ مٽيءَ جا طوفان اچن ٿا، جيڪي بحرين لاءِ اهم قدرتي خطرا آهن.[142] بحرين ۾ ٻيلو تقريباً ملڪ جي ڪل زميني ايراضيءَ جو 1٪ آهي، جيڪو 2020ع ۾ 700 هيڪٽر (ha) ٻيلن جي برابر هو، جڏهن ته 1990ع ۾ اهو صرف 220 هيڪٽر هو. 2015ع لاءِ رپورٽ موجب ملڪ جا سمورا ٻيلائي علائقا سرڪاري ملڪيت هيٺ هئا.[143][144] بحرين کي درپيش ماحولياتي مسئلن ۾ محدود زرعي زمين جي تباهي سبب صحراڪاري، سامونڊي ڪنارن جي تباهي (جنهن ۾ مرجاني چٽان، سامونڊي ٻوٽن ۽ سامونڊي ڪنارن کي نقصان پهچڻ شامل آهي) شامل آهن، جيڪي تيل جي رساءُ، وڏن تيل بردار جهازن، آئل ريفائنرين، ورهاست اسٽيشنن ۽ اهڙن هنڌن تي غيرقانوني زمين جي بحاليءَ سبب پيدا ٿين ٿا، جهڙوڪ طبلي نار. زرعي ۽ گهريلو شعبن طرفان بحرين جي بنيادي زيرزميني پاڻيءَ جي ذخيري، دمام آبي ذخيرو (Dammam Aquifer)، جي حد کان وڌيڪ استعمال سبب ان ۾ ڀرپاسي جي کاراڻ ۽ لوڻياٺي پاڻيءَ جي داخل ٿيڻ ڪري زمين جي لوڻياٺ وڌي وئي آهي. زيرزميني پاڻيءَ جي ڪيميائي بناوت بابت ڪيل هڪ مطالعي ۾ آبي ذخيري جي لوڻياٺ وڌڻ جي ذريعن جي جڳهن جي سڃاڻپ ڪئي وئي ۽ انهن جي اثر وارن علائقن جي حدبندي ڪئي وئي. جاچ مان ظاهر ٿيو ته جيئن زيرزميني پاڻي بحرين جي اتر-اولهه وارن حصن مان، جتي آبي ذخيرو اوڀر سعودي عرب کان پاسيري زيرزميني وهڪري ذريعي پاڻي حاصل ڪري ٿو، ڏکڻ ۽ ڏکڻ-اوڀر وارن حصن ڏانهن وهي ٿو، تيئن آبي ذخيري جي پاڻيءَ جي معيار ۾ نمايان تبديلي اچي ٿي.

آبي ذخيري ۾ لوڻياٺ وڌڻ جا چار قسم سڃاڻپ ڪيا ويا آهن:

  • اتر-مرڪزي، اولهه ۽ اوڀر وارن علائقن ۾ هيٺين لوڻياٺي پاڻيءَ وارن علائقن مان کاراڻ پاڻيءَ جو مٿي اچڻ.
  • اوڀر واري علائقي ۾ سامونڊي پاڻيءَ جي دراندازي.
  • ڏکڻ-اولهه واري علائقي ۾ سبخا جي پاڻيءَ جي دراندازي.
  • اولهه واري علائقي جي هڪ مقامي حصي ۾ آبپاشي کان موٽندڙ پاڻيءَ جو اثر.

بحرين جي پاڻيءَ بابت اختيارين لاءِ زيرزميني پاڻيءَ جي معيار جي انتظام بابت چار متبادل تجويز ڪيا ويا آهن، ۽ هر لوڻياٺي ذريعي جي قسم ۽ ان جي وسعت، گڏوگڏ ان علائقي ۾ زيرزميني پاڻيءَ جي استعمال کي نظر ۾ رکندي، انهن جي ترجيحي علائقن جي پڻ نشاندهي ڪئي وئي آهي.[145]

آبهوا

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو بحرين جي آبهوا


2022ع ۾ بحرين دنيا جو ڏهون سڀ کان وڌيڪ پاڻيءَ جي کوٽ وارو ملڪ هو.

ايران ۾ فارس نار جي ٻئي پاسي واقع زاگروس جبل گهٽ اوچائيءَ واري هوائن کي بحرين ڏانهن رخ ڪرڻ جو سبب بڻجن ٿا. عراق ۽ سعودي عرب مان ايندڙ مٽيءَ جا طوفان، جيڪي اتر-اولهه وارين هوائن ذريعي ايندا آهن ۽ مقامي طور شمال سڏبا آهن، جون ۽ جولاءِ جي مهينن دوران ڏسڻ جي صلاحيت گهٽائي ڇڏين ٿا.[146] بحرين ۾ اونهارا انتهائي گرم هوندا آهن. بحرين جي چوڌاري سمنڊ تمام گهڻو اونهو نه هجڻ سبب اونهاري ۾ تيزيءَ سان گرم ٿي ويندو آهي، جنهن جي نتيجي ۾ تمام گهڻي نمي پيدا ٿيندي آهي، خاص طور رات جي وقت. اها صورتحال ٻين ريگستاني آبهوائن، جهڙوڪ بغداد يا فونيڪس، ايريزونا، کان بلڪل مختلف آهي. مناسب حالتن ۾ اونهاري دوران گرمي پد 40 °C (104 °F) تائين پهچي سگهي ٿو.[147] بحرين ۾ برسات تمام گهٽ ۽ بيقاعده ٿيندي آهي. وسڪارو گهڻو ڪري سياري ۾ پوندو آهي، جتي سالياني سراسري برسات 70.8 مليميٽرs يا 2.8 انچ رڪارڊ ڪئي وئي آهي. اپريل 2024ع ۾ نار واري علائقي ۾ شديد برساتن کان پوءِ بحرين ۾ به وڏي پيماني تي ٻوڏ آئي. آبهوا جي تبديلي سبب بحرين ۾ انتهائي گرمي، ڏڪار، ٻوڏن ۽ مٽيءَ جي طوفانن جي واقعن ۾ واڌ اچي رهي آهي، جڏهن ته سمنڊ جي سطح بلند ٿيڻ جو خطرو پڻ موجود آهي. اهي حالتون بحرين جي خوراڪ ۽ پاڻيءَ جي سلامتي لاءِ خطرو آهن، ۽ اميد آهي ته مستقبل ۾ وڌيڪ شديد ٿينديون.[148] جيتوڻيڪ مجموعي طور بحرين جو اخراج نسبتاً گهٽ آهي، پر 2023ع ۾ في فرد گرين هائوس گئسن جو اخراج دنيا ۾ ٻيون نمبر تي سڀ کان وڌيڪ هو، جيڪو تقريباً 42 ٽن في فرد هو.[149] بحرين جي گهڻي ڀاڱي اخراج جو سبب توانائيءَ جي شعبي ۾ فوسل ايندھن کي ساڙڻ آهي.[150] ملڪ 2060ع تائين خالص-صفر اخراج حاصل ڪرڻ جو عزم ڪري چڪو آهي،[150] ۽ 2035ع تائين پنهنجي گرين هائوس گئسن جي اخراج ۾ 30٪ گهٽتائي آڻڻ جو به هدف مقرر ڪيو آهي.[151]

حياتياتي گوناگوني

[سنواريو]
اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو بحرين جي جهنگلي جيوت ۽ بحرين جي پکين جي فهرست
وڏو فليمنگو (Phoenicopterus roseus) بحرين جو مقامي پکي آهي.

بحرين جي ٻيٽن واري مجموعي مان پکين جون 330 کان وڌيڪ جنسون رڪارڊ ڪيون ويون آهن، جن مان 26 جنسون ملڪ اندر نسل وڌائين ٿيون. سياري ۽ سرءُ جي مهينن دوران لکين لڏپلاڻ ڪندڙ پکي فارس نار واري علائقي مان گذرن ٿا.[152] دنيا جي سطح تي خطري هيٺ آيل هڪ نسل، Chlamydotis undulata، سرءُ جي موسم ۾ باقاعدي لڏپلاڻ ڪندڙ پکي آهي.[152] بحرين جا ڪيترائي ٻيٽ ۽ اتان جا اٿلا سامونڊي علائقا سوڪوترا ڪارمورينٽ جي نسل وڌائڻ لاءِ عالمي اهميت رکن ٿا؛ حوار ٻيٽن تي انهن پکين جا هڪ لک (100,000) تائين جوڙا رڪارڊ ڪيا ويا آهن.[152] بحرين جو قومي پکي بلبل، جڏهن ته قومي جانور عربي اورڪس آهي. بحرين جو قومي گل محبوب دينا آهي. بحرين ۾ ٿڻائتن جانورن جون صرف 18 جنسون ملن ٿيون. غزال، ريگستاني سها ۽ هيج هاگ جهڙا جانور جهنگ ۾ عام آهن، جڏهن ته عربي اورڪس ٻيٽ تان شڪار سبب ناپيد ٿي ويو.[152]

ملڪ ۾ ايمفيبيئن ۽ ريپٽائل جون 25 جنسون، تتلين جون 21 جنسون ۽ ٻوٽن جون 307 جنسون پڻ رڪارڊ ڪيون ويون آهن.[152]

سامونڊي حياتياتي ماحول تمام گهڻو متنوع آهي، جنهن ۾ وسيع سامونڊي گاهه جا ميدان، گپ وارا ميدان، ٽڪرن جي صورت ۾ موجود مرجاني چٽانون ۽ سامونڊي ڪناري کان پري ٻيٽ شامل آهن. سامونڊي گاهه جا ميدان ڪجهه خطري هيٺ آيل جانورن، جهڙوڪ ڊيوگانگ ۽ سائي سامونڊي ڪڇون، لاءِ خوراڪ حاصل ڪرڻ جا اهم علائقا آهن.[153] 2003ع ۾ بحرين پنهنجي علائقائي سامونڊي پاڻيءَ اندر سامونڊي ڳئون، سامونڊي ڪڇون ۽ ڊولفن پڪڙڻ تي پابندي لاڳو ڪئي.[152] حوار ٻيٽن جو محفوظ علائقو ڪيترن ئي لڏپلاڻ ڪندڙ سامونڊي پکين لاءِ خوراڪ ۽ نسل وڌائڻ جا انتهائي قيمتي هنڌ فراهم ڪري ٿو؛ اهو پکين جي لڏپلاڻ لاءِ عالمي سطح تي تسليم ٿيل ماڳ آهي. حوار ٻيٽن تي سوڪوترا ڪارمورينٽ جي نسل وڌائڻ واري ڪالوني دنيا ۾ سڀ کان وڏي آهي، جڏهن ته هن ٻيٽن جي چوڌاري خوراڪ حاصل ڪندڙ ڊيوگانگن جو اجتماع آسٽريليا کان پوءِ دنيا ۾ ٻيو نمبر وڏو آهي.[153] بحرين ۾ محفوظ علائقن جا پنج نامزد علائقا آهن، جن مان چار سامونڊي ماحول تي مشتمل آهن.[152] اهي هي آهن:

حڪومت ۽ سياست

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو بحرين جي سياست
شيخ حمد بن عيسيٰ آل خليفه، بحرين جو بادشاهه

بحرين هڪ نيم آئيني بادشاهت آهي، جنهن جو سربراهه بادشاهه شيخ حمد بن عيسيٰ آل خليفه آهي. بادشاهه حمد وٽ وسيع انتظامي اختيار موجود آهن، جن ۾ بحرين جو وزيراعظم ۽ سندس وزيرن جي مقرري، بحرين دفاعي فوج جي ڪمان، اعليٰ عدالتي ڪائونسل جي صدارت، پارليامينٽ جي مٿئين ايوان جي مقرري ۽ چونڊيل هيٺئين ايوان کي ٽوڙڻ جا اختيار شامل آهن.[154]

حڪومت جو سربراهه وزيراعظم هوندو آهي. 2010ع ۾ بحرين جي ڪابينا جو لڳ ڀڳ اڌ حصو آل خليفه خاندان جي فردن تي مشتمل هو.[155]

بحرين وٽ هڪ ٻه ايواني قومي اسيمبلي (المجلس الوطني) آهي، جيڪا 40 ميمبرن واري شورا ڪائونسل (مجلس الشورى) ۽ 40 ميمبرن واري نمائندن جي ڪائونسل (مجلس النواب) تي مشتمل آهي. شورا ڪائونسل جا چاليهه ميمبر بادشاهه مقرر ڪندو آهي، جڏهن ته نمائندن جي ڪائونسل جا چاليهه ميمبر گيري مينڊرنگ ڪيل اڪيلي تڪ مان مڪمل اڪثريت جي بنياد تي چئن سالن لاءِ چونڊيا ويندا آهن.[156] مقرر ڪيل شورا ڪائونسل عملي طور تي چونڊيل ايوان تي ويٽو جو اختيار استعمال ڪري ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪنهن به مسودي کي قانون بڻجڻ کان اڳ ٻنهي ايوانن جي منظوري لازمي هوندي آهي. منظوري کان پوءِ بادشاهه يا ته ان قانون جي توثيق ڪري نافذ ڪري سگهي ٿو يا ڇهن مهينن اندر ان کي قومي اسيمبلي ڏانهن واپس موڪلي سگهي ٿو، جتي اهو صرف ٻنهي ايوانن جي ٻه ٽهائي اڪثريت سان ٻيهر منظور ٿيڻ تي قانون بڻجي سگهي ٿو.[154]

1973ع ۾ ملڪ ۾ پهريون پارلياماني چونڊون ٿيون، پر ٻن سالن بعد مرحوم امير عيسيٰ بن سلمان آل خليفه پارليامينٽ ٽوڙي ڇڏي ۽ 1973ع واري آئين کي معطل ڪري ڇڏيو، ڇاڪاڻ⁠تہ پارليامينٽ بحرين ۾ رياستي سلامتي وارو قانون منظور ڪرڻ کان انڪار ڪيو هو.[157]

2002ع کان 2010ع جي وچ ۾ ٽي پارلياماني چونڊون ٿيون. 2002ع جون چونڊون مخالف ڌر جي تنظيم الوفاق بائيڪاٽ ڪيون، جڏهن ته 2006ع ۽ 2010ع جي ٻين ۽ ٽين چونڊن ۾ ان اڪثريت حاصل ڪئي.[158] 2011ع جي ضمني چونڊون انهن 18 ميمبرن جي جڳهه ڀرڻ لاءِ ڪرايون ويون، جن حڪومت جي سخت ڪارروائي خلاف احتجاج ڪندي استعيفائون ڏنيون هيون.[159][160]

وي-ڊيم جمهوريت اشاريي موجب، 2023ع ۾ بحرين وچ اوڀر جو چونڊي جمهوريت جي لحاظ کان چوٿون گهٽ جمهوري ملڪ هو.[161] اهڙيءَ طرح جمهوريت ۽ چونڊن جي مدد لاءِ بين الاقوامي ادارو (International IDEA) جي گلوبل اسٽيٽ آف ڊيموڪريسي اشاري ۽ ڊيموڪريسي ٽريڪر موجب به بحرين جمهوريت جي مجموعي معيارن ۾ هيٺئين درجي تي آهي، خاص طور تي سماجي گروهن جي برابري، عدالتي آزادي، ۽ تنظيم سازي ۽ پرامن گڏجاڻيءَ جي آزادي جي حوالي سان ان جون ڪمزوريون نمايان آهن.[162][163][164]

سياسي آزاديءَ کان پوءِ چونڊن ۾ شيعا ۽ سني اسلامي بنيادپرستن ٻنهي کي نمايان ڪاميابي ملي، جنهن کين پنهنجي پاليسين کي اڳتي وڌائڻ لاءِ پارلياماني پليٽفارم فراهم ڪيو.[165] ان سان سياسي نظام ۾ مذهبي عالمن جو اثر به وڌيو، جنهن ۾ شيعن جي اعليٰ مذهبي اڳواڻ شيخ عيسيٰ قاسم اهم ڪردار ادا ڪيو.[166]

اهو خاص طور تي 2005ع ۾ ظاهر ٿيو، جڏهن حڪومت خانداني قانون جي شيعه شاخ کي واپس ورتو، ڇاڪاڻ⁠تہ هڪ لک کان وڌيڪ شيعا احتجاج ڪندي روڊن تي نڪري آيا هئا. اسلامي بنيادپرستن هن قانون جي مخالفت ڪندي چيو ته "نه چونڊيل ميمبر ۽ نه ئي حڪومت کي خدا جي قانون ۾ تبديلي آڻڻ جو اختيار حاصل آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي خدا جي ڪلام جي غلط تشريح ڪري سگهن ٿا." قانون جي حمايت عورتن جي حقن لاءِ ڪم ڪندڙ ڪارڪنن ڪئي، جن جو چوڻ هو ته هو "خاموشيءَ سان تڪليفون سهي رهيون آهن". انهن لڳ ڀڳ 500 شرڪت ڪندڙن تي مشتمل ريلي پڻ منظم ڪئي.[167][168][169] عورتن جي حقن لاءِ سرگرم اڳواڻ غاده جمشير[170] چيو ته حڪومت هن قانون کي "مخالف اسلامي گروهن سان سوديبازي جي اوزار" طور استعمال ڪري رهي هئي.[171]

وچ اوڀر ۾ جمهوريت تي تحقيق ڪندڙ ڪجهه تجزيه نگارن جو خيال آهي ته اسلامي بنيادپرستن پاران انساني حقن جي احترام جو حوالو ڏيڻ ان ڳالهه جو ثبوت آهي ته اهي گروهه علائقي ۾ ترقي پسند قوت جو ڪردار ادا ڪري سگهن ٿا.[172] ڪجهه اسلامي بنيادپرست پارٽين حڪومت جي بين الاقوامي معاهدن تي صحيحن، جهڙوڪ گڏيل قومن جي شهري ۽ سياسي حقن بابت بين الاقوامي معاهدي، تي سخت تنقيد ڪئي آهي. جون 2006ع ۾ ان معاهدي جي توثيق بابت پارلياماني اجلاس دوران شيخ عادل معوده، سلفي جماعت الاصاله جي اڳوڻي اڳواڻ، پارٽي جا اعتراض هن ريت بيان ڪيا:

"هي معاهدو اسان جي دشمنن تيار ڪيو آهي، الله انهن سڀني کي هلاڪ ڪري، ته جيئن اهي پنهنجن مفادن ۽ ضرورتن جي حفاظت ڪن، نه اسان جي. انهيءَ ڪري اسان جي اجلاس دوران آمريڪي سفارتخاني جون اکيون اسان تي لڳل هونديون آهن، ته جيئن يقين ڪن ته سڀ ڪجهه سندن مرضيءَ مطابق هلي رهيو آهي."[173]

فوج

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو بحرين دفاعي فوج

بادشاهت وٽ هڪ ننڍي پر پيشاور ۽ سٺي نموني هٿياربند فوج آهي، جنهن کي بحرين دفاعي فوج (BDF) چيو وڃي ٿو. ان جي اهلڪارن جو انگ لڳ ڀڳ 8,200 آهي، جن ۾ 6,000 شاهي بحريني بري فوج ۾، 700 شاهي بحريني بحري فوج ۾، ۽ 1,500 شاهي بحريني هوائي فوج ۾ شامل آهن. بي ڊي ايف جي ڪمانڊ ڍانچي ۾ بحرين شاهي گارڊ شامل آهي، جيڪو هڪ بٽالين جي ماپ جو آهي ۽ وٽس پنهنجون بڪتربند گاڏيون ۽ توپخانو موجود آهي. بحرين قومي گارڊ بي ڊي ايف کان الڳ آهي، جيتوڻيڪ ان کي ٻاهرين خطرن کان دفاع ۾ بي ڊي ايف جي مدد ڪرڻ جي ذميواري ڏنل آهي، ۽ ان وٽ لڳ ڀڳ 2,000 اهلڪار آهن.[174][175]

بحريني فوج جو سپريم ڪمانڊر بادشاهه حمد بن عيسيٰ آل خليفه آهي. نائب سپريم ڪمانڊر ولي عهد، سلمان بن حمد بن عيسيٰ آل خليفه آهي.[176][177] 2008ع کان بي ڊي ايف جو ڪمانڊر ان چيف فيلڊ مارشل خليفه بن احمد آل خليفه آهي.[178]

بي ڊي ايف گهڻو ڪري آمريڪي ٺهيل سامان سان ليس آهي، جهڙوڪ ايف-16 فائٽنگ فالڪن، ايف-5 فريڊم فائٽر، يو ايڇ-60 بليڪ هاڪ، ايم60اي3 ٽينڪ، ۽ اڳوڻو سانچو:USS، جيڪو اوليور هيزرڊ پيري درجي جو فريگيٽ هو ۽ جنهن جو نالو بدلائي RBNS Sabha رکيو ويو.[175][179][180] آگسٽ 2020ع ۾ برطانيا جو ايڇ ايم ايس ڪلائيڊ شاهي بحريني بحري فوج کي منتقل ڪيو ويو، ۽ جهاز جو نالو بدلائي RBNS الزباره رکيو ويو.[181][182] جنوري 2024ع ۾ بحريني بحري فوج کي اوليوَر هيزرڊ پيري درجي جو ٻيو فريگيٽ مليو، جيڪو اڳوڻو سانچو:USS هو، ۽ جنهن جو نالو بدلائي RBNS خالد بن علي رکيو ويو.[183][184]

بحرين نار جو پهريون ملڪ هو، جنهن ايف-16 هلائڻ شروع ڪيو. 2024ع ۾ شاهي بحريني هوائي فوج کي جديد ايف-16 بلاڪ 70 قسم جا 16 جهاز ملڻ جي اميد آهي،[185] جڏهن ته ان وٽ اڳ ئي 20 ايف-16سي/ڊي ۽ 12 ايف-5اي/ايف جنگي جهاز موجود آهن. شاهي بحريني بري فوج وٽ 180 ايم60اي3 مين بيٽل ٽينڪ آهن، جن مان 100 سرگرم خدمت ۾ ۽ 80 ذخيرو ۾ آهن.[175]

بحرين حڪومت جا آمريڪا سان ويجها لاڳاپا آهن. هن آمريڪي فوج سان سهڪاري معاهدو ڪيو آهي، ۽ 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات کان آمريڪا کي جفير ۾ هڪ اڏو فراهم ڪيو آهي. آمريڪي بحري موجودگي 1948ع کان قائم آهي.[186] اهو ڪمانڊر، آمريڪي بحري فوجون مرڪزي ڪمانڊ (ڪام يو ايس نيو سينٽ) / آمريڪي پنجون بحري ٻيڙو (COMFIFTHFLT)،[187] جي هيڊڪوارٽر جو گهر آهي، ۽ اتي لڳ ڀڳ 6,000 آمريڪي فوجي اهلڪار موجود آهن.[188]

بحرين يمن ۾ سعودي عرب جي اڳواڻيءَ واري مداخلت ۾ حوثين ۽ اڳوڻي صدر علي عبدالله صالح جي وفادار فوجن خلاف حصو وٺي ٿو،[189] جنهن کي 2011ع جي عرب بهار واري بغاوت ۾ اقتدار تان هٽايو ويو هو.[190]

مينا سلمان ۾ مستقل برطانوي شاهي بحريه جو اڏو، ايڇ ايم ايس جفير، اپريل 2018ع ۾ سرڪاري طور کوليو ويو.[191]

پرڏيهي لاڳاپا

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو بحرين جا پرڏيهي لاڳاپا
بادشاهه حمد بن عيسيٰ آل خليفه مئي 2017ع ۾ آمريڪي صدر ڊونلڊ ٽرمپ سان ملاقات ڪندي.

بحرين دنيا جي 190 ملڪن سان ٻه طرفا لاڳاپا قائم ڪيا آهن.[192] 2012 مطابق ، بحرين وٽ 25 سفارتخانن، ٽن قونصل خانن ۽ ترتيبوار عرب ليگ، گڏيل قومن ۽ يورپي يونين لاءِ چئن مستقل مشنن جو نيٽ ورڪ موجود آهي.[193] بحرين 36 سفارتخانن جي ميزباني پڻ ڪري ٿو. آمريڪا 2001ع ۾ بحرين کي نيٽو کان ٻاهر اهم اتحادي قرار ڏنو.[194]

بحرين علائقائي سياست ۾ هڪ محدود ۽ اعتدال پسند ڪردار ادا ڪري ٿو ۽ وچ اوڀر جي امن ۽ فلسطيني حقن بابت عرب ليگ جي موقف تي عمل ڪري ٿو، جنهن ۾ ٻه رياستي حل جي حمايت شامل آهي.[195] بحرين خليجي سهڪار ڪائونسل جي باني ميمبرن مان پڻ هڪ آهي.[196]

ايران سان لاڳاپا اڪثر تڪراري رهندا آهن، جنهن جو سبب 1981ع جي ناڪام بغاوت آهي، جنهن جو الزام بحرين ايران تي لڳائي ٿو، ۽ ايراني عوام جي انتھائي قدامت پسند حلقن طرفان وقت بوقت بحرين تي ايراني خودمختياري جون دعوائون ڪيون وينديون آهن.[197][198] 2016ع ۾ تهران ۾ سعودي سفارتخاني تي حملي کان پوءِ، سعودي عرب ۽ بحرين ٻنهي ايران سان سفارتي لاڳاپا ختم ڪري ڇڏيا. بحرين ۽ اسرائيل 2020ع ۾ بحرين–اسرائيل لاڳاپا معمول تي آڻڻ واري معاهدي تحت ٻه طرفا لاڳاپا قائم ڪيا.[199]

2024ع جي عالمي امن اشاريي موجب بحرين دنيا جو 81هون سڀ کان پرامن ملڪ آهي.[200]

انساني حق

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو بحرين ۾ انساني حق
2011ع ۾ حڪمران آل خليفه خاندان خلاف بحريني احتجاج

1975ع کان 1999ع تائين جو دور، جيڪو "رياستي سلامتي واري قانون جو دور" سڏيو وڃي ٿو، انساني حقن جي وسيع ڀڃڪڙين سان لاڳاپيل هو، جن ۾ من ماني گرفتاريون، بنا مقدمي جي حراست، تشدد ۽ جبري جلاوطني شامل هئا.[201][202] جڏهن امير، جيڪو هاڻي بادشاهه آهي، حمد آل خليفه 1999ع ۾ پنهنجي والد عيسيٰ آل خليفه کان پوءِ اقتدار ۾ آيو، ته هن وسيع سڌارا متعارف ڪرايا ۽ انساني حقن جي صورتحال نمايان طور بهتر ٿي.[203] ايمنسٽي انٽرنيشنل انهن قدمن کي "انساني حقن جو تاريخي دور" قرار ڏنو.[112]

21 سالن کان وڌيڪ عمر وارن بالغن وچ ۾ رضامنديءَ سان مرد ۽ عورت هم جنس پرست لاڳاپا بحرين ۾ قانوني آهن، ۽ اهو واحد مسلمان نار ملڪ آهي، جتي اهي 1976ع کان قانوني آهن.[204]

پرل رائونڊ ابائوٽ کي ڊاهڻ کان ٿورو اڳ اتي موجود احتجاج ڪندڙ

انساني حقن جي صورتحال 2007ع کان خراب ٿيڻ شروع ٿي، جڏهن تشدد ٻيهر استعمال ٿيڻ لڳو.[205] 2011ع ۾ هيومن رائٽس واچ ملڪ جي انساني حقن واري صورتحال کي "مايوس ڪندڙ" قرار ڏنو.[206] ان سبب بحرين انهن ڪجهه بلند بين الاقوامي درجابندين مان محروم ٿي ويو، جيڪي هن اڳ حاصل ڪيون هيون.[207][208][209][210][211]

2011ع ۾ بحرين تي عرب بهار واري بغاوت خلاف سخت ڪارروائي سبب تنقيد ڪئي وئي. سيپٽمبر ۾ حڪومت طرفان مقرر ڪيل ڪميشن سنگين انساني حقن جي ڀڃڪڙين، جنهن ۾ منظم تشدد شامل هو، بابت رپورٽن جي تصديق ڪئي. حڪومت سڌارا آڻڻ ۽ "ڏکوئيندڙ واقعن" کي ٻيهر نه ورجائڻ جو واعدو ڪيو.[212] بهرحال، اپريل 2012ع ۾ ايمنسٽي انٽرنيشنل ۽ هيومن رائٽس واچ طرفان جاري ڪيل رپورٽن موجب ساڳيون ڀڃڪڙيون اڃا به جاري هيون.[213][214]

ايمنسٽي انٽرنيشنل جي 2015ع واري ملڪ بابت رپورٽ اختلاف راءِ جي مسلسل دٻاءَ، اظهار جي آزاديءَ تي پابندين، ناجائز قيد، ۽ شهرين تي بار بار تشدد ۽ ٻين بدسلوڪين ڏانهن اشارو ڪري ٿي.[215] آڪٽوبر 2014ع مطابق، بحرين تي هڪ "آمرانه حڪومت" حڪمراني ڪري ٿي ۽ آمريڪا ۾ قائم غير سرڪاري تنظيم فريڊم هائوس ان کي "آزاد نه" قرار ڏئي ٿي.[216] فريڊم هائوس پنهنجي 2021ع واري رپورٽ ۾ به بحرين کي "آزاد نه" قرار ڏنو.[217] 7 جولاءِ 2016ع تي يورپي پارليامينٽ وڏي اڪثريت سان هڪ قرارداد منظور ڪئي، جنهن ۾ بحريني اختيارين طرفان انساني حقن جي ڀڃڪڙين جي مذمت ڪئي وئي ۽ ملڪ جي انساني حقن جي محافظن، سياسي مخالفن ۽ سول سوسائٽي خلاف جاري جبر ختم ڪرڻ جو زور ڀريو مطالبو ڪيو ويو.[218]

ڪيترن ماڻهن انساني حقن جي ڪارڪن نبيل رجب سان يڪجهتي طور ڌرڻو هنيو.

آگسٽ 2017ع ۾ آمريڪي پرڏيهي وزير ريڪس ٽلرسن بحرين ۾ شيعن سان امتيازي سلوڪ خلاف ڳالهائيندي چيو ته "اتي شيعه برادري جا ميمبر حڪومت جي نوڪرين، تعليم ۽ عدالتي نظام ۾ جاري امتيازي سلوڪ بابت رپورٽون ڏيندا رهن ٿا"، ۽ اهو ته "بحرين کي شيعه برادرين سان امتيازي سلوڪ بند ڪرڻ گهرجي." هن اهو پڻ چيو ته "بحرين ۾ حڪومت شيعه عالمن، برادريءَ جي ميمبرن ۽ مخالف ڌر جي سياستدانن کان پڇا ڳاڇا، کين حراست ۾ وٺڻ ۽ گرفتار ڪرڻ جاري رکي ٿي."[219][220] بهرحال، سيپٽمبر 2017ع ۾ آمريڪي پرڏيهي کاتي بحرين کي 3.8 بلين ڊالر کان وڌيڪ قيمت جي هٿيارن جي وڪري جي منظوري ڏني، جنهن ۾ ايف-16 جهاز، اپ گريڊ، ميزائل ۽ گشتي ٻيڙيون شامل هيون.[221][222] پنهنجي تازي رپورٽ ۾ ايمنسٽي انٽرنيشنل آمريڪي ۽ برطانوي حڪومتن تي الزام هنيو ته اهي حڪمران بحريني حڪومت طرفان انساني حقن جي خوفناڪ ڀڃڪڙين کان اکيون ٻوٽي ويٺيون آهن.[223] 31 جنوري 2018ع تي ايمنسٽي انٽرنيشنل رپورٽ ڪيو ته بحريني حڪومت 2012ع ۾ پنهنجي چئن شهرين جي قوميت رد ڪرڻ کان پوءِ کين ملڪ بدر ڪري ڇڏيو، جنهن سان اهي بي وطن ماڻهو بڻجي ويا.[224] 21 فيبروري 2018ع تي انساني حقن جي ڪارڪن نبيل رجب کي ٽوئيٽن ۽ انساني حقن جي ڀڃڪڙين جي دستاويزڪاري سبب وڌيڪ پنج سال قيد جي سزا ٻڌائي وئي.[225] حڪمران خاندان جي طرفان، بحريني پوليس کي برطانوي حڪومت کان عوامي احتجاجن سان منهن ڏيڻ بابت تربيت ملي آهي.[226]سانچو:Unreliable source?[227]

11 جولاءِ 2020ع تي بحرين جي هڪ سرڪاري نگراني اداري دعويٰ ڪئي ته جمهوريت نواز ٻن ڪارڪنن جا اعتراف تشدد ذريعي ورتا ويا هئا. بحرين جا محمد رمضان ۽ حسين موسيٰ 2011ع جي جمهوريت نواز احتجاجن ۾ اهم شخصيتون هئا. کين 2014ع ۾ گرفتار ڪيو ويو ۽ هڪ پوليس اهلڪار جي قتل جو الزام لڳايو ويو.[228] 13 جولاءِ 2020ع تي بحرين جي اعليٰ عدالت اڳوڻو فيصلو رد ڪرڻ کان انڪار ڪندي ٻنهي مردن جي موت جي سزا برقرار رکي. ان فيصلي تي بحرين انسٽيٽيوٽ فار رائٽس اينڊ ڊيموڪريسي (BIRD) جي وڪالت واري شعبي جي ڊائريڪٽر سيد احمد الوداعي تنقيد ڪندي چيو: "اڄ جو فيصلو بحرين ۾ انساني حقن جي جدوجهد تي هڪ ٻيو ڪارو داغ آهي."[229]

جنوري 2021ع ۾ هيومن رائٽس واچ طرفان شايع ٿيل 761 صفحن واري ورلڊ رپورٽ 2021 ظاهر ڪيو ته 2020ع ۾ بحرين ۾ انساني حقن جي صورتحال بهتر نه ٿي. رپورٽ ۾ نمايان ڪيو ويو ته سوشل ميڊيا سرگرمين خلاف جبر ۾ واڌ ٿي، غير منصفانه مقدمن کان پوءِ عدالتن مخالف ڌر جي ڪارڪنن خلاف موت جون سزائون برقرار رکيون، ۽ نقادن کي پرامن اظهار سبب مقدمن کي منهن ڏيڻو پيو. ملڪ موت جي سزا جي استعمال ۾ به واڌ ڪئي، جڏهن ته حراست ۾ رکيل ڪجهه نمايان مخالف شخصيتن کي طبي علاج ڏيڻ کان انڪار ڪيو. هيومن رائٽس واچ چيو ته بحرين هر اهڙي ماڻهو کي خاموش ڪرڻ ۽ سزا ڏيڻ لاءِ ڪيترائي جابراڻا اوزار استعمال ڪري ٿو، جيڪو حڪومت تي تنقيد ڪرڻ جي جرئت ڪري ٿو.[230]

مارچ 2021ع ۾ هيومن رائٽس واچ (HRW) ۽ لنڊن ۾ قائم بحرين انسٽيٽيوٽ فار رائٽس اينڊ ڊيموڪريسي دعويٰ ڪئي ته 11 کان 17 سالن جي عمر وارن 13 ٻارن کي احتجاج سان لاڳاپيل ڪيسن ۾ حراست ۾ وٺڻ کان پوءِ مارڪٽ ڪئي وئي ۽ کين جنسي زيادتي ۽ بجليءَ جا جهٽڪا ڏيڻ جون ڌمڪيون ڏنيون ويون.[231]

عورتن جا حق

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو بحرين ۾ عورتن جا حق

بحرين ۾ عورتن کي 2002ع جي چونڊن ۾ ووٽ ڏيڻ ۽ قومي چونڊن ۾ بيهڻ جا حق حاصل ٿيا.[232] بهرحال، ان سال جي چونڊن ۾ ڪابه عورت عهدي لاءِ چونڊجي نه سگهي.[233] عورت اميدوارن جي ناڪاميءَ جي جواب ۾ ڇهن عورتن کي شورا ڪائونسل ۾ مقرر ڪيو ويو، جنهن ۾ بادشاهت جي اصلي يهودي ۽ عيسائي برادرين جا نمائندا پڻ شامل آهن.[234] ندا حفاظ 2004ع ۾ صحت واري وزير طور مقرر ٿيڻ سان ملڪ جي پهرين عورت ڪابينا وزير بڻي. نيم سرڪاري عورتن جي گروهه، عورتن لاءِ اعليٰ ڪائونسل، 2006ع جي عام چونڊن ۾ حصو وٺڻ لاءِ عورت اميدوارن کي تربيت ڏني. جڏهن بحرين 2006ع ۾ گڏيل قومن جي جنرل اسيمبلي جي صدارت لاءِ چونڊيو ويو، ته ان وڪيل ۽ عورتن جي حقن جي ڪارڪن حيا بنت راشد آل خليفه کي گڏيل قومن جي جنرل اسيمبلي جي صدر مقرر ڪيو، جيڪا تاريخ ۾ عالمي اداري جي سربراهي ڪندڙ صرف ٽين عورت هئي.[235] عورتن جي حقن جي ڪارڪن غاده جمشير چيو ته "حڪومت عورتن جي حقن کي بين الاقوامي سطح تي سينگار جي اوزار طور استعمال ڪيو." هن سڌارن کي "مصنوعي ۽ حاشياتي" قرار ڏنو ۽ حڪومت تي "غير سرڪاري عورتن جي تنظيمن کي روڪڻ" جو الزام لڳايو.[171]

2006ع ۾ لطيفه القعود بنا مقابلي ڪاميابي حاصل ڪرڻ کان پوءِ پهرين عورت پارليامينٽ ميمبر بڻي.[236] 2011ع جي ضمني چونڊن کان پوءِ اهو انگ وڌي چار ٿي ويو.[237] 2008ع ۾ هودا نونو کي آمريڪا ۾ سفير مقرر ڪيو ويو، جنهن سان هوءَ ڪنهن به عرب ملڪ جي پهرين يهودي سفير بڻي.[238] 2011ع ۾ ايلس سمعان، جيڪا هڪ عيسائي عورت آهي، برطانيا ۾ سفير مقرر ڪئي وئي.[239]

ميڊيا

[سنواريو]

بحرين ۾ ميڊيا جا اهم ذريعا هفتيوار ۽ روزاني اخبارون، ٽيليويزن ۽ ريڊيو آهن.

ملڪ جي گهڻ لساني آبادي جي ضرورتن کي نظر ۾ رکندي اخبارون عربي، انگريزي، مليالم وغيره ڪيترين ئي ٻولين ۾ وڏي پيماني تي دستياب آهن. اخبار الخليج (أخبار الخليج) ۽ الايام (الأيام) روزانو شايع ٿيندڙ اهم عربي اخبارن جا مثال آهن. گلف ڊيلي نيوز ۽ ڊيلي ٽربيون انگريزيءَ ۾ روزاني اخبارون شايع ڪن ٿيون. گلف مڌيمم مليالم ٻوليءَ ۾ شايع ٿيندڙ اخبار آهي. ملڪ جو ٽيليويزن نيٽورڪ پنج نيٽورڪن تي مشتمل آهي، جيڪي سڀ اطلاعاتي معاملن وارو اٿارٽي جي نگراني هيٺ آهن. ريڊيو، ٽيليويزن نيٽورڪ وانگر، گهڻو ڪري سرڪاري انتظام هيٺ آهي ۽ عام طور عربي ٻوليءَ ۾ نشر ڪيو ويندو آهي. ريڊيو بحرين انگريزي ٻوليءَ جو هڪ پراڻو ريڊيو اسٽيشن آهي، جڏهن ته ريڊيو مرچي 104.2 ملڪ ۾ رهندڙ هندستاني برصغير جي وڏي غير ملڪي آبادي لاءِ نشر ٿيندڙ ريڊيو اسٽيشن آهي. جون 2012ع تائين، بحرين ۾ انٽرنيٽ استعمال ڪندڙن جو انگ 961,000 هو.[240] سرحدن کان سواءِ رپورٽرز موجب، هي پليٽفارم "صحافين لاءِ هڪ ڀليڪار آزاد جاءِ فراهم ڪري ٿو، جيتوڻيڪ ان جي نگراني ڏينهون ڏينهن وڌندي پئي وڃي". سخت فلٽرنگ سياسي، انساني حقن، مذهبي مواد ۽ اهڙي مواد کي نشانو بڻائي ٿي، جنهن کي غير اخلاقي سمجهيو وڃي ٿو. 2011ع جي احتجاجن دوران بلاگرن ۽ ٻين انٽرنيٽ استعمال ڪندڙن کي گرفتار ڪيل ماڻهن ۾ شامل ڪيو ويو.[241] بحريني صحافين کي اهڙن ڏوهن ۾ مقدمن کي منهن ڏيڻ جو خطرو رهي ٿو، جن ۾ حڪومت يا مذهب کي "ڪمزور ڪرڻ" شامل آهي. خود سينسرشپ وڏي پيماني تي موجود آهي. 2011ع ۾ حڪومت مخالف احتجاجن دوران صحافي پڻ سرڪاري اهلڪارن جي نشاني تي رهيا. هاڻي بند ڪيل مخالف ڌر جي روزاني اخبار الوسط جي ٽن ايڊيٽرن کي "ڪوڙي" خبرون شايع ڪرڻ جي الزام هيٺ برطرف ڪيو ويو ۽ پوءِ ڏنڊ پڻ وڌو ويو. ڪيترن ئي پرڏيهي صحافين کي ملڪ مان نيڪالي ڏني وئي.[241] بدامني جي جاچ لاءِ قائم ڪيل هڪ آزاد ڪميشن پنهنجي رپورٽ ۾ ڄاڻايو ته رياستي ميڊيا جي ڪوريج ڪڏهن ڪڏهن اشتعال انگيز هوندي هئي. ان چيو ته مخالف ڌر جي گروهن کي مکيه ڌارا جي ميڊيا تائين مناسب رسائي حاصل نه هئي، ۽ سفارش ڪئي ته حڪومت "سينسرشپ ۾ نرمي آڻڻ تي غور ڪري". سرحدن کان سواءِ رپورٽرز جي جائزي موجب، بحرين کي مسلسل دنيا جي سڀ کان وڌيڪ پابندي مڙهيل ميڊيا وارن ملڪن مان هڪ قرار ڏنو ويو آهي.[242]

گورنريٽ

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو بحرين جا گورنريٽ

بحرين کي چئن گورنريٽن ۾ ورهايو ويو آهي:[243]

نقشوموجوده گورنريٽ
1 – گادي واري گورنريٽ
2 – محرق گورنريٽ
3 – اتر واري گورنريٽ
4 – ڏکڻ واري گورنريٽ

معيشت

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو بحرين جي معيشت
بحرين ۾ في فرد مجموعي گهريلو پيداوار (GDP) جي واڌ ويجهه

گڏيل قومن جي اولهه ايشيا لاءِ اقتصادي ۽ سماجي ڪميشن جي جنوري 2006ع واري رپورٽ موجب، عرب دنيا ۾ سڀ کان تيزي سان وڌندڙ معيشت بحرين جي هئي.[244] 2025ع جي اقتصادي آزاديءَ جو اشاري موجب بحرين جي معيشت دنيا ۾ آزاديءَ جي لحاظ کان 55هين نمبر تي آهي، جڏهن ته وچ اوڀر/اتر آفريڪا واري علائقي جي 14 ملڪن مان چوٿين نمبر تي آهي.

2008ع ۾، گلوبل فنانشل سينٽرز انڊيڪس موجب لنڊن شهر بحرين کي دنيا جو سڀ کان تيزي سان ترقي ڪندڙ مالي مرڪز قرار ڏنو.[245][246] بحرين جي بئنڪنگ ۽ مالي خدمتن واري شعبي، خاص طور تي اسلامي بئنڪنگ، تيل جي طلب سبب پيدا ٿيل علائقائي معاشي واڌ مان وڏو فائدو حاصل ڪيو آهي.[247] پيٽروليم جي پيداوار ۽ ان جي پروسيسنگ بحرين جي سڀ کان وڏي برآمدي صنعت آهي، جيڪا برآمدي آمدنيءَ جو 60 سيڪڙو، سرڪاري آمدنيءَ جو 70 سيڪڙو ۽ مجموعي گهريلو پيداوار (GDP) جو 11 سيڪڙو فراهم ڪري ٿي.[7] ايلومينيم بحرين جي پيداوار ٻيو وڏو برآمدي شعبو آهي، جنهن کان پوءِ ماليات ۽ تعميراتي مواد اچن ٿا.[7]

مناما جو افق، جفير کان ڏٺو ويو
دي ايونيوز جي گرينڊ ايونيو واري حصي جو منظر
دي ايونيوز جي داخلي دروازن مان هڪ جي ٻاهران منظر

1985ع کان وٺي تيل جي اگهن ۾ تبديليءَ سبب معاشي حالتون لاٿ چڙهاءَ جو شڪار رهيون آهن، خاص طور تي 1990–91ع واري خليجي بحران دوران ۽ ان کان پوءِ.[142] پنهنجي انتهائي ترقي يافته مواصلاتي ۽ آمدورفت جي سهولتن سبب بحرين ڪيترين ئي گهڻ قومي ڪمپنين جو مرڪز بڻيل آهي، ۽ ڪيترائي وڏا صنعتي منصوبا پڻ تعمير هيٺ آهن. ملڪ جي برآمدن جو وڏو حصو درآمد ڪيل خام تيل مان تيار ڪيل پيٽروليم شين تي مشتمل آهي، جڏهن ته 2007ع ۾ خام تيل ملڪ جي ڪل درآمدن جو 51 سيڪڙو هو.[142] آڪٽوبر 2008ع ۾ بحرين جي حڪومت ويزن 2030 نالي هڪ ڊگهي مدي واري معاشي حڪمت عملي متعارف ڪرائي، جنهن جو مقصد بحرين کي هڪ گهڻ رخي ۽ پائيدار معيشت ۾ تبديل ڪرڻ آهي.

گذريل سالن ۾ حڪومت پنهنجي مالي انحصار کي گهٽائڻ ۽ ملڪ جي ساک کي وڌيڪ بهتر بڻائڻ لاءِ ڪيترائي معاشي سڌارا ڪيا آهن. ان سان گڏ بحرين کي هڪ اهڙي ٻيٽ واري سياحتي منزل طور پيش ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي آهي، جتي سفر جا فاصلا ننڍا هجن ۽ علائقي جي معاشي ۽ سياحتي مرڪز دبئي جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ "اصلي عرب تجربو" حاصل ٿئي.[248] دي ايونيوز اهڙن جديد ترقياتي منصوبن مان هڪ آهي. هي سامونڊي ڪناري تي واقع هڪ خريداري مرڪز آهي، جيڪو آڪٽوبر 2019ع ۾ کوليو ويو.[249] بحرين پنهنجي وڌندڙ آباديءَ جي خوراڪ جي ضرورتن کي پورو ڪرڻ لاءِ خوراڪ جي درآمدن تي گهڻو ڀاڙيندو آهي؛ اهو وڏي مقدار ۾ گوشت ۽ پنهنجي ضرورت جي 75 سيڪڙو ميون جي درآمد ڪندو آهي.[250][251]

ڇو ته ملڪ جي رڳو 2.9 سيڪڙو زمين قابلِ پوک زمين آهي، تنهن ڪري زراعت بحرين جي مجموعي گهريلو پيداوار (GDP) ۾ رڳو 0.5 سيڪڙو حصو ڏئي ٿي.[251] 2004ع ۾ بحرين بحرين–آمريڪا آزاد واپاري معاهدي تي صحيح ڪئي، جنهن سان ٻنهي ملڪن جي وچ ۾ ڪجهه واپاري رڪاوٽون گهٽايون ويون.[252] 2011ع ۾ عالمي معاشي بحران ۽ 2011ع جي بحريني بغاوت جي گڏيل اثر سبب ملڪ جي GDP واڌ جي شرح 1.3 سيڪڙو تائين گهٽجي وئي، جيڪا 1994ع کان پوءِ سڀ کان گهٽ واڌ جي شرح هئي.[253] 2020ع ۾ ملڪ جو سرڪاري قرض 44.5 ارب آمريڪي ڊالر، يعني GDP جو 130 سيڪڙو هو. بين الاقوامي مالياتي فنڊ (IMF) جي اندازي موجب اهو 2026ع تائين GDP جي 155 سيڪڙو تائين پهچي ويندو. فوجي خرچ هن قرض ۾ واڌ جو بنيادي سبب آهن.[254]

بحرين ۾ حياتياتي گنجائش (Biocapacity) تائين رسائي عالمي سراسري کان تمام گهٽ آهي. 2016ع ۾ بحرين وٽ پنهنجي علائقي اندر في ماڻهو صرف 0.52 عالمي هيڪٽر[255] حياتياتي گنجائش موجود هئي، جڏهن ته عالمي سراسري في ماڻهو 1.6 عالمي هيڪٽر هئي.[256]

2016ع ۾ بحرين في ماڻهو 8.6 عالمي هيڪٽر حياتياتي گنجائش استعمال ڪئي، جيڪا ان جي ماحولي نقشِ قدم (Ecological Footprint) جي برابر آهي. ان جو مطلب آهي ته بحرين پنهنجي موجود حياتياتي گنجائش کان 16.5 ڀيرا وڌيڪ وسيلا استعمال ڪري ٿو، جنهن سبب ملڪ حياتياتي گنجائش جي کوٽ (Biocapacity Deficit) جو شڪار آهي.[255]

بيروزگاري، خاص طور تي نوجوانن ۾، ۽ تيل سان گڏ زميني پاڻيءَ جي ذخيرن ۾ گهٽتائي، ملڪ جا اهم ڊگهي مدي وارا معاشي مسئلا آهن. 2008ع ۾ بيروزگاري جي شرح 4 سيڪڙو هئي،[257] جنهن مان 85 سيڪڙو عورتون هيون.[258] 2007ع ۾ بحرين عرب دنيا جو پهريون ملڪ بڻيو، جنهن بيروزگاري الائونس متعارف ڪرايو. اهو قدم محنت واري وزير مجيد العلوي جي اڳواڻيءَ ۾ مزدورن جي سڌارن جي هڪ سلسلي جو حصو هو.[259]

2023ع جي ٻئي ٽه ماهي (Q2) تائين، بحرين ۾ ڪل روزگار يافته ماڻهن جو انگ 770,129 هو.[260] ان ۾ بحريني ۽ غير بحريني، ٻنهي قسمن جا مزدور شامل هئا. روزگار جي اها سطح ڪووڊ-19 وبا سبب پيدا ٿيل معاشي لاٿ کان پوءِ مڪمل بحاليءَ جي نشاندهي ڪري ٿي.[261]

توانائي

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو بحرين ۾ توانائي

بحرين وٽ توانائي ۽ بجلي جي پيداوار جي پيداوار، استعمال ۽ درآمد موجود آهي، جنهن سبب اهو خالص توانائي برآمد ڪندڙ ملڪ آهي. فارس نار جي عربي ڪناري تي بحرين اهو پهريون هنڌ هو، جتي تيل دريافت ٿيو. بحرين جو پهريون تيل جو کوهه، جيڪو جبل الدخان جي هيٺان واقع آهي، 1932ع کان هلندڙ آهي. ان جي آپريشن بحرين پيٽروليم ڪمپني ڪري ٿي. 2023ع ۾ بحرين جي پيٽروليم جي پيداوار لڳ ڀڳ 189,000 بيرل في ڏينهن هئي.[262] ساڳئي سال ملڪ جا تيل جا ذخيرا 168 ملين بيرل ٻڌايا ويا.[263] 2023ع تائين، بحرين هر سال تقريباً 16.7 ارب ڪعبي ميٽر (bcm) قدرتي گئس پيدا ڪندو هو ۽ ملڪ وٽ 68 ارب ڪعبي ميٽر قدرتي گئس جا ذخيرا موجود هئا.[263]

سياحت

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو بحرين ۾ سياحت
محرق (اڳئين منظر) ۽ مناما (پٺئين منظر) جا شهر
محرق مان ڏٺل مناما

سياحتي منزل طور، 2019ع ۾ بحرين ۾ هڪ ڪروڙ ڏهه لک کان وڌيڪ سياح آيا.[264] انهن مان گهڻا پاڙيسري عرب ملڪن مان ايندا آهن، جڏهن ته علائقي کان ٻاهر وارن سياحن جو انگ پڻ وڌي رهيو آهي، جنهن جو سبب بادشاهت جي ثقافتي ورثي بابت وڌندڙ آگاهي ۽ بحرين گرانڊ پري جي ڪري حاصل ٿيل عالمي سڃاڻپ آهي.

هي بادشاهت جديد عرب ثقافت کي پنج هزار سالن جي تهذيب جي آثار قديمه واري ورثي سان گڏائي ٿي. ٻيٽ تي ڪيترائي قلعا موجود آهن، جن مان قلعة البحرين کي يونيسڪو طرفان عالمي ورثي واري ماڳ طور درج ڪيو ويو آهي. بحرين قومي عجائب گهر ۾ ملڪ جي تاريخ سان لاڳاپيل اهڙيون نوادرات موجود آهن، جيڪي لڳ ڀڳ 9000 سال اڳ ٻيٽ تي پهرين انساني آباديءَ تائين پهچن ٿيون، جڏهن ته بيت القرآن (عربي: بيت القرآن، معنيٰ: قرآن جو گهر) هڪ اهڙو عجائب گهر آهي، جتي قرآن سان لاڳاپيل اسلامي نوادرات رکيل آهن. بادشاهت جي مشهور تاريخي سياحتي ماڳن ۾ الخميس مسجد، جيڪا علائقي جي قديم ترين مسجدن مان هڪ آهي، محرق ۾ عراد قلعو، باربار مندر، جيڪو بحرين جي دلموني دور جو هڪ قديم مندر آهي، عالي دفنائي ٽڪريون ۽ سار مندر شامل آهن.[265] حياتيءَ جو وڻ، جيڪو سخير جي ريگستان ۾ پاڻي جي ڪنهن ويجهي ذريعي کان سواءِ 400 سالن کان بيٺو آهي، پڻ هڪ مشهور سياحتي ڪشش آهي.[266]

حياتيءَ جو وڻ، 9.75 ميٽر اوچو پروسوپس سينيراريا جو وڻ، جيڪو 400 سالن کان وڌيڪ پراڻو آهي.

پکين جو مشاهدو (خاص طور تي حوار ٻيٽن ۾)، اسڪوبا ڊائيونگ ۽ گهوڙي سواري بحرين جون مشهور سياحتي سرگرميون آهن. ويجهي سعودي عرب ۽ علائقي جي ٻين ملڪن مان ڪيترائي سياح خاص طور تي مناما ۾ خريداري لاءِ اچن ٿا، جتي راڄڌاني مناما ۾ بحرين سٽي سينٽر ۽ مناما جي سيف علائقي ۾ سيف مال جهڙا وڏا خريداري مرڪز موجود آهن. مناما جي پراڻي علائقي ۾ مناما سوق ۽ گولڊ سوق پڻ سياحن ۾ تمام گهڻا مشهور آهن.[267]

جنوري 2019ع ۾ سرڪاري بحرين نيوز ايجنسي اعلان ڪيو ته اونهاري 2019ع ۾ لڳ ڀڳ 100,000 چورس ميٽر ايراضيءَ تي پکڙيل هڪ زيرِ آب موضوعاتي پارڪ کوليو ويندو، جنهن جو مرڪزي حصو پاڻيءَ ۾ ٻڏل بوئنگ 747 جهاز هوندو.[268] هي منصوبو سپريم ڪائونسل فار انوائرنمينٽ، بحرين ٽوئرزم اينڊ ايگزيبيشنز اٿارٽي (BTEA) ۽ خانگي سيڙپڪارن جي گڏيل شراڪت سان تيار ڪيو ويو. بحرين کي اميد آهي ته دنيا جي مختلف ملڪن مان اسڪوبا ڊائيور هن زيرِ آب پارڪ جو دورو ڪندا، جنهن ۾ مصنوعي مرجاني چٽانون، بحريني موتي واپاري جي گهر جي نقل ۽ مختلف مجسما پڻ شامل هوندا.[269] هن پارڪ جو مقصد دنيا جو سڀ کان وڏو ماحول دوست زيرِ آب موضوعاتي پارڪ بڻجڻ آهي.[270]

2005ع کان وٺي بحرين هر سال مارچ مهيني ۾ اسپرنگ آف ڪلچر نالي هڪ ساليانو ميلو منعقد ڪندو اچي ٿو، جنهن ۾ عالمي شهرت يافته موسيقار ۽ فنڪار موسيقيءَ جي محفلن ۾ شرڪت ڪندا آهن.[271] مناما کي 2012ع لاءِ عرب ثقافت جو گاديءَ جو هنڌ، 2013ع لاءِ عرب سياحت جو گاديءَ جو هنڌ، 2014ع لاءِ ايشيائي سياحت جو گاديءَ جو هنڌ، ۽ خليجي سهڪار ڪائونسل طرفان 2016ع لاءِ خليجي سياحت جو گاديءَ جو هنڌ قرار ڏنو ويو. 2012ع واري ميلي ۾ اندريا بوچيلي، خوليو اِگليسياس ۽ ٻين مشهور موسيقارن جون محفلون منعقد ٿيون.[272]

ڍانچو

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو بحرين ۾ آمدورفت
بحرين بين الاقوامي هوائي اڏي جو نئون ٽرمينل

بحرين ۾ هڪ مکيه بين الاقوامي هوائي اڏو، بحرين بين الاقوامي هوائي اڏو (BAH) آهي، جيڪو اتر-اوڀر ۾ محرق ٻيٽ تي واقع آهي. 2019ع دوران هن هوائي اڏي تقريباً 100,000 اڏامن ۽ 9.5 ملين کان وڌيڪ مسافرن کي سنڀاليو.[273] 28 جنوري 2021ع تي بحرين پنهنجي اقتصادي ويزن 2030ع جي حصي طور هوائي اڏي جو نئون ٽرمينل کوليو.[274] نئون ٽرمينل سالياني 14 ملين مسافرن کي سنڀالڻ جي صلاحيت رکي ٿو ۽ ملڪ جي هوابازي واري شعبي لاءِ هڪ اهم واڌارو سمجهيو وڃي ٿو.[274] بحرين جي قومي هوائي ڪمپني گلف ايئر جو مرڪز پڻ هن هوائي اڏي تي آهي.

خلائي تصوير ۾ شاهه فهد ڪاز وي

بحرين وٽ خاص طور تي مناما ۾ هڪ سٺو ترقي يافته روڊ نيٽ ورڪ موجود آهي. 1930ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ تيل جي دريافت ڪيترن ئي رستن ۽ شاهراههن جي تعمير کي تيز ڪيو، جن ذريعي بديع جهڙن الڳ-الڳ ڳوٺن کي مناما سان ڳنڍيو ويو.[275]

اوڀر طرف، 1929ع کان هڪ پل مناما کي محرق ٻيٽ سان ڳنڍيندي هئي، جڏهن ته 1941ع ۾ هڪ نئون ڪاز وي تعمير ڪيو ويو، جنهن پراڻي ڪاٺيءَ جي پل جي جاءِ ورتي.[275] هن وقت ٻنهي هنڌن کي پاڻ ۾ ڳنڍيندڙ ٽي جديد پلون موجود آهن.[276] 1932ع ۾ بحرين بين الاقوامي هوائي اڏي جي تعمير کان پوءِ ٻنهي ٻيٽن جي وچ ۾ آمدرفت ۾ نمايان اضافو ٿيو.[275] بعد ۾ رِنگ روڊ ۽ شاهراهون پڻ تعمير ڪيون ويون، جن مناما کي اتر گورنري جي ڳوٺن ۽ مرڪزي ۽ ڏاکڻي بحرين جي شهرن سان ڳنڍيو.

چارئي مکيه ٻيٽ ۽ سڀئي شهر ۽ ڳوٺ چڱيءَ طرح تعمير ٿيل رستن سان ڳنڍيل آهن. 2002ع ۾ ملڪ ۾ 3,164 km (1,966 mi) ڊگها رستا هئا، جن مان 2,433 km (1,512 mi) پڪا هئا. 2.8 km (2 mi) ڊگهو ڪاز وي مناما کي محرق ٻيٽ سان ڳنڍي ٿو، جڏهن ته ٻي پل ستره کي مکيه ٻيٽ سان ملائي ٿي. 24 km (15 mi) ڊگهو شاهه فهد ڪاز وي بحرين کي ام النعسان ٻيٽ وسيلي سعودي عرب جي مکيه زمين سان ڳنڍي ٿو. اهو ڊسمبر 1986ع ۾ مڪمل ٿيو ۽ ان جي مالي مدد سعودي عرب ڪئي.[277] 2008ع دوران 17,743,495 مسافر هن ڪاز وي مان لنگهيا.[278] بحرين ۽ سعودي عرب جي وچ ۾ هڪ ٻئي ڪاز وي، جنهن کي "شاهه حمد ڪاز وي" سڏيو ويندو ۽ جنهن ۾ روڊ سان گڏ ريلوي رابطو پڻ شامل هوندو، هن وقت رٿابنديءَ جي مرحلي ۾ آهي.[279]

بحرين جو مينا سلمان بندرگاهه ملڪ جو مکيه سامونڊي بندرگاهه آهي، جنهن ۾ 15 برٿ موجود آهن.[280] 2001ع ۾ بحرين وٽ 1,000 گراس ٽنيج يا ان کان وڌيڪ گنجائش وارا اٺ واپاري جهاز هئا، جن جي گڏيل گنجائش 270,784 GT هئي.[281] خانگي گاڏيون ۽ ٽيڪسيون شهر اندر آمدرفت جا بنيادي ذريعا آهن.[282] بحرين ميٽرو نالي سڄي ملڪ تي پکڙيل ميٽرو نظام هن وقت تعمير هيٺ آهي ۽ ان کي 2025ع تائين آپريشنل ڪرڻ جو منصوبو آهي.

مواصلات

[سنواريو]


بحرين ۾ مواصلات جو شعبو سرڪاري طور 1981ع ۾ بحرين جي پهرين مواصلاتي ڪمپني باتيلڪو جي قيام سان شروع ٿيو، ۽ 2004ع تائين هن ڪمپني هن شعبي تي اجاره داري برقرار رکي. 1981ع ۾ ملڪ ۾ 45,000 کان وڌيڪ ٽيليفون استعمال هيٺ هئا. 1999ع تائين باتيلڪو وٽ 100,000 کان وڌيڪ موبائل سبسڪرپشنون هيون.[283] 2002ع ۾ بين الاقوامي ادارن جي دٻاءَ هيٺ بحرين پنهنجو مواصلاتي قانون لاڳو ڪيو، جنهن تحت آزاد بحرين مواصلاتي ضابطي اٿارٽي (TRA) قائم ڪئي وئي.[283]

2004ع ۾ زين (جيڪو ايم ٽي سي ووڊافون جو نئون نالو هو) بحرين ۾ پنهنجون خدمتون شروع ڪيون، جڏهن ته 2010ع ۾ VIVA (جيڪا سعودي ٽيليڪام ڪمپني گروپ جي ملڪيت هئي) موبائل خدمتون مهيا ڪندڙ ٽئين ڪمپني بڻجي.[284]

بحرين 1995ع کان انٽرنيٽ سان ڳنڍيل آهي ۽ ملڪ جو ڊومين لاحقو '.bh' آهي. ملڪ جو رابطي وارو انڊيڪس (جيڪو انٽرنيٽ، مقرر ۽ موبائل ٽيليفون تائين رسائي کي ماپي ٿو) في فرد 210.4 سيڪڙو آهي، جڏهن ته فارس نار جي عرب رياستن جو علائقائي اوسط 135.37 سيڪڙو آهي.[285] بحرين ۾ انٽرنيٽ استعمال ڪندڙن جو انگ 2000ع ۾ 40,000[286] مان وڌي 2008ع ۾ 250,000 ٿي ويو،[287] يعني آبادي جي 5.95 سيڪڙو مان وڌي 33 سيڪڙو تائين پهچي ويو. آگسٽ 2013ع مطابق، TRA مجموعي طور 22 انٽرنيٽ سروس فراهم ڪندڙن کي لائسنس جاري ڪري چڪي هئي.[288]

سائنس ۽ ٽيڪنالاجي

[سنواريو]

پاليسي جو ڍانچو

[سنواريو]

2008ع ۾ شايع ٿيل بحريني اقتصادي ويزن 2030 اهو ظاهر نٿو ڪري ته تيل جي دولت تي ٻڌل معيشت مان پيداوار ڏيندڙ ۽ عالمي سطح تي مقابلي لائق معيشت ڏانهن منتقل ٿيڻ وارو بيان ڪيل مقصد ڪيئن حاصل ڪيو ويندو. بحرين ضرورت سبب اڳ ئي پنهنجي برآمدات کي ڪنهن حد تائين متنوع ڪري چڪو آهي. فارس نار جي ڪنهن به رياست جي ڀيٽ ۾ هن وٽ هائيڊروڪاربن جا سڀ کان ننڍا ذخيرا آهن، ۽ اهو پنهنجي هڪ زميني تيل واري ميدان مان روزانو 48,000 بيرل پيدا ڪري ٿو.[289] ملڪ جي آمدنيءَ جو وڏو حصو ان سامونڊي ميدان ۾ سندس حصي مان اچي ٿو، جنهن جو انتظام سعودي عرب ڪري ٿو. بحرين ۾ گئس جا ذخيرا 27 سالن کان گهٽ عرصي تائين هلڻ جي اميد آهي، جنهن سبب نون صنعتن جي ترقي لاءِ ملڪ وٽ سرمائي جا ٿورا ذريعا رهجي وڃن ٿا. 2013ع ۾ تحقيق ۽ ترقيءَ ۾ سيڙپڪاري تمام گهٽ رهي.[290]

تعليم واري وزارت ۽ اعليٰ تعليم ڪائونسل کان سواءِ، سائنس، ٽيڪنالاجي ۽ جدت ۾ سرگرميءَ جا ٻه اهم مرڪز بحرين يونيورسٽي، جيڪا 1986ع ۾ قائم ٿي، ۽ بحرين سينٽر فار اسٽريٽجڪ، انٽرنيشنل اينڊ انرجي اسٽڊيز آهن. پوئين اداري جو قيام 2009ع ۾ ٿيو، ته جيئن نئين سوچ کي همٿائڻ ۽ پاليسي سازيءَ تي اثرانداز ٿيڻ لاءِ حڪمت عملي واري سلامتي ۽ توانائيءَ جي مسئلن تي ڌيان ڏيندڙ تحقيق ڪئي وڃي.[290]

سائنس ۽ تعليم لاءِ نئون ڍانچو

[سنواريو]

بحرين بادشاهت اندر سائنسي ثقافت پيدا ڪرڻ ۽ ٽيڪنالاجي جدت کي همٿائڻ جي اميد رکي ٿو، ٻين مقصدن سان گڏ. 2013ع ۾ بحرين سائنس سينٽر هڪ اهڙي تعليمي سهولت طور شروع ڪيو ويو، جيڪا 6 کان 18 سالن جي عمر وارن ٻارن ۽ نوجوانن لاءِ تعاملي سکيا فراهم ڪري ٿي. موجوده نمائشن ۾ شامل موضوعن ۾ جونيئر انجنيئرنگ، انساني صحت، پنج حواس، زميني سائنسون ۽ حياتياتي گوناگوني شامل آهن.[290] اپريل 2014ع ۾ بحرين پنهنجي قومي خلائي سائنس ايجنسي شروع ڪئي. ايجنسي بين الاقوامي خلائي معاهدن، جهڙوڪ ٻاهرين خلا جو معاهدو، ريسڪيو ايگريمينٽ، خلائي ذميواري ڪنوينشن، رجسٽريشن ڪنوينشن ۽ مون ايگريمينٽ، جي توثيق لاءِ ڪم ڪري رهي آهي. ايجنسي ٻاهرين خلا ۽ ڌرتيءَ جي مشاهدي لاءِ ڍانچو قائم ڪرڻ جو منصوبو رکي ٿي.[290] نومبر 2008ع ۾ يونيسڪو جي سرپرستي هيٺ مناما ۾ معلومات ۽ مواصلاتي ٽيڪنالاجيءَ لاءِ هڪ علائقائي مرڪز قائم ڪرڻ بابت معاهدو ڪيو ويو. مقصد خليجي سهڪار ڪائونسل جي ڇهن ميمبر رياستن لاءِ علمي مرڪز قائم ڪرڻ هو. مارچ 2012ع ۾ مرڪز معلومات ۽ مواصلاتي ٽيڪنالاجي ۽ تعليم بابت ٻه اعليٰ سطحي ورڪشاپ منعقد ڪيا. 2013ع ۾ بحرين انٽرنيٽ جي پهچ ۾ عرب دنيا ۾ پهرين نمبر تي هو، جتي آباديءَ جو 90 سيڪڙو انٽرنيٽ تائين رسائي رکندڙ هو، جڏهن ته گڏيل عرب امارات 86 سيڪڙو ۽ قطر 85 سيڪڙو سان پٺيان هئا. 2009ع ۾ بحرين ۽ قطر جي صرف اڌ آبادي، يعني 53 سيڪڙو، ۽ گڏيل عرب امارات جي ٻن ٽهين آبادي، يعني 64 سيڪڙو، کي انٽرنيٽ تائين رسائي حاصل هئي.[290]

تعليم ۽ تحقيق ۾ سيڙپڪاري

[سنواريو]

2012ع ۾ حڪومت GDP جو 2.6 سيڪڙو تعليم لاءِ مخصوص ڪيو، جيڪو عرب دنيا ۾ سڀ کان گهٽ شرحن مان هڪ هو. اها شرح لبنان ۾ تعليم تي ٿيندڙ سيڙپڪاري جي برابر هئي ۽ صرف قطر، 2008ع ۾ 2.4 سيڪڙو، ۽ سوڊان، 2009ع ۾ 2.2 سيڪڙو، کان وڌيڪ هئي.[290] 2024ع ۾ بحرين عالمي جدت اشاري ۾ 72هين نمبر تي هو،[291] پر GII 2025ع موجب اهو 62هين نمبر تي پهچي ويو.[292] بحرين تحقيق ۽ ترقيءَ ۾ گهٽ سيڙپڪاري ڪري ٿو. 2009ع ۽ 2013ع ۾ رپورٽ موجب اها سيڙپڪاري GDP جو 0.04 سيڪڙو هئي، جيتوڻيڪ ڊيٽا اڻپوري هئي ۽ صرف اعليٰ تعليم واري شعبي تائين محدود هئي. تحقيق ۽ ترقي بابت جامع ڊيٽا جي کوٽ پاليسي سازن لاءِ هڪ چئلينج آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڊيٽا ثبوتن تي ٻڌل پاليسي سازيءَ لاءِ بنياد فراهم ڪري ٿي.[290] 2013ع لاءِ محققن بابت موجود ڊيٽا صرف اعليٰ تعليم واري شعبي سان لاڳاپيل آهي. هتي محققن جو انگ في ملين آبادي 50 جي برابر آهي، جڏهن ته سڀني روزگار شعبن لاءِ عالمي سراسري في ملين 1,083 آهي.[290]

بحرين يونيورسٽي ۾ 2014ع ۾ 20,000 کان وڌيڪ شاگرد هئا، جن مان 65 سيڪڙو عورتون هيون، ۽ لڳ ڀڳ 900 فيڪلٽي ميمبر هئا، جن مان 40 سيڪڙو عورتون هيون. 1986ع کان 2014ع تائين يونيورسٽي جي عملي 5,500 مقالا ۽ ڪتاب شايع ڪيا. 2014ع ۾ يونيورسٽي تحقيق تي هر سال لڳ ڀڳ 11 ملين آمريڪي ڊالر خرچ ڪيا، جنهن ۾ 172 مرد ۽ 128 عورتون شامل هيون. اهڙيءَ طرح 2014ع ۾ بحرين يونيورسٽي ۾ محققن جو 43 سيڪڙو عورتن تي مشتمل هو.[290] بحرين انهن 11 عرب رياستن مان هڪ هو، جتي 2014ع ۾ سائنس ۽ انجنيئرنگ ۾ يونيورسٽي گريجوئيٽس جي اڪثريت عورتن تي مشتمل هئي. قدرتي سائنسن ۾ گريجوئيٽس جو 66 سيڪڙو، انجنيئرنگ ۾ 28 سيڪڙو، ۽ صحت ۽ ڀلائيءَ ۾ 77 سيڪڙو عورتون هيون. تحقيق ۾ عورتن جي حصيداري جو اندازو لڳائڻ ڏکيو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ 2013ع جو ڊيٽا صرف اعليٰ تعليم واري شعبي تائين محدود آهي.[290]

تحقيقي پيداوار جا رجحان

[سنواريو]

2014ع ۾ بحريني سائنسدانن ٿامسن رائٽرز جي ويب آف سائنس، سائنس سائٽيشن انڊيڪس ايڪسپينڊيڊ، موجب بين الاقوامي طور فهرستبند جرنلن ۾ 155 مضمون شايع ڪيا. اهو في ملين آبادي 15 مضمونن جي برابر آهي، جڏهن ته 2013ع ۾ عالمي سراسري في ملين 176 مضمون هئي. سائنسي پيداوار 2005ع ۾ 93 مضمونن کان آهستي آهستي وڌي آهي، پر اڃا به محدود آهي. 2014ع تائين عرب رياستن مان هن ڊيٽابيس ۾ صرف موريتانيا ۽ فلسطين جي پيداوار بحرين کان گهٽ هئي.[293][290] 2008ع کان 2014ع تائين، بحريني سائنسدانن سڀ کان وڌيڪ سعودي عرب جي ساٿين سان گڏ ڪم ڪيو، جنهن جا 137 مضمون هئا، ان کان پوءِ مصر 101، برطانيا 93، آمريڪا 89 ۽ تيونس 75 مضمونن سان آيا.[290]

آبادي

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو بحرين جي آبادي
بحريني مناما ۾ عوامي نماز ادا ڪندي
بحرين جي قومي ڏينهن تي مناما سوق

2010ع ۾ بحرين جي آبادي 1.2 ملين هئي، جنهن مان 568,399 بحريني ۽ 666,172 غير شهري هئا.[294] اها آبادي 2007ع ۾ 1.05 ملين، جنهن ۾ 517,368 غير شهري هئا، کان وڌي هئي؛ اهو ئي سال هو، جڏهن بحرين جي آبادي هڪ ملين کان وڌي وئي.[295] جيتوڻيڪ آباديءَ جي اڪثريت وچ اوڀر سان تعلق رکي ٿي، پر ڏکڻ ايشيا مان آيل ماڻهن جو به وڏو انگ ملڪ ۾ رهي ٿو. 2008ع ۾ لڳ ڀڳ 290,000 هندستاني شهري بحرين ۾ رهندا هئا، جنهن ڪري اهي ملڪ ۾ سڀ کان وڏي غير ملڪي برادري بڻيا، جن جي اڪثريت ڏکڻ هندستاني رياست ڪيرالا مان هئي.[296][297]

بحرين دنيا جي چوٿين سڀ کان وڌيڪ گنجان آبادي واري خودمختيار رياست آهي، جتي 2010ع ۾ آباديءَ جي گنجاني 1,646 ماڻهو في ڪلوميٽر2 هئي.[294] ان کان وڌيڪ آباديءَ جي گنجاني رکندڙ صرف شهري رياستون آهن. هن آباديءَ جو وڏو حصو ملڪ جي اتر ۾ مرڪوز آهي، جڏهن ته ڏکڻ وارو گورنريٽ سڀ کان گهٽ گنجان آبادي وارو حصو آهي.[294] ملڪ جو اتر ايترو شهري بڻجي چڪو آهي جو ڪجهه ماڻهو ان کي هڪ وڏي ميٽروپوليٽن علائقو طور ڏسن ٿا.[حوالو گهربل]

نسلي گروهه

[سنواريو]

بحريني ماڻهو نسلي طور متنوع آهن.

شيعه بحريني ٻن اهم نسلي گروهن ۾ ورهايل آهن: بحارنه ۽ عجم. بحارنه نسلي طور عرب آهن، جڏهن ته عجم فارسي اصل جا آهن. شيعه فارسي مناما ۽ محرق ۾ وڏيون برادريون ٺاهين ٿا. شيعه بحرينين جي هڪ ننڍڙي اقليت الحسا مان آيل نسلي حساوي ماڻهن تي مشتمل آهي.

سني بحريني گهڻو ڪري ٻن اهم نسلي گروهن ۾ ورهايل آهن: عرب (العرب) ۽ هوله. سني عرب بحرين جو سڀ کان وڌيڪ اثر رکندڙ نسلي گروهه آهن. اهي گهڻن سرڪاري عهدن تي فائز آهن ۽ بحريني بادشاهت به سني عرب آهي. سني عرب روايتي طور زلاق، محرق، اولهه رفاع ۽ حوار ٻيٽن جهڙن علائقن ۾ رهندا آيا آهن. هوله سني ايرانين جو اولاد آهن؛ انهن مان ڪجهه سني فارسي آهن،[298][299] جڏهن ته ٻيا سني عرب آهن.[300][301] بلوچ اصل جا سني پڻ موجود آهن. گهڻا آفريقي بحريني اوڀر آفريڪا مان آيا آهن ۽ روايتي طور محرق ٻيٽ ۽ رفاع ۾ رهندا آيا آهن.[302]

مذهب

[سنواريو]


بحرين ۾ مذهب (2020ع) پيو ريسرچ موجب:[303]

  اسلام (69.7%)
  عيسائيت (14.1%)
  هندو ڌرم (10.2%)
  ٻڌ ڌرم (3.1%)
  يهودي (0.002%)
  ٻيا (0.9%)
  غير وابسته (2%)

بحرين جو رياستي مذهب اسلام آهي ۽ گهڻا بحريني مسلمان آهن. بحريني مسلمانن جي اڪثريت سني مسلمان آهي، هڪ تازي اندازي موجب انهن جي اڪثريت 51 سيڪڙو آهي، جڏهن ته شيعه مسلمان 49 سيڪڙو اقليت آهن.[304] اڳ ۾ اهو وچ اوڀر جي انهن ٽن ملڪن مان هڪ هو، جتي شيعه اڪثريت ۾ هئا؛ ٻيا ٻه ملڪ عراق ۽ ايران هئا، پر سني مهاجرن جي واڌ سبب سني اڪثريت بڻجي ويا.[305] غير سرڪاري ذريعا فرقي وار سڃاڻپ جو اندازو لڳ ڀڳ 55 سيڪڙو سني ۽ 45 سيڪڙو شيعه لڳائين ٿا.[306][307] بحرين ۾ عوامي سروي ناياب آهن، پر آمريڪي پرڏيهي کاتي جي بحرين ۾ مذهبي آزادي بابت رپورٽ ۾ 2018ع ۾ اندازو لڳايو ويو ته شيعه بحرين جي شهري آبادي جو لڳ ڀڳ 55 سيڪڙو هئا.[308] شاهي خاندان ۽ گهڻا بحريني اشرافيا سني آهن.[309] ملڪ جون ٻه مسلمان برادريون ڪجهه مسئلن تي متحد آهن، پر ٻين مسئلن تي سخت اختلاف رکن ٿيون.[309] شيعه اڪثر بحرين ۾ سياسي ۽ معاشي امتيازي سلوڪ جي شڪايت ڪندا رهيا آهن؛ ان جي نتيجي ۾ 2011ع بحرين بغاوت جي اڪثر احتجاج ڪندڙ شيعه هئا.[310][311][312]

نيشنل ايوينجيليڪل چرچ، مناما
مناما ۾ شريناٿجي مندر

بحرين ۾ عيسائي آبادي جو لڳ ڀڳ 14.5 سيڪڙو آهن.[294] بحرين ۾ هڪ مقامي عيسائي برادري موجود آهي. 2010ع جي مردم شماري موجب غير مسلم بحريني رهواسين جو انگ 367,683 هو، جن مان گهڻا عيسائي هئا.[313] غير ملڪي عيسائي بحرين جي عيسائين جي اڪثريت آهن، جڏهن ته بحريني شهريت رکندڙ مقامي عيسائي هڪ ننڍڙي برادري ٺاهين ٿا. بحريني شهريت رکندڙ مقامي عيسائين جو انگ لڳ ڀڳ 1,000 ماڻهو آهي.[313] ايلس سمعان، جيڪا برطانيا ۾ بحرين جي اڳوڻي سفير هئي، مقامي عيسائي آهي. بحرين ۾ هڪ مقامي يهودي برادري پڻ آهي، جنهن جو انگ 37 بحريني شهرين تي مشتمل آهي.[314] مختلف ذريعا بحرين جي مقامي يهودي برادري جو انگ 36 کان 50 ماڻهن تائين ڄاڻائين ٿا.[315] بحريني ليکڪا نينسي خضوري موجب، بحرين جي يهودي برادري دنيا جي سڀ کان نوجوان يهودي برادرين مان هڪ آهي، جنهن جي شروعات 1880ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ ڪجهه خاندانن جي ان وقت جي عراق ۽ پوءِ ايران مان ٻيٽ ڏانهن هجرت سان ٿي.[316] هودا نونو، جيڪا آمريڪا ۾ اڳوڻي سفير هئي، يهودي آهي. ٻيٽ تي هندو برادري پڻ موجود آهي. اهي ٽيون وڏو مذهبي گروهه آهن. پراڻي مناما ۾ واقع شريناٿجي مندر جي سي سي ۽ عرب دنيا جو سڀ کان پراڻو هندو مندر آهي. اهو 200 سالن کان وڌيڪ پراڻو آهي ۽ 1817ع ۾ ٺٽائي هندو برادريءَ تعمير ڪيو هو.[317]

2001ع جي مردم شماري موجب، بحرين جي آباديءَ جو 81.2 سيڪڙو مسلمان، 10 سيڪڙو عيسائي، ۽ 9.8 سيڪڙو هندو ڌرم يا ٻين مذهبن تي عمل ڪندڙ هئا.[7] 2010ع جي مردم شماري ۾ مسلمانن جو تناسب گهٽجي 70.2 سيڪڙو رڪارڊ ٿيو، پر 2010ع جي مردم شماري غير مسلم مذهبن ۾ فرق نه ڪيو.[294]

ٻوليون

[سنواريو]

عربي بحرين جي سرڪاري ٻولي آهي، جيتوڻيڪ انگريزي به وڏي پيماني تي استعمال ٿئي ٿي.[318] بحراني عربي عربي ٻوليءَ جو سڀ کان وڌيڪ ڳالهائجندڙ لهجو آهي ۽ ٻين عربي لهجن وانگر معياري عربي کان مختلف آهي. عربي سياسي زندگيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ بحرين جي آئين موجب، پارليامينٽ لاءِ بيهڻ لاءِ ميمبر کي عربيءَ ۾ رواني لازمي آهي.[319]

بلوچي بحرين ۾ ٻي وڏي ۽ وڏي پيماني تي ڳالهائجندڙ ٻولي آهي.[حوالو گهربل] بلوچ عربي ۽ بلوچي ٻنهي ۾ رواني رکن ٿا. بحريني ۽ غير بحريني آباديءَ ۾ ڪيترائي ماڻهو فارسي، جيڪا ايران جي سرڪاري ٻولي آهي، يا اردو، جيڪا پاڪستان جي سرڪاري ٻولي ۽ هندستان جي هڪ علائقائي ٻولي آهي، ڳالهائين ٿا.[318]

نيپالي پڻ نيپالي مزدورن ۽ گورکا سپاهين جي برادريءَ ۾ وڏي پيماني تي ڳالهائي وڃي ٿي. اهم هندستاني برادرين ۾ مليالم، تامل، تيلگو، بنگلا ۽ هندي ڳالهائيون وڃن ٿيون.[318] سڀ واپاري ادارا ۽ روڊن جا نشان ٻه لساني آهن، جن تي انگريزي ۽ عربي ٻئي ڏيکاريل آهن.[320]

تعليم

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو بحرين ۾ تعليم
بحرين يونيورسٽي ۾ روايتي لباس پهريل عورت شاگردياڻيون

بحرين وٽ هڪ متنوع تعليمي نظام آهي، جنهن ۾ ڪيترائي خانگي اسڪول شامل آهن، جيڪي بين الاقوامي نصاب پيش ڪن ٿا. انهن ۾ برطانوي، آمريڪي ۽ ٻيا بين الاقوامي اسڪول شامل آهن، جيڪي تعليم جي مختلف ضرورتن کي پورو ڪن ٿا.

6 کان 14 سالن جي عمر وارن ٻارن لاءِ تعليم لازمي آهي.[321] سرڪاري اسڪولن ۾ بحريني شهرين لاءِ تعليم مفت آهي، ۽ بحرين جي تعليم واري وزارت مفت درسي ڪتاب فراهم ڪري ٿي. سرڪاري اسڪولن ۾ گڏيل تعليم رائج ناهي؛ ڇوڪرن ۽ ڇوڪرين کي الڳ اسڪولن ۾ پڙهايو وڃي ٿو.[322]

20هين صديءَ جي شروعات ۾ قرآني اسڪول (ڪتاب) بحرين ۾ تعليم جو واحد روپ هئا.[323] اهي روايتي اسڪول هئا، جن جو مقصد ٻارن ۽ نوجوانن کي قرآن پڙهڻ سيکارڻ هو. پهرين عالمي جنگ کان پوءِ بحرين اولهندي اثرن لاءِ کليو ۽ جديد تعليمي ادارن جي گهرج پيدا ٿي. 1919ع بحرين ۾ جديد سرڪاري اسڪول نظام جي شروعات جو سال هو، جڏهن ڇوڪرن لاءِ الهدايه الخليفية اسڪول محرق ۾ کوليو ويو.[323] 1926ع ۾ تعليم ڪميٽي مناما ۾ ڇوڪرن لاءِ ٻيو سرڪاري اسڪول کوليو، ۽ 1928ع ۾ ڇوڪرين لاءِ پهريون سرڪاري اسڪول محرق ۾ کوليو ويو.[323] 2011ع ۾ سرڪاري اسڪولن ۾ 126,981 شاگرد پڙهي رهيا هئا.[324]

2004ع ۾ بادشاهه حمد بن عيسيٰ آل خليفه "بادشاهه حمد اسڪولز آف فيوچر" منصوبو متعارف ڪرايو، جيڪو بحرين ۾ ڪي–12 تعليم جي حمايت لاءِ معلومات ۽ مواصلاتي ٽيڪنالاجي استعمال ڪري ٿو.[325] هن منصوبي جو مقصد بادشاهت جي سڀني اسڪولن کي انٽرنيٽ سان ڳنڍڻ آهي.[326] برطانوي وچولي اسڪولن کان علاوه، ٻيٽ تي بحرين اسڪول (BS) پڻ موجود آهي. بي ايس آمريڪي دفاعي کاتي جو اسڪول آهي، جيڪو بين الاقوامي بڪالوريا جي آڇن سميت ڪي–12 نصاب فراهم ڪري ٿو. اهڙا بين الاقوامي اسڪول پڻ موجود آهن، جيڪي يا ته آءِ بي ڊپلوما پروگرام يا برطانيا جا اي-ليولز پيش ڪن ٿا.

بحرين اعليٰ تعليم جي ادارن کي پڻ همٿائي ٿو، جن ۾ پرڏيهي ماهرن جي صلاحيتن ۽ ٻاهرين ملڪن مان اعليٰ ڊگريون حاصل ڪري واپس ايندڙ بحريني شهرين جي وڌندڙ انگ مان فائدو ورتو وڃي ٿو. بحرين يونيورسٽي معياري انڊرگريجوئيٽ ۽ گريجوئيٽ تعليم لاءِ قائم ڪئي وئي، ۽ ڪنگ عبدالعزيز يونيورسٽي ڪاليج آف هيلٿ سائنسز، جيڪو صحت واري وزارت جي نگراني هيٺ ڪم ڪري ٿو، طبيبن، نرسن، دواسازن ۽ پيراميڊڪن کي تربيت ڏئي ٿو. 2001ع جي قومي عمل چارٽر بين الاقوامي يونيورسٽين جي قيام لاءِ رستو هموار ڪيو، جهڙوڪ مناما ۾ اهليه يونيورسٽي ۽ سار ۾ يونيورسٽي ڪاليج آف بحرين.

2005ع ۾ قائم ٿيل رائل يونيورسٽي فار وومين (RUW) بحرين ۾ عورتن جي تعليم لاءِ خاص طور تعمير ڪيل پهرين بين الاقوامي يونيورسٽي هئي. لنڊن يونيورسٽي ايڪسٽرنل، مفاصلاتي سکيا وارن پروگرامن لاءِ بحرين ۾ ايم سي جي (مينجمينٽ ڪنسلٽنسي گروپ) کي علائقائي نمائنده آفيس طور مقرر ڪيو آهي.[327] ايم سي جي ملڪ جي قديم ترين بين الاقوامي ادارن مان هڪ آهي. ڏکڻ ايشيائي شاگردن کي تعليم ڏيڻ لاءِ پڻ ادارا کوليا ويا آهن، جهڙوڪ پاڪستان اردو اسڪول، بحرين ۽ انڊين اسڪول، بحرين.

ڪجهه نمايان ادارن ۾ 2019ع ۾ قائم ٿيل آمريڪن يونيورسٽي آف بحرين،[328] بحرين انسٽيٽيوٽ آف بئنڪنگ اينڊ فنانس، ارنسٽ اينڊ ينگ ٽريننگ انسٽيٽيوٽ، ۽ برلا انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي انٽرنيشنل سينٽر شامل آهن. 2004ع ۾ رائل ڪاليج آف سرجنز ان آئرلينڊ (RCSI) ملڪ ۾ هڪ جزوي طبي يونيورسٽي قائم ڪئي. عربي خليج يونيورسٽي، اي ايم اي انٽرنيشنل يونيورسٽي ۽ ڪاليج آف هيلٿ سائنسز کان علاوه، اهي بحرين جا واحد طبي اسڪول آهن.

صحت

[سنواريو]
اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو بحرين ۾ صحت ۽ بحرين ۾ صحت جي سار سنڀال
فائل:King Hamad American Mission Hospital, Bahrain.jpg
ڪنگ حمد آمريڪن مشن اسپتال.

بحرين ۾ آفاقي صحت جي سار سنڀال جو نظام موجود آهي، جيڪو 1960ع کان لاڳو آهي.[329] حڪومت طرفان فراهم ڪيل صحت جون خدمتون بحريني شهرين لاءِ مفت آهن، جڏهن ته غيربحرينين لاءِ انهن تي وڏي پيماني تي سبسڊي ڏني وڃي ٿي. ورلڊ هيلٿ آرگنائيزيشن موجب، صحت تي خرچ بحرين جي مجموعي ملڪي پيداوار (GDP) جو 4.5 سيڪڙو هو. پاڙيسري خليجي ملڪن جي برعڪس، بحريني ڊاڪٽر ۽ نرسون صحت واري شعبي ۾ ملڪ جي اڪثريتي افرادي قوت آهن.[330]

بحرين جي پهرين اسپتال آمريڪن مشن اسپتال هئي، جيڪا 1893ع ۾ هڪ دواخاني طور کولِي وئي.[331] بحرين جي پهرين سرڪاري اسپتال، ۽ پڻ ٽرشري ريفرل اسپتال، سلمانيه ميڊيڪل ڪمپليڪس هئي، جيڪا 1957ع ۾ مناما جي سلمانيه علائقي ۾ کولِي وئي.[332] سڄي ملڪ ۾ خانگي اسپتالون پڻ موجود آهن، جهڙوڪ انٽرنيشنل اسپتال آف بحرين.

بحرين ۾ متوقع عمر مردن لاءِ 73 سال ۽ عورتن لاءِ 76 سال آهي. علائقي جي ڪيترن ئي ملڪن جي ڀيٽ ۾ ايڇ آءِ وي ۽ ايڊز جي شرح نسبتاً گهٽ آهي.[333] مليريا ۽ تپ دق (ٽي بي) بحرين ۾ وڏا صحت جا مسئلا ناهن، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي بيماريون ملڪ ۾ مقامي طور موجود ناهن. نتيجي طور، تازن ڏهاڪن دوران مليريا ۽ ٽي بي جا ڪيس گهٽجي ويا آهن، ۽ بحريني شهرين ۾ انهن بيمارين جا ڪيس تمام ناياب ٿي ويا آهن.[333] صحت واري وزارت ٽي بي ۽ ٻين بيمارين، جهڙوڪ هيپاٽائٽس بي، خلاف باقاعده حفاظتي ٽيڪاڪاري مهمون هلائي ٿي.[333][334]

بحرين ۾ موهپا هڪ وڏي وبا جي صورت اختيار ڪري چڪو آهي، جتي 2012ع ۾ 28.9 سيڪڙو مرد ۽ 38.2 سيڪڙو عورتون موهيت جو شڪار قرار ڏنيون ويون.[335] 2010ع ۾ ذيابطيس جي پکڙجڻ جي لحاظ کان بحرين دنيا ۾ پنجين نمبر تي هو. ان سال بحريني آبادي جي 15 سيڪڙو کان وڌيڪ ماڻهو ذيابطيس ۾ مبتلا هئا، ۽ ملڪ ۾ ٿيندڙ سڀني موتن مان 5 سيڪڙو جو سبب اها بيماري هئي.[336] دل ۽ رت جي رڳن جون بيماريون بحرين ۾ ٿيندڙ سڀني موتن جو 32 سيڪڙو سبب بڻجن ٿيون، ۽ اهي ملڪ ۾ موت جو سڀ کان وڏو سبب آهن (ٻيو وڏو سبب سرطان آهي).[337] سڪل سيل انيميا ۽ ٿيليسيما پڻ بحرين ۾ عام آهن. 18 سيڪڙو بحريني سڪل سيل انيميا جا جين کڻندڙ آهن، جڏهن ته 24 سيڪڙو ماڻهو ٿيليسيما جا جين کڻندڙ آهن.[338]

ثقافت

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو بحرين جي ثقافت
عيسيٰ بن علي آل خليفه جو گهر بحرين جي روايتي اڏاوت جو هڪ مثال آهي.

اسلام مکيه مذهب آهي، ۽ بحريني ٻين عقيدن تي عمل ڪرڻ بابت پنهنجي رواداري لاءِ مشهور آهن.[339] بحرينين ۽ پرڏيهين وچ ۾ شاديون غير معمولي ناهن—ڪيترائي فلپائني بحريني موجود آهن، جهڙوڪ فلپائني ٻارڙي اداڪاره مونا ماربيلا العلوي.[340]

علائقي جي پاڙيسري ملڪن جي ڀيٽ ۾ عورتن جي لباس بابت قاعدا عام طور تي نرم آهن؛ عورتن جي روايتي لباس ۾ عام طور حجاب يا عبايا شامل هوندا آهن.[139] جيتوڻيڪ مردن جو روايتي لباس ثوب آهي، جنهن ۾ روايتي مٿا ڍڪڻ واريون شيون، جهڙوڪ ڪوفيه، غتره ۽ عقال پڻ شامل آهن، پر ملڪ ۾ اولهندي لباس به عام آهي.[139]

جيتوڻيڪ بحرين 1976ع ۾ هم جنس پرستي کي قانوني قرار ڏنو، پر ان کان پوءِ ڪيترن ئي هم جنس پرستن کي گرفتار ڪيو ويو آهي، گهڻو ڪري عوامي بداخلاقي ۽ عوامي بي حيائي خلاف وسيع نموني لکيل قانونن جي ڀڃڪڙي جي الزام هيٺ.[341][342][343]

فن

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو بحريني فن
هڪ ڪاريگر گهمندڙ چڪر تي روايتي مٽي ۽ پاڻيءَ جي ملاوٽ سان ٿانوَ ٺاهيندي

ملڪ ۾ جديد فن جي تحريڪ سرڪاري طور 1950ع واري ڏهاڪي ۾ اڀري، جنهن جو نتيجو هڪ فني سوسائٽي جي قيام جي صورت ۾ نڪتو. اظهاريت ۽ فوق حقيقت نگاري، گڏوگڏ خطاطيءَ جو فن، ملڪ ۾ فن جا مشهور روپ آهن. تجريدي اظهاريت تازن ڏهاڪن ۾ مقبوليت حاصل ڪئي آهي.[344] مٽيءَ جا ٿانوَ ٺاهڻ ۽ ڪپڙي جي اُڻت پڻ مشهور شين مان آهن، جيڪي بحرين جي ڳوٺن ۾ وڏي پيماني تي ٺاهيون وينديون هيون.[344] عربي خطاطي جي مقبوليت وڌي، ڇاڪاڻ⁠تہ بحريني حڪومت اسلامي فن جي سرگرم سرپرست هئي، جنهن جو نتيجو اسلامي عجائب گهر، بيت القرآن، جي قيام جي صورت ۾ نڪتو.[344]

بحرين قومي عجائب گهر ۾ مستقل همعصر فن جي نمائش موجود آهي.[345] بحرين اٿارٽي فار ڪلچر اينڊ اينٽيڪوٽيز طرفان هلندڙ ساليانو اسپرنگ آف ڪلچر[346] ميلو[347] بادشاهت ۾ پرفارمنگ آرٽس کي هٿي ڏيندڙ هڪ مشهور تقريب بڻجي چڪو آهي. بحرين جي اڏاوت فارس نار ۾ پنهنجي پاڙيسري ملڪن جهڙي آهي. هوائي منارو، جيڪو گهر ۾ قدرتي هواداري پيدا ڪري ٿو، پراڻين عمارتن تي عام طور ڏسڻ ۾ اچي ٿو، خاص طور تي مناما ۽ محرق جي پراڻن علائقن ۾.[348]

ادب

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو بحرين جو ادب
عيسيٰ ثقافتي مرڪز ۾ بحرين جي قومي لائبريري

ادب ملڪ ۾ هڪ مضبوط روايت برقرار رکي ٿو؛ گهڻا روايتي ليکڪ ۽ شاعر ڪلاسيڪي عربي انداز ۾ لکندا آهن. تازن سالن ۾ اولهندي ادب کان متاثر نوجوان شاعرن جو انگ وڌي رهيو آهي، جن مان گهڻا آزاد نظم ۾ لکندا آهن ۽ اڪثر سياسي يا ذاتي مواد شامل ڪندا آهن.[349] ڊگهي عرصي کان مشهور ۽ اعزاز يافته شاعر علي الشرقاوي کي 2011ع ۾ ال شرفه طرفان بحرين جو ادبي نشان قرار ڏنو ويو.[350]

ادب ۾، بحرين قديم سرزمين دلمون جو هنڌ هو، جنهن جو ذڪر گلگامش جي رزميه داستان ۾ ڪيو ويو آهي. ڏند ڪٿا موجب اهو عدن جو باغ پڻ هو.[351][352]

ميڊيا

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو بحرين جي ميڊيا

موسيقي

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو بحرين جي موسيقي

بحرين ۾ موسيقيءَ جو انداز پنهنجي پاڙيسري ملڪن جهڙو آهي. خليجي موسيقيءَ جو انداز، جيڪو لوڪ موسيقي آهي، ملڪ ۾ مشهور آهي. صوت موسيقيءَ جو انداز، جنهن ۾ شهري موسيقيءَ جو هڪ پيچيده روپ شامل آهي ۽ جيڪو عود، وائلن ۽ مرواس نالي ڍول سان پيش ڪيو ويندو آهي، بحرين ۾ پڻ مشهور آهي.[353] علي بحر بحرين جي سڀ کان مشهور ڳائڻن مان هڪ هو. هن پنهنجي بينڊ الاخوه (ڀائر) سان موسيقي پيش ڪئي. بحرين فارس نار جي رياستن مان پهرين رڪارڊنگ اسٽوڊيو جو هنڌ پڻ هو.[353]

وندر

[سنواريو]

ثقافتي ۽ سياحتي سرگرمين جي حوالي سان، ثقافت واري وزارت[354] ڪيترائي ساليانا ميلا منظم ڪري ٿي، جهڙوڪ مارچ ۽ اپريل ۾ اسپرنگ آف ڪلچر، آگسٽ کان سيپٽمبر تائين بحرين سمر فيسٽيول ۽ تا الشباب، ۽ آڪٽوبر ۾ بحرين انٽرنيشنل ميوزڪ فيسٽيول، جنهن ۾ موسيقي ۽ ٿيٽر پرفارمنس، ليڪچر ۽ گهڻو ڪجهه شامل هوندو آهي.

ثقافتي ماڳن جي حوالي سان، رهواسي، مهمان ۽ سياح بحرين جي ڪيترن ئي تاريخي ماڳن وسيلي تاريخ کي ٻيهر محسوس ڪري سگهن ٿا.

رانديون

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو بحرين ۾ راند
بحرين ۾ هڪ مخلوط مارشل آرٽس تقريب

بحرين آمريڪا کان پوءِ ٻيو ملڪ آهي، جنهن بين الاقوامي مخلوط مارشل آرٽس فيڊريشن جي شراڪت سان، بريو ڪمبيٽ فيڊريشن سان گڏ، شوقيه ايم ايم اي جون عالمي چيمپيئن شپون منعقد ڪيون.[355] 2017ع دوران بحرين ۾ ايم ايم اي تربيت لاءِ عالمي رانديگرن جي اچڻ ۾ واڌ رڪارڊ ڪئي وئي.[356] بريو ڪمبيٽ فيڊريشن بحرين ۾ قائم ايم ايم اي پروموشن آهي، جنهن 30 ملڪن ۾ تقريبون ڪرايون آهن، جيڪو ايم ايم اي پروموشن طرفان سڀ کان وڌيڪ ملڪن ۾ تقريبون منعقد ڪرڻ جو رڪارڊ آهي.[357]

بحرين ايم ايم اي فيڊريشن (BMMAF) شيخ خالد بن حمد آل خليفه جي سرپرستي ۽ راندين واري وزير شيخ ناصر بن حمد آل خليفه جي اختيار هيٺ قائم ڪئي وئي آهي.[358] ملڪ ۾ ايم ايم اي جي ترقي KHK MMA وسيلي ٿي رهي آهي، جيڪا بريو ڪمبيٽ فيڊريشن جي مالڪ آهي، جيڪا وچ اوڀر ۾ سڀ کان وڏي مخلوط مارشل آرٽس پروموشن آهي.[359] بحرين بين الاقوامي مخلوط مارشل آرٽس فيڊريشن جي شراڪت سان 2017ع جي شوقيه عالمي چيمپيئن شپ جي ميزباني ڪندو. بحرين شوقيه ايم ايم اي چيمپيئن شپ جي ميزباني ڪندڙ پهريون ايشيائي ۽ عرب ملڪ هوندو.[360] بحرين KHK ايم ايم اي فائٽ ٽيم جو به گهر آهي، جيڪا دنيا جي مخلوط مارشل آرٽس جي ڪجهه نمايان صلاحيتن لاءِ تربيت فراهم ڪري ٿي، جيڪي بريو ڪمبيٽ فيڊريشن، پي ايف ايل ۽ يو ايف سي ۾ مقابلو ڪن ٿا.[361]

2018ع ۾ KHK اسپورٽس ۽ ايڪسيلون جي شروعات هيٺ بحرين ۾ ڪرڪيٽ متعارف ڪرائي وئي.[362] بحرين پريميئر ليگ 2018ع ۾ 13 رهائشي ڪرڪيٽرن تي مشتمل ڇهن فرنچائز اسڪواڊن T20 فارميٽ ۾ مقابلو ڪيو. ٽيمون ايس رام ايم رام فالڪنز، ڪلام نائيٽ رائيڊرز، انٽيڪس لائنز، بحرين سپر جائنٽس، فور اسڪوائر چيلنجرز ۽ اوان واريئرز هيون.[363]

بحرين جي قومي فٽبال ٽيم جون 2009ع ۾ عالمي ڪپ ڪواليفائر ۾ آسٽريليا خلاف کيڏندي

فٽبال به بحرين ۾ مشهور راند آهي.[364] بحرين جي قومي فٽبال ٽيم ڪيترائي ڀيرا ايشيائي ڪپ، عرب نيشز ڪپ ۽ فيفا عالمي ڪپ جي ڪواليفائرن ۾ مقابلو ڪري چڪي آهي، جيتوڻيڪ اها ڪڏهن به عالمي ڪپ لاءِ ڪواليفاءِ نه ٿي آهي.[365] بحرين جي قومي فٽبال ٽيم 2019ع ۾ ويسٽ ايشيئن فٽبال فيڊريشن ڪپ ۽ عربين گلف ڪپ کٽيا.[366][367] ٻئي ڪپ هيليو سوزا جي اڳواڻي هيٺ آيا، جيڪو ملڪ جي قومي فٽبال ٽيم جو مئنيجر آهي. بحرين وٽ پنهنجي مٿئين درجي جي ملڪي پيشاور فٽبال ليگ، بحريني پريميئر ليگ، موجود آهي. 3 آگسٽ 2020ع تي بحرين جي بادشاهت پيرس ايف. سي. ۾ اقليتي حصو خريد ڪيو، جيڪا فرانس جي ٻئي درجي ۾ کيڏندڙ ٽيم آهي. بحرين جي فٽبال ڪلب ۾ داخلا تي تنقيد ٿي ته ملڪ پنهنجي انساني حقن جي رڪارڊ کي اڇو ڪرڻ جي ڪوشش ڪري رهيو آهي ۽ هي يورپ ۾ اثر خريد ڪرڻ جو هڪ ٻيو طريقو آهي.[368]

باسڪيٽ بال، رگبي ۽ گهوڙن جي ڊوڙ پڻ ملڪ ۾ وڏي پيماني تي مشهور آهن.[364] بحرين حڪومت هڪ يو سي آءِ ورلڊ ٽيم سائيڪلنگ ٽيم، بحرين وڪٽوريس، کي پڻ اسپانسر ڪري ٿي، جنهن 2017ع ٽور ڊي فرانس ۾ حصو ورتو.[369][370]

2007ع بحرين گرانڊ پري ۾ پوڊيم تقريب

بحرين ۾ بحرين انٽرنيشنل سرڪٽ نالي فارمولا ون ريس ٽريڪ موجود آهي، جتي 4 اپريل 2004ع تي گلف ايئر جي سرپرستيءَ هيٺ پهرين بحرين گرانڊ پري منعقد ٿي، جيڪا ڪنهن به عرب ملڪ ۾ ٿيندڙ پهرين فارمولا ون ريس هئي. ان کان پوءِ 2005ع ۾ ٻي بحرين گرانڊ پري ٿي، جڏهن ته 12 مارچ 2006ع تي بحرين 2006ع جي فارمولا ون سيزن جي افتتاحي گرانڊ پري جي ميزباني ڪئي. اهي ٻئي ريسون فرننڊو الونسو پنهنجي ٽيم رينالٽ لاءِ کٽيون. ان کان پوءِ بحرين هر سال فارمولا ون ريس جي ميزباني ڪندو رهيو، سواءِ 2011ع جي، جڏهن 2011ع جي بحرين بغاوت دوران جاري حڪومت مخالف احتجاجن سبب ريس منسوخ ڪئي وئي.[371]

2012ع جي بحرين گرانڊ پري باوجود ان جي منعقد ڪئي وئي، جڏهن ٽيمن جي سلامتي بابت خدشا موجود هئا ۽ ملڪ ۾ احتجاج جاري هئا.[372] جاري احتجاجن ۽ تشدد جي باوجود ريس ڪرائڻ واري فيصلي کي الجزيره انگلش،[373] سي اين اين،[374] اي ايف پي[375] ۽ اسڪاءِ نيوز[376] طرفان "تڪراري" قرار ڏنو ويو، جڏهن ته دي انڊيپينڊنٽ ان کي "راندين جي تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ تڪراري مقابلن مان هڪ" سڏيو.[377]

2006ع ۾ بحرين پهريون ڀيرو آسٽريليا جي وي ايٽ سپرڪار مقابلي جي ميزباني پڻ ڪئي، جنهن کي ڊيزارٽ 400 سڏيو ويو. وي ايٽ سپرڪار سيريز هر سال نومبر ۾ سخير سرڪٽ تي 2010ع تائين ٿيندي رهي، جنهن سال اهو سيريز جو ٻيون مقابلو هو. ان کان پوءِ هي سيريز ٻيهر بحرين نه موٽي. بحرين انٽرنيشنل سرڪٽ ۾ هڪ مڪمل ڊيگهه وارو ڊريگ اسٽرپ پڻ موجود آهي، جتي بحرين ڊريگ ريسنگ ڪلب يورپ جي مشهور ڊريگ ريسنگ ٽيمن کي دعوت ڏئي مقابلا ڪرائيندو رهيو آهي، ته جيئن وچ اوڀر ۾ هن راند جي مقبوليت وڌائي سگهجي.[378]

10 جون 2024ع تي بحرين اولمپڪ اڪيڊمي کي پنهنجي علائقي ۾ راندين جي ترقي ۽ واڌاري ۾ اهم ڪردار ادا ڪرڻ تي اٿينا جو اعزازي امتياز ڏنو ويو. هي اعزازي تمغو سندس عاليجاهه شيخ خالد بن حمد آل خليفه کي انٽرنيشنل اولمپڪ اڪيڊمي (IOA) جي صدر اسيدوروس ڪوويلوس طرفان پيش ڪيو ويو.[379][380]

حوالا

[سنواريو]
  1. ↑ "Constitution of the Kingdom of Bahrain (Issued in 2002) and Its Amendments (Issued in 2012)" (PDF). National Institution for Human Rights. National Institute for Human Rights. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 4 August 2020 تي محفوظ ڪيل. 31 August 2020 تي حاصل ڪيل.
  2. ↑ Shea, Joey (2022-10-31). "You Can't Call Bahrain A Democracy" (en ۾). Human Rights Watch. https://www.hrw.org/report/2022/10/31/you-cant-call-bahrain-democracy/bahrains-political-isolation-laws.
  3. ↑ Bertelsmann Stiftung, BTI 2024 Country Report — Bahrain. Gütersloh: Bertelsmann Stiftung, 2024.
  4. ↑ Nebil Husayn (2015-01-01). "Mechanisms of Authoritarian Rule in Bahrain" (en ۾). Arab Studies Quarterly 37 (1). doi:10.13169/arabstudquar.37.1.0033. https://scienceopen.com/hosted-document?doi=10.13169/arabstudquar.37.1.0033.
  5. ↑ Valeri, Marc (2013-12-15). "« J'ai respiré l'air de la liberté. » La légitimation autoritaire au Bahreïn et en Oman à l'épreuve du « printemps arabe »". Critique Internationale 4 (61): 107–126. doi:10.3917/crii.061.0107. ISSN 1290-7839. https://www.cairn.info/revue-critique-internationale-2013-4-page-107.htm?ref=doi.
  6. ↑ "Bahrain ends special pact". دي اسٽرېٽس ٽائيمز. 15 August 1971. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 10 December 2014 تي محفوظ ڪيل. 10 December 2014 تي حاصل ڪيل.
  7. 1 2 3 4 5 "CIA World Factbook, "Bahrain"". Central Intelligence Agency. اصل نسخو مان 20 November 2021 تي محفوظ ڪيل. 25 January 2011 تي حاصل ڪيل.
  8. ↑ "Facts & Figures". data.gov.bh. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 3 January 2024 تي محفوظ ڪيل. 3 January 2024 تي حاصل ڪيل.
  9. ↑ "World Population Prospects: The 2017 Revision". ESA.UN.org (custom data acquired via website). United Nations Department of Economic and Social Affairs, Population Division. 10 September 2017 تي حاصل ڪيل.
  10. 1 2 "Bahrain 2020 Census". Information and eGovernment Authority. 28 February 2021. اصل نسخو مان 2 May 2021 تي محفوظ ڪيل. 5 April 2021 تي حاصل ڪيل.
  11. 1 2 3 4 "World Economic Outlook Database, October 2025: Edition (Bahrain)" (انگريزي ۾). بين الاقوامي مالياتي فنڊ October, 14 2025.
  12. ↑ "Human Development Report 2025" (PDF). گڏيل قومن جو ترقياتي پروگرام. 6 May 2025. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 6 May 2025 تي محفوظ ڪيل. 6 May 2025 تي حاصل ڪيل.
  13. ↑ Bahrain Government Annual Reports, Volume 8, Archive Editions, 1987, page 92
  14. ↑ "Bahrain – the World Factbook". 19 October 2021. اصل نسخو مان 10 December 2023 تي محفوظ ڪيل. 24 January 2021 تي حاصل ڪيل.
  15. ↑ "Area of Bahrain Expands to 765.3 square kilometres". اصل نسخو مان 1 February 2018 تي محفوظ ڪيل. 1 February 2018 تي حاصل ڪيل.
  16. ↑ Oman: The Lost Land آرڪائيو ڪيا ويا 6 October 2014 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.. Saudi Aramco World. Retrieved 7 November 2016.
  17. ↑ "The history of British involvement in Bahrain's internal security". openDemocracy (انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 9 July 2021 تي محفوظ ڪيل. 7 July 2021 تي حاصل ڪيل.
  18. ↑ "Bahrain says ban on protests in response to rising violence". CNN. 1 November 2012. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 29 March 2013 تي محفوظ ڪيل. 16 November 2012 تي حاصل ڪيل.
  19. ↑ "How Bahrain uses sport to whitewash a legacy of torture and human rights abuses". The Guardian. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2 September 2019 تي محفوظ ڪيل. 19 July 2018 تي حاصل ڪيل.
  20. ↑ "Bahrain: Reform-Promise and Reality" (PDF). J.E. Peterson. ص. 157. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 26 February 2014 تي محفوظ ڪيل. 23 February 2014 تي حاصل ڪيل.
  21. ↑ "Bahrain's economy praised for diversity and sustainability". Bahrain Economic Development Board. اصل نسخو مان 28 December 2010 تي محفوظ ڪيل. 24 June 2012 تي حاصل ڪيل.
  22. ↑ "Bahrain". IMUNA | NHSMUN | Model UN (آمريڪي انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 9 July 2021 تي محفوظ ڪيل. 7 July 2021 تي حاصل ڪيل.
  23. ↑ "Shanghai Cooperation Organisation". eng.sectsco.org. اصل نسخو مان 16 August 2023 تي محفوظ ڪيل. 1 September 2023 تي حاصل ڪيل.
  24. ↑ "Bahrain granted the status of SCO dialogue partner". bna.bh/en/. 15 July 2023. 1 September 2023 تي حاصل ڪيل.
  25. ↑ بحرين : (Sindhianaسنڌيانا), اصل نسخو مان 2016-04-09 تي محفوظ ڪيل, 2019-12-18 تي حاصل ڪيل
  26. ↑ "Bahrain Etymology, History, Geography, Government and politics, The Free Encyclopedia". rsmag.org (آمريڪي انگريزي ۾). اصل نسخي مان 4 December 2022 تي محفوظ ڪيل. 2022-04-21 تي حاصل ڪيل.
  27. 1 2 Houtsma, M. Th. (1960). "Baḥrayn". انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام. جلد I. ليڊن: اي. جي. برل. ص. 941.
  28. ↑ "Bahrain". TeachMideast (آمريڪي انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 24 May 2022 تي محفوظ ڪيل. 2022-04-21 تي حاصل ڪيل.
  29. ↑ First encyclopaedia of Islam 1913–1936. اي. جي. برل. 1993. ص. 584. ISBN 978-90-04-09796-4.
  30. ↑ "Bahrain Human Development Report 2018". Bahrain Human Development Report 2018. https://hdr.undp.org/sites/default/files/bahrain_hdr_2018.pdf. Retrieved 21 April 2022.
  31. 1 2 3 4 5 Rentz, G. "al- Baḥrayn". اسلام جو انسائيڪلوپيڊيا. Edited by: P. Bearman, Th. Bianquis, C.E. Bosworth, E. van Donzel and W.P. Heinrichs. Brill, 2008. Brill Online. 15 March 2008 [مئل ڳنڍڻو]
  32. ↑ Holes, Clive (2001). Dialect, Culture, and Society in Eastern Arabia: Glossary. BRILL. ص. XIX. ISBN 9004107630.
  33. ↑ "Qal'at al-Bahrain – Ancient Harbour and Capital of Dilmun". UNESCO. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 5 April 2012 تي محفوظ ڪيل. 5 October 2012 تي حاصل ڪيل.
  34. ↑ Larsen, Curtis E. (1984). Life and Land Use on the Bahrain Islands: The Geoarchaeology of an Ancient Society. University of Chicago Press. ص. 52–55. ISBN 978-0-226-46906-5.
  35. ↑ Syed, Muzaffar Husain; Akhtar, Syed Saud; Usmani, B. D. (14 September 2011). Concise History of Islam. Vij Books India Pvt. ISBN 9789382573470.
  36. 1 2 Larsen 1983, p. 13.
  37. ↑ Arnold Hermann Ludwig Heeren, Historical Researches into the Politics, Intercourse, and Trade of the Principal Nations of Antiquity, Henry Bohn, 1854 p38
  38. ↑ Theophrastus, Enquiry into Plants, trans. Sir Arthur Fenton Hort (London: W. Heinemann, 1916), ToposText, accessed June 16, 2026, https://topostext.org/work/242.
  39. ↑ Arnold Heeren, ibid, p441
  40. ↑ Potts, D.T., in: Coinage of the Caravan Kingdoms: Studies in Ancient Arabian Monetization, Huth, Martin, and van Alfen, Peter G., (editors), Numismatic studies, The American Numismatic Society, New York, 2010, p. 36
  41. ↑ W. B. Fisher et al. The Cambridge History of Iran, Cambridge University Press 1968 p40
  42. ↑ Ju. B. Tsirkin. "Canaan. Phoenicia. Sidon" (PDF). ص. 274. اصل نسخو (PDF) مان 10 October 2017 تي محفوظ ڪيل. 22 June 2014 تي حاصل ڪيل.
  43. ↑ R. A. Donkin (1998). Beyond Price: Pearls and Pearl-fishing: Origins to the Age of Discoveries, Volume 224. American Philosophical Society. ص. 48. ISBN 978-0-87169-224-5. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 17 January 2023 تي محفوظ ڪيل. 20 June 2015 تي حاصل ڪيل.
  44. ↑ Michael Rice (1986). Bahrain Through The Ages – Archa. Routledge. ص. 401–402. ISBN 978-0-7103-0112-3. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 17 January 2023 تي محفوظ ڪيل. 20 June 2015 تي حاصل ڪيل.
  45. ↑ "Historical Researches into the Politics, Intercourse, and Trade of the Principal Nations of Antiquity". A.H.L. Heeren. 1846. https://books.google.com/books?id=L5NMAQAAMAAJ&pg=PA434.
  46. ↑ Rice, Michael (1994). The Archaeology of the Arabian Gulf. Routledge. ص. 20. ISBN 978-0-415-03268-1.
  47. ↑ Rice, Michael (1994). The Archaeology of the Arabian Gulf. Routledge. ص. 21. ISBN 978-0-415-03268-1.
  48. ↑ Jean Francois Salles in Traces of Paradise: The Archaeology of Bahrain, 2500BC-300AD in Michael Rice, هيريئٽ ڪرافورڊ Ed, IB Tauris, 2002 p132
  49. ↑ "GAMEON-ARABIA'2015, March 2–4, 2015, AOU, Manama, Bahrain, Conference Venue | EUROSIS". eurosis.org. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 14 August 2022 تي محفوظ ڪيل. 2022-04-21 تي حاصل ڪيل.
  50. ↑ Hoyland, Robert G. (2001). Arabia and the Arabs: From the Bronze Age to the Coming of Islam. Routledge. ص. 28. ISBN 978-0-415-19535-5.
  51. ↑ From Persian sa-mahij (سه ماهی) meaning Three Fish.
  52. ↑ Jean Francois Salles p132
  53. ↑ "Social and political change in Bahrain since the First World War" (PDF). ڊرهم يونيورسٽي. 1973. ص. 46–47. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 20 November 2022 تي محفوظ ڪيل. 22 June 2014 تي حاصل ڪيل.
  54. 1 2 Holes, Clive (2001). Dialect, Culture, and Society in Eastern Arabia: Glossary. BRILL. ص. XXIV–XXVI. ISBN 9004107630. Thus the pre-Islamic ethno-linguistic situation in eastern Arabia appear to have been a mixed tribal population of partially Christianised Arabs of diverse origins who probably spoke different old Arabian vernaculars; a mobile Persian-speaking population, possibly of traders and administrators, with strong links to Persia, with which they maintained close contact; a sedentary, non-tribal community of Aramaic-speaking farmers; a Persian clergy, which we know for certain, used Syriac as a language of liturgy and general writing, probably alongside Persian as a spoken language.
  55. 1 2 J. R. Smart (2013). Tradition and Modernity in Arabic Language And Literature. Psychology Press. ISBN 978-0-7007-0411-8.
  56. ↑ Houtsma, M. Th (1993). E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913–1936, Volume 5. BRILL. ص. 98. ISBN 9004097910. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 17 January 2023 تي محفوظ ڪيل. 20 June 2015 تي حاصل ڪيل.
  57. ↑ Serjeant, Robert Bertram (1968). "Fisher-folk and fish-traps in al-Bahrain". Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London 31 (3): 486–514 (488). doi:10.1017/s0041977x00125522. ISSN 0041-977X.
  58. ↑ Emerick, Yahiya (2002) Critical Lives: Muhammad, p. 185, Penguin
  59. ↑ Mubarakpuri, The Sealed Nectar, p. 147. (online)
  60. ↑ Safiur-Rahman Mubarakpuri, The Sealed Nectar, p. 226
  61. ↑ Akbar Shāh Ḵẖān Najībābādī, History of Islam, Volume 1 آرڪائيو ڪيا ويا 2 April 2023 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين., p. 194. Quote: "Again, the Holy Prophet «P sent Dihyah bin Khalifa Kalbi to the Byzantine king Heraclius, Hatib bin Abi Baltaeh to the king of Egypt and Alexandria; Allabn Al-Hazermi to Munzer bin Sawa the king of Bahrain; Amer bin Aas to the king of Oman. Salit bin Amri to Hozah bin Ali— the king of Yamama; Shiya bin Wahab to Haris bin Ghasanni to the king of Damascus"
  62. ↑ محمد جو منذر بن ساويٰ التميمي ڏانهن منسوب خط بيت القرآن عجائب گهر، هوره، بحرين ۾ محفوظ آهي.
  63. ↑ "The letters of the Prophet Muhammed beyond Arabia" (PDF). اصل نسخو (PDF) مان 6 December 2010 تي محفوظ ڪيل. 18 June 2012 تي حاصل ڪيل.
  64. ↑ "Qarmatiyyah". Overview of World Religions. St. Martin's College. اصل نسخو مان 28 April 2007 تي محفوظ ڪيل. 4 May 2007 تي حاصل ڪيل.
  65. ↑ Cyril Glasse, New Encyclopedia of Islam, p. 245. Rowman Altamira, 2001. ISBN 0-7591-0190-6
  66. ↑ "Black Stone of Mecca" آرڪائيو ڪيا ويا 3 January 2008 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.. Encyclopædia Britannica. 2007. Encyclopædia Britannica Online. 25 June 2007.
  67. ↑ Cole, Juan (2002). Sacred Space And Holy War: The Politics, Culture and History of Shi'ite Islam. I. B. Tauris. ISBN 978-1-86064-736-9.
  68. ↑ Smith, G.R. "Uyūnids". اسلام جو انسائيڪلوپيڊيا. Edited by: P. Bearman, Th. Bianquis, C.E. Bosworth, E. van Donzel and W.P. Heinrichs. Brill, 2008. Brill Online. 16 March 2008 آرڪائيو ڪيا ويا 1 April 2020 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.
  69. ↑ Cole, p. 179
  70. ↑ "erickbonnier-pictures – Barhain – Pearl of Gulf". erickbonnier-pictures.com (فرانسيسي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 30 June 2022 تي محفوظ ڪيل. 2022-04-22 تي حاصل ڪيل.
  71. ↑ Cole, p. 186
  72. ↑ Cole, p. 198.
  73. ↑ Cole, p. 194
  74. ↑ Cole, p. 187
  75. 1 2 McCoy, Eric Andrew (2008). Iranians in Bahrain and the United Arab Emirates: Migration, Minorities, and Identities in the Persian Gulf Arab States. ص. 73. ISBN 978-0-549-93507-0.[مئل ڳنڍڻو]
  76. ↑ Slot, B. (1991). The Origins of Kuwait. BRILL. ص. 110. ISBN 978-90-04-09409-3.
  77. ↑ Ownership deeds آرڪائيو ڪيا ويا 24 January 2016 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين. to a palm garden on the island of Sitra, Bahrain, which was sold by Mariam bint Ahmed Al Sindi to Shaikh Salama Bin Saif Al Utbi, dated 1699–1111 Hijri,
  78. ↑ Wilkinson, John Craven (1991). Arabia's frontiers: the story of Britain's boundary drawing in the desert. I.B. Tauris. ص. 44.
  79. ↑ Rihani, Ameen Fares (1930). Around the coasts of Arabia. Houghton Mifflin Company. ص. 297.
  80. ↑ Gazetteer of the Persian Gulf, Oman, and Central Arabia, Geographical, Volume 1, 1905
  81. ↑ Background Notes: Mideast, March, 2011. US State Department. 2011. ISBN 978-1-59243-126-7.
  82. ↑ "'Gazetteer of the Persian Gulf. Vol I. Historical. Part IA & IB. J G Lorimer. 1915' [1000] (1155/1782)". qdl.qa. 30 September 2014. ص. 1000. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 16 January 2015 تي محفوظ ڪيل. 16 January 2015 تي حاصل ڪيل.
  83. ↑ Gazetteer of the Persian Gulf. Vol I. Historical. Part IA & IB. J G Lorimer. 1915 [1000] (1155/1782), p. 1001
  84. ↑ Onley, James. The Politics of Protection in the Persian Gulf: The Arab Rulers and the British Resident in the Nineteenth Century, Exeter University, 2004 p44
  85. ↑ Onley, James (2007). "Chapter 1, (2.7)". The Arabian Frontier of the British Raj. Merchants, Rulers and British in the Nineteenth-Century Gulf. Oxford: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-922810-2.
  86. ↑ Al-Baharna, Husain (1968). Legal Status of the Arabian Gulf States: A Study of Their Treaty Relations and Their International Problems. Manchester University Press. ص. 31. ISBN 0-7190-0332-6.
  87. 1 2 Smart, J. R.; Smith, G. Rex; Pridham, B. R. (2004). New Arabian Studies. University of Exeter Press. ص. 51, 52, 53, 67, 68. ISBN 978-0-85989-706-8.
  88. ↑ Pridham, B. R.; University of Exeter. Centre for Arab Gulf Studies (1985). The Arab Gulf and the West. Taylor & Francis. ص. 7. ISBN 978-0-7099-4011-1.
  89. 1 2 3 Wilson, Arnold T. (2011). The Persian Gulf: A historical sketch from the earliest times to the beginning of the twentieth century. Routledge. ISBN 978-1-136-84105-7.
  90. 1 2 3 Mojtahed-Zadeh 1999, p. 130.
  91. ↑ The old Qaṣr es-Sheikh آرڪائيو ڪيا ويا 13 August 2021 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين. (click on photo to enlarge).
  92. ↑ Kinninmont, Jane (28 February 2011). "Bahrain's Re-Reform Movement". Foreign Affairs. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 5 January 2014 تي محفوظ ڪيل. 7 July 2012 تي حاصل ڪيل.
  93. 1 2 Abedin, Mahan (9 December 2004). "All at sea over 'the Gulf'". Asia Times. اصل نسخي مان 25 June 2012 تي محفوظ ڪيل. 7 July 2012 تي حاصل ڪيل.
  94. ↑ "Near & Middle East Titles: Bahrain Government Annual Reports 1924–1970". Cambridge Archives Editions. اصل نسخو مان 17 January 2013 تي محفوظ ڪيل. 2 October 2012 تي حاصل ڪيل.
  95. ↑ "Treasure troves of history and diversity آرڪائيو ڪيا ويا 27 November 2014 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.". گلف نيوز. 25 January 2013
  96. ↑ "Bahrain:"How was separated from Iran" ?". Iran Chamber Society. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 22 August 2023 تي محفوظ ڪيل. 17 June 2012 تي حاصل ڪيل. Based on extracts from Mojtahedzadeh, Piruz (1995). "Bahrain: the land of political movements". Rahavard, A Persian Journal of Iranian Studies XI (39).
  97. ↑ Yergin, Daniel (13 January 1991). "The Incessant Lure of Kuwait's Oil". The New York Times. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 14 May 2013 تي محفوظ ڪيل. 5 October 2012 تي حاصل ڪيل.
  98. ↑ Yergin, Daniel (1991). The Prize, The Epic Quest for Oil, Money & Power. New York: Touchstone. ص. 282–283. ISBN 978-0-671-79932-8.
  99. ↑ Old Days Bahrain 1986 pp. 108–113
  100. ↑ Mulligan, William E. (July–August 1976). "Air Raid! A Sequel". Saudi Aramco World. اصل نسخو مان 29 September 2012 تي محفوظ ڪيل. 2 October 2012 تي حاصل ڪيل.
  101. 1 2 Hamza, Abdul Aziz (2009). Tears on an Island: A History of Disasters in the Kingdom of Bahrain. Al Waad. ص. 165. ISBN 978-99901-92-22-3.
  102. ↑ Breger, Sarah (2011). "The Unlikely Emissary: Houda Nonoo". مومنٽ. 7 July 2012 تي حاصل ڪيل.[مئل ڳنڍڻو]
  103. 1 2 Ratzlav-Katz, Nissan (14 August 2008). "The King of Bahrain Wants the Jews Back". Arutz Sheva. 2 October 2012 تي حاصل ڪيل. {{cite web}}: |archive-date= requires |archive-url= (مدد); Unknown parameter |archive-2url= ignored (مدد)CS1 maint: url-status (ڳنڍڻو)
  104. ↑ nationsonline.org, klaus kästle -. "Bahrain – Kingdom of Bahrain – Country Profile – Al Bahrayn – Persian Gulf". محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 3 June 2023 تي محفوظ ڪيل. 14 August 2013 تي حاصل ڪيل.
  105. ↑ "Country independence dates". didyouknow.org.
  106. ↑ The Middle East and North Africa 2004. Routledge. 2003. ص. 225. ISBN 1-85743-184-7.
  107. ↑ Talbott, Strobe (25 October 1982). "Gulf States: Stay Just on the Horizon, Please". Time. اصل نسخو مان 3 October 2012 تي محفوظ ڪيل. 2 October 2012 تي حاصل ڪيل.
  108. ↑ Darwish, Adel (1 March 1999). "Bahrain remains stable despite arson attacks that took place in the country". The Middle East.[مئل ڳنڍڻو]
  109. ↑ "The Rich/Poor & Sunni/Shiite Rift". APS Diplomat. 18 March 2002. اصل نسخو مان 17 January 2013 تي محفوظ ڪيل. 5 October 2012 تي حاصل ڪيل – هاءِ بيم ريسرچ وسيلي.
  110. ↑ Darwish, Adel (March 1999). "Rebellion in Bahrain". Middle East Review of International Affairs 3 (1). http://meria.idc.ac.il/journal/1999/issue1/jv3n1a7.html. Retrieved 2 October 2012.
  111. ↑ Malik, Adnan (14 December 2002). "Bahrain's monarch opens parliament after a span of nearly 30 years". Associated Press. اصل نسخو مان 4 October 2012 تي محفوظ ڪيل – هاءِ بيم ريسرچ وسيلي.
  112. 1 2 "Bahrain: Promising human rights reform must continue". ايمنسٽي انٽرنيشنل. 13 March 2001. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 30 December 2021 تي محفوظ ڪيل. 9 February 2011 تي حاصل ڪيل.
  113. ↑ "Country Theme: Elections: Bahrain". يو اين ڊي پي-Programme on Governance in the Arab Region. 2011. اصل نسخو مان 10 May 2011 تي محفوظ ڪيل. 9 February 2011 تي حاصل ڪيل.
  114. ↑ "The Kingdom of Bahrain: The Constitutional Changes". The Estimate: Political and Security Analysis of the Islamic World and its Neighbors. 22 February 2002. اصل نسخو مان 3 October 2009 تي محفوظ ڪيل. 17 February 2011 تي حاصل ڪيل.
  115. ↑ "Ruling Bahrain (Part I): The emir declares himself king". 14 March 2019. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 5 September 2022 تي محفوظ ڪيل. 2 October 2021 تي حاصل ڪيل.
  116. 1 2 3 The Middle East and North Africa 2004. Europa Publications. 2003. ص. 232. ISBN 1-85743-184-7.
  117. ↑ International Court of Justice. "Maritime Delimitation and Territorial Questions between Qatar and Bahrain (Qatar v. Bahrain)". icj-cij. United Nations. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 7 October 2023 تي محفوظ ڪيل. 3 October 2023 تي حاصل ڪيل.
  118. ↑ "To Implement the United States-Bahrain Free Trade Agreement, and for Other Purposes". White House Archives. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 15 July 2012 تي محفوظ ڪيل. 23 June 2012 تي حاصل ڪيل.
  119. ↑ "Bahrain declares state of emergency after unrest". Reuters. 15 March 2011. اصل نسخو مان 23 October 2012 تي محفوظ ڪيل. 3 October 2012 تي حاصل ڪيل.
  120. ↑ "BICI | Bahrain Independent Commission of Inquiry". bici.org.bh. 23 November 2011. ص. 162–163. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 9 December 2017 تي محفوظ ڪيل. 22 November 2020 تي حاصل ڪيل.
  121. ↑ "BICI | Bahrain Independent Commission of Inquiry". bici.org.bh. 23 November 2011. ص. 73–74, 88. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 9 December 2017 تي محفوظ ڪيل. 22 November 2020 تي حاصل ڪيل.
  122. ↑ "Report of the Bahrain Independent Commission of Inquiry". BICI. 23 November 2011. ص. 132–139. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 9 December 2017 تي محفوظ ڪيل. 29 January 2012 تي حاصل ڪيل.
  123. ↑ Law, Bill (6 April 2011). "Police Brutality Turns Bahrain Into 'Island of Fearسانچو:'" آرڪائيو ڪيا ويا 1 February 2016 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.. ڪراسنگ ڪانٽيننٽس (via بي بي سي نيوز). Retrieved 15 April 2011.
  124. ↑ Press release (30 March 2011). "USA Emphatic Support to Saudi Arabia" آرڪائيو ڪيا ويا 19 October 2017 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.. Zayd Alisa (via اسڪوپ). Retrieved 15 April 2011.
  125. ↑ Cockburn, Patrick (18 March 2011). "The Footage That Reveals the Brutal Truth About Bahrain's Crackdown – Seven Protest Leaders Arrested as Video Clip Highlights Regime's Ruthless Grip on Power" آرڪائيو ڪيا ويا 28 June 2019 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.. دي انڊيپينڊنٽ. Retrieved 15 April 2011.
  126. ↑ Carlstrom, Gregg (23 April 2012). "Bahrain court delays ruling in activists case" آرڪائيو ڪيا ويا 15 September 2018 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.. Al Jazeera. Retrieved 14 June 2012.
  127. ↑ Solomon, Erika (11 June 2011). "Thousands rally for reform in Bahrain". Reuters. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 22 October 2012 تي محفوظ ڪيل.
  128. ↑ "Bahrain protesters join anti-government march in Manama". BBC News. 9 March 2012. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 25 April 2012 تي محفوظ ڪيل. 3 October 2012 تي حاصل ڪيل.
  129. ↑ "Mass pro-democracy protest rocks Bahrain". Reuters. 9 March 2012. اصل نسخو مان 23 October 2012 تي محفوظ ڪيل.
  130. ↑ "Bomb blast kills three Bahrain policemen". BBC. 3 March 2014. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 23 September 2018 تي محفوظ ڪيل. 6 March 2014 تي حاصل ڪيل.
  131. ↑ "Tear Gas or Lethal Gas? Bahrain's Death Toll Mounts to 34". Physicians for Human Rights. 6 March 2012. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 13 January 2018 تي محفوظ ڪيل. 12 January 2018 تي حاصل ڪيل.
  132. ↑ Bahrain Watch (31 July 2013). "UK's relations with Saudi Arabia and Bahrain (further written evidence)". پرڏيهي معاملن جي چونڊ ڪميٽي. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 10 November 2017 تي محفوظ ڪيل. 12 January 2018 تي حاصل ڪيل.
  133. ↑ Hammond, Andrew (14 April 2011). "Gulf media find their red line in uprisings:Bahrain". Reuters Africa. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 14 January 2016 تي محفوظ ڪيل. 26 April 2013 تي حاصل ڪيل.
  134. ↑ "Bahrain: Dreams of reform crushed 10 years after uprising". Amnesty International. 11 February 2021. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 18 May 2021 تي محفوظ ڪيل. 1 May 2022 تي حاصل ڪيل.
  135. ↑ "Ten years on, Bahrain paralysed by legacy of Arab Spring". France 24. 2021-02-12. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 1 May 2022 تي محفوظ ڪيل. 2022-05-02 تي حاصل ڪيل.
  136. ↑ "Bahrain News Agency". bna.bh. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2 September 2019 تي محفوظ ڪيل. 2023-03-07 تي حاصل ڪيل.
  137. ↑ "How Congress Set the Stage for Trump's Illegal War in Iran" – The New Republic وسيلي.
  138. ↑ "Bahrain Geography and Population". countrystudies.us. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 23 September 2006 تي محفوظ ڪيل. 29 June 2012 تي حاصل ڪيل.
  139. 1 2 3 4 "Bahrain". Encyclopædia Britannica Encyclopedia. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2 June 2012 تي محفوظ ڪيل. 29 June 2012 تي حاصل ڪيل.
  140. ↑ Kingdom of Bahrain National Report (PDF) (Report). بين الاقوامي هائيڊروگرافڪ تنظيم. 2013. ص. 1. اصل نسخو (PDF) مان 10 October 2017 تي محفوظ ڪيل. 11 June 2013 تي حاصل ڪيل.
  141. ↑ Abdulla, Mohammed Ahmed; Zain al-'Abdeen, Bashir (2009). تاريخ البحرين الحديث (1500–2002) [Modern History of Bahrain (1500–2002)]. Bahrain: Historical Studies Centre, بحرين يونيورسٽي. ص. 26, 29, 59. ISBN 978-99901-06-75-6.
  142. 1 2 3 The Report: Bahrain 2010. Oxford Business Group. 2010. ص. 12–25. ISBN 978-1-907065-22-4.
  143. ↑ Terms and Definitions FRA 2025 Forest Resources Assessment, Working Paper 194. Food and Agriculture Organization of the United Nations. 2023. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 11 September 2024 تي محفوظ ڪيل. 19 September 2024 تي حاصل ڪيل.
  144. ↑ "Global Forest Resources Assessment 2020, Bahrain". Food Agriculture Organization of the United Nations.
  145. ↑ Alsharhan, A. S. (2001). Hydrogeology of an Arid Region: The Arabian Gulf and Adjoining Areas. Elsevier. ص. 188–190. ISBN 978-0-444-50225-4.
  146. ↑ Hasanean, H.M. "Middle East Meteorology". International Pacific Research Center. 2 October 2012 تي حاصل ڪيل.[مئل ڳنڍڻو]
  147. ↑ Martin-King, Philippa (June 2011). "Intelligent buildings" آرڪائيو ڪيا ويا 11 July 2015 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.. بين الاقوامي اليڪٽرو ٽيڪنيڪل ڪميشن. Retrieved 5 July 2012.
  148. ↑ Mahmoud, Mohammed (29 May 2024). "Building a More Resilient Bahrain: An Integrated Approach to Climate Change, Socioeconomic, and Governance Challenges". Middle East Institute (انگريزي ۾). 2025-01-14 تي حاصل ڪيل.
  149. ↑ Jones, Matthew W.; Peters, Glen P.; Gasser, Thomas; Andrew, Robbie M.; Schwingshackl, Clemens; Gütschow, Johannes; Houghton, Richard A.; Friedlingstein, Pierre et al. (2023-03-29). "National contributions to climate change due to historical emissions of carbon dioxide, methane, and nitrous oxide since 1850". Scientific Data 10 (1). doi:10.1038/s41597-023-02041-1. ISSN 2052-4463. PMID 36991071. PMC 10060593. Bibcode: 2023NatSD..10..155J. https://doi.org/10.1038/s41597-023-02041-1.
  150. 1 2 Climate Watch. "Bahrain". www.climatewatchdata.org. 2025-01-07 تي حاصل ڪيل.
  151. ↑ Government of Bahrain (30 July 2024). "Climate Change and Environment Protection". Government of Bahrain. 14 January 2025 تي حاصل ڪيل.
  152. 1 2 3 4 5 6 7 8 Towards a Bahrain National Report to the Convention on Biological Diversity (PDF). Fuller & Associates. 2005. ص. 22, 23, 28. اصل نسخو (PDF) مان 17 January 2013 تي محفوظ ڪيل.
  153. 1 2 "Country profile: Bahrain". Convention on Biological Diversity. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 12 May 2012 تي محفوظ ڪيل. 24 June 2012 تي حاصل ڪيل.
  154. 1 2 "BICI | Bahrain Independent Commission of Inquiry". bici.org.bh. 23 November 2011. ص. 15. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 9 December 2017 تي محفوظ ڪيل. 22 November 2020 تي حاصل ڪيل.
  155. ↑ "Bahrain Shia demand cabinet change". Middle East. 5 March 2010. Al Jazeera English. http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2010/03/2010356756685605.html.
  156. ↑ "Bahrain". بين الاقوامي چونڊ نظام فائونڊيشن. 26 July 2010. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 16 May 2011 تي محفوظ ڪيل. 22 March 2011 تي حاصل ڪيل.
  157. ↑ "If you take my advice – I'd repress them". بي بي سي نيوز. 11 May 2012. https://www.bbc.co.uk/webarchive/https%3A%2F%2Fwww.bbc.co.uk%2Fblogs%2Fadamcurtis%2F2012%2F05%2Fif_you_take_my_advice_-_id_rep.html.
  158. ↑ "Bahrain – News Archive". IFES Election Guide. 24 September 2011. http://www.electionguide.org/countries/id/18.
  159. ↑ "Bahrain holds vote to fill seats vacated during unrest". الاهرام/ٿامسن رائٽرز. 24 September 2011. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 10 September 2012 تي محفوظ ڪيل. 24 September 2011 تي حاصل ڪيل.
  160. ↑ Bronner, Ethan (24 September 2011). "Bahrain Vote Erupts in Violence". The New York Times. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 25 September 2011 تي محفوظ ڪيل. 24 September 2011 تي حاصل ڪيل.
  161. ↑ V-Dem Institute (2023). "The V-Dem Dataset". محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 8 December 2022 تي محفوظ ڪيل. 14 October 2023 تي حاصل ڪيل.
  162. ↑ "Bahrain | The Global State of Democracy". www.idea.int (انگريزي ۾). 2025-09-29 تي حاصل ڪيل.
  163. ↑ "Global State of Democracy Indices | The Global State of Democracy". www.idea.int. 2025-09-29 تي حاصل ڪيل.
  164. ↑ "Home | The Global State of Democracy". www.idea.int. 2025-09-29 تي حاصل ڪيل.
  165. ↑ Krane, Jim (26 November 2006). "Islamists Dominate Bahrain Elections". The Washington Post. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2 May 2014 تي محفوظ ڪيل. 17 June 2012 تي حاصل ڪيل.
  166. ↑ Niethammar, Katja (2006). Voices in Parliament, Debates in Majalis, Banners on the Street: Avenues of Political Participation in Bahrain (PDF) (Report). Robert Schuman Centre for Advanced Studies, يورپي يونيورسٽي انسٽيٽيوٽ. اصل نسخو (PDF) مان 27 September 2007 تي محفوظ ڪيل. 5 July 2012 تي حاصل ڪيل.
  167. ↑ Jones, Sandy Russell (2007). "The Battle over Family Law in Bahrain". Middle East Report 242 (242): 33–39. doi:10.2307/25164777. https://archive.org/details/sim_middle-east-report_spring-2007_37_242/page/33.
  168. ↑ Hamada, Suad (5 June 2009). "Religion: New Family Law for Sunni Women in Bahrain Not for Shiites". اصل نسخو مان 17 January 2013 تي محفوظ ڪيل.. Inter Press Service. Retrieved 5 July 2012.
  169. ↑ Human Rights Without Frontiers (28 October 2011). Which Future For Bahrain? (PDF) (Report). International Center for Law and Religion Studies. ص. 8–9. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 7 April 2012 تي محفوظ ڪيل. 5 July 2012 تي حاصل ڪيل.
  170. ↑ MacLeod, Scott (14 May 2006). "Ghada Jamsheer: Activist". ٽائيم. اصل نسخو مان 22 January 2011 تي محفوظ ڪيل. 5 July 2012 تي حاصل ڪيل.
  171. 1 2 سانچو:Cite speech
  172. ↑ "Islamist Terrorism and Democracy in the Middle East". The New Republic. 31 October 2011. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 3 January 2012 تي محفوظ ڪيل. 17 June 2012 تي حاصل ڪيل.
  173. ↑ "Rights push by Bahrain". Gulf Daily News. 14 June 2006. اصل نسخو مان 19 December 2007 تي محفوظ ڪيل.
  174. ↑ Barany, Zoltan (9 December 2016). The Bahrain Defence Force: The Monarchy's Second-to-Last Line of Defense (PDF) (Report). مرڪز براءِ حڪمت عملي ۽ بين الاقوامي اڀياس. ص. 10. اصل نسخو (PDF) مان 3 March 2024 تي محفوظ ڪيل. 4 February 2024 تي حاصل ڪيل.
  175. 1 2 3 IISS (2023). The Military Balance 2023. ص. 318–319.
  176. ↑ "Crown Prince Biography". Ministry of Foreign Affairs, Bahrain. اصل نسخو مان 17 January 2013 تي محفوظ ڪيل. 27 June 2012 تي حاصل ڪيل.
  177. ↑ "HRH Prince Salman Exchanges Letters With BDF Chief Commander". Bahrain News Agency. 4 June 2011. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 17 January 2013 تي محفوظ ڪيل. 6 October 2012 تي حاصل ڪيل.
  178. ↑ Barany, Zoltan (9 December 2016). The Bahrain Defence Force: The Monarchy's Second-to-Last Line of Defense (PDF) (Report). مرڪز براءِ حڪمت عملي ۽ بين الاقوامي اڀياس. ص. 8. اصل نسخو (PDF) مان 3 March 2024 تي محفوظ ڪيل. 4 February 2024 تي حاصل ڪيل.
  179. ↑ Singh Singh, Ravi Shekhar (2005). Asian Strategic And Military Perspective. Lancer Publishers. ص. 368. ISBN 978-81-7062-245-1.
  180. ↑ "USS Jack Williams (FFG 24)". Navsource Online. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 14 May 2012 تي محفوظ ڪيل. 4 October 2012 تي حاصل ڪيل.
  181. ↑ W, Steve (7 August 2020). "Bahrain receives patrol warship "RBNS Al-Zubara"". WHQ. Bahrain News Agency. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 29 March 2021 تي محفوظ ڪيل. 7 August 2020 تي حاصل ڪيل.
  182. ↑ W, Steve (8 August 2020). "HMS Clyde sold to Bahrain". UK Defence Journal. George Allison. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 10 May 2022 تي محفوظ ڪيل. 8 August 2020 تي حاصل ڪيل.
  183. ↑ "Bahrain – Refurbishment of the Oliver Hazard Perry Class Ship, Ex ROBERT G. BRADLEY (FFG 49)". Defense Security Cooperation Agency. 23 October 2019. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 8 August 2020 تي محفوظ ڪيل. 25 November 2019 تي حاصل ڪيل.
  184. ↑ ‘RBNS Khalid bin Ali’ ship arrives in Bahrain; joins RBNF آرڪائيو ڪيا ويا 2024-12-01 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.. Bahrain News Agency. Published 18 January 2024. Retrieved 2 February 2024.
  185. ↑ Losurdo, Marnee (10 March 2023). "AFCENT celebrates key partner FMS success" (Press release). U.S. Air Combat Command. اصل نسخو مان 2 February 2024 تي محفوظ ڪيل.
  186. ↑ "NSA Bahrain History". Naval Support Activity Bahrain. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 1 October 2012 تي محفوظ ڪيل. 4 October 2012 تي حاصل ڪيل.
  187. ↑ "U.S. Hypocrisy on Parade: Washington Arms Bahrain, Denounces Russia For Arming Syria]". فوربز. اصل نسخو مان 28 June 2012 تي محفوظ ڪيل. 18 June 2013 تي حاصل ڪيل.
  188. ↑ "Welcome to Naval Support Activity Bahrain". Commander, Navy Installations Command. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 10 October 2012 تي محفوظ ڪيل. 5 October 2012 تي حاصل ڪيل.
  189. ↑ "U.S. Backs Saudi-Led Yemeni Bombing With Logistics, Spying". بلومبرگ نيوز. 26 March 2015. اصل نسخو مان 6 April 2017 تي محفوظ ڪيل.
  190. ↑ "Saudi-led coalition strikes rebels in Yemen, inflaming tensions in region". CNN. 27 March 2015. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 16 November 2017 تي محفوظ ڪيل.
  191. ↑ "UK opens Persian Gulf military base in Bahrain". The Washington Post. 5 April 2018. اصل نسخو مان 5 April 2018 تي محفوظ ڪيل.
  192. ↑ "Bilateral Relations". Ministry of Foreign Affairs, Bahrain. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 22 September 2018 تي محفوظ ڪيل. 27 June 2012 تي حاصل ڪيل.
  193. ↑ "Ministry of Foreign Affairs, Bahrain". محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 13 June 2012 تي محفوظ ڪيل. 27 June 2012 تي حاصل ڪيل.
  194. ↑ "Bahrain Becomes a "Major Non-NATO Ally"". Voice of America. 26 October 2001. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 16 January 2013 تي محفوظ ڪيل. 24 June 2012 تي حاصل ڪيل.
  195. ↑ "Palestine Peace Process". Ministry of Foreign Affairs, Bahrain. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 6 August 2012 تي محفوظ ڪيل. 27 June 2012 تي حاصل ڪيل.
  196. ↑ "Member States of the GCC". GCC. اصل نسخو مان 16 July 2012 تي محفوظ ڪيل. 27 June 2012 تي حاصل ڪيل.
  197. ↑ "A Bahraini Hunger Strike and An Inhumane Argument". NYU Local. 13 April 2012. اصل نسخو مان 30 June 2012 تي محفوظ ڪيل. 27 June 2012 تي حاصل ڪيل.
  198. ↑ "Bahrain slams Iran's claims, suspends gas deal talks". Xinhua News Agency. 20 February 2009. اصل نسخو مان 16 January 2013 تي محفوظ ڪيل. 27 June 2012 تي حاصل ڪيل.
  199. ↑ "Trump announces 'peace deal' between Bahrain and Israel". BBC News. 11 September 2020. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 20 January 2021 تي محفوظ ڪيل. 24 October 2020 تي حاصل ڪيل.
  200. ↑ "2024 Global Peace Index" (PDF). محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 19 August 2024 تي محفوظ ڪيل. 17 August 2024 تي حاصل ڪيل.
  201. ↑ "Bahrain Sa'id 'Abd al-Rasul al-Iskafi". ايمنسٽي انٽرنيشنل. 27 September 1995. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 13 August 2021 تي محفوظ ڪيل. 2 February 2012 تي حاصل ڪيل.
  202. ↑ Routine abuse, routine denial (Report). Human Rights Watch. 1 June 1997. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 15 September 2018 تي محفوظ ڪيل. 2 February 2012 تي حاصل ڪيل.
  203. ↑ "Country Reports on Human Rights Practices" آرڪائيو ڪيا ويا 26 July 2020 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.. آمريڪا جو پرڏيهي کاتو. 4 March 2002. Retrieved 5 July 2012.
  204. ↑ "Equal age of consent in Bahrain". Equaldex. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 7 April 2023 تي محفوظ ڪيل. 7 April 2023 تي حاصل ڪيل.
  205. ↑ Summary, "Torture Redux: The Revival of Physical Coercion during Interrogations in Bahrain" آرڪائيو ڪيا ويا 30 May 2015 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين., published by هيومن رائٽس واچ 8 February 2010, ISBN 1-56432-597-0. Retrieved 19 June 2011
  206. ↑ "World Report 2011: Bahrain". Human Rights Watch. 2011. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 17 January 2012 تي محفوظ ڪيل. 5 October 2012 تي حاصل ڪيل.
  207. ↑ Freedom in Bahrain 2011 (Report). فريڊم هائوس. 2011. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 18 February 2018 تي محفوظ ڪيل. 29 January 2012 تي حاصل ڪيل.
  208. ↑ Freedom of the Net 2011 – Bahrain part (PDF) (Report). فريڊم هائوس. 2011. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 23 August 2012 تي محفوظ ڪيل. 2 July 2012 تي حاصل ڪيل.
  209. ↑ RWB Press Freedom Index 2002 (Report). سرحدن کان سواءِ رپورٽرز. 2002. اصل نسخو مان 5 February 2012 تي محفوظ ڪيل. 29 January 2012 تي حاصل ڪيل.
  210. ↑ RWB Press Freedom Index 2010 (Report). Reporters Without Borders. 2010. اصل نسخو مان 27 January 2012 تي محفوظ ڪيل. 29 January 2012 تي حاصل ڪيل.
  211. ↑ FH Press Freedom Index 2011 (Report). فريڊم هائوس. 2011. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 18 February 2018 تي محفوظ ڪيل. 29 January 2012 تي حاصل ڪيل.
  212. ↑ Dickinson, Elizabeth (23 November 2011). "Bahrain commission issues brutal critique of Arab Spring crackdown". The Christian Science Monitor. اصل نسخو مان 7 July 2012 تي محفوظ ڪيل. 5 July 2012 تي حاصل ڪيل.
  213. ↑ Payne, Ed (17 April 2012). "Amnesty report: Bahrain reforms are "flawed," "inadequate"". CNN. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 18 April 2012 تي محفوظ ڪيل. 7 July 2012 تي حاصل ڪيل.
  214. ↑ "Bahrain police 'continue to torture detainees'". BBC News. 29 April 2012. BBC. https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-17887731.
  215. ↑ Bahrain: Behind the rhetoric: Human rights abuses in Bahrain continue unabated (Report). Amnesty International. 2015. اصل نسخو مان 8 April 2016 تي محفوظ ڪيل.
  216. ↑ "Bahrain". Freedom house. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 23 October 2014 تي محفوظ ڪيل. 13 October 2014 تي حاصل ڪيل.
  217. ↑ "Bahrain: Country Profile". Freedom House (انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 26 January 2012 تي محفوظ ڪيل. 15 July 2021 تي حاصل ڪيل.
  218. ↑ "European Parliament adopts resolution condemning Bahrain's human rights abuses" (Press release). Indexoncensorship.org. اصل نسخو مان 1 November 2016 تي محفوظ ڪيل. 7 November 2016 تي حاصل ڪيل.
  219. ↑ "Bahrain must stop discriminating against Shias: Tillerson". Shiite News. اصل نسخو مان 19 August 2017 تي محفوظ ڪيل. 18 August 2017 تي حاصل ڪيل.
  220. ↑ "Bahrain must stop discriminating against Shias: Tillerson". Muslim Times. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 19 August 2017 تي محفوظ ڪيل. 18 August 2017 تي حاصل ڪيل.
  221. ↑ "State Department approves $3.8 billion in arms sales to Bahrain: Pentagon". Reuters. اصل نسخو مان 12 September 2017 تي محفوظ ڪيل. 12 September 2017 تي حاصل ڪيل.
  222. ↑ The New Arab (5 December 2014). "US approves huge arms sale to Bahrain despite human rights concerns". Alaraby.co.uk. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 19 July 2018 تي محفوظ ڪيل. 19 July 2018 تي حاصل ڪيل.
  223. ↑ "Document". Amnesty International. 7 September 2017. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 19 July 2018 تي محفوظ ڪيل. 19 July 2018 تي حاصل ڪيل.
  224. ↑ "Bahrain: Government expels citizens after having revoked their nationality | Amnesty International". Amnesty International. 31 January 2018. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 18 July 2018 تي محفوظ ڪيل. 19 July 2018 تي حاصل ڪيل.
  225. ↑ "Bahrain Activist Gets 5-Year Sentence for "Insulting" Tweets". The New York Times. 21 February 2018. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2018-02-22 تي محفوظ ڪيل.
  226. ↑ "Britain Trained a Bahraini Police Chief Who Presided Over Abuse of Political Dissidents". Vice. 6 April 2018. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 29 December 2018 تي محفوظ ڪيل. 29 December 2018 تي حاصل ڪيل.
  227. ↑ Ungoed-Thomas, Jon (5 February 2017). "Britain helps train "violent" Bahraini police". The Times. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 29 December 2018 تي محفوظ ڪيل. 29 December 2018 تي حاصل ڪيل. the fund was used to pay for Bahrain's chief of police, Tariq al-Hassan, and other senior officers to travel to Belfast to learn how police in Northern Ireland deal with public protests.
  228. ↑ "Bahrain found evidence of torture behind confession. But death sentences still stand". The Washington Post. 11 July 2020 تي حاصل ڪيل.
  229. ↑ "Bahrain to execute two activists despite concerns over torture". The Guardian. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2 January 2020 تي محفوظ ڪيل. 13 July 2020 تي حاصل ڪيل.
  230. ↑ "Bahrain: No Improvement in Rights Record". Human Rights Watch. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2 January 2020 تي محفوظ ڪيل. 13 January 2021 تي حاصل ڪيل.
  231. ↑ "Rights groups say Bahrain police beat children and threatened them with rape". Reuters. 10 March 2021 تي حاصل ڪيل.
  232. ↑ MacFarquhar, Neil (22 May 2002). "In Bahrain, Women Run, Women Vote, Women Lose". The New York Times. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2012-11-09 تي محفوظ ڪيل. 7 July 2012 تي حاصل ڪيل.
  233. ↑ Darwish, Adel (26 October 2002). "Islamists gain majority in Bahrain". The Telegraph. London. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 10 January 2022 تي محفوظ ڪيل. 5 October 2012 تي حاصل ڪيل.
  234. ↑ Jew and Christian amongst 10 women in Shura council آرڪائيو ڪيا ويا 10 October 2017 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين. Middle East Online
  235. ↑ 'UN General Assembly to be headed by its third-ever woman president' آرڪائيو ڪيا ويا 3 October 2017 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين., United Nations, 8 June 2006
  236. ↑ Toumi, Habib (27 November 2006). "Women fail to add to the seat won unopposed" آرڪائيو ڪيا ويا 22 September 2018 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.. Gulf News. Retrieved 4 July 2012.
  237. ↑ Toumi, Habib (8 October 2011). "Bahrain women MPs set to make a difference as parliament reconvenes" آرڪائيو ڪيا ويا 22 September 2018 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.. Gulf News. Retrieved 4 July 2012.
  238. ↑ "Bahrain names Jewish ambassador" . BBC News. 29 May 2008. Retrieved 4 July 2012.
  239. ↑ Toumi, Habib (27 May 2012). "Bahrain urges greater global religious tolerance" آرڪائيو ڪيا ويا 22 September 2018 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.. Gulf News. Retrieved 4 July 2012.
  240. ↑ "Bahrain profile – Media". BBC News. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 18 October 2017 تي محفوظ ڪيل. 15 June 2014 تي حاصل ڪيل.
  241. 1 2 "Bahrain profile". BBC News. 29 January 2013. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 18 October 2017 تي محفوظ ڪيل. 20 June 2018 تي حاصل ڪيل.
  242. ↑ Bahrain. Reporters Without Borders (Report). 31 May 2023. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 31 May 2023 تي محفوظ ڪيل. 31 May 2023 تي حاصل ڪيل.
  243. ↑ "Central Governorate dissolved". Gulf Daily News. اصل نسخو مان 10 October 2017 تي محفوظ ڪيل. 27 December 2014 تي حاصل ڪيل.
  244. ↑ Bahrain expected to bustle آرڪائيو ڪيا ويا 2 June 2008 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين. Arabian Business, 1 February 2007
  245. ↑ Hedge Funds Review آرڪائيو ڪيا ويا 29 December 2008 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين. 18 March 2008
  246. ↑ Gulf Daily News آرڪائيو ڪيا ويا 21 March 2008 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين. 18 March 2008
  247. ↑ "Bahrain calling – Banking & Finance". Arabian Business. ArabianBusiness.com. 25 April 2008. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 16 September 2010 تي محفوظ ڪيل. 27 June 2010 تي حاصل ڪيل.
  248. ↑ Leigh-Hewitson, Nadia (2022-03-29). "New beaches and the largest exhibition center in the Middle East: Can Bahrain become a tourist hotspot?". CNN. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 1 March 2023 تي محفوظ ڪيل. 2023-03-01 تي حاصل ڪيل.
  249. ↑ "The Avenues". the-avenues.com. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 1 March 2023 تي محفوظ ڪيل. 2023-03-01 تي حاصل ڪيل.
  250. ↑ "Bahrain fully stocked for Eid al-Adha: official". Al Shorfa. 3 November 2011. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 23 February 2014 تي محفوظ ڪيل. 3 October 2012 تي حاصل ڪيل.
  251. 1 2 "Bahrain food import bill to zoom 128pc". Daily Tribune. 9 November 2011. اصل نسخو مان 17 January 2013 تي محفوظ ڪيل. 3 October 2012 تي حاصل ڪيل.
  252. ↑ "Bahrain profile: Timeline". BBC News. 3 October 2012. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2 October 2012 تي محفوظ ڪيل. 5 October 2012 تي حاصل ڪيل.
  253. ↑ Dokoupil, Martin (21 March 2012). "Bahrain economy slows to 1.3 pct q/q growth in Q4". Reuters. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 24 January 2016 تي محفوظ ڪيل. 29 June 2012 تي حاصل ڪيل.
  254. ↑ "حکومت پادشاهی ای که با مشت آهنین بر بحرین حکومت می کند, بوسيله‌ىنویسنده Marc PELLAS برگردان شروين احمدي (Le Monde diplomatique – لوموند ديپلوماتيك, نوامبر 2021 )". Ir.mondediplo.com. 1 November 2021. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 21 February 2022 تي محفوظ ڪيل. 22 February 2022 تي حاصل ڪيل.
  255. 1 2 "Country Trends". Global Footprint Network. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 8 August 2017 تي محفوظ ڪيل. 24 June 2020 تي حاصل ڪيل.
  256. ↑ Lin, David; Hanscom, Laurel; Murthy, Adeline; Galli, Alessandro; Evans, Mikel; Neill, Evan; Mancini, MariaSerena; Martindill, Jon et al. (2018). "Ecological Footprint Accounting for Countries: Updates and Results of the National Footprint Accounts, 2012–2018" (en ۾). Resources 7 (3): 58. doi:10.3390/resources7030058. Bibcode: 2018Resou...7...58L.
  257. ↑ "Local News » JOBLESS RATE 3.8PC". Gulf Daily News. 4 August 2008. اصل نسخو مان 9 August 2008 تي محفوظ ڪيل. 27 June 2010 تي حاصل ڪيل.
  258. ↑ "Khaleej Times Online – 85pc unemployed in Bahrain are females". Khaleej Times. 4 August 2008. اصل نسخو مان 9 January 2015 تي محفوظ ڪيل. 27 June 2010 تي حاصل ڪيل.
  259. ↑ Minister lashes out at parties opposed to unemployment benefit scheme آرڪائيو ڪيا ويا 18 December 2007 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين. Gulf News, 22 June 2007
  260. ↑ "Bahrain Total Employment | Moody's Analytics". www.economy.com. 2026-02-04 تي حاصل ڪيل.
  261. ↑ "Bahrain Labour Market Indicators". Kingdom of Bahrain Labour Market Regulatory Authority. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 3 July 2023 تي محفوظ ڪيل. 3 July 2023 تي حاصل ڪيل.
  262. ↑ Prono, Luca (2024). "Bahrain's declining oil reserves". EBSCO Information Services. 25 July 2025 تي حاصل ڪيل.
  263. 1 2 "Bahrain's Energy Industry". The Energy Year. TOGY International Limited. 25 July 2025 تي حاصل ڪيل.
  264. ↑ "International tourism in ASEAN by number of arrivals, 2000–14". doi:10.1787/888933443717. 2022-12-24 تي حاصل ڪيل.
  265. ↑ "Popular Attractions". Bahrain Guide. اصل نسخو مان 23 September 2012 تي محفوظ ڪيل. 5 October 2012 تي حاصل ڪيل.
  266. ↑ "Tree of Life, Bahrain". Wondermondo. 20 May 2012. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 18 August 2012 تي محفوظ ڪيل. 25 June 2012 تي حاصل ڪيل.
  267. ↑ "Tourism". Bahraini Ministry of Foreign Affairs. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 17 January 2013 تي محفوظ ڪيل. 25 June 2012 تي حاصل ڪيل.
  268. ↑ Street, Francesca (23 January 2019). "Underwater theme park opening in Bahrain" (انگريزي ۾). CNN Travel. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 23 January 2019 تي محفوظ ڪيل. 23 January 2019 تي حاصل ڪيل.
  269. ↑ Street, Francesca (23 January 2019). "Underwater theme park opening in Bahrain" (انگريزي ۾). CNN Travel. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 23 January 2019 تي محفوظ ڪيل. 23 January 2019 تي حاصل ڪيل.
  270. ↑ "The World's Largest Underwater Theme Park Is Coming to Bahrain". Travel + Leisure (انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 25 January 2019 تي محفوظ ڪيل. 25 January 2019 تي حاصل ڪيل.
  271. ↑ "Bahrain's 'Spring of Culture Festival' opens". TradeArabia. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 19 August 2021 تي محفوظ ڪيل. 25 June 2012 تي حاصل ڪيل.
  272. ↑ "Bahrain Spring of Culture 2012". Time Out Bahrain. TimeOutBahrain. 27 February 2012. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 17 January 2013 تي محفوظ ڪيل. 25 June 2012 تي حاصل ڪيل.
  273. ↑ "2019 Airport Statistics" (PDF). Civil Aviation Authority. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 30 September 2020 تي محفوظ ڪيل. 15 March 2020 تي حاصل ڪيل.
  274. 1 2 "Bahrain airport's new passenger terminal to open January 28" (انگريزي ۾). Al Arabiya English. 2021-01-10. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 15 June 2023 تي محفوظ ڪيل. 2023-06-07 تي حاصل ڪيل.
  275. 1 2 3 Elsheshtawy, Yasser (2008). The evolving Arab city: tradition, modernity and urban development. Routledge. ص. 198. ISBN 978-1-134-12821-1.
  276. ↑ Al A'Ali, Mohammed (18 March 2012). "Seaview blow for Manama". Gulf Daily News. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 17 January 2013 تي محفوظ ڪيل. 3 October 2012 تي حاصل ڪيل.
  277. ↑ "Passenger Statistics". King Fahd Causeway Authority. اصل نسخو مان 17 January 2013 تي محفوظ ڪيل. 25 June 2012 تي حاصل ڪيل.
  278. ↑ "Passenger Statistics". King Fahd Causeway Authority. اصل نسخو مان 17 January 2013 تي محفوظ ڪيل. 25 June 2012 تي حاصل ڪيل.
  279. ↑ "Saudi and Bahrain planning new road and rail causeway" (انگريزي ۾). Reuters. 2017-06-14. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 15 June 2023 تي محفوظ ڪيل. 2023-06-07 تي حاصل ڪيل.
  280. ↑ "Logistics and Infrastructure". Bahrain Economic Development Board. اصل نسخو مان 24 June 2012 تي محفوظ ڪيل. 4 July 2012 تي حاصل ڪيل.
  281. ↑ "Bahrain – Transportation". Encyclopedia of the Nations. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 22 June 2006 تي محفوظ ڪيل. 5 July 2012 تي حاصل ڪيل.
  282. ↑ "Getting around Bahrain". Lonely Planet. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 21 January 2013 تي محفوظ ڪيل. 5 July 2012 تي حاصل ڪيل.
  283. 1 2 Report: Bahrain 2008. Oxford Business. 2008. ص. 153. ISBN 978-1-902339-97-9.
  284. ↑ "VIVA subscribers surge". Gulf Daily News. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 17 January 2013 تي محفوظ ڪيل. 4 July 2012 تي حاصل ڪيل.
  285. ↑ "Arab Advisors Group reveals Bahrain's communications connectivity leading the region" (Press release). AMEinfo. 5 August 2008. اصل نسخو مان 7 June 2011 تي محفوظ ڪيل. 12 September 2011 تي حاصل ڪيل.
  286. ↑ "ITU Internet Indicators 2000". International Telecommunication Union. اصل نسخو مان 7 June 2011 تي محفوظ ڪيل. 12 September 2011 تي حاصل ڪيل.
  287. ↑ "ITU Internet Indicators 2008". International Telecommunication Union. اصل نسخو مان 4 November 2011 تي محفوظ ڪيل. 12 September 2011 تي حاصل ڪيل.
  288. ↑ "Market Information – No. of Licenses Issued". Telecommunication Regulatory Authority (Kingdom of Bahrain). اصل نسخو مان 15 May 2013 تي محفوظ ڪيل. 29 August 2013 تي حاصل ڪيل.
  289. ↑ Salacanin, S. (February 2015). "Oil and gas reserves: how long will they last?". Bq Magazine.
  290. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 UNESCO Science Report (PDF). Paris: UNESCO. 2015. ISBN 978-92-3-100129-1. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 30 June 2017 تي محفوظ ڪيل. 14 June 2017 تي حاصل ڪيل.
  291. ↑ عالمي دانشورانه ملڪيت تنظيم (2024). Global Innovation Index 2024: Unlocking the Promise of Social Entrepreneurship (انگريزي ۾). World Intellectual Property Organization. ص. 18. doi:10.34667/tind.50062. ISBN 978-92-805-3681-2. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 10 December 2024 تي محفوظ ڪيل. 2024-10-06 تي حاصل ڪيل.
  292. ↑ "Bahrain ranking in the Global Innovation Index 2025". www.wipo.int (انگريزي ۾). 2025-10-20 تي حاصل ڪيل.
  293. ↑ "United Arab Emirates Mobile Number Database". numberdatabase (آمريڪي انگريزي ۾). اصل نسخو مان 13 August 2021 تي محفوظ ڪيل. 9 December 2020 تي حاصل ڪيل.
  294. 1 2 3 4 5 "General Tables". Bahraini 2020. اصل نسخو مان 20 March 2012 تي محفوظ ڪيل. 3 March 2012 تي حاصل ڪيل.
  295. ↑ "Bahrain's population crossed 1 m in December". Gulf News. 28 February 2008. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 12 August 2012 تي محفوظ ڪيل. 3 June 2012 تي حاصل ڪيل.
  296. ↑ "290,000 Indians in Bahrain". Gulf-daily-news.com. 5 July 2008. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 27 April 2011 تي محفوظ ڪيل. 27 June 2010 تي حاصل ڪيل.
  297. ↑ "Indian Community". Indian Embassy. اصل نسخو مان 7 March 2012 تي محفوظ ڪيل. 6 March 2012 تي حاصل ڪيل.
  298. ↑ "Two ethnicities, three generations: Phonological variation and change in Kuwait" (PDF). نيوڪاسل يونيورسٽي. 2010. ص. 11. اصل نسخو (PDF) مان 19 October 2013 تي محفوظ ڪيل. 20 February 2014 تي حاصل ڪيل.
  299. ↑ Dialect, Culture, and Society in Eastern Arabia: Glossary. Clive Holes. 2001. Page 135. ISBN 90-04-10763-0
  300. ↑ Rentz, "al- Baḥrayn.":
  301. ↑ Rentz, G. "al- Kawāsim." Encyclopaedia of Islam. Edited by: P. Bearman, Th. Bianquis, C.E. Bosworth, E. van Donzel and W.P. Heinrichs. Brill, 2008. Brill Online. 15 March 2008 [مئل ڳنڍڻو]
  302. ↑ "Bahrain's Rainbow Nation in Manama". HotelTravel.com. اصل نسخو مان 27 February 2014 تي محفوظ ڪيل. 20 February 2014 تي حاصل ڪيل.
  303. ↑ Pew Research Center's Religion & Public Life Project: Bahrain آرڪائيو ڪيا ويا 23 July 2019 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.. پيو ريسرچ سينٽر. 2020.
  304. ↑ "وثيقة بحرينية: الشيعة أقل من النصف". Al Jazeera. 4 July 2011. اصل نسخو مان 20 March 2023 تي محفوظ ڪيل. كشفت وثيقة بحرينية رسمية حديثة أن نسبة المواطنين السنة من إجمالي مواطني البلاد تعادل 51%، في حين توقفت نسبة الطائفة الشيعية عند 49% [A recent official Bahraini document revealed that the percentage of Sunni citizens out of the country’s total citizens is 51%, while the percentage of the Shiite community stopped at 49%..]
  305. ↑ "Sunnis and Shia in the Middle East". BBC News. Mapping the Global Muslim Population. 19 December 2013. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 25 July 2017 تي محفوظ ڪيل. 16 January 2019 تي حاصل ڪيل.
  306. ↑ الجزيره: [], 1973, retrieved 14 February 2021
  307. ↑ Joyce, Miriam (2012). Bahrain from the Twentieth Century to the Arab Spring. New York, NY: Palgrave Macmillan. ص. 121. ISBN 978-1-137-03178-5.
  308. ↑ "Bahrain". United States Department of State (آمريڪي انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 27 April 2021 تي محفوظ ڪيل. 23 April 2021 تي حاصل ڪيل.
  309. 1 2 David Pollock (20 November 2017). "Sunnis and Shia in Bahrain: New Survey Shows Both Conflict and Consensus". Fikra Forum. واشنگٽن انسٽيٽيوٽ فار نيئر ايسٽ پاليسي. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 26 July 2020 تي محفوظ ڪيل. 16 January 2019 تي حاصل ڪيل.
  310. ↑ Andrew England (3 October 2018). "Shia complain of exclusion from Bahrain's political process". Financial Times. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 17 January 2019 تي محفوظ ڪيل. 16 January 2019 تي حاصل ڪيل.
  311. ↑ Andrew England & Simeon Kerr (1 October 2018). "Bahrain's Shia loath to give Sunni rulers election credibility". Financial Times. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 17 January 2019 تي محفوظ ڪيل. 16 January 2019 تي حاصل ڪيل.
  312. ↑ "An unfair election in Bahrain will not satisfy the Shia majority". Economist. 22 November 2018. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 17 January 2019 تي محفوظ ڪيل. 16 January 2019 تي حاصل ڪيل.
  313. 1 2 "2010 Census Results". اصل نسخو مان 20 March 2012 تي محفوظ ڪيل. 15 June 2012 تي حاصل ڪيل.
  314. ↑ Chana Ya'ar (28 November 2010). "King of Bahrain Appoints Jewish Woman to Parliament". Arutz Sheva. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 9 November 2019 تي محفوظ ڪيل. 28 November 2010 تي حاصل ڪيل.
  315. ↑ Habib Toumi (4 April 2007). "Bahrain defends contacts with US Jewish body". Gulf News.
  316. ↑ Khedouri, Nancy Elly. (2007). From our beginning to present day--. Bahrain: Al Manar Press. ISBN 978-99901-26-04-4. OCLC 164870788.
  317. ↑ chaitanyesh.dr. "Bahrain: PM Modi visits 200-year-old Shreenathji Temple in Manama; launches project worth $4.2 million". Asianet News Network Pvt Ltd (انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 31 January 2024 تي محفوظ ڪيل. 2024-01-31 تي حاصل ڪيل.
  318. 1 2 3 "Bahrain: Languages". Encyclopædia Britannica. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 26 March 2012 تي محفوظ ڪيل. 28 June 2012 تي حاصل ڪيل.
  319. ↑ "Bahrain 2002 (rev. 2012)". Constitute. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2 April 2015 تي محفوظ ڪيل. 17 March 2015 تي حاصل ڪيل.
  320. ↑ "Living in Bahrain". BSB. اصل نسخو مان 24 June 2012 تي محفوظ ڪيل. 28 June 2012 تي حاصل ڪيل.
  321. ↑ "Bahrain's Education System". Ministry of Foreign Affairs. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 17 January 2013 تي محفوظ ڪيل. 17 June 2012 تي حاصل ڪيل.
  322. ↑ "Education in Bahrain". Ministry of Education Bahrain. اصل نسخو مان 17 January 2013 تي محفوظ ڪيل. 28 June 2012 تي حاصل ڪيل.
  323. 1 2 3 "History of Education in Bahrain". Ministry of Education, Bahrain. اصل نسخو مان 18 January 2013 تي محفوظ ڪيل. 28 June 2012 تي حاصل ڪيل.
  324. ↑ "Statistics for the academic year 2011/2012" (PDF). Ministry of Education, Bahrain. 28 June 2012 تي حاصل ڪيل.
  325. ↑ "King Hamad's Schools of Future project" (PDF). Ministry of Education, Bahrain. اصل نسخو (PDF) مان 16 September 2012 تي محفوظ ڪيل. 28 June 2012 تي حاصل ڪيل.
  326. ↑ "Education". Ministry of Foreign Affairs, Bahrain. 28 June 2012 تي حاصل ڪيل.
  327. ↑ "Management Consultancy Group – Bahrain". InfoBahrain. اصل نسخو مان 17 January 2013 تي محفوظ ڪيل. 17 June 2012 تي حاصل ڪيل.
  328. ↑ "Startup MGZN – Bahrain has a new university in town – The American University of Bahrain". Startup MGZN (آمريڪي انگريزي ۾). 18 March 2019. 24 August 2020 تي حاصل ڪيل.
  329. ↑ "Health Care Financing and Expenditure" (PDF). World Health Organization. اصل نسخو (PDF) مان 17 January 2013 تي محفوظ ڪيل. 26 June 2012 تي حاصل ڪيل.
  330. ↑ "Healthcare in the Kingdom of Bahrain" (PDF). Ministry of Health, Bahrain. اصل نسخو (PDF) مان 27 February 2012 تي محفوظ ڪيل. 26 June 2012 تي حاصل ڪيل.
  331. ↑ "Bahrain Society". American Bahraini Friendship Society. اصل نسخو مان 6 September 2012 تي محفوظ ڪيل. 26 June 2012 تي حاصل ڪيل.
  332. ↑ "SMC admissions" (PDF). Ministry of Health, Bahrain. اصل نسخو (PDF) مان 11 October 2010 تي محفوظ ڪيل. 26 June 2012 تي حاصل ڪيل.
  333. 1 2 3 "Combatting HIV/AIDS and other diseases in Bahrain" (PDF). United Nations Development Program. اصل نسخو (PDF) مان 17 January 2013 تي محفوظ ڪيل. 26 June 2012 تي حاصل ڪيل.
  334. ↑ "Immunization Profile – Bahrain". World Health Organization. اصل نسخو مان 23 May 2011 تي محفوظ ڪيل. 26 June 2012 تي حاصل ڪيل.
  335. ↑ "Country Profile- Bahrain" (PDF). World Health Organization. 26 June 2012 تي حاصل ڪيل.
  336. ↑ "Diabetes in Bahrain". Time Out Bahrain. TimeOut Bahrain. 27 September 2010. 26 June 2012 تي حاصل ڪيل.
  337. ↑ "Noncommunicable diseases in Bahrain" (PDF). World Health Organization. 26 June 2012 تي حاصل ڪيل.
  338. ↑ "Features of sickle-cell disease in Bahrain". Gulf Genetic Centre. اصل نسخو مان 13 September 2012 تي محفوظ ڪيل. 26 June 2012 تي حاصل ڪيل.
  339. ↑ "Ambassador Nonoo highlights religious freedom in Bahrain". Diplonews. اصل نسخو مان 17 January 2013 تي محفوظ ڪيل. 17 June 2012 تي حاصل ڪيل.
  340. ↑ "Meet the new GMA child wonder | Showbiz Portal". showbiz-portal.com. اصل نسخو مان 27 February 2014 تي محفوظ ڪيل. 28 February 2016 تي حاصل ڪيل.
  341. ↑ "2013 State Sponsored Homophobia Report" (PDF). بين الاقوامي ليزبين، گي، بائيسيڪشوئل، ٽرانس ۽ انٽرسڪس ايسوسيئيشن. ص. 20. اصل نسخو (PDF) مان 27 June 2013 تي محفوظ ڪيل. 8 August 2013 تي حاصل ڪيل.
  342. ↑ "Two Bahraini men jailed for dressing in drag". Arabian Business. 13 March 2014. 7 April 2023 تي حاصل ڪيل.
  343. ↑ Toumi, Habib. (5 February 2011) Bahrain arrests scores in raid on gay party. Gulf News. Retrieved 7 November 2016.
  344. 1 2 3 Bloom, Jonathan M. (2009). The Grove Encyclopedia of Islamic Art and Architecture, Volume 2. Oxford University Press. ص. 253. ISBN 978-0-19-530991-1.
  345. ↑ Fattouh, Mayssa. "Bahrain's Art and Culture Scenes". Nafas. اصل نسخو مان 10 August 2016 تي محفوظ ڪيل. 22 July 2012 تي حاصل ڪيل.
  346. ↑ "Events". Spring of Culture (آمريڪي انگريزي ۾). 17 June 2020 تي حاصل ڪيل.
  347. ↑ "Bahrain Authority for Culture and Antiquities – Kingdom of Bahrain | Home". culture.gov.bh. 17 June 2020 تي حاصل ڪيل.
  348. ↑ Aldosari, Ali (2006). Middle East, Western Asia, and Northern Africa. Marshall Cavendish Corporation. ص. 39. ISBN 978-0-7614-7571-2.
  349. ↑ "Bahrain – The Arts and the Humanities". EveryCulture.com. 21 August 2012 تي حاصل ڪيل.
  350. ↑ al-Jayousi, Mohammed (7 February 2011). "Bahraini poet Ali al-Sharqawi looks to explore 'cosmic spirit' in his works". Al Shorfa. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 23 February 2014 تي محفوظ ڪيل. 21 August 2012 تي حاصل ڪيل.
  351. ↑ Lewis, Paul (18 November 1984). "Eden on the isle of Bahrain". The New York Times. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 29 April 2013 تي محفوظ ڪيل. 21 August 2012 تي حاصل ڪيل.
  352. ↑ Meixler, Louis (20 September 1998). "An Ancient Garden of Eden Is Unearthed in Persian Gulf's Bahrain". Los Angeles Times. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 8 February 2013 تي محفوظ ڪيل. 21 August 2012 تي حاصل ڪيل.
  353. 1 2 Frishkopf, Michael (2010). Music and Media in the Arab World. American University in Cairo. ص. 114–116. ISBN 978-977-416-293-0.
  354. ↑ "Tourism | UPR Bahrain" (آمريڪي انگريزي ۾). اصل نسخو مان 13 August 2021 تي محفوظ ڪيل. 2 December 2020 تي حاصل ڪيل.
  355. ↑ "IMMAF confirms officials from 11 different countries for 2017 Brave International Combat Week". Mymmanews.com. 11 September 2017. 19 July 2018 تي حاصل ڪيل.
  356. ↑ "Other Sports: Bahrain top venue for MMA training". Gdnonline.com. 27 August 2017. 19 July 2018 تي حاصل ڪيل.
  357. ↑ Xavier, Joao (8 October 2023). "Spain to become 30th nation to host BRAVE CF, with BRAVE CF 75 set for November 18". BizBahrain. Biz Bahrain. 26 April 2024 تي حاصل ڪيل.
  358. ↑ Duane Finley (20 August 2015). "The Fighting Life: The Rise of MMA in Bahrain". Bleacher Report. 23 March 2017 تي حاصل ڪيل.
  359. ↑ "Brave To Host 9 Events in Middle East in 2017; UAE to Have An Edition in March". ArabsMMA. 20 June 2014. 23 March 2017 تي حاصل ڪيل.
  360. ↑ "Bahrain News Agency | Bahrain to host IMMAF World Championships of Amateur MMA". Bna.bh. 31 January 2017. 19 July 2018 تي حاصل ڪيل.
  361. ↑ Mathew, James (29 November 2023). "Gulf MMA sector poised for global dominance as interest, sports investments surge". Arabian Business. 26 April 2024 تي حاصل ڪيل.
  362. ↑ "Cricket: KHK Sports to launch Bahrain Premier League". Gdnonline.com. 6 December 2017. 19 July 2018 تي حاصل ڪيل.
  363. ↑ "KHK Sports set to launch Bahrain Premier League for T20 Cricket". Newsofbahrain.com. 6 December 2017. 19 July 2018 تي حاصل ڪيل.
  364. 1 2 "Bahrain – Sports and Recreation". Encyclopædia Britannica. 3 October 2012 تي حاصل ڪيل.
  365. ↑ "Bahrain Football Association" (عربي ۾). Bahrainfootball.org. اصل نسخو مان 17 July 2012 تي محفوظ ڪيل. 27 June 2012 تي حاصل ڪيل.
  366. ↑ Abdullah, Amal (2019-08-18). "Bahrain, The Champions of WAFF Championship 2019". Bahrain This Week (آمريڪي انگريزي ۾). 2023-06-18 تي حاصل ڪيل.
  367. ↑ "Blog | Bahrain Wins the Gulf Cup for the 1st Time in 50 years". binfaqeeh.com. 2023-06-18 تي حاصل ڪيل.
  368. ↑ Panja, Tariq (29 July 2020). "Bahrain Buys into Paris F.C., With Plans to Use It as a Billboard". The New York Times. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2020-07-29 تي محفوظ ڪيل. 4 August 2020 تي حاصل ڪيل.
  369. ↑ "Who is really behind the Bahrain-Merida team? – Cycling Weekly". Cycling Weekly (آمريڪي انگريزي ۾). 19 September 2016. 10 August 2017 تي حاصل ڪيل.
  370. ↑ "BAHRAIN – MERIDA – Teams". Tour de France 2017. اصل نسخو مان 10 August 2017 تي محفوظ ڪيل. 10 August 2017 تي حاصل ڪيل.
  371. ↑ Noble, Jonatha (17 February 2011). "Bahrain GP2 Asia race cancelled". Autosport. 25 March 2012 تي حاصل ڪيل.
  372. ↑ Pleitgen, Frederik (18 April 2012). "Bahrain circuit boss: Race not a big risk". CNN. 21 April 2012 تي حاصل ڪيل.
  373. ↑ "Clashes in Bahrain ahead of F1 race". Al Jazeera. 20 April 2012. 21 April 2012 تي حاصل ڪيل.
  374. ↑ Pleitgen, Frederik (18 April 2012). "Bahrain circuit boss: Race not a big risk". CNN. 30 June 2012 تي حاصل ڪيل.
  375. ↑ News Wires (21 April 2012). "Bahrain security, protesters clash ahead of Grand Prix". France 24. Agence France-Presse. 30 June 2012 تي حاصل ڪيل.
  376. ↑ "Protests As Anger Over Bahrain F1 Race Grows". Sky News. 20 April 2012. اصل نسخو مان 23 April 2012 تي محفوظ ڪيل. 21 April 2012 تي حاصل ڪيل.
  377. ↑ Taylor, Jerome; Tremayne, David (21 April 2012). "Rage against the Formula One machine". The Independent. London. 21 April 2012 تي حاصل ڪيل.
  378. ↑ "BIC: Drag Racing". bahraingp.com. اصل نسخو مان 17 January 2013 تي محفوظ ڪيل. 17 June 2012 تي حاصل ڪيل.
  379. ↑ "Bahrain Olympic Academy receives Athens honorary distinction". 10 June 2024.[مئل ڳنڍڻو]
  380. ↑ "Shaikh Khalid receives prestigious IOA award". 10 June 2024.
  1. ↑ Listeni/bɑːˈreɪn/ BAH-rayn, /bæxˈreɪn/؛ [البحرين] Error: {{Langx}}: transliteration text not Latin script (pos 1: ا) (help)، مقامي اچار ar
  2. ↑ عربي: مملكة البحرين مملڪت البحرينⓘ

ٻاهريان ڳنڍڻا

[سنواريو]


او آءِ سي
افغانستان | الجزائر | البانيا | آذربائيجان | بحرين | بنگلاديش | بينن | برڪینا فاسو برونائي | ڪيمرون | چاڊ | قمر جا ٻيٽ |آئيوري ڪوسٽ | جبوتي مصر | گيبون | گيمبيا گني | گني بسائو

گيانا | انڊونيشيا | ايران عراق | اردن | ڪويت قازقستان | ڪرگزستان | لبنان | ليبيا مالديپ | ملائيشيا | مالي | موريطانيه | مراڪش | موزمبيق | نائيجر نائيجيريا | اومان
پاڪستان | فلسطين | قطر | سعودي عرب سينيگال | سيراليون| صوماليا | سوڊان | سورينام | شام | تاجڪستان ترڪي| تيونس | ٽوگو ترڪمانستان | یوگینڊا | ازبڪستان | گڏيل عرب امارات | يمن
"https://sd.wikipedia.org/w/index.php?title=بحرين&oldid=407647" تان ورتل