مواد ڏانھن هلو

يمن

ڳنڍڻن کي سنواريو
کليل ڄاڻ چيڪلي، وڪيپيڊيا مان
جمهوريه يمن

الجمهورية اليمنية
Flag of يمن
{{{coat_alt}}}
جھنڊو نشان
شُعار: 'ٱللَّهُ، ثُمَّ ٱلْوَطَنُ، ٱلثَوْرَةُ، ٱلْوَحْدَةُ
ترانو: الجمهورية المتحدة
ڌرتيءَ جي نقشي تي يمن (سائي رنگ ۾)
ڌرتيءَ جي نقشي تي يمن (سائي رنگ ۾)
حیثیتسانچو:Hanging indent
گادي جو هنڌصنعاء[n 1]
15°20′54″N 44°12′23″E / 15.34833°N 44.20639°E / 15.34833; 44.20639
سڀ کان وڏو شهرصنعاء
دفتري ٻوليونعربي[1]
نسلي گروھ (2000)• عرب %92.8

• صومالي %3.7

• ٻيا %3.5
مذهب (2020)
مقامي آبادييمني
حڪومتوحدانی مطلق العنان عارضي جمهوريه
• چيئرمين
رشاد العليمي (متنازع)[n 2]
• وزير اعظم
احمد عواد بن مبارڪ (متنازع)[n 3]
مقننه پارليامينٽ
شوري ڪائونسل
نمائندن جو ايوان
قائم ڪيل
• يمن جی متوڪلتي سلطنت قائم ڪيل
30 آڪٽوبر 1918ع
• يمن عرب جمهوريه قائم ڪيل
26 سيپٽمبر 1962ع
• ڏکڻ يمن جي آزادي
30 نومبر 1967ع
• اتحاد
22 مئي 1990ع
• موجوده آئين
16 مئي 1991ع
• يمني گهرو ويڙهه
16 سيپٽمبر 2014ع
• پاڻي (%)
رقبو
5,55,000 چورس ڪلوميٽر
2,14,000 چورس میل
49ھون
آبادي
• 2023ع اندازو
34,449,825[2] Increase (48هين)
•  گھاٽائي
44.7/km2 (115.8/sq mi) (160ھین)
جِي ڊي پي (مساوي قوت خريد )2022ع لڳ ڀڳ
• ڪل
65.603 بلين آمريڪي ڊالر[3] (111ھون)
• في سيڪڙو
2,078 آمريڪي ڊالر[3] (213ھین)
جِي. ڊي. پي  (رڳو نالي ۾ )2022ع لڳ ڀڳ
• ڪل
28.134 بلين آمريڪي ڊالر[3] (111ھین)
• في سيڪڙو
891 آمريڪي ڊالر[3] (195ھون)
جِينِي (2014ع)36.7[4]
وچولو
ايڇ ڊي آء (2021)Decrease 0.455[5]
ڪمتر · 183rd
ڪرنسيYemeni rial (YER)
معياري وقتAST (متناسق عالمي وقت+3)
ڊرائيونگ جو پاسوright[6]
ڊائلنگ ڪوڊ+967
انٽرنيٽ ڊومين.ye, اليمن.
  1. From the Ottoman Empire.
  2. From the United Kingdom.

يمن (Yemen), سرڪاري طور تي يمن جي جمهوريه, اولهه ايشيا ۾ واقع وچ اوڀر جو هڪ مسلم ملڪ آهي۔ هن جي اتر ۽ اوڀر ۾ سعودي عرب ۽ اومان، ڏکڻ ۾ گارڊافوئي چينل ۽ عدن جو نار آهي ۽ اولهه ۾ احمر (ڳاڙهو) سمنڊ آهي. يمن اوڀر آفريڪا جي ساحل کان ڏکڻ ۾ سوڪوٽرا (217 ميل) ٻيٽ جو مالڪ آهي. يمن جي گادي جو هنڌ صنعاء آهي ۽ عربي هن جي قومي ٻولي آهي۔ يمن جي آبادي 3 ڪروڙ 45 لک کان وڌيڪ آهي، جن ۾ بيشتر عربي ڳالهائيندا اهن.

وچ اوڀر ۾ يمن عربن جي اصل سرزمين آهي. يمن قديم دور ۾ واپار جو هڪ اهم مرڪز هيو، جيڪو مصالحن جي واپار جي لاء مشهور هيو۔ عرب جي ٻين ملڪن جي برعڪس يمني اڪثر ڪري نسلي طور تي يهودي آهن جن ۾ مختلف ڏکڻ سامي قوم جا ننڍا گروهه آهن. قديم زماني ۾ يمن واپار ۽ طاقت جو اهم مرڪز هو. يمن ۾ ڪيتريون ئي طاقتور سلطنتون هيون، جن ۾ سبا جي سلطنت به شامل آهي. اهو قديم رومن ۾ عرب فيلڪس (لاطيني ۾ "خوشحال عرب") طور سڃاتو ويندو هو. ڇاڪاڻ ته اهو علائقو تمام خوبصورت ۽ طاقتور هو, اُن کي ”خوشحال عرب“ سڏيو ويو. سال 700ع جي ڏهاڪي ۾، يمني پهريون ماڻهو هئا، جيڪي نئين مذهب اسلام ۾ شامل ٿيا. ان وقت کان وٺي، يمني سخت مسلمان رهيا آهن، جيڪي سڀني اسلام جي فتحن ۾ اڳڀرا هئا. مسلمان جن جا ابا ڏاڏا يمن مان آيا هئا، تن صدين تائين الندلس (مسلم اسپين) تي حڪومت ڪئي. 20 صدي جي شروعات ۾ عثماني سلطنت اتر يمن تي قبضو ڪيو ۽ برطانوي سلطنت ڏکڻ يمن تي قبضو ڪيو. ٻئي حصا سال 1990ع ۾ متحد ٿيا ۽ بعد ۾ گهرو ويڙهه وڙهي. تازو هڪ سال 2015ع ۾ شروع ٿيو، اڳوڻي صدر علي عبدالله صالح سميت ڪجهه مشهور ماڻهو مارجي ويا ۽ هزارين بک وگهي مري ويا.

يمن جو جھنڊو

يمن، پائيدار ترقي ۾ اهم رڪاوٽن کي منهن ڏيڻ، دنيا جي گهٽ ۾ گهٽ ترقي يافته ملڪن مان هڪ آهي ۽ وچ اوڀر ۽ اتر آفريڪا جي غريب ملڪن مان هڪ آهي. سال 2019ع ۾ گڏيل قومن ٻڌايو ته يمن ۾ انسانيت جي امداد جي ضرورت ۾ سڀ کان وڌيڪ ماڻهن جو تعداد، تقريبن 24 ملين ماڻهن، يا ان جي آبادي جو تقريبا 75 سيڪڙو آهي. سال 2020ع تائين، يمن جي درجه بندي نازڪ رياستن جي انڊيڪس تي سڀ کان وڌيڪ ۽ گلوبل ڀک انڊيڪس تي ٻئي نمبر تي بدترين، صرف مرڪزي آفريڪي جمهوريه کان اڳتي وڌي وئي. اضافي طور تي، اهو سڀ کان گهٽ انساني ترقي انڊيڪس سڀني غير آفريقي ملڪن کان ٻاهر آهي.

نالو

[سنواريو]

يمنات جو پهريون ذڪر قديم ڏکڻ عربن جي لکت ۾ ٻي هميري سلطنت جي بادشاهن مان هڪ جي لقب تي ملي ٿو، جنهن کي شمر يحيٰ جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. اهو اصطلاح غالباً عرب جزيره نما جي ڏکڻ-اولهه سامونڊي ڪناري ۽ عدن ۽ حضرموت جي وچ ۾ ڏاکڻي ساحلي پٽي ڏانهن اشارو ڪيو ويو آهي. تاريخي يمن ۾ موجوده قوم جي ڀيٽ ۾ تمام وڏو علائقو شامل آهي، جيڪو ڏکڻ اولهه سعودي عرب ۾ اتر عسير کان ڏکڻ عمان ۾ ظوفر تائين پکڙيل آهي. هڪ شڪل يمن (𐩺𐩣𐩬: يمنت) مان نڪتل آهي، جنهن جي لفظي معنيٰ آهي "ڏکڻ" (جزير العرب جو)، ۽ خاص طور تي ساڄي طرف زمين جي تصور تي ادا ڪري ٿي. ٻيا ذريعا دعويٰ ڪن ٿا ته يمن جو تعلق يمن سان آهي، جنهن جي معنيٰ ”خوشحالي“ يا ”برڪت وارو“ آهي، ڇاڪاڻ ته ملڪ جو گهڻو حصو زرخيز آهي، عرب جي اڪثر بنجر زمينن جي مقابلي ۾ زرخيز آهي. رومن ان کي عرب ريگستان ("ريگستاني عرب") جي برخلاف عربستان فيلڪس ("خوش" يا "خوش قسمت" عربستان) سڏيو.

تاريخ

[سنواريو]

اصل مضمون: يمن جي تاريخ

قديم تاريخ

[سنواريو]
اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو يمن جي قديم تاريخ, اوسان, سبا, قتبان ۽حضرموت جي بادشاهت
مارب جي عظيم بند جا کنڊر

اوڀر ۽ اولهه جي تهذيبن جي وچ ۾ پنهنجي ڊگهي سامونڊي سامونڊي ڪناري سبب، يمن قديم زماني کان ئي مختلف ثقافتن جي سنگم تي واقع رهيو آهي، ۽ عرب اپٻيٽ جي اولهه ۾ واپاري لحاظ کان انتهائي اهم تزويراتي حيثيت رکندو هو. اتر يمن جي جبلن ۾ پنهنجي دور لاءِ وڏيون آباديون لڳ ڀڳ 5000 ق.م. کان موجود هيون.[7] سبائي بادشاهت يمن ۾ 1000 ق.م. کان 275ع تائين قائم رهي. [8] ان جا رهواسي سبائي هئا،[lower-alpha 1] جڏهن ته ڏکڻ عرب جا چار وڏا بادشاهتي اتحاد يا قبيلائي وفاق سبا، حضرموت، قتبان ۽ معين هئا.

سبا (عربي: سَـبَـأ)[9][10] کي عام طور بائيبل واري شيبا سان هڪجهڙو سمجهيو وڃي ٿو، ۽ اهو سڀ کان نمايان اتحاد هو.[11] سبائي حڪمرانن مُڪرِب جو لقب اختيار ڪيو، جنهن جي عام معنيٰ "اتحاد قائم ڪندڙ"،[12] "پادري بادشاهه"،[13] يا ڏکڻ عرب جي بادشاهتن جي اتحاد جو سربراهه، يعني "بادشاهن جو بادشاهه"، سمجهي وڃي ٿي.[14] مُڪرِب جو بنيادي فرض مختلف قبيلن کي هڪ بادشاهت هيٺ متحد رکڻ ۽ انهن سڀني جي سربراهي ڪرڻ هو.[15] سبائين لڳ ڀڳ 940 ق.م. ۾ مارب جو عظيم بند تعمير ڪيو.[16] هي بند واديءَ ۾ ايندڙ موسمي اوچتن ٻوڏن کي روڪڻ لاءِ ٺاهيو ويو هو.

ٽئين صدي ق.م. تائين قتبان، حضرموت ۽ معين سبا کان آزاد ٿي ويا ۽ يمن جي سياسي ميدان ۾ پنهنجو الڳ مقام قائم ڪيو. معين جي حڪومت ددان تائين پکڙيل هئي،[17] ۽ ان جو گاديءَ جو هنڌ براقيش هو. 50 ق.م. ۾ قتبان جي زوال کان پوءِ سبائين ٻيهر معين تي پنهنجو قبضو قائم ڪري ورتو. جڏهن 25 ق.م. ۾ رومين عربيا فيلڪس ڏانهن مهم رواني ڪئي، تڏهن سبائي هڪ ڀيرو ٻيهر ڏکڻ عرب جي سڀ کان طاقتور قوت بڻجي چڪا هئا.[18] ايليئس گيلس کي سبائين تي رومي بالادستي قائم ڪرڻ لاءِ فوجي مهم جي اڳواڻي ڪرڻ جو حڪم ڏنو ويو.[19]

رومين کي عربيا فيلڪس جي جاگرافي بابت اڻپوري ۽ هڪ ٻئي سان ٽڪراءُ رکندڙ ڄاڻ حاصل هئي.

10,000 سپاهين تي مشتمل هڪ رومي فوج مارب تائين پهچڻ کان اڳ ئي شڪست کاڌي.[20] اسٽرابو، جيڪو ايليئس گيلس جو ويجهو دوست هو، پنهنجي لکڻين ۾ پنهنجي دوست جي شڪست جو جواز پيش ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. رومين کي مارب تائين پهچڻ ۾ ڇهه مهينا لڳا، جڏهن ته مصر واپس موٽڻ ۾ 60 ڏينهن لڳا. رومين پنهنجي نبطي رهنما تي غداريءَ جو الزام لڳايو ۽ کيس ڦاهي ڏئي ڇڏي.[21] اڃا تائين سبائي لکتن ۾ رومي مهم جو ڪو سڌو ذڪر نه مليو آهي.

رومي مهم کان پوءِ (يا شايد ان کان به اڳ)، ملڪ افراتفريءَ جو شڪار ٿي ويو، ۽ ٻن قبيلن، يعني همدان ۽ حمير، بادشاهت جي دعويٰ ڪئي ۽ "سبا ۽ ذو ريدان جو بادشاهه" جو لقب اختيار ڪيو.[22] ذو ريدان، يعني حميرين، سبائين جي مقابلي لاءِ اڪسوم (ايٿوپيا) سان اتحاد ڪيو.[23] بڪيل جي سردار ۽ سبا ۽ ذو ريدان جي بادشاهه ايل شريح يهدب (El Sharih Yahdhib) حميرين ۽ حبشين، يعني اڪسومين، خلاف ڪامياب مهمون هلائيون. ايل شريح پنهنجي فوجي مهمن تي فخر ڪندو هو ۽ پنهنجي نالي سان "يهدب" جو لقب شامل ڪيو، جنهن جي معنيٰ "دٻائيندڙ" آهي؛ هو پنهنجي دشمنن کي ٽڪرا ٽڪرا ڪري قتل ڪندو هو.[24] سندس دورِ حڪومت ۾ صنعا اهميت حاصل ڪئي، ڇاڪاڻ⁠تہ هن غمدان محل کي پنهنجي رهائشگاهه طور تعمير ڪرايو.

ذمار علي يَهبر اول، جيڪو غالباً ٽئين صديءَ جي آخر يا چوٿين صديءَ جي شروعات ۾ حڪومت ڪندڙ هڪ حميري بادشاهه هو، جو ڪانسيءَ جو مجسمو، جيڪو يمن جي قومي عجائب گهر ۾ رکيل آهي
ڪڻڪ جي علامتي سنگ هٿ ۾ جهليل هڪ عورت جو سبائي قبرستاني پٿر، جيڪو قديم يمن ۾ زرخيزيءَ جي علامت هو

حميرين لڳ ڀڳ 100ع ۾ همدان کان صنعا تي قبضو ڪيو.[25] حاشد قبيلي جي ماڻهن انهن خلاف بغاوت ڪئي ۽ لڳ ڀڳ 180ع ۾ صنعا ٻيهر پنهنجي قبضي ۾ آندو.[26] شمر يهرعش 275ع تائين حضرموت، نجران ۽ تهامه فتح ڪري ورتا، جنهن سان يمن ٻيهر متحد ٿيو ۽ حميري حڪومت مضبوط ٿي وئي.[27][28] حميرين گهڻ خدائيت کي رد ڪري هڪ متفقه توحيد واري عقيدي کي اختيار ڪيو، جيڪو رحمانيت جي نالي سان مشهور هو.[29]

حميري رسم الخط ۾ ديوتا تعلب لاءِ لکيل دعا سان ڪانسيءَ جو هٿ

354ع ۾ رومي شهنشاهه قسطنطيوس ثاني ٿيوفيلوس الهندي جي سربراهيءَ ۾ هڪ سفارتي وفد موڪليو، جنهن جو مقصد حميرين کي عيسائيت قبول ڪرائڻ هو.[30] فيلوستورجيوس موجب، هن مشن جي مقامي يهودين مخالفت ڪئي.[31] عبراني ۽ سبائي ٻولين ۾ ڪيتريون ئي لکتون مليون آهن، جن ۾ حڪمران خاندان جي ساراهه "بني اسرائيل جي مدد ۽ طاقت وڌائڻ" جي حوالي سان يهودي اصطلاحن ۾ ڪئي وئي آهي.[32]

10,000 سپاهين تي مشتمل هڪ رومي فوج مارب تائين پهچڻ کان اڳ ئي شڪست کاڌي.[33] اسٽرابو، جيڪو ايليئس گيلس جو ويجهو دوست هو، پنهنجي لکڻين ۾ پنهنجي دوست جي شڪست جو جواز پيش ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. رومين کي مارب تائين پهچڻ ۾ ڇهه مهينا لڳا، جڏهن ته مصر واپس موٽڻ ۾ 60 ڏينهن لڳا. رومين پنهنجي نبطي رهنما تي غداريءَ جو الزام لڳايو ۽ کيس ڦاهي ڏئي ڇڏي.[34] اڃا تائين سبائي لکتن ۾ رومي مهم جو ڪو سڌو ذڪر نه مليو آهي.

رومي مهم کان پوءِ (يا شايد ان کان به اڳ)، ملڪ افراتفريءَ جو شڪار ٿي ويو، ۽ ٻن قبيلن، يعني همدان ۽ حمير، بادشاهت جي دعويٰ ڪئي ۽ "سبا ۽ ذو ريدان جو بادشاهه" جو لقب اختيار ڪيو.[35] ذو ريدان، يعني حميرين، سبائين جي مقابلي لاءِ اڪسوم (ايٿوپيا) سان اتحاد ڪيو.[36] بڪيل جي سردار ۽ سبا ۽ ذو ريدان جي بادشاهه ايل شريح يهدب (El Sharih Yahdhib) حميرين ۽ حبشين، يعني اڪسومين، خلاف ڪامياب مهمون هلائيون. ايل شريح پنهنجي فوجي مهمن تي فخر ڪندو هو ۽ پنهنجي نالي سان "يهدب" جو لقب شامل ڪيو، جنهن جي معنيٰ "دٻائيندڙ" آهي؛ هو پنهنجي دشمنن کي ٽڪرا ٽڪرا ڪري قتل ڪندو هو.[37] سندس دورِ حڪومت ۾ صنعا اهميت حاصل ڪئي، ڇاڪاڻ⁠تہ هن غمدان محل کي پنهنجي رهائشگاهه طور تعمير ڪرايو.

ذمار علي يَهبر اول، جيڪو غالباً ٽئين صديءَ جي آخر يا چوٿين صديءَ جي شروعات ۾ حڪومت ڪندڙ هڪ حميري بادشاهه هو، جو ڪانسيءَ جو مجسمو، جيڪو يمن جي قومي عجائب گهر ۾ رکيل آهي
ڪڻڪ جي علامتي سنگ هٿ ۾ جهليل هڪ عورت جو سبائي قبرستاني پٿر، جيڪو قديم يمن ۾ زرخيزيءَ جي علامت هو

حميرين لڳ ڀڳ 100ع ۾ همدان کان صنعا تي قبضو ڪيو.[38] حاشد قبيلي جي ماڻهن انهن خلاف بغاوت ڪئي ۽ لڳ ڀڳ 180ع ۾ صنعا ٻيهر پنهنجي قبضي ۾ آندو.[39] شمر يهرعش 275ع تائين حضرموت، نجران ۽ تهامه فتح ڪري ورتا، جنهن سان يمن ٻيهر متحد ٿيو ۽ حميري حڪومت مضبوط ٿي وئي.[40][41] حميرين گهڻ خدائيت کي رد ڪري هڪ متفقه توحيد واري عقيدي کي اختيار ڪيو، جيڪو رحمانيت جي نالي سان مشهور هو.[42]

حميري رسم الخط ۾ ديوتا تعلب لاءِ لکيل دعا سان ڪانسيءَ جو هٿ

354ع ۾ رومي شهنشاهه قسطنطيوس ثاني ٿيوفيلوس الهندي جي سربراهيءَ ۾ هڪ سفارتي وفد موڪليو، جنهن جو مقصد حميرين کي عيسائيت قبول ڪرائڻ هو.[43] فيلوستورجيوس موجب، هن مشن جي مقامي يهودين مخالفت ڪئي.[31] عبراني ۽ سبائي ٻولين ۾ ڪيتريون ئي لکتون مليون آهن، جن ۾ حڪمران خاندان جي ساراهه "بني اسرائيل جي مدد ۽ طاقت وڌائڻ" جي حوالي سان يهودي اصطلاحن ۾ ڪئي وئي آهي.[44]

اسلامي روايتن موجب، بادشاهه اسعد الڪامل يثرب جي يهودين جي مدد لاءِ هڪ فوجي مهم رواني ڪئي.[45] لکتن موجب ابو ڪريبا اسعد، جيڪو اسعد الڪامل جي نالي سان به سڃاتو وڃي ٿو، وچ عرب يا نجد ۾ ڪنده جي بادشاهت جي حمايت لاءِ لخمي بادشاهت خلاف فوجي مهم هلائي.[46] تنهن هوندي به، سندس ڊگهي دورِ حڪومت بابت ڪنهن به لکت ۾ يهوديت يا يثرب جو ڪو سڌو ذڪر نه مليو آهي. ابو ڪريبا اسعد لڳ ڀڳ 445ع ۾ وفات ڪئي، ۽ هن لڳ ڀڳ پنجاهه سال حڪومت ڪئي هئي.[47]

515ع تائين حميري بادشاهت مذهبي بنيادن تي وڌندڙ اختلافن جو شڪار ٿي وئي، ۽ مختلف ڌرين وچ ۾ سخت تڪرار اڪسومي مداخلت لاءِ راهه هموار ڪري ڇڏيو. آخري حميري بادشاهه معديڪرب يعفر کي پنهنجي يهودي مخالفن خلاف اڪسوم جي حمايت حاصل هئي. معديڪرب هڪ عيسائي هو، ۽ هن بازنطيني سلطنت جي ٻين عرب اتحادي قبيلن جي مدد سان ڏکڻ عراق ۾ لخمي بادشاهت خلاف فوجي مهم هلائي.[48] لخمي فارس جي دفاعي مورچي طور ڪم ڪندا هئا، جيڪا عيسائيت جهڙي تبليغي مذهب کي برداشت نه ڪندي هئي.[49]

معديڪرب يعفر جي لڳ ڀڳ 521ع ۾ وفات کان پوءِ، ذو نواس نالي هڪ حميري يهودي فوجي اڳواڻ اقتدار تي قابض ٿيو. شهنشاهه جسٽينين اول يمن ڏانهن هڪ سفارتي وفد موڪليو. سندس خواهش هئي ته سرڪاري طور عيسائي حميرين اندروني عرب جي قبيلن تي پنهنجو اثر استعمال ڪري فارس خلاف فوجي ڪارروايون ڪن. جسٽينين اول وچ ۽ اتر عرب ۾ ڪنده ۽ غساني قبيلن جي عرب شيخن کي "بادشاهه" جو اعزازي لقب عطا ڪيو.[50]

شروع کان ئي رومين ۽ بازنطينين جي پاليسي اها رهي ته ڳاڙهي سمنڊ جي سامونڊي ڪناري تي واقع طاقتن سان ويجها لاڳاپا قائم ڪيا وڃن. اهي اڪسوم کي عيسائيت قبول ڪرائڻ[51] ۽ ان جي ثقافت تي اثرانداز ٿيڻ ۾ ڪامياب ٿيا، پر يمن جي حوالي سان سندن ڪوششن جا نتيجا گهڻو اطمينان بخش نه هئا.[50]

يزيد بن ڪبشات نالي هڪ ڪندي شهزادي ابراهه ۽ سندس عرب عيسائي اتحادين خلاف بغاوت ڪئي. جڏهن مارب جي عظيم بند ۾ شگاف پيو، تڏهن ٻنهي ڌرين وچ ۾ جنگبندي ٿي وئي.[52] ابراهه لڳ ڀڳ 570ع ۾ وفات ڪئي. ساساني سلطنت ساڳئي سال عدن تي قبضو ڪري ورتو. سندن حڪومت هيٺ يمن جو گهڻو حصو، عدن ۽ صنعا کان سواءِ، وڏي حد تائين خودمختيار رهيو. هن دور سان قديم ڏکڻ عرب جي تهذيب جو خاتمو آيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اسلام جي 630ع ۾ آمد تائين ملڪ جو وڏو حصو ڪيترن ئي آزاد قبيلن جي قبضي هيٺ ورهايل رهيو.[53]

وچئين دور

[سنواريو]

اسلام جي آمد ۽ ٽي بادشاهتي سلسلا

[سنواريو]
اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو يعفري, زيادي خاندان ۽ يمن جا امام
صنعا جي جامع مسجد جو اندريون حصو، جيڪا يمن جي سڀ کان پراڻي مسجد آهي

محمد لڳ ڀڳ 630ع ۾ پنهنجي سؤٽ علي کي صنعا ۽ ان جي آس پاس وارن علائقن ڏانهن موڪليو. ان وقت يمن عرب جو سڀ کان وڌيڪ ترقي يافته علائقو هو.[54] بنو همدان قبيلائي اتحاد اسلام قبول ڪندڙ پهرين قبيلن مان هو. محمد معاذ بن جبل کي پڻ موجوده تعز واري علائقي جي الجند ڏانهن موڪليو، ۽ مختلف قبيلن جي اڳواڻن ڏانهن خط روانا ڪيا.[55] حمير سميت وڏن قبيلن 630–631ع دوران "وفدن جي سال" ۾ مدينو ڏانهن پنهنجا وفد موڪليا. ڪيترن ئي يمنين 630ع کان اڳ ئي اسلام قبول ڪيو هو، جن ۾ عمار بن ياسر، علاءُ الحضرمي، مقداد بن اسود، ابو موسى اشعري ۽ شرحبیل بن حسنة شامل هئا. عبهلة بن ڪعب العنسی نالي هڪ شخص، جيڪو اسود عنسي جي نالي سان مشهور هو، باقي رهيل فارسين کي يمن مان ڪڍي ڇڏيو ۽ پاڻ کي رحمان جو نبي قرار ڏنو. کيس فارسي نسل جي هڪ يمني فيروز الديلمي قتل ڪيو. عيسائين، جيڪي گهڻو ڪري نجران ۾ يهودين سان گڏ رهندا هئا، جزيه (عربي: جِـزْيَـة) ادا ڪرڻ تي راضي ٿيا، جيتوڻيڪ ڪجهه يهودين اسلام قبول ڪيو، جهڙوڪ وهب بن منبه ۽ ڪعب الاحبار.

راشدون خلافت جي دور ۾ يمن مستحڪم رهيو. يمني قبيلن مصر، عراق، فارس، شام، اناطوليه، اتر آفريڪا، سسلي ۽ اندلس ۾ اسلامي فتوحات ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.[56][57][58] يمني قبيلا، جيڪي شام ۾ وڃي آباد ٿيا، اموي خلافت جي اقتدار کي مضبوط ڪرڻ ۾ نمايان حصو ورتو، خاص طور تي مروان اول جي حڪومت دوران. ڪنده جهڙا طاقتور يمني قبيلا مرج راهط جي جنگ ۾ سندس حمايتي هئا.[59][60]

محمد بن عبدالله بن زياد لڳ ڀڳ 818ع ۾ تهامه ۾ زيادي خاندان جو بنياد وڌو. هي رياست حالي (موجوده سعودي عرب ۾) کان وٺي عدن تائين پکڙيل هئي. هنن رسمي طور عباسي خلافت جي بالادستي قبول ڪئي، پر حقيقت ۾ زبيد مان خودمختيار حڪومت هلائيندا هئا.[61] پنهنجي جاگرافيائي حيثيت سبب هنن جا حبشه سان ويجها لاڳاپا قائم ٿيا. دهلڪ ٻيٽن جو سردار يمن جي حڪمران ڏانهن غلام، عنبر ۽ چيتن جون کلون برآمد ڪندو هو.[62] انهن جو اقتدار رڳو ڳاڙهي سمنڊ سان لڳندڙ تهامه جي سامونڊي پٽي تائين محدود رهيو، ۽ هو ڪڏهن به جبلن وارن علائقن يا حضرموت تي مڪمل ڪنٽرول قائم نه ڪري سگهيا.[63] حمير جي هڪ شاخ، جنهن کي يعفري سڏيو ويندو هو، صعده کان تعز تائين جبلن وارن علائقن تي حڪومت قائم ڪئي، جڏهن ته حضرموت اباضين جو مضبوط مرڪز هو، جنهن بغداد ۾ ويٺل عباسي خلافت جي بالادستي قبول ڪرڻ کان انڪار ڪيو.[61]

پهريون زيدي امام، يحيى بن الحسين، 893ع ۾ يمن پهتو. هو هڪ ديني عالم ۽ قاضي هو، جنهن کي قبيلائي تڪرارن جو فيصلو ڪرڻ لاءِ مدينو مان صعده اچڻ جي دعوت ڏني وئي هئي.[64] يحيى مقامي قبيلن کي پنهنجي تعليمات تي عمل ڪرڻ لاءِ قائل ڪيو. هي مسلڪ آهستي آهستي جبلن ۾ پکڙجندو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ حاشد ۽ بڪيل قبيلن، جيڪي پوءِ "امامت جا ٻه پر" سڏجڻ لڳا، سندس اقتدار کي تسليم ڪري ورتو.[65] هن 897ع ۾ زيدي امامت جو بنياد وڌو. يحيى صعده ۽ نجران ۾ پنهنجو اثر قائم ڪيو. هن 901ع ۾ يعفرين کان صنعا تي قبضو ڪرڻ جي به ڪوشش ڪئي، پر کيس سخت ناڪامي نصيب ٿي.

صليحي خاندان (1047–1138)

[سنواريو]
جبله هن خاندان جو گاديءَ جو هنڌ بڻيو. تصوير ۾ ملڪا اروى مسجد ڏيکاريل آهي.
ملڪا اروى جو محل

صليحي خاندان جو بنياد لڳ ڀڳ 1040ع ۾ اتر يمن جي جبلن وارن علائقن ۾ پيو. ان وقت يمن تي مختلف مقامي خاندانن جي حڪومت هئي. 1060ع ۾ علي بن محمد الصليحي زبيد فتح ڪيو ۽ نجاحي خاندان جي باني الحاڪم النجاح کي قتل ڪري ڇڏيو. سندس پٽن کي ڀڄي دهلڪ ٻيٽن ڏانهن وڃڻو پيو.[66] 1162ع ۾ عدن تي قبضو ڪرڻ کان پوءِ حضرموت پڻ صليحين جي قبضي ۾ اچي ويو.[67]

1063ع تائين علي سڄي وڏو يمن کي پنهنجي ماتحت آڻي ڇڏيو.[68] ان کان پوءِ هن حجاز ڏانهن پيشقدمي ڪئي ۽ مڪو تي قبضو ڪري ورتو.[69] علي جي شادي اسماء بنت شهاب سان ٿي هئي، جيڪا پنهنجي مڙس سان گڏ يمن جي حڪمراني ڪندي هئي.[70] جمعي جي نماز دوران پڙهبي واري خطبي ۾ سندس مڙس سان گڏ سندس نالو پڻ ورتو ويندو هو. اسلام جي ظهور کان پوءِ ڪنهن ٻي عرب عورت کي اهڙو اعزاز حاصل نه ٿيو.[70]

علي الصليحي 1084ع ۾ مڪي ڏانهن ويندي النجاح جي پٽن هٿان قتل ٿي ويو. سندس پٽ احمد المڪرم هڪ فوج وٺي زبيد پهتو ۽ شهر جي اٺ هزار رهواسين کي قتل ڪرائي ڇڏيو.[71] بعد ۾ هن زريعين کي عدن تي حڪومت ڪرڻ لاءِ مقرر ڪيو. احمد المڪرم، جيڪو جنگي زخمن سبب چهري جي فالج ۾ مبتلا ٿي ويو هو، 1087ع ۾ حڪومت کان دستبردار ٿيو ۽ اقتدار پنهنجي زال اروى الصليحي جي حوالي ڪري ڇڏيو.[72]

ملڪا اروى صليحي خاندان جو گاديءَ جو هنڌ صنعا مان منتقل ڪري جبله آندو، جيڪو اب جي ڀرسان وچ يمن جو هڪ ننڍڙو شهر هو. هن هندستان ڏانهن اسماعيلي داعي موڪليا، جتي هڪ وڏي اسماعيلي برادري قائم ٿي، جيڪا اڄ تائين موجود آهي.[73]

ملڪا اروى 1138ع ۾ پنهنجي وفات تائين مضبوط نموني حڪومت ڪندي رهي.[73] يمن جي تاريخ، ادب ۽ عوامي روايتن ۾ اڄ به کيس هڪ عظيم ۽ بيحد محبوب حڪمران طور ياد ڪيو وڃي ٿو، جتي کيس بلقيس الصغرى ("ننڍي بلقيس") سڏيو وڃي ٿو.[74] سندس وفات کان ٿوري ئي عرصي پوءِ ملڪ مذهبي بنيادن تي پنجن ننڍين مقابلي ڪندڙ رياستن ۾ ورهائجي ويو.[75]

ايوبي خاندان مصر ۾ فاطمي خلافت جو خاتمو آندو. اقتدار سنڀالڻ کان ڪجهه سال پوءِ صلاح الدين ايوبی پنهنجي ڀاءُ توران شاهه کي 1174ع ۾ يمن فتح ڪرڻ لاءِ روانو ڪيو.[76]

ايوبي فتح (1171–1260)

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ايوبي خاندان

توران شاهه 1174ع ۾ مهدين کان زبيد فتح ڪيو، پوءِ جون مهيني ۾ عدن ڏانهن وڌيو ۽ ان کي زريعين کان پنهنجي قبضي ۾ آندو.[77] صنعا جي حمداني سلطانن 1175ع ۾ ايوبي فوجن جي مزاحمت ڪئي، ۽ ايوبي 1189ع تائين صنعا تي مڪمل قبضو ڪرڻ ۾ ڪامياب نه ٿي سگهيا.[78]

ڏکڻ ۽ وچ يمن ۾ ايوبي حڪومت مستحڪم رهي، جتي هنن ان علائقي جي ننڍين رياستن کي ختم ڪرڻ ۾ ڪاميابي حاصل ڪئي، جڏهن ته اسماعيلي ۽ زيدي قبيلن ڪيترن ئي قلعن ۾ پنهنجي مزاحمت جاري رکي.[78]

ايوبي اتر يمن ۾ زيديت جي مضبوط مرڪزن تي قبضو ڪرڻ ۾ ناڪام رهيا.[79] 1191ع ۾ شبام ڪوڪبان جي زيدين بغاوت ڪئي ۽ ايوبي فوج جا 700 سپاهي قتل ڪري ڇڏيا.[80]

امام عبدالله بن حمزه 1197ع ۾ پنهنجي امامت جو اعلان ڪيو ۽ يمن جي ايوبي سلطان المعز اسماعيل سان جنگ ڪئي. شروعات ۾ امام عبدالله کي شڪست آئي، پر هو 1198ع ۾ صنعا ۽ ذمار تي قبضو ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي ويو،[81] جڏهن ته المعز اسماعيل 1202ع ۾ قتل ڪيو ويو.[82]

عبدالله بن حمزه 1217ع ۾ پنهنجي وفات تائين ايوبي خاندان خلاف جدوجهد جاري رکي. سندس وفات کان پوءِ زيدي برادري ٻن مخالف امامن ۾ ورهائجي وئي. زيدي قوت منتشر ٿي وئي، ۽ 1219ع ۾ ايوبي حڪومت سان جنگبندي جو معاهدو ڪيو ويو.[83]

1226ع ۾ ذمار وٽ ايوبي فوج کي شڪست ملي.[83] ايوبي سلطان مسعود يوسف 1228ع ۾ مڪو روانو ٿيو ۽ وري ڪڏهن يمن واپس نه آيو.[84] ٻين ذريعن موجب کيس 1223ع ۾ مصر وڃڻ تي مجبور ڪيو ويو.[85]

رسولي خاندان (1229–1454)

[سنواريو]
القاهرة قلعو تعز ۾، جيڪو رسولي خاندان جي دور ۾ يمن جو گاديءَ جو هنڌ هو

رسولي خاندان جو بنياد 1229ع ۾ عمر بن علي وڌو، جنهن کي 1223ع ۾ ايوبي حڪمرانن طرفان نائب گورنر مقرر ڪيو ويو هو. جڏهن 1229ع ۾ آخري ايوبي حڪمران يمن ڇڏي ويو، تڏهن عمر ملڪ ۾ نگران حڪمران طور رهيو. بعد ۾ هن "الملڪ المنصور" (يعني الله جي مدد سان ڪامياب بادشاهه) جو لقب اختيار ڪري پاڻ کي خودمختيار بادشاهه قرار ڏنو.[85]

عمر پهرين زبيد ۾ پنهنجي اقتدار کي مضبوط ڪيو، پوءِ جبلن واري اندروني علائقي ڏانهن وڌيو ۽ اهم بلند پهاڙي شهر صنعا تي قبضو ڪيو. تنهن هوندي به، رسولي خاندان جا گاديءَ جا شهر زبيد ۽ تعز رهيا. 1249ع ۾ سندس ڀائيٽي کيس قتل ڪري ڇڏيو.[84]

عمر جي پٽ يوسف پنهنجي پيءُ جي قاتلن جي اڳواڻي ڪندڙ ڌر کي شڪست ڏني ۽ اتر يمن جي جبلن ۾ موجود زيدي امامن جي ڪيترين ئي جوابي حملن کي ناڪام بڻايو. پنهنجي مخالفن تي حاصل ڪيل فتحن سبب هن "المظفر" (يعني فاتح) جو اعزازي لقب اختيار ڪيو.[86]

1258ع ۾ بغداد جي زوال ۽ منگولن جي قبضي کان پوءِ، المظفر يوسف اول خليفو جو لقب اختيار ڪيو.[86] هن پنهنجي سلطنت جو سياسي گاديءَ جو هنڌ تعز کي بڻايو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو پنهنجي حڪمت عملي واري جڳهه ۽ عدن جي ويجهڙائي سبب وڌيڪ موزون هو.[87]

رسولي سلطانن ڪيترائي مدرسا تعمير ڪرايا ته جيئن شافعي فقهي مذهب کي مضبوط بڻائي سگهجي، جيڪو اڄ به يمنين ۾ سڀ کان وڌيڪ رائج فقهي مذهب آهي.[88] سندن دور ۾ تعز ۽ زبيد اسلامي علم جا اهم عالمي مرڪز بڻجي ويا.[89]

اهي بادشاهه پاڻ به اعليٰ تعليم يافته هئا. انهن وٽ نه رڳو وڏيون لائبريريون هيون، پر هنن علمِ نجوم، طب، زراعت ۽ علم الانساب سميت ڪيترن ئي موضوعن تي ڪتاب ۽ مقالا پڻ لکيا.[87]

13هين صديءَ ۾ بغداد ۾ الواسطي پاران تيار ڪيل هڪ ڪتابي تصوير، جنهن ۾ يمن جي شهر زبيد ۾ غلامن جي بازار ڏيکاريل آهي

رسولي خاندان جا مصر جي مملوڪن سان لاڳاپا گهڻو ڪري ڇڪتاڻ وارا رهيا، ڇاڪاڻ⁠تہ مملوڪ کين پنهنجي باجگذار رياست سمجهندا هئا.[87] ٻنهي ڌرين جي مقابلي جو مرڪز حجاز ۽ مڪو ۾ ڪعبي تي چاڙهڻ لاءِ ڪسوہ مهيا ڪرڻ جو اعزاز هو.[87]

وقت سان گڏ جانشيني جي مسئلي تي ناراض شاهي خاندان جي فردن، وقت بوقت قبيلائي بغاوتن ۽ اتر يمن جي جبلن ۾ زيدي امامن سان جاري جنگ سبب رسولي خاندان آهستي آهستي ڪمزور ٿيندو ويو.[89] سندن حڪومت جي آخري ٻارهن سالن دوران ملڪ ڪيترن ئي تخت جي دعويدارن جي وچ ۾ ورهائجي ويو.

رسولي حڪومت جي ڪمزوري بنو طاهر خاندان لاءِ هڪ موقعو ثابت ٿي، جنهن 1454ع ۾ اقتدار تي قبضو ڪري يمن جو نئون حڪمران خاندان قائم ڪيو.[88]

طاهري خاندان (1454–1517)

[سنواريو]

طاهري هڪ مقامي قبيلو هو، جنهن جو مرڪز رداع هو. هنن زبيد، عدن، رداع ۽ جُبان ۾ مدرسا، مسجدون، آبپاشيءَ جون نهرون، پاڻيءَ جا حوض ۽ پل تعمير ڪرايا. سندن سڀ کان مشهور يادگار اميريه مدرسو آهي، جيڪو رداع ضلعو ۾ واقع آهي ۽ 1504ع ۾ تعمير ڪيو ويو.[90] طاهري ايترا سگهارا نه هئا جو يا ته زيدي امامن جي طاقت کي روڪي سگهن يا وري پاڻ کي پرڏيهي حملن کان بچائي سگهن.

طاهري سلطنت جي دولت ۽ خوشحالي کي ڏسي مصر جي مملوڪن ان تي قبضو ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.[91] مملوڪ فوج، المتوڪل يحيى شرف الدين جي وفادار زيدي فوجن جي مدد سان، سڄي طاهري سلطنت تي قبضو ڪري ورتو، پر 1517ع ۾ عدن کي فتح ڪرڻ ۾ ناڪام رهي. بهرحال، مملوڪن جي اها فتح گهڻو عرصو قائم نه رهي. عثماني سلطنت مصر فتح ڪري ورتو ۽ آخري مملوڪ سلطان کي قاهره ۾ ڦاهي ڏني.[91]

عثمانين 1538ع تائين يمن تي قبضو ڪرڻ جو فيصلو نه ڪيو. زيدي قبيلن، جيڪي اتر يمن جي جبلن ۾ رهندا هئا، ترڪن جي قبضي خلاف سخت ۽ مسلسل مزاحمت ڪري قومي هيروز جي حيثيت اختيار ڪئي.[92][93]

مملوڪن يمن کي مصر سان ملائڻ جي ڪوشش ڪئي، جڏهن ته افونسو دي البوڪرڪ جي اڳواڻيءَ ۾ پورچوگالين سقطري جي ٻيٽ تي قبضو ڪري ورتو ۽ 1513ع ۾ عدن تي حملو ڪيو، پر اهو حملو ناڪام ثابت ٿيو.[94]

پورچوگالي دور (1498–1756)

[سنواريو]
پورچوگالي وائسراءِ افونسو دي البوڪرڪ ٻه ڀيرا عدن فتح ڪرڻ ۾ ناڪام رهيو، جيتوڻيڪ پورچوگالي سلطنت 1511ع تائين سقطرى تي پنهنجي حڪمراني قائم رکڻ ۾ ڪامياب رهي.

پندرهين صديءَ کان پورچوگال يمن جي معاملن ۾ مداخلت شروع ڪئي. هن لڳ ڀڳ ويهه سالن تائين عدن جي بندرگاهه تي غلبو قائم رکيو ۽ ان عرصي دوران سقطرى جي ٻيٽ تي هڪ مضبوط فوجي چوڪي پڻ برقرار رکي. سورهين صديءَ کان پوءِ پورچوگالي هند سمنڊ جي واپار لاءِ هڪ سڌو ۽ سنگين خطرو بڻجي ويا. ان سبب مصر جي مملوڪن حسين الڪردي جي اڳواڻيءَ ۾ هڪ فوج موڪلي، ته جيئن انهن حملي آورن سان مقابلو ڪري سگهجي.[95] 1515ع ۾ مملوڪ سلطان زبيد پهتو ۽ پورچوگالين خلاف جهاد لاءِ گهربل مالي مدد حاصل ڪرڻ خاطر طاهري سلطان عامر بن عبدالوهاب سان سفارتي ڳالهيون ڪيون. پر پورچوگالين سان سڌي جنگ ڪرڻ بدران، مملوڪ فوج، جيڪا خوراڪ ۽ پاڻي جي کوٽ جو شڪار ٿي چڪي هئي، يمن جي سامونڊي ڪناري تي لٿي ۽ پنهنجي ضرورتن جو سامان حاصل ڪرڻ لاءِ تهامه جي ڳوٺاڻن کي تنگ ڪرڻ لڳي. ڳاڙهو سمنڊ بابت پورچوگال جي دلچسپي جا ٻه بنيادي سبب هئا. هڪ طرف هو حبشه ۾ پنهنجي عيسائي اتحادي سان رابطا برقرار رکڻ چاهيندا هئا، ۽ ٻئي طرف هو مڪي ۽ ٻين عرب علائقن تي پٺئين پاسي کان حملو ڪرڻ جي قابل ٿيڻ سان گڏ مصالحن جي واپار، جيڪا سندن سڀ کان وڏي دلچسپي هئي، تي مڪمل غلبو قائم ڪرڻ چاهيندا هئا. سندن بنيادي مقصد آفريڪا ۽ عرب جي سامونڊي ڪناري وارن شهرن جي واپار تي قبضو ڪرڻ هو.[96] ان مقصد کي حاصل ڪرڻ لاءِ پورچوگال انهن سڀني بندرگاهن ۽ بادشاهتن تي، جيڪي پاڻ ۾ ويڙهه ڪندا رهندا هئا، يا ته طاقت جي زور تي يا سفارتي ذريعن سان اثرانداز ٿيڻ ۽ غلبو قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪندو هو. پورچوگال عام طور انهن عرب اتحادين کي پنهنجي اثر هيٺ رکندو هو، جيڪي علائقي جي ٻين عرب رياستن کان پنهنجي آزادي برقرار رکڻ ۾ دلچسپي رکندا هئا.[97]

جديد تاريخ

[سنواريو]

زيدي ۽ عثماني

[سنواريو]
البڪيرية عثماني مسجد صنعا ۾، جيڪا 1597ع ۾ تعمير ڪئي وئي.

يمن ۾ عثمانين جا ٻه بنيادي مفاد هئا، جن جي حفاظت ڪرڻ سندن اولين ترجيح هئي: اسلام جا مقدس شهر مڪو ۽ مدينو، ۽ هندستان ڏانهن ويندڙ واپاري رستو، جنهن وسيلي مصالحا ۽ ڪپڙو ايندو هو. سورهين صديءَ جي شروعات ۾ پورچوگالين جي هند سمنڊ ۽ ڳاڙهي سمنڊ ۾ اچڻ سبب اهي ٻئي مفاد، خاص طور تي واپاري رستو، سخت خطري هيٺ اچي ويا.[98]

خادم سليمان پاشا، جيڪو مصر ايالت جو عثماني گورنر هو، کي 90 جهازن تي مشتمل ٻيڙيءَ جي قيادت ڪري يمن فتح ڪرڻ جو حڪم ڏنو ويو. ان وقت ملڪ مسلسل انتشار، گهرو اختلافن ۽ بدامنيءَ جو شڪار هو، جنهن بابت پاشا لکي ٿو:[99]

يمن اهڙو ملڪ آهي، جنهن جو ڪو مالڪ ناهي؛ اهو هڪ خالي صوبي وانگر آهي. ان تي قبضو ڪرڻ نه رڳو ممڪن، پر آسان به آهي، ۽ جيڪڏهن ان کي فتح ڪيو وڃي ته اهو برصغير جي سرزمينن جو مالڪ بڻجي ويندو ۽ هر سال وڏي مقدار ۾ سون ۽ جواهر قسطنطنيه ڏانهن موڪليندو.

امام المتوڪل يحيى شرف الدين صنعا سميت اتر يمن جي جبلن وارن علائقن تي حڪومت ڪندو هو، جڏهن ته عدن آخري طاهري سلطان عامر بن دائود جي قبضي ۾ هو. سليمان پاشا 1538ع ۾ عدن تي حملو ڪري ان جي حڪمران کي قتل ڪيو ۽ 1539ع ۾ زبيد سميت آهستي آهستي سڄي تهامه تائين عثماني اقتدار وڌائي ڇڏيو.[100] زبيد يمن ايالت جو انتظامي مرڪز بڻايو ويو.[100] عثماني گورنر جبلن وارن علائقن تي گهڻو اثر قائم نه ڪري سگهيا. سندن حقيقي اقتدار گهڻو ڪري ڏاکڻي سامونڊي پٽي، خاص طور تي زبيد، مخا ۽ عدن تائين محدود رهيو.[101] 1539ع کان 1547ع تائين مصر مان يمن موڪليل 80,000 عثماني سپاهين مان رڳو 7,000 جيئرا بچي سگهيا.[102] مصر ۾ عثماني حڪومت جي محاسبِ اعلى هن بابت تبصرو ڪندي لکيو:

اسان پنهنجن سپاهين لاءِ يمن جهڙي ڪا ٻي ڳارڻ واري ڀٺي نه ڏٺي آهي. جڏهن به اسان اتي ڪا فوج موڪليون ٿا، ته اها پاڻيءَ ۾ لوڻ وانگر ڳري ختم ٿي وڃي ٿي.

عثماني سپاهي ۽ يمني مقامي ماڻهو

عثمانين 1547ع ۾ هڪ ڀيرو ٻيهر زبيد ڏانهن وڏي فوج موڪلي، جڏهن ته امام المتوڪل يحيى شرف الدين جبلن وارن علائقن تي آزاديءَ سان حڪومت ڪري رهيو هو. يحيى پنهنجي پٽ علي بن يحيى کي پنهنجو جانشين مقرر ڪيو، جنهن سبب سندس ٻيو پٽ المطهر بن يحيى سخت ناراض ٿي ويو.[103] المطهر لنگڙو هو، تنهنڪري کيس امامت لاءِ اهل نه سمجهيو ويندو هو.[103] هن زبيد ۾ موجود عثماني نوآبادياتي گورنر اويس پاشا کي پنهنجي پيءُ تي حملي ڪرڻ لاءِ آماده ڪيو.[104]

واقعي ئي، عثماني فوجون، جن کي امام المطهر سان وفادار قبيلائي لشڪرن جي مدد حاصل هئي، تعز تي حملو ڪيو ۽ آگسٽ 1547ع ۾ اتر طرف وڌندي صنعا پهچي ويون. ترڪن سرڪاري طور امام المطهر کي سنجق بيگ مقرر ڪيو ۽ کيس عمران تي اختيار ڏنو. پر ڪجهه ئي عرصي بعد امام المطهر عثماني نوآبادياتي گورنر کي قتل ڪري ڇڏيو ۽ صنعا تي ٻيهر قبضو ڪري ورتو. ان جي جواب ۾ اوزدمير پاشا جي اڳواڻيءَ ۾ عثماني فوجن المطهر کي مجبور ڪيو ته هو ثُلا ۾ پنهنجي قلعي ڏانهن پسپا ٿي وڃي. اوزدمير پاشا 1552ع کان 1560ع تائين مؤثر نموني يمن کي عثماني اقتدار هيٺ آندو. 1561ع ۾ سندس وفات صنعا ۾ ٿي، جنهن کان پوءِ محمود پاشا سندس جانشين بڻيو.

محمود پاشا کي ٻين عثماني عملدارن هڪ بدعنوان ۽ بي اصول گورنر قرار ڏنو، جنهن سبب 1564ع ۾ کيس هٽائي رضوان پاشا کي سندس جاءِ تي مقرر ڪيو ويو. 1565ع تائين يمن ٻن صوبن ۾ ورهائجي چڪو هو: جبلن وارا علائقا رضوان پاشا جي ماتحت هئا، جڏهن ته تهامه تي مراد پاشا جي حڪومت هئي.

امام المطهر هڪ وسيع تبليغي مهم هلائي، جنهن ۾ هن دعويٰ ڪئي ته محمد صہ خواب ۾ وٽس آيو ۽ کيس عثمانين خلاف جهاد ڪرڻ جي هدايت ڪئي.[105] 1567ع ۾ المطهر قبيلائي لشڪرن جي اڳواڻي ڪندي رضوان پاشا کان صنعا واپس فتح ڪري ورتو. جڏهن مراد پاشا صنعا کي بچائڻ لاءِ اڳتي وڌيو، تڏهن جبلن جي قبيلن سندس فوج تي گهات هنئي ۽ سڀني سپاهين کي قتل ڪري ڇڏيو.[106]

عثمانين ۽ يمنين جي وچ ۾ 80 کان وڌيڪ جنگيون وڙهيون ويون. آخري ۽ فيصلائتي معرڪو لڳ ڀڳ 1568ع ۾ ذمار وٽ ٿيو، جتي مراد پاشا قتل ڪيو ويو، سندس مٿو ڌڙ کان ڌار ڪري صنعا ۾ امام المطهر ڏانهن موڪليو ويو.[106][107] 1568ع تائين زبيد ئي واحد اهم شهر هو، جيڪو اڃا تائين عثمانين جي قبضي ۾ رهيو.[107]

عمران ۾ واقع ثُلا جي قلعي جا کنڊر، جتي المطهر بن يحيى عثمانين جي حملن دوران پاڻ کي محفوظ رکيو هو.
موخا سترهين ۽ ارڙهين صديءَ دوران يمن جي سڀ کان مصروف بندرگاهه هئي.

1632ع ۾ المؤيد محمد هڪ هزار سپاهين تي مشتمل فوج مڪو فتح ڪرڻ لاءِ رواني ڪئي.[108] فوج فاتحانه انداز ۾ شهر ۾ داخل ٿي ۽ ان جي گورنر کي قتل ڪري ڇڏيو.[108] ان جي جواب ۾ عثمانين مصر مان هڪ فوج يمنين سان مقابلي لاءِ موڪلي.[108] جڏهن يمنين ڏٺو ته ترڪي فوج سندن مقابلي کان گهڻي وڏي آهي، تڏهن هو مڪي جي ٻاهران هڪ واديءَ ڏانهن هٽي ويا.[109]

عثماني فوجن يمنين تي حملو ڪرڻ لاءِ هڪ حڪمت عملي اختيار ڪئي. انهن انهن کوهن تي قبضو ڪري لڪي ويٺا، جتان يمني فوج کي پاڻي ملندو هو. اها رٿ ڪامياب ثابت ٿي، جنهن جي نتيجي ۾ يمنين جا 200 کان وڌيڪ ماڻهو مارجي ويا، جن مان گهڻا اڃ سبب فوت ٿيا.[109] آخرڪار قبيلائي لشڪر هٿيار ڦٽا ڪري واپس يمن موٽي آيا.[110]

المؤيد محمد 1644ع ۾ وفات ڪري ويو. سندس جاءِ تي المتوڪل اسماعيل، جيڪو المنصور القاسم جو ٻيو پٽ هو، حڪومت سنڀالي. هن سڄي يمن کي پنهنجي اقتدار هيٺ متحد ڪري ڇڏيو.[111][112][113][114]

يمن دنيا جو واحد ڪافي پيدا ڪندڙ ملڪ بڻجي ويو.[115] ملڪ صفوي فارس، حجاز جي عثمانين، مغل سلطنت ۽ حبشه سان سفارتي لاڳاپا قائم ڪيا.

ارڙهين صديءَ جي پهرين اڌ دوران يورپين يمن جي ڪافي تي اجاره داري ختم ڪري ڇڏي. هنن ڳجهي نموني ڪافي جا ٻوٽا يمن مان ٻاهر ڪڍيا ۽ انهن کي اوڀر هندستان، اوڀر آفريڪا، اولهه هندستان ۽ لاطيني آمريڪا ۾ پنهنجي نوآبادين ۾ پوکڻ شروع ڪيو.[116]

امامت ۾ جانشيني لاءِ ڪو منظم ۽ واضح نظام موجود نه هو. خانداني تڪرارن ۽ قبيلائي نافرمانين سبب ارڙهين صديءَ دوران قاسمي خاندان سياسي طور ڪمزور ٿيندو ويو ۽ ان جو زوال شروع ٿي ويو.[117]

برطانيا ۽ نَو علائقا

[سنواريو]
عدن قانون ساز ڪائونسل جي عمارت، جيڪا انگريزن 19هين صديءَ ۾ سينٽ ميري چرچ طور تعمير ڪئي هئي، 1960ع واري ڏهاڪي ۾ قانون ساز ڪائونسل جي عمارت ۾ تبديل ڪئي وئي، ۽ هاڻي عجائب گهر آهي.

برطانوي هندستان ڏانهن ويندڙ پنهنجن ٻاڦي جهازن جي سهولت لاءِ ڪوئلي جي هڪ ذخيرگاهه جي ڳولا ۾ هئا. سوئيز کان بمبئي تائين اچ وڃ واري سفر لاءِ 700 ٽن ڪوئلي جي ضرورت پوندي هئي. ايسٽ انڊيا ڪمپني جي عملدارن عدن کي چونڊيو. برطانوي سلطنت صنعاءَ جي زيدي امام سان هڪ معاهدو ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جنهن تحت کين مخا ۾ قدم ڄمائڻ جي اجازت ملي ها. جڏهن هو پنهنجي پوزيشن محفوظ ڪرڻ ۾ ناڪام رهيا، ته پوءِ هنن لاهج جي سلطان سان اهڙو ئي معاهدو ڪيو، جنهن کين عدن ۾ پنهنجي حيثيت مضبوط ڪرڻ جو موقعو ڏنو.[118] برطانوي عدن تي قبضو ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي ويا، لاهج جي سلطان کي عدن مان ڪڍي ڇڏيو، ۽ کيس مجبور ڪيو ته هو سندن "تحفظ" قبول ڪري.[118] نومبر 1839ع ۾ پنج هزار قبيلائي ماڻهن شهر ٻيهر حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر کين شڪست ملي ۽ 200 ماڻهو مارجي ويا.

هندستان، اوڀر آفريڪا ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا مان ايندڙ لڏپلاڻ ڪندڙن سبب عدن هڪ عالمي شهر بڻجي ويو. 1850ع ۾ شهر جا رڳو 980 عرب اصل رهواسي طور رجسٽر ٿيل هئا.[119] عدن ۾ انگريزن جي موجودگي سبب سندن عثمانين سان ٽڪراءُ پيدا ٿيو. ترڪن برطانوي حڪومت آڏو دعويٰ ڪئي ته هو جزيرة العرب سميت سڄي يمن تي حاڪميت رکن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ هو حضرت محمد ﷺ جا جانشين ۽ عالمگير خلافت جا سربراهه آهن.[120]

عثمانين جي واپسي

[سنواريو]
عثماني سلطنت جو صدرِاعظم ۽ يمن جو والي احمد مختار پاشا

عثماني، برطانوي راڄ جي قبضي هيٺ برصغير کان ڳاڙهي سمنڊ ۽ عربستان ڏانهن ٿيندڙ برطانوي توسيع بابت ڳڻتيءَ ۾ هئا. هو ٻن صدين جي غيرحاضري کان پوءِ 1849ع ۾ ٻيهر تهامه موٽي آيا.[121] زيدي امامن، سندن نائبن، علما، قبيلائي سردارن ۽ ٻين فرقن سان لاڳاپيل ماڻهن جي وچ ۾ رقابتون ۽ بدامني جاري رهي. صنعاءَ جا ڪي رهواسي يمن ۾ قانون ۽ امن جي بحالي لاءِ بيچين هئا، تنهنڪري هنن تهامه ۾ موجود عثماني پاشا کي ملڪ ۾ امن قائم ڪرڻ جي درخواست ڪئي.[122] 1869ع ۾ سوئيز ڪئنال جي افتتاح عثمانين جي يمن ۾ رهڻ واري فيصلي کي وڌيڪ مضبوط ڪيو.[123] 1873ع تائين عثمانين اترين جبلائي علائقن تي قبضو ڪرڻ ۾ ڪاميابي حاصل ڪئي، ۽ صنعاءُ يمن ولايت جو انتظامي گاديءَ جو هنڌ بڻيو.

عثمانين پنهنجي اڳوڻي تجربي مان سبق سکيو ۽ جبلائي علائقن جي مقامي سردارن جي طاقت گهٽائڻ تي ڌيان ڏنو. هنن يمني سماج کي سيڪيولر بڻائڻ جي به ڪوشش ڪئي، جڏهن ته يمني يهودي پاڻ کي يمني قومپرستيءَ جي نقطه نظر سان ڏسڻ لڳا.[124] عثمانين باغي قبيلائي سردارن کي معاف ڪري ۽ کين انتظامي عهدن تي مقرر ڪري قبيلن کي راضي ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. هنن ملڪ جي معاشي بهتري لاءِ سڌارن جو هڪ سلسلو به متعارف ڪرايو. تنهن هوندي به، يمن ۾ عثماني انتظاميا اندر ڪرپشن وڏي پيماني تي موجود هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ جيڪي اهلڪار يمن ۾ نوڪري کان بچي سگهندا هئا، سي اتي وڃڻ کان پاسو ڪندا هئا، ۽ اڪثر نااهل اهلڪار ئي اتي موڪليا ويندا هئا.[125] عثمانين ڪجهه عرصي لاءِ وري جبلائي علائقن تي پنهنجو ڪنٽرول بحال ڪيو.[121] نام نهاد تنظيمات سڌارن کي زيدي قبيلن بدعتي قرار ڏنو. 1876ع ۾ حاشد ۽ بڪيل قبيلن عثمانين خلاف بغاوت ڪئي؛ ترڪن کي بغاوت ختم ڪرائڻ لاءِ کين تحفا ڏئي راضي ڪرڻو پيو.[126]

قبيلائي سردارن کي راضي رکڻ ڏکيو هو، ۽ لڳاتار تشدد عثمانين جي ملڪ کي پرامن بڻائڻ جي ڪوششن ۾ رڪاوٽ بڻيو. احمد عزت پاشا تجويز ڏني ته عثماني فوج جبلائي علائقا خالي ڪري صرف تهامه تائين محدود رهي، ۽ زيدي قبيلن خلاف فوجي ڪارروائين جو غيرضروري بار نه کڻي.[125] امام يحيى حميد الدين 1904ع ۾ ترڪن خلاف بغاوت جي اڳواڻي ڪئي؛ باغين عثمانين جي حڪمرانيءَ جي صلاحيت کي سخت متاثر ڪيو.[127] 1904ع کان 1911ع تائين ٿيندڙ بغاوتون خاص طور عثمانين لاءِ تمام گهڻيون نقصانڪار ثابت ٿيون، جن ۾ سندن لڳ ڀڳ 10,000 سپاهي مارجي ويا ۽ کين هر سال لڳ ڀڳ 500,000 پائونڊ اسٽرلنگ جو خرچ برداشت ڪرڻو پيو.[128] 1911ع ۾ عثمانين امام يحيى حميد الدين سان هڪ معاهدو ڪيو. ان معاهدي تحت امام يحيى کي زيدي اترين جبلائي علائقن جو خودمختيار اڳواڻ تسليم ڪيو ويو. عثمانين 1918ع ۾ پنهنجي روانگيءَ تائين وچ ۽ ڏکڻ يمن جي شافعي علائقن تي حڪومت جاري رکي.

متوڪلي سلطنت

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو يمن جي بادشاهت
دار الحجر، صنعاءَ ڀرسان امام يحيى محمد حميد الدين جو گهر

امام يحيى حميد الدين المتوڪل 1911ع کان اترين جبلائي علائقن تي آزاديءَ سان حڪومت ڪري رهيو هو، جتان هن يمن جي ٻين علائقن کي پنهنجي قبضي ۾ آڻڻ جي مهم شروع ڪئي. 1925ع ۾ يحيى ادريسين کان الحديده تي قبضو ڪري ورتو.[129] 1927ع ۾ يحيى جون فوجون عدن، تعز ۽ اب کان لڳ ڀڳ 50 ڪلوميٽر (30 mi) جي مفاصلي تي پهچي ويون، جنهن تي برطانوي فوجن پنج ڏينهن مسلسل بمباري ڪئي ۽ امام کي پوئتي هٽڻو پيو.[130] مأرب جي مذحج قبيلائي اتحاد سان لاڳاپيل ننڍن بدو قبيلائي لشڪرن شبوه تي حملو ڪيو، پر برطانوي بمباري سبب کين به پوئتي هٽڻو پيو.

اطالوي سلطنت 1926ع ۾ يحيى کي يمن جو بادشاهه تسليم ڪندڙ پهرين رياست هئي. ان سبب برطانيا ۾ وڏي ڳڻتي پيدا ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ هنن ان کي امام يحيى جي ”وڏي يمن“ تي خودمختياريءَ جي دعويٰ جي سڃاڻپ سمجهيو، جنهن ۾ عدن محافظت ۽ عسير پڻ شامل هئا.[131] ادريسين يحيى کان بچاءَ لاءِ ابن سعود کان تحفظ گهريو. پر 1932ع ۾ ادريسين ابن سعود سان پنهنجو معاهدو ٽوڙي ڇڏيو ۽ ٻيهر يحيى کان مدد گهري، ڇاڪاڻ⁠تہ ابن سعود سندن اقتدار ختم ڪرڻ شروع ڪري ڇڏيو هو ۽ انهن علائقن کي پنهنجي سعودي رياست ۾ شامل ڪرڻ جي خواهش ظاهر ڪئي هئي.[132][133] يحيى ادريسين جي سڄي علائقي جي واپسي جو مطالبو ڪيو.[132]

يحيى ۽ ابن سعود وچ ۾ ٿيل ڳالهيون ڪنهن نتيجي تي نه پهتيون. 1934ع جي سعودي-يمني جنگ کان پوءِ ابن سعود مئي 1934ع ۾ جنگبنديءَ جو اعلان ڪيو.[134] امام يحيى سعودي قيدين کي آزاد ڪرڻ ۽ ادريسين کي سعودي اختيارين حوالي ڪرڻ تي راضي ٿيو. امام يحيى ويهن سالن لاءِ نجران، عسير ۽ جازان جا ٽي صوبا ڇڏي ڏنا.[135] هن 1934ع ۾ برطانوي حڪومت سان هڪ ٻيو معاهدو پڻ ڪيو، جنهن تحت امام چاليهن سالن لاءِ عدن محافظت تي برطانوي خودمختياري کي تسليم ڪيو.[136] الحديده بابت خدشن سبب يحيى اهي شرط قبول ڪرڻ تي مجبور ٿيو.

نوآبادياتي عدن

[سنواريو]
راڻي ايلزبيٿ ٻئين عدن ۾ سر جو خطاب ڏيڻ جي تقريب دوران تلوار هٿ ۾ جهلي بيٺل، جيڪا 1954ع جي شاهي دوري جو حصو هئي. ساڄي پاسي شهزادو فلپ، ڊيوڪ آف ايڊنبرگ بيٺو آهي.

1890ع کان شروع ٿي، حجز، البيثه ۽ تعز مان سوين يمني ماڻهو بندرگاهن تي ڪم ڪرڻ ۽ مزدوري لاءِ عدن لڏي آيا. ان سبب، عدن کي آزاد واپاري علائقو قرار ڏيڻ کان پوءِ، جتي غير ملڪي ماڻهن جي اڪثريت ٿي وئي هئي، اتي وري عرب آبادي اڪثريت ۾ اچي وئي. ٻي عالمي جنگ دوران عدن اقتصادي طور تي تيزيءَ سان ترقي ڪئي ۽ نيو يارڪ شهر کان پوءِ دنيا جو ٻيون سڀ کان وڌيڪ مصروف بندرگاهه بڻجي ويو.[137] مزدور يونينن جي اڀار کان پوءِ مزدورن جي مختلف شعبن ۾ اختلاف ظاهر ٿيڻ لڳا، ۽ 1943ع ۾ قبضي خلاف مزاحمت جون پهريون نشانيون ظاهر ٿيون.[137] محمد علي لقمان عدن ۾ پهريون عربي ڪلب ۽ پهريون عربي اسڪول قائم ڪيو، ۽ هو ئي پهريون شخص هو جنهن مزدور يونين جي قيام لاءِ عملي ڪوششون شروع ڪيون.[138]

عدن ڪالوني کي اوڀر واري ڪالوني ۽ اولهه واري ڪالوني ۾ ورهايو ويو. انهن کي وري 23 سلطنتن ۽ امارتن ۾ ورهايو ويو، جڏهن⁠ته ڪيترائي آزاد قبيلا به هئا، جن جو انهن سلطنتن سان ڪو تعلق نه هو. سلطنتن ۽ برطانيا جي وچ ۾ ٿيل معاهدن موجب، برطانيا کي انهن جي تحفظ ۽ پرڏيهي معاملن تي مڪمل اختيار حاصل هو. سلطنت لاهج ئي اها واحد رياست هئي، جنهن جي سلطان کي اعليٰ حضرت جي خطاب سان سڏيو ويندو هو.[139] برطانيا عرب قومپرستي جو مقابلو ڪرڻ لاءِ مختلف رياستن جي حڪمرانن کي وڌيڪ اختيار ڏئي ڏکڻ عربستان وفاق قائم ڪيو.[140]

اتر يمن جي گهرو ويڙهه ڏکڻ يمن جي ڪيترن ئي ماڻهن کي برطانوي حڪمرانيءَ خلاف اٿڻ لاءِ همٿايو. يمن جو يمن قومي آزادي محاذ (اين ايل ايف) قهطان محمد الشعبي جي اڳواڻيءَ ۾ قائم ٿيو. اين ايل ايف جو مقصد سڀني سلطنتن کي ختم ڪري آخرڪار يمن عرب جمهوريه سان اتحاد قائم ڪرڻ هو. اين ايل ايف کي سڀ کان وڌيڪ حمايت ردفان ۽ يافع مان حاصل هئي، تنهنڪري برطانيا آپريشن نٽ ڪريڪر شروع ڪيو، جنهن دوران جنوري 1964ع ۾ ردفان کي مڪمل طور ساڙي تباهه ڪيو ويو.[141]

ٻه رياستون

[سنواريو]
اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو يمن عرب جمهوريه ۽ ڏکڻ يمن

عرب قومپرستي انهن حلقن تي اثر وڌو جيڪي متوڪلي سلطنت ۾ جديديت آڻڻ جي ڪوششن جي کوٽ جا مخالف هئا. اها ڳالهه 1962ع ۾ امام احمد بن يحيى جي وفات کان پوءِ ظاهر ٿي. سندس پٽ سندس جانشين ٿيو، پر فوجي آفيسرن اقتدار تي قبضو ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جنهن سبب اتر يمن جي گهرو ويڙهه شروع ٿي وئي.[142][143] حميدالدين شاهي خاندان کي سعودي عرب، برطانيا ۽ اردن جي حمايت حاصل هئي (گهڻو ڪري هٿيارن ۽ مالي امداد جي صورت ۾، پر محدود فوجي قوت پڻ فراهم ڪئي وئي)، جڏهن⁠ته فوجي باغين جي پٺڀرائي مصر ڪئي. مصر باغين کي هٿيار ۽ مالي مدد ڏيڻ سان گڏ هڪ وڏي فوجي قوت پڻ جنگ ۾ موڪلي. اسرائيل ڳجهي نموني شاهي حامين کي هٿيار فراهم ڪيا، جيئن مصري فوج يمن ۾ مصروف رهي ۽ ناصر لاءِ سينا ۾ تڪرار شروع ڪرڻ جو امڪان گهٽجي وڃي. ڇهن سالن جي گهرو ويڙهه کان پوءِ فوجي باغين يمن عرب جمهوريه قائم ڪئي.[144]

اتر ۾ آيل انقلاب جو زمانو عدن هنگامي حالت سان ملي ويو، جنهن ڏکڻ ۾ برطانوي راڄ جي خاتمي کي تيز ڪيو.[145] 30 نومبر 1967ع تي ڏکڻ يمن جي رياست قائم ٿي، جنهن ۾ عدن ۽ اڳوڻو ڏکڻ عربستان محافظ علائقو شامل هو. بعد ۾ هي سوشلسٽ رياست سرڪاري طور يمن عوامي جمهوري جمهوريه جي نالي سان سڃاتي وئي، ۽ قومي ملڪيت ۾ آڻڻ (قوميائيزيشن) جو پروگرام شروع ڪيو ويو.[146]

يمن جي ٻنهي رياستن جا لاڳاپا ڪڏهن پرامن ته ڪڏهن ڇڪتاڻ وارا رهيا. ڏکڻ کي مشرقي بلاڪ جي حمايت حاصل هئي، جڏهن⁠ته اتر اهڙا لاڳاپا قائم ڪرڻ ۾ ناڪام رهيو. 1972ع ۾ ٻنهي رياستن وچ ۾ جنگ لڳي. جنگ جو خاتمو جنگبندي ۽ عرب ليگ جي سرپرستيءَ هيٺ ٿيل ڳالهين سان ٿيو، جن ۾ اعلان ڪيو ويو ته آخرڪار اتحاد قائم ڪيو ويندو. 1978ع ۾ علي عبدالله صالح يمن عرب جمهوريه جو صدر مقرر ٿيو.[147] جنگ کان پوءِ اتر يمن، ڏکڻ يمن تي الزام لڳايو ته ان کي پرڏيهي ملڪن، خاص طور سعودي عرب، کان مدد ملي رهي آهي.[148]

1979ع ۾ ٻنهي رياستن وچ ۾ ٻيهر ويڙهه شروع ٿي، ۽ اتحاد قائم ڪرڻ جون ڪوششون وري شروع ڪيون ويون.[147] 1986ع ۾ ڏکڻ يمن جي گهرو ويڙهه دوران هزارين ماڻهو مارجي ويا.[145] صدر علي ناصر محمد اتر يمن ڏانهن ڀڄي ويو، ۽ بعد ۾ مٿس غداريءَ جي الزام هيٺ موت جي سزا ٻڌائي وئي. ان کان پوءِ نئين حڪومت قائم ڪئي وئي.[147]

اتحاد ۽ گهرو ويڙهه

[سنواريو]
اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو يمن جو اتحاد ۽ يمن جي گهرو ويڙهه (1994)
1990ع کان اڳ يمن عرب جمهوريه (نارنگي رنگ ۾) ۽ يمن عوامي جمهوري جمهوريه (نيري رنگ ۾). اتحاد کان پوءِ حاصل ڪيل علائقو سرمائي رنگ ۾ ڏيکاريل آهي.

1990ع ۾ ٻنهي حڪومتن يمن جي گڏيل حڪمراني بابت مڪمل معاهدو ڪيو، ۽ 22 مئي 1990ع تي ٻنهي ملڪن جو اتحاد عمل ۾ آيو، جنهن کان پوءِ علي عبدالله صالح صدر بڻيو.[147] ڏکڻ يمن جو صدر علي سالم البيض نائب صدر مقرر ٿيو.[147] گڏيل يمن جي ايوانِ نمائندگان قائم ڪيو ويو ۽ اتحاد لاءِ هڪ نئون آئين منظور ڪيو ويو.[147] 1993ع جي پارلياماني چونڊن ۾، جيڪي اتحاد کان پوءِ پهريون ڀيرو ٿيون، عوامي جنرل ڪانگريس 301 مان 122 سيٽون کٽيون.[149]:309

1990ع ۾ ڪويت تي حملي جي بحران دوران يمن جي صدر غير عرب ملڪن جي فوجي مداخلت جي مخالفت ڪئي.[150] 1990ع ۽ 1991ع دوران گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل جي ميمبر جي حيثيت سان، يمن عراق ۽ ڪويت بابت سلامتي ڪائونسل جي ڪيترن ئي ٺهرائن تي ووٽ ڏيڻ کان پاسو ڪيو[151] ۽ "طاقت جي استعمال واري ٺهراءُ" جي به مخالفت ڪئي.[152] ان ووٽ آمريڪا کي سخت ناراض ڪيو،[153] ۽ سعودي عرب 1990ع ۽ 1991ع دوران يمن جي مداخلت مخالف موقف جي سزا طور لڳ ڀڳ 800,000 يمنين کي ملڪ مان نيڪالي ڏئي ڇڏي.[154]

اتر يمن جو صدر علي عبدالله صالح ۽ يمني سوشلسٽ پارٽي جو سيڪريٽري جنرل علي سالم البيض، 30 نومبر 1989ع تي اتحاد واري معاهدي تي صحيحون ڪندي.

مضبوط رياستي ادارن جي غير موجودگيءَ ۾ يمن ۾ اشرافيه تي ٻڌل سياست حقيقت ۾ گڏيل حڪمراني جي هڪ صورت بڻجي وئي، جنهن ۾ هڪ ٻئي سان مقابلي ڪندڙ قبائلي، علائقائي، مذهبي ۽ سياسي مفادن وارا ڌرون پيدا ٿيل توازن کي خاموشي سان قبول ڪندي پاڻ کي ضابطي ۾ رکڻ تي متفق ٿيون.[155] هي غير رسمي سياسي ٺاهه ٽن شخصيتن جي وچ ۾ طاقت جي ورهاست واري معاهدي ذريعي برقرار رهيو: صدر صالح، جيڪو رياستي مشينري تي ڪنٽرول رکندو هو؛ ميجر جنرل علي محسن الاحمر، جيڪو يمن جون هٿياربند فوجون جي وڏي حصي تي ضابطو رکندو هو؛ ۽ عبدالله بن حسين الاحمر، جيڪو اسلام پسند الاصلاح پارٽي جو سرواڻ ۽ مختلف سياسي ڌرين،[156] جن ۾ قبائلي شيخ پڻ شامل هئا،[157][158][159][160] تائين سعودي سرپرستيءَ هيٺ مالي سهائتا پهچائڻ جو ذميوار هو.[161] سعودي ادائگين جو مقصد قبيلن کي يمني حڪومت کان خودمختياري ڏيڻ ۽ سعودي حڪومت کي يمن جي سياسي فيصلا سازيءَ تي اثرانداز ٿيڻ لاءِ هڪ وسيلو فراهم ڪرڻ هو.[162]

1992ع ۾ وڏن شهرن ۾ خوراڪ جي مهانگائي خلاف فسادن کان پوءِ، 1993ع ۾ اڳوڻين ٻنهي يمني رياستن جي حڪمران پارٽين تي ٻڌل هڪ نئين گڏيل حڪومت قائم ڪئي وئي. تنهن هوندي به نائب صدر علي سالم البيض آگسٽ 1993ع ۾ عدن هليو ويو ۽ اعلان ڪيو ته جيستائين سندس شڪايتن جو ازالو نه ٿيندو، تيستائين هو حڪومت ڏانهن واپس نه ايندو. انهن شڪايتن ۾ سندس يمني سوشلسٽ پارٽي خلاف اتر يمن ۾ ٿيندڙ تشدد ۽ ڏکڻ جي معاشي نظراندازي شامل هئي.[163] سياسي بحران ختم ڪرڻ لاءِ ڳالهيون 1994ع تائين جاري رهيون. وزيراعظم حيدر ابو بڪر العطاس جي حڪومت سياسي ڇڪتاڻ سبب عملي طور غير مؤثر بڻجي وئي.[164]

20 فيبروري 1994ع تي عمان، اردن ۾ اتر ۽ ڏکڻ يمن جي اڳواڻن وچ ۾ هڪ معاهدو طئي ٿيو، پر اهو به گهرو ويڙهه کي روڪي نه سگهيو.[165] انهن ڇڪتاڻن دوران اتر ۽ ڏکڻ يمن جون فوجون، جيڪي ڪڏهن به مڪمل طور گڏ نه ٿيون هيون، پنهنجي پنهنجي سرحدن تي گڏ ٿي ويون.[166]

هاڻوڪو يمن

[سنواريو]
علي عبدالله صالح
صنعاءَ ۾ رمضان دوران نمازون
2012ع ۾ دي گارڊين رپورٽ ڪيو ته "يمن جي نالن ۽ قدرتي زير زمين پاڻيءَ جي ذخيرن جي سڪي وڃڻ سبب صنعاءَ دنيا جي پهرين اهڙي گاديءَ جو هنڌ بڻجڻ جي خطري ۾ آهي، جتي استعمال لائق پاڻيءَ جي فراهمي ختم ٿي وڃي."[167]

علي عبدالله صالح 1999ع جي صدارتي چونڊ ۾ يمن جو پهريون سڌي ريت چونڊيل صدر بڻيو، جنهن ۾ هن 96 سيڪڙو ووٽ حاصل ڪيا.[149]:310 واحد ٻيو اميدوار نجيب قحطان الشعبي هو، جيڪو ڏکڻ يمن جي اڳوڻي صدر قحطان محمد الشعبي جو پٽ هو. جيتوڻيڪ هو صالح جي عوامي جنرل ڪانگريس پارٽي جو ميمبر هو، پر نجيب آزاد اميدوار طور چونڊ وڙهي.[168]

آڪٽوبر 2000ع ۾ عدن ۾ آمريڪي بحري جهاز يو ايس ايس ڪول تي القاعده جي خودڪش حملي کان پوءِ آمريڪا جا 17 اهلڪار مارجي ويا. آمريڪا تي 11 سيپٽمبر وارن حملن کان پوءِ صدر صالح آمريڪي صدر جارج ڊبليو بش کي يقين ڏياريو ته يمن سندس دهشتگردي خلاف جنگ ۾ ساٿي آهي. 2001ع ۾ هڪ ريفرنڊم جي چوڌاري تشدد ٿيو، جنهن ظاهري طور صالح جي حڪمراني ۽ اختيارن ۾ واڌ جي حمايت ڪئي.

يمن ۾ حوثي بغاوت جون 2004ع ۾ شروع ٿي، جڏهن زيدي شيعه فرقي جي اڳواڻ ۽ مخالف عالم حسين بدرالدين الحوثي يمني حڪومت خلاف بغاوت شروع ڪئي. يمني حڪومت الزام لڳايو ته حوثي ان کي ختم ڪري شيعي مذهبي قانون لاڳو ڪرڻ چاهين ٿا. باغين جواب ڏنو ته هو "پنهنجي برادريءَ کي امتيازي سلوڪ" ۽ حڪومتي جارحيت کان بچائي رهيا آهن.[169] 2005ع ۾ تيل جي قيمتن ۾ واڌ خلاف پوليس ۽ احتجاج ڪندڙن وچ ۾ ملڪ جي مختلف هنڌن تي ٿيل جهڙپن ۾ گهٽ ۾ گهٽ 36 ماڻهو مارجي ويا. 2006ع جي صدارتي چونڊ ۾ صالح 77 سيڪڙو ووٽ کڻي ڪامياب ٿيو. سندس اهم مخالف فيصل بن شملان کي 22 سيڪڙو ووٽ مليا.[170][171] صالح 27 سيپٽمبر تي ٻي مدت لاءِ حلف کنيو.[172]

جولاءِ 2007ع ۾ مأرب گورنريٽ ۾ هڪ خودڪش بمبار اٺ اسپيني سياحن ۽ ٻن يمنين کي ماري ڇڏيو. 2008ع ۾ پوليس، سرڪاري، سفارتي، پرڏيهي ڪاروباري ۽ سياحتي هدفن تي بم حملن جو سلسلو ٿيو. سيپٽمبر 2008ع ۾ صنعاءَ ۾ آمريڪي سفارتخاني ٻاهران ڪار بم ڌماڪن ۾ 18 ماڻهو مارجي ويا، جن ۾ ڇهه حملي آور پڻ شامل هئا. 2008ع ۾ صنعاءَ ۾ چونڊ سڌارن جو مطالبو ڪندڙ مخالف ڌر جي ريلي تي پوليس فائرنگ ڪئي.[173]

انقلاب ۽ ان کان پوءِ

[سنواريو]
2011–2012 يمني انقلاب دوران ڏهه هزارين احتجاج ڪندڙ صنعاء يونيورسٽي ڏانهن مارچ ڪندي، جن ۾ پهريون ڀيرو مخالف ڌر جون پارٽيون پڻ شامل ٿيون
صنعاءَ تي سعودي اڳواڻي وارو هوائي حملو، 12 جون 2015ع

2011ع جو يمني انقلاب 2011ع جي شروعات ۾ ٻين عرب بهار عوامي احتجاجن کان پوءِ آيو. بغاوت شروعات ۾ بيروزگاري، معاشي حالتن ۽ ڪرپشن خلاف هئي، ۽ گڏوگڏ حڪومت جي انهن تجويزن خلاف پڻ هئي، جن تحت يمن جو آئين تبديل ڪري صالح جي پٽ کي صدارت ورثي ۾ ملڻ جو رستو کوليو وڃي ها.

مارچ 2011ع ۾ پوليس جي نشاني بازن صنعاءَ ۾ جمهوريت حامي ڪئمپ تي فائرنگ ڪئي، جنهن ۾ 50 کان وڌيڪ ماڻهو مارجي ويا. مئي ۾ صنعاءَ ۾ فوجين ۽ قبائلي ويڙهاڪن وچ ۾ جهڙپن دوران درجنين ماڻهو مارجي ويا. هن مرحلي تي صالح بين الاقوامي حمايت وڃائڻ لڳو. آڪٽوبر 2011ع ۾ يمني انساني حقن جي ڪارڪن توڪل ڪرمان نوبل امن انعام کٽيو، ۽ گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل تشدد جي مذمت ڪئي ۽ اقتدار جي منتقلي جو مطالبو ڪيو. 23 نومبر 2011ع تي صالح پاڙيسري سعودي عرب جي رياض ڏانهن روانو ٿيو، ته جيئن سياسي منتقلي بابت خليج تعاون ڪائونسل جي رٿا تي صحيح ڪري، جنهن کي هن اڳ ۾ رد ڪيو هو. دستاويز تي صحيح ڪرڻ کان پوءِ، هن صدارت جو عهدو ۽ اختيار قانوني طور پنهنجي نائب، نائب صدر عبد ربه منصور هادي، ڏانهن منتقل ڪرڻ تي اتفاق ڪيو.[174]

هادي فيبروري 2012ع ۾ بنا مقابلي واري صدارتي چونڊ کٽڻ کان پوءِ ٻه ساله مدت لاءِ عهدو سنڀاليو.[175] هڪ اتحادي حڪومت، جنهن ۾ مخالف ڌر مان وزيراعظم شامل هو، قائم ڪئي وئي. الهادي نئين آئين جي تياري جي نگراني ڪرڻو هو، جنهن کان پوءِ 2014ع ۾ پارلياماني ۽ صدارتي چونڊون ٿيڻيون هيون. صالح فيبروري 2012ع ۾ واپس آيو. هزارين روڊن تي نڪتل احتجاج ڪندڙن جي اعتراضن باوجود، پارليامينٽ کيس مقدمي کان مڪمل ڇوٽ ڏني. صالح جو پٽ، جنرل احمد علي عبدالله صالح، فوج ۽ سيڪيورٽي فورسز جي ڪجهه حصن تي اڃا به مضبوط گرفت رکندو رهيو.

اي ڪيو اي پي فيبروري 2012ع ۾ صدارتي محل تي ٿيل خودڪش حملي جي ذميواري قبول ڪئي، جنهن ۾ صدر هادي جي حلف کڻڻ واري ڏينهن 26 ريپبلڪن گارڊ مارجي ويا. ٽن مهينن کان پوءِ صنعاءَ ۾ 96 سپاهين کي ماريندڙ خودڪش ڌماڪي جي پويان به اي ڪيو اي پي هئي. سيپٽمبر 2012ع ۾ صنعاءَ ۾ ڪار بم حملي ۾ 11 ماڻهو مارجي ويا، اهو واقعو ڏکڻ ۾ مقامي القاعده اڳواڻ سعيد الشهري جي مارجي وڃڻ جي رپورٽ کان هڪ ڏينهن پوءِ ٿيو.

2012ع تائين، يمني شهرين تي اي ڪيو اي پي جي وڌندڙ دهشتگرد حملن جي جواب ۾، سي آءِ اي ۽ آمريڪي فوج جي "غير سرڪاري طور قبول ڪيل" موجودگي کان علاوه "آمريڪي خاص آپريشنز فوجين جو هڪ ننڍڙو دستو" پڻ موجود هو.[176] ڪيترن ئي تجزيه نگارن ملڪ ۾ دهشتگرد سرگرمين کي وڌائڻ ۾ اڳوڻي يمني حڪومت جي ڪردار ڏانهن اشارو ڪيو آهي.[177] صدر عبد ربه منصور هادي جي چونڊ کان پوءِ، يمني فوج انصار الشريعة کي پوئتي ڌڪي ۽ شبوه گورنريٽ ٻيهر پنهنجي قبضي ۾ آڻڻ ۾ ڪامياب ٿي.

هلندڙ يمني گهرو ويڙهه ۾ موجوده (جنوري 2026ع) سياسي ۽ فوجي ڪنٽرول:
  يمن جي حڪومت (اپريل 2022ع کان صدارتي قيادت ڪائونسل هيٺ) ۽ اتحادين جي ڪنٽرول هيٺ
  طارق صالح جي قومي مزاحمتي فوجن جي ڪنٽرول هيٺ
  حوثين جي اڳواڻي واري سپريم پوليٽيڪل ڪائونسل جي ڪنٽرول هيٺ

صنعاءَ ۾ مرڪزي حڪومت ڪمزور رهي، جيڪا ڏکڻ جي عليحدگي پسندن، حوثين ۽ اي ڪيو اي پي جي چئلينجن کي روڪڻ جي ڪوشش ڪندي رهي. هادي جي اقتدار سنڀالڻ کان پوءِ حوثي بغاوت شدت اختيار ڪئي، ۽ سيپٽمبر 2014ع ۾ اها وڌيڪ وڌي وئي، جڏهن عبدالملڪ الحوثي جي اڳواڻي ۾ حڪومت مخالف قوتون گاديءَ واري شهر ۾ داخل ٿيون ۽ هادي کي "اتحادي" حڪومت تي راضي ٿيڻ تي مجبور ڪيو.[178] پوءِ حوثين حڪومت ۾ شامل ٿيڻ کان انڪار ڪيو،[179] جيتوڻيڪ اهي هادي ۽ سندس وزيرن تي دٻاءُ وجهندا رهيا، حتيٰ جو صدر جي نجي رهائشگاهه تي گولا باري ڪئي ۽ کيس گهر ۾ نظربند ڪيو،[180] تان جو جنوري 2015ع ۾ حڪومت جي اجتماعي استعيفيٰ ٿي.[181] ايندڙ مهيني حوثين پارليامينٽ ٽوڙي ۽ اعلان ڪيو ته محمد علي الحوثي جي سربراهيءَ ۾ انقلابي ڪميٽي يمن جي عبوري اختيار آهي. عبوري صدر جي سوٽ عبدالملڪ الحوثي هن اقتدار سنڀالڻ کي "شاندار انقلاب" سڏيو. بهرحال، 6 فيبروري 2015ع واري "آئيني اعلان" کي مخالف سياستدانن ۽ پرڏيهي حڪومتن، جن ۾ گڏيل قومون پڻ شامل هيون، وڏي پيماني تي رد ڪيو.

هادي 21 فيبروري 2015ع تي صنعاءَ مان ڀڄي عدن پهچڻ ۾ ڪامياب ٿيو، جيڪو سندس اباڻو شهر ۽ ڏکڻ ۾ سندس مضبوط مرڪز هو. هن فوراً ٽيليويزن خطاب ۾ پنهنجي استعيفيٰ واپس ورتي، بغاوت جي مذمت ڪئي، ۽ يمن جي آئيني صدر طور پنهنجي سڃاڻپ جو مطالبو ڪيو.[182] ايندڙ مهيني هادي عدن کي يمن جي "عارضي" گاديءَ جو هنڌ قرار ڏنو.[183][184] پر حوثين خليج تعاون ڪائونسل جي هڪ شروعات کي رد ڪيو ۽ عدن ڏانهن ڏکڻ طرف اڳڀرائي جاري رکي. سڀ آمريڪي اهلڪار ٻاهر ڪڍيا ويا، ۽ صدر هادي ملڪ ڇڏي سعودي عرب ڀڄڻ تي مجبور ٿيو. 26 مارچ 2015ع تي سعودي عرب آپريشن ڊيسائسو اسٽارم جو اعلان ڪيو، هوائي حملا شروع ڪيا، ۽ حوثين خلاف فوجي اتحاد جي اڳواڻي ڪرڻ جو ارادو ظاهر ڪيو، جن بابت سعودي عرب دعويٰ ڪئي ته انهن کي ايران جي مدد حاصل آهي، ۽ يمني سرحد سان گڏ فوجي گڏ ڪرڻ شروع ڪيو. اتحاد ۾ متحده عرب امارات، ڪويت، قطر، بحرين، اردن، مراڪش، سوڊان، مصر ۽ پاڪستان شامل هئا. آمريڪا اعلان ڪيو ته اهو انٽيليجنس، هدف بندي ۽ رسد ۾ مدد ڪري رهيو آهي. هادي جي فوجن حوثين کان عدن جو ڪنٽرول واپس ورتو، جنهن کان پوءِ جهادي گروهه شهر ۾ سرگرم ٿي ويا، ۽ ڪجهه دهشتگرد واقعن کي انهن سان لاڳاپيل قرار ڏنو ويو، جهڙوڪ 4 مارچ 2016ع تي عدن ۾ مشنريز آف چيرٽي تي حملو. فيبروري 2018ع ۾ عدن کي متحده عرب امارات جي حمايت يافته عليحدگي پسند ڏاکڻي عبوري ڪائونسل قبضي ۾ ورتو.[185]

گهرو ويڙهه جي نتيجي ۾ يمن 2016ع کان ڏڪار جو شڪار آهي. 2017ع ۾ يمن ۾ 50,000 کان وڌيڪ ٻار بک سبب فوت ٿيا.[186][187] ڪيترن ئي مبصرن سعودي اڳواڻي واري اتحاد جي فوجي مهم، جنهن ۾ يمن جي ناڪابندي به شامل آهي، کي نسل ڪشي قرار ڏئي مذمت ڪئي آهي.[188][189][190] ڏڪار کي هيضو جي وبا وڌيڪ سخت ڪري ڇڏيو آهي، جنهن هڪ ملين کان وڌيڪ ماڻهن کي متاثر ڪيو آهي.[191] يمن ۾ سعودي عرب جي اڳواڻي واري مداخلت ۽ يمن جي ناڪابندي ڏڪار ۽ هيضو جي وبا ۾ حصو وڌو آهي.[192][193] گڏيل قومن اندازو لڳايو ته 2021ع جي آخر تائين يمن جي جنگ 377,000 کان وڌيڪ موتن جو سبب بڻجي چڪي هوندي، ۽ لڳ ڀڳ 70 سيڪڙو فوتگيون پنج سالن کان گهٽ عمر وارن ٻارن جون هيون.[194][195]

4 ڊسمبر 2017ع تي معزول طاقتور اڳواڻ ۽ اڳوڻو صدر علي عبدالله صالح، جنهن تي غداريءَ جو الزام هو، حوثين هٿان ان وقت قتل ڪيو ويو، جڏهن هو حوثي قبضي هيٺ صنعاءَ ڀرسان حوثي ۽ صالح حامي فوجن وچ ۾ ٿيل جهڙپن کان ڀڄڻ جي ڪوشش ڪري رهيو هو.[196] سعودي اڳواڻي واري اتحاد جي حمايت وڃائڻ کان پوءِ، يمن جي صدر عبد ربه منصور هادي استعيفيٰ ڏني، ۽ اپريل 2022ع ۾ صدارتي قيادت ڪائونسل اقتدار سنڀاليو.[197]

غزا جنگ شروع ٿيڻ کان پوءِ، حوثين اسرائيل تي ميزائل فائر ڪرڻ ۽ يمن جي ڳاڙهي سمنڊ واري ساحل کان پري جهازن تي حملا ڪرڻ شروع ڪيا. انهن جو چوڻ آهي ته اها ڪارروائي فلسطينين سان يڪجهتيءَ لاءِ آهي ۽ غزا پٽي ۾ انساني امداد جي داخلا کي آسان بڻائڻ جو مقصد رکي ٿي.[198]

جاگرافي

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو يمن جي جاگرافي
حراز-سروات جبلن ۾ زرعي ڇَتيدار زمينون

يمن 455,000 چورس ڪلوميٽر (175,676 چورس ميل) تي پکڙيل آهي ۽ جزيرة العرب جي ڏاکڻي حصي ۾ واقع آهي.[199] ان جي اتر ۾ سعودي عرب، اولهه ۾ ڳاڙهو سمنڊ، ڏکڻ ۾ خليج عدن ۽ گارڊافوئي چينل، ۽ اوڀر ۾ عمان واقع آهن.

ڳاڙهي سمنڊ جا ڪيترائي ٻيٽ، جن ۾ حنيش ٻيٽ، ڪمران ۽ پريم شامل آهن، ۽ گڏوگڏ عربي سمنڊ ۾ سقطرى به يمن سان تعلق رکن ٿا؛ انهن مان سڀ کان وڏو سقطرى آهي. ڪيترائي ٻيٽ آتش فشاني آهن؛ جبل الطير ٻيٽ ۾ 1883ع ۽ 2007ع ۾ آتش فشاني ڦاٽ ٿيا. جيتوڻيڪ مکيه زميني يمن ڏکڻ جزيرة العرب ۾ آهي، ۽ تنهنڪري ايشيا جو حصو آهي، ۽ ڳاڙهي سمنڊ ۾ سندس حنيش ٻيٽ ۽ پريم ايشيا سان لاڳاپيل آهن، پر ٻيٽن جو ميڙ سقطرى، جيڪو قرن آفريڪا جي اوڀر ۾ واقع آهي ۽ ايشيا جي ڀيٽ ۾ آفريڪا جي گهڻو ويجهو آهي، جاگرافيائي ۽ حياتياتي جاگرافيءَ جي لحاظ کان آفريڪا سان لاڳاپيل آهي.[200]

علائقا ۽ آبهوا

[سنواريو]
يمن جو ڪوپن آبهوا درجيبندي نقشو[201] گرمي پد، برسات ۽ انهن جي موسمي ترتيب تي ٻڌل آهي.
2022ع ۾ يمن دنيا جو ڇهون سڀ کان وڌيڪ پاڻيءَ جي کوٽ جو شڪار ملڪ هو.

يمن کي جاگرافيائي طور چئن مکيه علائقن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: اولهه ۾ ساحلي ميدان، اولهه وارا جبلائي علائقا، اوڀر وارا جبلائي علائقا، ۽ اوڀر ۾ ربع الخالي. تهامه ("گرم زمينون" يا "گرم ڌرتي") يمن جي سڄي ڳاڙهي سمنڊ واري ساحل سان گڏ هڪ تمام خشڪ ۽ هموار ساحلي ميدان ٺاهي ٿو. خشڪيءَ باوجود، ڪيترن ڍنڍن جي موجودگي هن علائقي کي تمام گهڻو دلدلي ۽ مليريا کڻندڙ مڇرن لاءِ مناسب افزائشي هنڌ بڻائي ٿي. اتي هلالي شڪل وارا وسيع واريءَ جا دڙا پڻ موجود آهن. تهامه ۾ بخارات ٿيڻ ايترو گهڻو آهي جو جبلن مان ايندڙ وهڪرا ڪڏهن به سمنڊ تائين نٿا پهچن، پر اهي وسيع زميني پاڻي جي ذخيرن ۾ حصو ضرور وجهن ٿا. اڄڪلهه اهي زرعي استعمال لاءِ تمام گهڻو استعمال ڪيا وڃن ٿا.

صنعاءَ کان لڳ ڀڳ 50 ڪلوميٽر (30 mi) اتر طرف مدر ڳوٺ ڀرسان ڊائنوسار جا پيرن جا نشان مليا، جيڪي ظاهر ڪن ٿا ته اهو علائقو ڪڏهن ڪيچڙ وارو هموار ميدان هو. تهامه اولهه وارن جبلائي علائقن جي اوچي ڪناري تي اوچتو ختم ٿي وڃي ٿي. هي علائقو، جيڪو هاڻي خوراڪ جي گهرج پوري ڪرڻ لاءِ گهڻي حد تائين ڇَتيدار بڻايو ويو آهي، عربستان ۾ سڀ کان وڌيڪ برسات حاصل ڪري ٿو، جيڪا تيزيءَ سان 100 mm (3.9 in) سالانه کان وڌي تعز ۾ لڳ ڀڳ 760 mm (29.9 in) ۽ اب ۾ 1,000 mm (39.4 in) کان وڌيڪ ٿي وڃي ٿي. ڏينهن ۾ گرمي پد گرم هوندو آهي، پر رات جو گهڻو گهٽجي ويندو آهي.

مرڪزي جبلائي علائقا 2,000 m (6,562 ft) کان وڌيڪ اوچائيءَ تي هڪ وسيع اوچو پليٽو آهن. هي علائقو برساتي ڇانوَ جي اثر سبب اولهه وارن جبلائي علائقن کان وڌيڪ خشڪ آهي، پر سٺن برساتي سالن ۾ وسيع پوک لاءِ ڪافي برسات حاصل ڪري ٿو. پاڻي ذخيرو ڪرڻ سان آبپاشي ۽ ڪڻڪ ۽ جَوَ جي پوک ممڪن ٿئي ٿي. صنعاءُ هن علائقي ۾ واقع آهي. يمن ۽ عربستان جو سڀ کان اوچو هنڌ جبل النبي شعيب آهي، جيڪو لڳ ڀڳ 3,666 m (12,028 ft) اوچو آهي.[199][202] اوڀر ۾ ربع الخالي ريگستان جو يمني حصو گهڻو هيٺاهون آهي، عام طور 1,000 m (3,281 ft) کان گهٽ، ۽ تقريباً ڪا به برسات حاصل نٿو ڪري. اتي رڳو بدو اٺ پاليندڙ آباد آهن.

حياتياتي تنوع

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو يمن جي جهنگلي جيوت

يمن ۾ ڇهه زميني ماحولياتي علائقا شامل آهن: جزيرة العرب ساحلي ڌنڌ وارو ريگستان، سقطرى ٻيٽ جا خشڪ جهاڙي علائقا، ڏکڻ اولهه عربستان پهاڙي دامن ساوانا، ڏکڻ اولهه عربستان جبلائي ٻيلن وارا علائقا، عربي ريگستان، ۽ ڳاڙهي سمنڊ نوبو-سنڌين استوائي ريگستان ۽ نيم ريگستان.[203] نباتات استوائي آفريڪي، سوڊاني ٻوٽن واري جاگرافيائي علائقي ۽ صحارو-عربي علائقي جو ميلاپ آهن. سوڊاني عنصر، جنهن جي خاصيت نسبتاً وڌيڪ برسات آهي، اولهه وارن جبلن ۽ جبلائي ميدانن جي ڪجهه حصن تي غالب آهي. صحارو-عربي عنصر ساحلي ميدانن، اوڀر وارن جبلن، ۽ اوڀر ۽ اتر جي ريگستاني ميدانن تي غالب آهي.

يمن جي ٻوٽن جو وڏو حصو سوڊاني علائقن جي استوائي آفريڪي ٻوٽن سان تعلق رکي ٿو. سوڊاني عنصر جي قسمن مان هي ذڪر ڪري سگهجن ٿا: فڪس spp.، مٺو ٻٻر (Acacia mellifera)، گريويا ولوسا (Grewia villosa), ڪوميفورا (Commiphora), حبشي گلاب (Rosa abyssinica), ڪئڊابا فارنوسا (Cadaba farinosa) ۽ ٻيا.[204] صحارا-عربي نباتاتي عنصرن ۾ Panicum turgidum، Aerva javanica Zygophyllum simplex، Fagonia indica، سالسولا (Salsola) spp.، ڇٽردار ٻٻر Acacia tortilis، A hamulosa، ايرنبرگ ٻٻر Acacia ehrenbergiana، کجور Phoenix dactylifera، Hyphaene thebaica، ڪپرس ڊيسيڊيوئا (Capparis decidua)، مسواڪ (Salvadora persica) ۽ Balanites aegyptiaca شامل آهن۔ ۽ ٻيا ڪيترائي. صحارو-عربي قسمن مان گهڻا وسيع وارياسي ساحلي ميدان، يعني تهامه، جا مقامي خاص ٻوٽا آهن.[205]

حيواني جيوت ۾ عربي چيتو، جيڪو جبلن ۾ رهندو هو، هتي ناياب سمجهيو وڃي ٿو.[206]

حڪومت ۽ سياست

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو يمن جي سياست

يمن هڪ وحداني رياست[207][208][209] ۽ نيم صدارتي جمهوريه[210][211][212] آهي، جنهن ۾ ٻه ايواني قانون ساز اداري جو نظام موجود آهي. 1991ع جي آئين تحت چونڊيل صدر، 301 ميمبرن تي مشتمل چونڊيل ايوانِ نمائندگان ۽ مقرر ڪيل 111 رڪني شوريٰ ڪائونسل گڏيل طور رياستي اختيار استعمال ڪن ٿا. صدر رياست جو سربراهه آهي، جڏهن ته وزيراعظم حڪومت جو سربراهه آهي. صنعا ۾ اعليٰ سياسي ڪائونسل (جنهن کي بين الاقوامي طور تسليم نه ڪيو ويو آهي) حوثين جي قبضي هيٺ يمن جا علائقا لاءِ حڪومت قائم ڪري ٿي.

1991ع جي آئين موجب صدر کي عوامي ووٽ ذريعي چونڊيو ويندو آهي، پر ان لاءِ لازمي آهي ته گهٽ ۾ گهٽ ٻه اميدوار پارليامينٽ جي گهٽ ۾ گهٽ 15 ميمبرن جي حمايت حاصل ڪن. وزيراعظم کي صدر مقرر ڪندو آهي ۽ ان جي مقرري لاءِ پارليامينٽ جي ٻه ڀاڱي ٽي اڪثريت جي منظوري ضروري هوندي آهي. صدارتي مدو ست سال، جڏهن ته پارليامينٽ جي چونڊيل ميمبرن جو مدو ڇهه سال آهي. ووٽ جو حق 18 سال يا ان کان وڌيڪ عمر وارن سڀني شهرين لاءِ عام آهي، پر چونڊيل عهدو رڳو مسلمان سنڀالي سگهن ٿا.[213]

صدر علي عبدالله صالح 1999ع ۾ متحد يمن جا پهريان چونڊيل صدر بڻيا (جيتوڻيڪ هو 1990ع کان متحد يمن جا صدر ۽ 1978ع کان اتر يمن جا صدر هئا). سيپٽمبر 2006ع ۾ هو ٻيهر چونڊجي آيا. سندن فتح اهڙي چونڊ کان پوءِ ٿي جنهن کي بين الاقوامي مبصرن "جزوي طور آزاد" قرار ڏنو، جيتوڻيڪ چونڊن دوران تشدد، صحافتي آزاديءَ جي ڀڃڪڙي ۽ ڌانڌلي جا الزام پڻ سامهون آيا.[214]

اپريل 2003ع ۾ پارلياماني چونڊون ٿيون، جن ۾ عوامي عام ڪانگريس مڪمل اڪثريت برقرار رکي. صالح 2011ع تائين تقريباً بنا مقابلي اقتدار ۾ رهيا، پر وڌيڪ چونڊون نه ڪرائڻ تي عوامي ناراضگي ۽ 2011ع جي عرب بهار جي اثرن سبب وڏي پيماني تي احتجاج شروع ٿيا.[175] 2012ع ۾ هو اقتدار ڇڏڻ تي مجبور ٿيا، پر ان کان پوءِ به يمن جي سياست ۾ اثرائتا رهيا ۽ 2010ع واري ڏهاڪي جي وچ ڌاري حوثين جي قبضي دوران انهن سان اتحاد ڪيو.[215]

آئين هڪ آزاد عدليه جو تقاضو ڪري ٿو. اڳوڻن اتر ۽ ڏکڻ يمن جا قانوني ضابطا گڏيل بڻايا ويا آهن. قانوني نظام ۾ الڳ تجارتي عدالتون ۽ صنعا ۾ قائم اعليٰ عدالت شامل آهن. شريعت قانونسازي جو بنيادي ماخذ آهي، ۽ ڪيترن ئي عدالتي ڪيسن جو فيصلو اسلامي قانون جي بنياد تي ڪيو ويندو آهي. ڪيترائي جج مذهبي عالم هجڻ سان گڏ قانوني ماهر پڻ هوندا آهن. پرزن اٿارٽي آرگنائيزيشن ايڪٽ، جمهوري فرمان نمبر 48 (1981ع) ۽ جيلن بابت ضابطا ملڪ جي جيلن جي انتظام لاءِ قانوني ڍانچو فراهم ڪن ٿا.[216]

انٽرنيشنل آئيڊيا جي گلوبل اسٽيٽ آف ڊيموڪريسي (GSoD) اشاري ۽ ڊيموڪريسي ٽريڪر موجب، يمن مجموعي جمهوري ڪارڪردگيءَ ۾ هيٺين درجي تي آهي، خاص طور سياسي نمائندگي، چونڊيل حڪومت ۽ اثرائتي پارليامينٽ جي معاملن ۾ ان جون ڪمزوريون نمايان آهن.[217][218][219]

انتظامي ورهاست

[سنواريو]
اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو يمن جون گورنريٽون ۽ يمن جي وفاقيت

يمن 21 گورنريٽن (محافظات) ۽ هڪ ميونسپلٽي، امانة العاصمة، ۾ ورهايل آهي (جنهن ۾ آئيني گاديءَ جو هنڌ، صنعا، شامل آهي).[220] ڊسمبر 2013ع ۾ هڪ اضافي گورنريٽ (سقطريٰ گورنريٽ) قائم ڪئي وئي، جنهن ۾ سقطريٰ ٻيٽ شامل ڪيو ويو، جيڪو ان کان اڳ حضرموت گورنريٽ جو حصو هو.[221] اهي گورنريٽون 333 ضلعن (مديريه) ۾ ورهايل آهن، جيڪي اڳتي هلي 2,210 ذيلي ضلعن ۽ پوءِ (2001ع جي انگن اکرن موجب) 38,284 ڳوٺن ۾ ورهايل آهن.

2014ع ۾ هڪ آئيني پينل ملڪ کي ڇهن علائقن ۾ ورهائڻ جو فيصلو ڪيو—اتر ۾ چار، ڏکڻ ۾ ٻه، ۽ گاديءَ جو هنڌ صنعا ڪنهن به علائقي کان ٻاهر—جنهن سان وفاقي طرزِ حڪومت جو نمونو قائم ٿيڻ وارو هو.[222] هي وفاقي تجويز بعد ۾ حوثين طرفان حڪومت خلاف ڪيل بغاوت جو هڪ اهم سبب بڻجي.[223][224][225]

پرڏيهي لاڳاپا

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو يمن جا پرڏيهي لاڳاپا

يمن گڏيل قومون، عرب ليگ ۽ اسلامي سهڪار تنظيم جو ميمبر آهي، ۽ غير وابسته تحريڪ ۾ پڻ شرڪت ڪري ٿو. يمن ايٽمي هٿيارن جي عدم ڦهلاءُ واري معاهدي ۾ پڻ شامل ٿي چڪو آهي.

يمن جي سعودي ناڪابندي خلاف احتجاج، نيو يارڪ شهر، 2017ع

1994ع واري گهرو ويڙهه جي خاتمي کان پوءِ، يمن جي پاڙيسري ملڪن سان معمول جا لاڳاپا بحال ڪرڻ لاءِ سفارتي محاذ تي نمايان اڳڀرائي ٿي. 2000ع جي اونهاري ۾ يمن ۽ سعودي عرب ٻنهي ملڪن جي وچ ۾ سرحد جي تعين بابت 50 سالن کان جاري تڪرار کي ختم ڪرڻ لاءِ بين الاقوامي سرحدي معاهدي تي صحيحون ڪيون.[226] يمن جي اترئين سرحد اڳ ۾ واضح طور مقرر ٿيل نه هئي، ڇاڪاڻ ته عربستان جو ريگستان اتي انساني آباديءَ جي قيام ۾ رڪاوٽ بڻيل هو. 2004ع ۾ سعودي عرب–يمن رڪاوٽ سعودي عرب طرفان تعمير ڪئي وئي، جنهن دعويٰ ڪئي ته يمن مان القاعده سان لاڳاپيل ويڙهاڪ، منشيات ۽ هٿيار ملڪ ۾ داخل ٿي رهيا هئا.[227][228]

صدر رشاد العليمي، روسي صدر ولاديمير پيوٽن سان، 28 مئي 2025ع

مارچ 2020ع ۾ ٽرمپ انتظاميا ۽ آمريڪا جي اهم اتحادي ملڪن، جن ۾ سعودي عرب ۽ متحده عرب امارات شامل هئا، گڏيل قومن جي يمن بابت امدادي اپيل لاءِ صحت جي پروگرامن ۽ ٻين امدادي سرگرمين جي مالي مدد مان ڪروڙين آمريڪي ڊالر بند ڪري ڇڏيا. مالي امداد ۾ گهٽتائي سبب گڏيل قومن جو انساني معاملن جي هم آهنگي وارو دفتر (OCHA) ٻڌايو ته گڏيل قومن جي ادارن کي ان سال پنهنجي 75 سيڪڙو کان وڌيڪ پروگرامن کي يا ته بند ڪرڻو پيو يا سخت محدود ڪرڻو پيو، جنهن سان 80 لک کان وڌيڪ ماڻهو متاثر ٿيا. سعودي عرب هڪ مغربي حمايت يافته فوجي اتحاد جي اڳواڻي ڪري رهيو هو، جنهن ۾ متحده عرب امارات اهم ميمبر هو. هن اتحاد 2015ع ۾ يمن ۾ فوجي مداخلت ڪئي ته جيئن حوثي تحريڪ طرفان اقتدار تان هٽايل حڪومت کي ٻيهر بحال ڪري سگهجي. گڏيل قومن يمن جي صورتحال کي، جتي جنگ سبب ڏهه هزارين ماڻهو مارجي ويا ۽ لکين ماڻهو ڏڪار جي ڪناري تي پهچي ويا، دنيا جو بدترين انساني بحران قرار ڏنو.[229]

جنوري 2024ع ۾ صدر جو بائيڊن اعلان ڪيو ته آمريڪا، برطانيا ۽ انهن جي اتحادي ملڪن آسٽريليا، بحرين، ڪينيڊا ۽ نيدرلينڊز يمن ۾ حوثي ويڙهاڪن جي هدفن تي فوجي حملا شروع ڪيا آهن.[230]

فوج

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو جمهوريه يمن جون هٿياربند فوجون

سانچو:No sources

2011ع ۾ يمني فوج جا سپاهي

يمن جون هٿياربند فوجون يمني فوج (جنهن ۾ جمهوري گارڊ پڻ شامل آهي)، بحري فوج (جنهن ۾ سامونڊي پيادل فوج پڻ شامل آهي)، يمني هوائي فوج (القوات الجوية اليمنية) ۽ فضائي دفاعي فوج تي مشتمل آهن. هٿياربند فوجن جي وڏي پيماني تي ٻيهر تنظيم جو عمل جاري آهي. گڏيل هوائي فوج ۽ فضائي دفاع هاڻي هڪ ئي ڪمان هيٺ آهن. بحري فوج جو بنيادي مرڪز عدن ۾ آهي. هٿياربند فوجن ۾ لڳ ڀڳ 401,000 فعال فوجي اهلڪار شامل آهن، جن مان وڏي تعداد ڀرتي ڪيل سپاهين تي مشتمل آهي.

فوجي اهلڪارن جو تعداد نسبتاً تمام گهڻو آهي؛ مجموعي طور يمن وٽ عربستان جي اپٻيٽ ۾ سعودي عرب کان پوءِ ٻي وڏي فوجي قوت موجود آهي. 2012ع ۾ فعال فوجي اهلڪارن جو اندازي مطابق تعداد هن ريت هو: زميني فوج 390,000، بحري فوج 7,000، ۽ هوائي فوج 5,000. سيپٽمبر 2007ع ۾ حڪومت لازمي فوجي ڀرتي جي بحاليءَ جو اعلان ڪيو. يمن جي دفاعي بجيٽ، جيڪا 2006ع ۾ حڪومت جي ڪل بجيٽ جو لڳ ڀڳ 40 سيڪڙو هئي، ويجهي مستقبل ۾ به وڏي رهڻ جي اميد هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ لازمي فوجي ڀرتي تي عملدرآمد شروع ٿي ويو هو ۽ اندروني سلامتيءَ کي درپيش خطرا به مسلسل وڌي رهيا هئا. 2012ع تائين يمن وٽ 401,000 فعال فوجي اهلڪار موجود هئا.

معيشت

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو يمن جي معيشت
في فرد مجموعي ملڪي پيداوار جي تاريخي ترقي

1990ع ۾ اتحاد کان پوءِ، يمن وچ اوڀر جي غريب ترين ملڪن مان هڪ رهيو آهي.[231] 2013 مطابق يمن جي خريداري قوت برابري (PPP) موجب مجموعي ملڪي پيداوار 61.63 ارب آمريڪي ڊالر هئي، جڏهن ته في فرد آمدني 2,500 آمريڪي ڊالر هئي. خدمتن جو شعبو معيشت جو سڀ کان وڏو شعبو آهي (مجموعي ملڪي پيداوار جو 61.4٪)، جنهن کان پوءِ صنعتي شعبو (30.9٪) ۽ زرعي شعبو (7.7٪) اچي ٿو. انهن مان پيٽروليم جي پيداوار مجموعي ملڪي پيداوار جو لڳ ڀڳ 25٪ ۽ حڪومت جي آمدني جو 63٪ فراهم ڪري ٿي.[232] 2014ع ۾ گهرو ويڙهه شروع ٿيڻ کان پوءِ، سعودي عرب جي اڳواڻيءَ ۾ ناڪابندي ۽ حوثين طرفان تيل جي برآمدات تي عملي پابندي سبب ملڪ جي مجموعي ملڪي پيداوار 50 سيڪڙو کان وڌيڪ تيزيءَ سان گهٽجي وئي.[233][234][235]

زراعت

[سنواريو]
يمن ۾ ڪافي جو باغ

يمن ۾ پيدا ٿيندڙ اهم زرعي شيون اناج، ڀاڄيون، ميوا، داليون، قات، ڪافي، ڪپهه، کير جون شيون، مڇي، مال (رڍون، ٻڪريون، ڍور ۽ اُٺ) ۽ ڪڪڙيون آهن.[232] يمن جي اڪثريت آبادي زراعت سان لاڳاپيل آهي. تنهن هوندي به، زرعي شعبو جو ڪردار محدود آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ مجموعي ملڪي پيداوار ۾ هن شعبي جو حصو نسبتاً گهٽ آهي، جڏهن ته خوراڪ خريد ڪندڙ خاندانون خالص طور تمام وڏي انگ ۾ آهن (97٪).[236] جوار سڀ کان وڌيڪ پوکيل فصل آهي. ان کان علاوه ڪپهه ۽ ڪيترن ئي قسمن جا ميون وارا وڻ پڻ پوکيا وڃن ٿا، جن مان انب سڀ کان وڌيڪ قيمتي فصل آهي.

يمن ۾ هڪ وڏو مسئلو قات (Qat) جي پوک آهي، جيڪا هڪ نفسياتي اثر رکندڙ ٻوٽي آهي ۽ چٻاڙڻ وقت تحريڪ ڏيندڙ مادو خارج ڪري ٿي. صنعا جي آبي حوض مان هر سال ڪڍيل پاڻيءَ جو لڳ ڀڳ 40 سيڪڙو هن فصل جي پوک لاءِ استعمال ٿئي ٿو، ۽ اهو تناسب مسلسل وڌي رهيو آهي. ڪجهه زرعي طريقا صنعا جي آبي حوض کي خشڪ ڪري رهيا آهن ۽ اهم خوراڪي فصلن کي به ختم ڪري ڇڏيو آهي، جنهن جي نتيجي ۾ کاڌي پيتي جون قيمتون وڌي ويون آهن. خوراڪ جي وڌندڙ قيمتن سبب رڳو 2008ع دوران ئي ملڪ جي وڌيڪ ڇهه سيڪڙو آبادي غربت ۾ هلي وئي،[237] ۽ غريب شهرن ۾ 2008ع کان خوراڪ بابت فساد شروع ٿي ويا.[238] حڪومت ۽ اترين گورنريٽن ۾ دائودي بوهرا برادري طرفان قات جي پوک کي ڪافي جي باغن سان مٽائڻ جون ڪوششون پڻ ڪيون پيون وڃن.[239]

صنعت

[سنواريو]

صنعتي شعبي جو بنيادي دارومدار خام تيل جي پيداوار ۽ پيٽروليم جي صفائي، خوراڪ جي پروسيسنگ، دستڪاري، ننڍي پيماني تي ڪپهه جي ڪپڙي ۽ چمڙي جي شين جي تياري، ايلومينيم جي شين جي پيداوار، تجارتي جهازن جي مرمت، سيمينٽ ۽ قدرتي گئس جي پيداوار تي آهي. 2013ع ۾ يمن جي صنعتي پيداوار جي واڌ جي شرح 4.8 سيڪڙو هئي.[232] ملڪ وٽ قدرتي گئس جا وڏا ثابت ٿيل ذخيرا پڻ موجود آهن.[240] يمن جو پهريون مائع قدرتي گئس جو ڪارخانو آڪٽوبر 2009ع ۾ پيداوار شروع ڪئي.

برآمدات ۽ درآمدات

[سنواريو]

2013ع ۾ يمن جون ڪل برآمدات 6.694 ارب آمريڪي ڊالر هيون. اهم برآمدي شيون خام تيل، ڪافي، سڪل ۽ لوڻ لڳل مڇي، ۽ مائع قدرتي گئس هيون. اهي شيون خاص طور چين (41٪)، ٿائيلينڊ (19.2٪)، ڀارت (11.4٪) ۽ ڏکڻ ڪوريا (4.4٪) ڏانهن برآمد ڪيون ويون. ان ئي سال درآمدات جو مجموعو 10.97 ارب آمريڪي ڊالر هو. اهم درآمدي شيون مشينري ۽ سامان، خوراڪ، مالوند جانور، ۽ ڪيميائي شيون هيون. اهي شيون بنيادي طور يورپي يونين (48.8٪)، متحده عرب امارات (9.8٪)، سوئٽزرلينڊ (8.8٪)، چين (7.4٪) ۽ ڀارت (5.8٪) مان درآمد ڪيون ويون.[232]

رياستي بجيٽ

[سنواريو]
زميني کوٽائي رگ وسيلي تيل جي کوٽائي

2013ع مطابق حڪومت جي بجيٽ ۾ 7.769 ارب آمريڪي ڊالر آمدني ۽ 12.31 ارب آمريڪي ڊالر خرچ شامل هئا. ٽيڪسن ۽ ٻين آمدنين جو مقدار مجموعي ملڪي پيداوار جي لڳ ڀڳ 17.7 سيڪڙو جي برابر هو، جڏهن ته بجيٽ خسارو مجموعي ملڪي پيداوار جو 10.3 سيڪڙو هو. سرڪاري قرض مجموعي ملڪي پيداوار جي 47.1 سيڪڙو جي برابر هو. 2013ع ۾ يمن وٽ پرڏيهي ناڻي ۽ سون جا ذخيرا لڳ ڀڳ 5.538 ارب آمريڪي ڊالر هئا. ساڳئي عرصي دوران صارفين جي قيمتن جي بنياد تي مهانگائي جي شرح 11.8 سيڪڙو هئي. پرڏيهي قرض جو مجموعو 7.806 ارب آمريڪي ڊالر هو.[232] يمن کي ڪجهه بين الاقوامي سهڪار کان محروم رهڻو پوي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ 2024ع تائين اهو انهن ٽن ملڪن مان هڪ هو، جن پيرس معاهدي جي توثيق نه ڪئي آهي، جنهن جو مقصد وچ اوڀر ۽ اتر آفريڪا ۾ موسمياتي تبديلي کي محدود ڪرڻ آهي.[241]

پاڻي جي فراهمي ۽ صفائي

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو يمن ۾ پاڻي جي فراهمي ۽ صفائي

يمن کي درپيش سڀ کان وڏن چئلينجن مان هڪ شديد پاڻي جي کوٽ آهي، خاص طور تي مٿاهين علائقن ۾. ان سبب دي ٽائيمز 2009ع ۾ لکيو هو ته "يمن شايد دنيا جو پهريون ملڪ بڻجي سگهي ٿو، جنهن وٽ پاڻي ختم ٿي وڃي."[242] ٻيو اهم مسئلو غربت جي بلند شرح آهي، جيڪا پاڻي ۽ صفائي جون خدمتون مهيا ڪرڻ جي خرچن جي وصولي کي ڏکيو بڻائي ٿي. صاف پاڻي ۽ صفائي جون سهولتون محدود آهن. يمن عرب دنيا جو نه رڳو غريب ترين ملڪ آهي، پر پاڻي جي شديد کوٽ وارو ملڪ پڻ آهي. ٽيون مسئلو اهو آهي ته هن شعبي جا ادارا بنيادي ڍانچي جي رٿابندي، تعمير، آپريشن ۽ سار سنڀال لاءِ محدود صلاحيت رکن ٿا. ان کان علاوه، خراب امن امان جي صورتحال موجوده خدمتن کي بهتر بڻائڻ ته پري، موجوده سطح برقرار رکڻ کي به وڌيڪ ڏکيو بڻائي ٿي.

هڪ سراسري يمني شهري کي پيئڻ، وهنجڻ ۽ ٻين سڀني استعمالن لاءِ هر سال رڳو 140 ڪعبي ميٽر پاڻي (روزانو 101 گيلن) دستياب هوندو آهي، جڏهن ته وچ اوڀر ۾ سراسري مقدار 1,000 ڪعبي ميٽر في سال آهي، ۽ عالمي سطح تي پاڻي جي دٻاءَ جي حد 1,700 ڪعبي ميٽر في سال مقرر ڪئي وئي آهي.[243] ملڪ ۾ زميني پاڻي پاڻيءَ جو بنيادي ذريعو آهي، پر زيرزمين پاڻيءَ جي سطح ۾ سخت گهٽتائي آئي آهي، جنهن سبب يمن هڪ قابلِ اعتماد پاڻيءَ جي ذريعي کان محروم ٿي رهيو آهي. مثال طور، صنعا ۾ 1970ع واري ڏهاڪي ۾ زميني پاڻيءَ جي سطح زمين جي مٿاڇري کان 30 metres (98 feet) هيٺ هئي، جيڪا 2012ع تائين 1,200 metres (3,900 feet) هيٺ پهچي وئي. يمن جي حڪومتن طرفان زميني پاڻيءَ جي استعمال کي مؤثر نموني منظم نه ڪيو ويو آهي.[244]

انقلاب کان به اڳ، ماهرن يمن جي پاڻيءَ جي صورتحال کي ڏينهون ڏينهن وڌيڪ خطرناڪ قرار ڏنو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ کين خدشو هو ته يمن دنيا جو پهريون ملڪ بڻجي سگهي ٿو، جنهن وٽ پاڻي ختم ٿي وڃي.[245] 2015ع جي يمني گهرو ويڙهه سبب، ٻين سببن سان گڏ، بهتر پاڻي تائين رسائي فراهم ڪرڻ لاءِ گهربل بنيادي ڍانچي جي تعمير ۾ به دير ٿي. اندازو آهي ته ملڪ جي لڳ ڀڳ 80 سيڪڙو آبادي کي پيئڻ ۽ وهنجڻ لاءِ پاڻي حاصل ڪرڻ ۾ ڏکيائي پيش اچي ٿي. بمباري سبب ڪيترائي يمني پنهنجا گهر ڇڏي ٻين علائقن ڏانهن منتقل ٿيڻ تي مجبور ٿيا، جنهن سان انهن علائقن جي کوهن تي وڌيڪ دٻاءُ وڌي ويو.[246]

پنهنجن ڀائيوارن سان گڏ، يونيسيف پنهنجون ڪوششون وڌايون آهن ۽ 8.8 ملين ماڻهن (جن مان 5.3 ملين ٻار آهن) کي محفوظ ۽ پائيدار پيئڻ جو پاڻي فراهم ڪيو آهي. هن يمن ۾ هنگامي واش (پاڻي، صفائي ۽ حفظانِ صحت) سهائتا کي به وسيع ڪيو آهي، جنهن جو مقصد مقامي واش ادارن جي صلاحيت وڌائڻ، پاڻيءَ جي نظام کي شمسي توانائي سان هلائڻ ۽ برساتي پاڻي گڏ ڪرڻ ذريعي پائيدار پاڻي، صفائي ۽ حفظانِ صحت جون خدمتون فراهم ڪرڻ آهي.[247]

آبادي

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو يمن جي آبادي
آباديءَ جي گهاٽائي (2022ع)

يمن جي آبادي سانچو:Million آهي (2016 جي اندازن موجب)،[248] جنهن مان 46 سيڪڙو آبادي 15 سالن کان گهٽ عمر جي آهي، جڏهن ته 2.7 سيڪڙو آبادي 65 سالن کان وڌيڪ عمر جي آهي. 1950ع ۾ ملڪ جي آبادي 4.3 ملين هئي.[249][250] اندازو آهي ته 2050ع تائين آبادي وڌي لڳ ڀڳ 60 ملين ٿي ويندي.[251] يمن ۾ ڪل زرخيزي جي شرح تمام وڌيڪ آهي، جيڪا في عورت سراسري طور 4.45 ٻارن جي برابر آهي.[252] صنعا جي آبادي تيزيءَ سان وڌي آهي، جيڪا 1978ع ۾ لڳ ڀڳ 55,000 هئي،[253] جيڪا 21هين صديءَ جي شروعات تائين وڌي لڳ ڀڳ 10 لک ٿي وئي.[254]

ماڻهو

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو يمني ماڻهو
يمن جا قبائلي علائقا ۽ شيعا/سني علائقا. يمن جي اولهه واري سائي علائقي ۾ شيعا مسلمان اڪثريت ۾ آهن، جڏهن ته يمن جي باقي حصي ۾ سني مسلمان آباد آهن.

جڏهن اتر يمن ۽ ڏکڻ يمن جون رياستون قائم ٿيون، تڏهن اڪثر رهواسي اقليتي برادريون ملڪ ڇڏي هليون ويون.[255] يمن بنيادي طور هڪ قبائلي سماج آهي.[256] شهري علائقن ۾ موروثي ذاتي گروهه پڻ موجود آهن، جهڙوڪ الاخدام.[257] يمنين ۾ فارسي نسل جا ماڻهو پڻ شامل آهن. مقدسي جي مطابق، ڏهين صديءَ ۾ عدن جي آباديءَ جي اڪثريت فارسين تي مشتمل هئي.[258][259]

يمني يهودي هڪ وقت دنيا جي ٻين يهودي برادرين کان الڳ پنهنجي مخصوص ثقافت سان هڪ نمايان اقليت هئا.[260] ويهين صديءَ جي وچ ڌاري عرب ۽ مسلمان ملڪن مان يهودين جي هجرت ۽ آپريشن ميجڪ ڪارپيٽ کان پوءِ انهن مان گهڻا اسرائيل لڏي ويا. اندازي موجب ڀارتي نسل جا لڳ ڀڳ 100,000 ماڻهو ملڪ جي ڏاکڻي حصي ۾، خاص طور عدن، مڪلا، الشحر، لحج، مخا ۽ الحديده جي چوڌاري آباد آهن.[261]

انڊونيشي، ملائيشيا ۽ سنگاپور جي عربي نسل جي نمايان ماڻهن مان گهڻا حضرمي ماڻهو آهن، جن جي اصليت ڏاکڻي يمن جي حضرموت جي ساحلي علائقي سان آهي.[262] اڄ سنگاپور ۾ لڳ ڀڳ 10,000 حضرمي رهن ٿا.[263] حضرمي ماڻهو ڏکڻ اوڀر ايشيا، اوڀر آفريڪا ۽ برصغير هند ڏانهن لڏي ويا.[264]

معقل يمني نسل جي عرب بدوي قبيلن جو هڪ مجموعو هو، جيڪي مصر جي رستي اولهه طرف لڏي ويا. يمني عربن جا ڪيترائي گروهه ڏکڻ طرف موريتانيا ڏانهن ويا، ۽ سترهين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين سڄي ملڪ تي غالب اچي ويا. اهي مراڪش، الجيريا ۽ اتر آفريڪا جي ٻين ملڪن ۾ پڻ موجود آهن.[265]

يمن عربن ۽ عربي ٻولي جو جنم ڀومي آهي؛ قحطاني عرب، جيڪي اصل عرب سمجهيا وڃن ٿا، يمن مان ئي نڪتا. عرب روايت موجب اسماعيل، جيڪو ابراهيم جو پٽ هو، جرهم قبيلي جي هڪ عورت سان شادي ڪئي.[266]

يمن عربستان جي اپٻيٽ جو واحد ملڪ آهي، جنهن 1951ع ۽ 1967ع جي انهن ٻن بين الاقوامي معاهدن تي صحيحون ڪيون آهن، جيڪي پناهگيرن جي تحفظ بابت آهن.[267] 2007ع ۾ يمن ۾ لڳ ڀڳ 124,600 پناهگير ۽ پناهه جا خواهشمند رهندا هئا. انهن مان گهڻا صوماليا (110,600)، عراق (11,000)، ايٿوپيا (2,000)[268] ۽ شام مان هئا.[269] ان کان علاوه، 334,000 کان وڌيڪ يمني اندروني تڪرارن سبب بي گهر ٿي چڪا آهن.[267] يمني تارڪين وطن جو وڏو حصو پاڙيسري سعودي عرب ۾ رهي ٿو، جتي 800,000 کان 10 لک تائين يمني آباد آهن،[270] جڏهن ته برطانيه ۾ يمني برادريءَ جي آبادي 70,000 کان 80,000 جي وچ ۾ آهي.[271]

ٻوليون

[سنواريو]

جديد معياري عربي سرڪاري ٻولي آهي، جڏهن ته يمني عربي عام ڳالهائجندڙ ٻولي طور استعمال ڪئي وڃي ٿي. ڏور اوڀر ۾ واقع المهره گورنريٽ ۽ سقطريٰ ٻيٽ تي جديد ڏاکڻيون سامي ٻوليون (جيڪي عربي سان لاڳاپيل آهن پر ان کان الڳ آهن) جون ڪيتريون ئي ٻوليون ڳالهايون وڃن ٿيون.[272][273] يمني اشارتي ٻولي ٻوڙن جي برادري استعمال ڪري ٿي.

يمن ڏاکڻين سامي ٻولين جي اصل وطن جو حصو آهي. مهري ملڪ ۾ ڳالهائي ويندڙ سڀ کان وڏي ڏاکڻي سامي ٻولي آهي، جنهن جا ڳالهائيندڙ 70,000 کان وڌيڪ آهن. هن نسلي گروهه کي مهره چيو وڃي ٿو. سقطري هڪ ٻي ڏاکڻي سامي ٻولي آهي، جيڪا سقطريٰ ٻيٽ تي ڳالهائي وڃي ٿي، جتي ان جا ڳالهائيندڙ يمن جي سرزمين تي عربي ٻوليءَ جي اثر کان گهڻو حد تائين الڳ رهيا آهن. 1990ع جي آدمشماري موجب، ان جا ڳالهائيندڙ 57,000 هئا.[274] يمن قديم ڏاکڻين عربي ٻولين جو پڻ مرڪز هو. رازحي ٻولي غالباً واحد قديم ڏاکڻي عربي ٻولي آهي، جيڪا اڄ تائين باقي بچي آهي.

انگريزي ٻولي سڀ کان اهم پرڏيهي ٻولي آهي، جيڪا وڏي پيماني تي پڙهائي ۽ ڳالهائي وڃي ٿي، خاص طور ڏاکڻي علائقن ۾، جيڪي اڳ برطانوي سرپرستي هيٺ هئا.[275]

مذهب

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو يمن ۾ مذهب
يمن ۾ مذهب[276]
سني اسلام
  
 56.36%
زيدي اسلام
  
 42.1%
ٻيا
  
 1.54%

اسلام رياست جو سرڪاري مذهب آهي. يمن ۾ مذهب بنيادي طور اسلام جي ٻن وڏن مذهبي گروهن تي مشتمل آهي. گڏيل قومن جي پناهگيرن بابت هاءِ ڪمشنر (UNHCR) جي هڪ رپورٽ موجب، شيعا زيدي آباديءَ جو لڳ ڀڳ 45 سيڪڙو، سني 53 سيڪڙو، جڏهن ته ٻين شيعا گروهن، يعني اسماعيلي ۽ اثنا عشري برادرين جون ننڍيون اقليتون پڻ موجود آهن.[277] سني مسلمان بنيادي طور شافعي آهن، پر انهن ۾ مالڪي ۽ حنبلي فقه جا به نمايان گروهه شامل آهن. شيعا مسلمان گهڻو ڪري زيديه سان واسطو رکن ٿا، جڏهن ته انهن ۾ اسماعيلي[278] ۽ اثنا عشري[278][279] شيعن جون پڻ نمايان اقليتون آهن.

سني مسلمان گهڻو ڪري ملڪ جي ڏاکڻن ۽ ڏکڻ اوڀر وارن علائقن ۾ آباد آهن، جتي روايتي طور آبادي نسبتاً گهٽ رهي آهي. زيدي شيعا بنيادي طور اتر ۽ اتر اولهه وارن علائقن ۾ رهن ٿا، جتي تاريخي طور يمن جي اڪثريتي آبادي آباد رهي آهي، جڏهن ته اسماعيلي خاص طور صنعا ۽ مارب جهڙن وڏن مرڪزن ۾ رهن ٿا. وڏن شهرن ۾ مختلف مذهبي برادرين جون گڏيل آباديون پڻ موجود آهن.[280][281] WIN/گيلپ انٽرنيشنل جي سروي موجب، عرب ملڪن ۾ يمن ۾ مذهبي سڃاڻپ رکندڙ ماڻهن جو تناسب سڀ کان وڌيڪ آهي، ۽ اهو دنيا جي بلند ترين شرحن مان هڪ آهي.[282]

يمن جي لڳ ڀڳ 0.05 سيڪڙو آبادي غير مسلم آهي، جيڪي عيسائيت، يهوديت يا هندومت سان لاڳاپيل آهن، يا وري ڪنهن به مذهب سان وابسته ناهن. يمن، Open Doors جي 2022ع واري ورلڊ واچ لسٽ ۾ پنجين نمبر تي هو، جيڪا هر سال انهن 50 ملڪن جي درجه بندي جاري ڪري ٿي، جتي عيسائين کي سڀ کان وڌيڪ سخت مذهبي ظلم کي منهن ڏيڻو پوي ٿو.[283] يمن ۾ عيسائين جو اندازي مطابق تعداد 25,000[284] کان 41,000[285] جي وچ ۾ آهي. 2015ع جي هڪ مطالعي موجب، مسلمان پس منظر رکندڙ لڳ ڀڳ 400 عيسائي ملڪ ۾ رهن ٿا.[286]

يمن ۾ لڳ ڀڳ 50 يا ان کان به گهٽ يهودي باقي بچيا هئا. 2016ع ڌاري يهودي ايجنسي لڳ ڀڳ 200 يمني يهودين کي اسرائيل منتقل ڪيو.[287] 2020ع جي هڪ اندازي موجب، يمن ۾ رڳو 26 يهودي رهجي ويا هئا.[288] بهرحال، 2022ع ۾ گڏيل قومن جي هڪ رپورٽ موجب، جيڪا تڪراري علائقن ۾ مذهبي اقليتن جي صورتحال بابت هئي، اندازو لڳايو ويو ته يمن ۾ رڳو هڪ يمني يهودي باقي رهيو هو. ان هوندي به، اطلاع آهن ته ملڪ ۾ اڃا به ڪجهه ڳجهي يهوديت سان واسطو رکندڙ ماڻهو موجود آهن.[289]

تعليم

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو يمن ۾ تعليم
يونيسڪو انسٽيٽيوٽ آف اسٽيٽسٽڪس موجب 15 سالن يا ان کان وڌيڪ عمر واري آبادي جي خواندگي جي شرح (1995ع–2015ع)

2010ع ۾ بالغن جي خواندگي جي شرح 64 سيڪڙو هئي.[290] حڪومت 2025ع تائين اڻ پڙهيل ماڻهن جي شرح کي 10 سيڪڙو کان گهٽ ڪرڻ جو عزم ڪيو آهي.[291] جيتوڻيڪ حڪومت ڇهن کان 15 سالن جي عمر وارن ٻارن لاءِ مفت، لازمي ۽ همگير تعليم فراهم ڪرڻ جو بندوبست ڪري ٿي، پر آمريڪي پرڏيهي کاتي موجب لازمي اسڪولي حاضريءَ تي مڪمل طور عمل نٿو ڪرايو وڃي. حڪومت 2003ع ۾ قومي بنيادي تعليم ترقي حڪمت عملي تيار ڪئي، جنهن جو مقصد ڇهن کان 14 سالن جي عمر وارن 95 سيڪڙو ٻارن کي تعليم فراهم ڪرڻ ۽ شهري ۽ ٻهراڙي وارن علائقن ۾ ڇوڪرن ۽ ڇوڪرين جي وچ ۾ تعليمي فرق کي گهٽائڻ هو.[292]

مارچ 2008ع ۾ ورلڊ بئنڪ هڪ ستن سالن واري منصوبي جي منظوري ڏني، جنهن جو مقصد خاص طور ٻهراڙيءَ جي ڇوڪرين تي ڌيان ڏيندي، ثانوي تعليم ۾ صنفي برابري، تعليم جي معيار ۽ ڪارڪردگي کي بهتر بڻائڻ هو. ان کان پوءِ يمن تعليم تي پنهنجو خرچ 1995ع ۾ مجموعي ملڪي پيداوار جي 5 سيڪڙو مان وڌائي 2005ع ۾ 10 سيڪڙو تائين پهچايو.[151]

ويبوميٽرڪس عالمي يونيورسٽين جي درجابندي موجب، ملڪ جون اعليٰ درجي واريون يونيورسٽيون يمني سائنس ۽ ٽيڪنالاجي يونيورسٽي (دنيا ۾ 6532هين)، الاحقاف يونيورسٽي (8930هين) ۽ صنعا يونيورسٽي (11043هين) آهن.[293] يمن کي 2021ع ۾ گلوبل انوويشن انڊيڪس ۾ 131هين نمبر تي رکيو ويو، جڏهن ته 2019ع ۾ ان جو درجو 129هون هو.[294][295][296][297]

صحت

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو يمن ۾ صحت
يو ايس اي آءِ ڊي جي مالي سهڪار سان هلندڙ صحت مرڪز ۾ هڪ يمني ڊاڪٽر هڪ ٻار جو طبي معائنو ڪري رهيو آهي.

گذريل ڏهاڪي دوران حڪومت طرفان صحت جي سار سنڀال واري نظام کي وڌائڻ ۽ بهتر بڻائڻ لاءِ نمايان اڳڀرائي ڪئي وئي آهي، پر ان جي باوجود هي نظام اڃا تائين تمام گهڻو غير ترقي يافته آهي. 2002ع ۾ صحت جي سار سنڀال تي ڪل خرچ مجموعي ملڪي پيداوار جو 3.7 سيڪڙو هو.[298] ساڳئي سال، صحت تي في فرد خرچ، وچ اوڀر جي ٻين ملڪن جي ڀيٽ ۾ تمام گهٽ هو—گڏيل قومن جي انگن اکرن موجب 58 آمريڪي ڊالر، جڏهن ته عالمي صحت تنظيم موجب صرف 23 آمريڪي ڊالر.

ورلڊ بئنڪ موجب، 1995ع کان 2000ع تائين ڊاڪٽرن جو تعداد سراسري طور هر سال 7 سيڪڙو کان وڌيڪ وڌيو، پر 2004ع تائين به هر 10,000 ماڻهن لاءِ صرف ٽي ڊاڪٽر موجود هئا. 2003ع ۾ يمن ۾ هر 1,000 ماڻهن لاءِ رڳو 0.6 اسپتال جا بسترا موجود هئا.[298] خاص طور ٻهراڙي وارن علائقن ۾ صحت جون سهولتون تمام محدود آهن. جتي شهري علائقن جي لڳ ڀڳ 80 سيڪڙو آبادي صحت جي خدمتن تائين رسائي رکي ٿي، اتي ٻهراڙي وارن علائقن ۾ رڳو 25 سيڪڙو آبادي انهن سهولتن مان فائدو حاصل ڪري سگهي ٿي. هنگامي طبي خدمتون، جهڙوڪ ايمبولينس سروس ۽ رت جا بئنڪ، عملي طور موجود ئي ناهن.[298]

ثقافت

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو يمن جي ثقافت

تعميراتي فن

[سنواريو]
صنعا جو پراڻو شهر جو تاريخي منظر، جيڪو يونيسڪو جي عالمي ورثي جي ماڳن مان هڪ آهي.[299]


يمن جو تعميراتي فن قديم دور سان واسطو رکي ٿو، جڏهن اهو ڏکڻ عربستان جي تعميراتي روايت جو حصو هو. اسلامي دور ۾ به هن فن ۾ ترقي جاري رهي، جنهن ۾ مقامي خصوصيتن سان گڏ ٻاهرين اثرن جو به نمايان اظهار ٿيو. يمن جا تاريخي شهر ۽ قصبا پنهنجي روايتي برجي گهرن (ٽاور هائوسز) سبب مشهور آهن.

عالمي ورثي جا ماڳ

[سنواريو]

يمن جي قدرتي ۽ ثقافتي ڪشش وارن ماڳن ۾ چار عالمي ورثي جا ماڳ شامل آهن.[300][301]

وادي حضرموت ۾ واقع شيبام جو پراڻو ديوارن سان گهيريل شهر، جنهن کي يونيسڪو 1982ع ۾، يمن جي عالمي ورثي ڪميٽي ۾ شامل ٿيڻ کان ٻه سال پوءِ عالمي ورثي جي فهرست ۾ شامل ڪيو، پنهنجي بلند عمارتن سبب "ريگستان جو منهٽن" سڏيو وڃي ٿو. مٽي ۽ ڪکن جي مضبوط ديوار سان گهيريل هي سورهين صديءَ جو شهر عمودي تعمير جي اصول تي ٻڌل شهري منصوبابندي جي قديم ترين مثالن مان هڪ آهي.[302]

صنعا جو پراڻو شهر، جيڪو سمنڊ جي سطح کان 2,100 metres (7,000 ft) کان وڌيڪ اوچائي تي واقع آهي، اڍائي هزار سالن کان وڌيڪ عرصي کان آباد آهي ۽ 1986ع ۾ عالمي ورثي جي فهرست ۾ شامل ڪيو ويو. ستين صديءَ ۾ صنعا هڪ اهم اسلامي مرڪز بڻجي ويو، ۽ هتي موجود 103 مسجدون، 14 حمام (روايتي وهنجڻ گهر) ۽ 6,000 کان وڌيڪ گهر، جيڪي اڄ به موجود آهن، يارهين صديءَ کان اڳ جا آهن.[303]

ڳاڙهي سمنڊ جي سامونڊي ڪناري جي ويجهو واقع تاريخي شهر زبيد، جيڪو 1993ع ۾ عالمي ورثي ۾ شامل ڪيو ويو، تيرهين کان پندرهين صديءَ تائين يمن جو گاديءَ جو هنڌ رهيو ۽ هڪ اهم آثارِ قديمه ۽ تاريخي ماڳ آهي. هتي جي يونيورسٽي صدين تائين سڄي عرب ۽ اسلامي دنيا لاءِ علم جو اهم مرڪز رهي.[304]

يمن جي عالمي ورثي جي فهرست ۾ سڀ کان نئون اضافو سقطريٰ ٻيٽن جو مجموعو آهي. تيرهين صديءَ ۾ مارڪو پولو پڻ هن جو ذڪر ڪيو هو. هي ڏورانهون ۽ الڳ ٿيل ٻيٽن جو مجموعو چار ٻيٽن ۽ ٻن پٿريلي ننڍن ٻيٽن تي مشتمل آهي، جيڪي عدن جي نار جي ڏاکڻي حد کي ظاهر ڪن ٿا. هن ماڳ ۾ حياتياتي تنوع تمام گهڻي آهي. دنيا ۾ ٻئي ڪنهن به هنڌ سقطريٰ جي 825 ٻوٽن مان 37 سيڪڙو، ريڙهه وارن جانورن مان 90 سيڪڙو ۽ گونگهن مان 95 سيڪڙو نسلون نٿيون ملن. هتي پکين جون 192، مرجان جون 253، سامونڊي مڇين جون 730، ۽ ڪيڪڙن ۽ لوبسٽرن جون 300 نسلون موجود آهن،[305] ان کان علاوه مشهور ڊريڪائنا سِناباري (ڊريگن بلڊ وڻ) پڻ هتي ملي ٿو.[306] سقطريٰ جي ثقافتي ورثي ۾ منفرد سقطري ٻولي پڻ شامل آهي.

صنعا جو پراڻو شهر ۽ باب اليمن، جيڪي سرن ۽ اڇي جپسم جي نمونن سان سينگاريل آهن

ناٽڪ

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو يمن جو ناٽڪ
الحجاره ۾ هڪ روايتي گهر

يمني ناٽڪ جي شروعات ويهين صديءَ جي اوائل ۾ ٿي. ملڪ جي وڏن شهرن ۾ شوقيه ۽ پيشاور (حڪومتي سرپرستي هيٺ) ناٽڪ ٽوليون پنهنجيون پيشڪشون ڪن ٿيون. ڪيترن ئي مشهور شاعرن ۽ اديبن، جهڙوڪ علي احمد باڪثير، محمد الشرافي ۽ وجدي الاحدل ناٽڪ لکيا آهن؛ جڏهن ته محمد عبد الولي ۽ عبدالعزيز المقالح جهڙن يمني ليکڪن جي شاعري، ناولن ۽ مختصر ڪهاڻين کي پڻ اسٽيج لاءِ ترتيب ڏنو ويو آهي.

عرب اديبن، جهڙوڪ توفيق الحكيم ۽ سعدالله ونوس، ۽ مغربي اديبن، جن ۾ وليم شيڪسپيئر، لوئيجي پيرانڊيلو، برٽولٽ بريخت ۽ ٽينيسي وليمز شامل آهن، جي ناٽڪن جون يمني پيشڪشون پڻ ٿيون آهن. تاريخي طور عدن کي يمني ناٽڪ جو جنم ڀومي سمجهيو وڃي ٿو، جڏهن ته تازن ڏهاڪن ۾ صنعا ڪيترن ئي ناٽڪ ميلن جي ميزباني ڪئي آهي، جيڪي اڪثر عالمي ناٽڪ ڏينهن جي موقعي سان گڏ منعقد ٿيندا آهن.

ذرائع ابلاغ

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو يمن جا ذرائع ابلاغ
صنعا ۾ يمن جو قومي عجائب گهر

يمن ۾ ريڊيو نشريات جو آغاز 1940ع واري ڏهاڪي ۾ ٿيو.[307] 1990ع ۾ اتحاد کان پوءِ حڪومت پنهنجي نشرياتي ادارن ۾ سڌارا آندا ۽ ڪجهه نوان مقامي ريڊيو اسٽيشن قائم ڪيا. پر 1994ع جي گهرو ويڙهه دوران بنيادي ڍانچي جي تباهي سبب انهن سرگرمين ۾ ٻيهر گهٽتائي آئي.

ٽيليويزن ملڪ جو سڀ کان اهم ذرائع ابلاغ آهي. گهٽ خواندگي جي شرح سبب ٽيليويزن ئي خبرن جو بنيادي ذريعو آهي. هن وقت يمن ۾ ڇهه مفت نشرياتي چينل موجود آهن، جن مان چار حڪومت جي ملڪيت آهن.[308] يمني فلمي صنعت اڃا شروعاتي مرحلي ۾ آهي؛ 2023ع مطابق صرف اٺ يمني فلمون جاري ڪيون ويون آهن.

رانديون

[سنواريو]

فٽبال يمن جي سڀ کان وڌيڪ مشهور راند آهي. يمن فٽبال ايسوسيئيشن فيفا ۽ ايشيائي فٽبال ڪنفيڊريشن (AFC) جي ميمبر آهي. يمن جي قومي فٽبال ٽيم عالمي مقابلن ۾ حصو وٺندي آهي. ملڪ ۾ ڪيترائي فٽبال ڪلب پڻ آهن، جيڪي قومي ۽ بين الاقوامي ليگن ۾ مقابلو ڪندا آهن.

يمن جا جبل ڪيترين ئي ٻاهرين راندين لاءِ موزون آهن، جهڙوڪ جبلي سائيڪل سواري، پهاڙي چڙهائي، ٽريڪنگ، جابلو پنڌ ۽ جبل تي چڙهڻ جهڙيون وڌيڪ ڏکيو سرگرميون. سروات جبلن ڏانهن، خاص طور 3,000 m (9,800 ft) يا ان کان وڌيڪ اوچائي وارن چوٽين، جهڙوڪ النبي شعيب، تائين جابلو مهمون مقامي ۽ بين الاقوامي جابلو ادارن طرفان موسمي بنيادن تي منظم ڪيون وينديون آهن

سامونڊي ڪناري وارا علائقا ۽ سقطريٰ ٻيٽ سرفنگ، باڊي بورڊنگ، سامونڊي ٻيڙيبازي، ترڻ ۽ اسڪوبا ڊائيونگ جهڙين آبي راندين لاءِ بهترين موقعا فراهم ڪن ٿا. سقطريٰ دنيا جي بهترين سرفنگ ماڳن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو.

صعده، اتر اولهه يمن ۾ روايتي رقص

اُٺ ٽپائڻ هڪ روايتي راند آهي، جيڪا اولهه سامونڊي ڪناري تي رهندڙ زرانيق قبيلي ۾ ڏينهون ڏينهن وڌيڪ مشهور ٿي رهي آهي. هن راند ۾ اُٺن کي هڪ قطار ۾ بيهاريو ويندو آهي، ۽ اهو مقابلو ڪندڙ ڪامياب سمجهيو ويندو آهي، جيڪو ڊوڙي سڀ کان وڌيڪ اُٺ ٽپي پار ڪري. قبيلائي ماڻهو (عورتن کي مقابلي جي اجازت ناهي) ڊوڙڻ ۽ ٽپ ڏيڻ ۾ آساني لاءِ پنهنجا ڪپڙا چيلهه وٽ ٻڌي ڇڏيندا آهن.[309]

يمن جو سڀ کان وڏو راندين جو مقابلو 2010ع ۾ 20هون عرب خليج ڪپ جي عدن ۽ ابين ۾ ميزباني ڪرڻ هو. يمن ٽورنامينٽ ۾ پنهنجا پهريان ٽيئي مقابلا هارائي ويو.[310]

پڻ ڏسو

[سنواريو]

نوٽس ۽ حوالا

[سنواريو]

لسانياتي نوٽس

[سنواريو]
  1. ↑ "Yemen's Constitution of 1991 with Amendments through 2015" (PDF). Constitute Project. 31 August 2020 تي حاصل ڪيل.
  2. ↑ "Yemen population". Yemen population 2023 Estimate based on UN World Bank. world population review.
  3. 1 2 3 4 "World Economic Outlook Database, October 2018". IMF.org. International Monetary Fund. 2 March 2019 تي حاصل ڪيل.
  4. ↑ "GINI index (World Bank estimate)". World Bank. 15 October 2017 تي حاصل ڪيل.
  5. ↑ "Human Development Report 2021/2022" (PDF) (انگريزي ۾). United Nations Development Programme. 8 سيپٽمبر 2022. 30 سيپٽمبر 2022 تي حاصل ڪيل.
  6. ↑ "Yemen". International News Safety Institute. اصل نسخو مان 5 May 2010 تي محفوظ ڪيل. 14 October 2009 تي حاصل ڪيل.
  7. ↑ McLaughlin (2008), p. 4
  8. ↑ Arbach & Rossi 2022, pp. 40–41.
  9. ↑ Quran 27:6-93
  10. ↑ Quran 34:15-18
  11. ↑ Geoffrey W. Bromiley (1979). The International Standard Bible Encyclopedia. جلد 4. Wm. B. Eerdmans. ص. 254. ISBN 0-8028-3784-0.
  12. ↑ Nicholas Clapp (2002). Sheba: Through the Desert in Search of the Legendary Queen. Houghton Mifflin Harcourt. ص. 204. ISBN 0-618-21926-9.
  13. ↑ P. M. Holt; Peter Malcolm Holt; Ann K. S. Lambton; Bernard Lewis (21 April 1977). The Cambridge History of Islam. Cambridge University Press. ص. 7.
  14. ↑ Korotayev, Andrey (1995). Ancient Yemen: some general trends of evolution of the Sabaic language and Sabaean culture. Oxford: Oxford University Press. ISBN 0-19-922237-1. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 29 November 2023 تي محفوظ ڪيل. 21 May 2017 تي حاصل ڪيل.
  15. ↑ McLaughlin (2008), p. 5
  16. ↑ Jerry R. Rogers; Glenn Owen Brown; Jürgen Garbrecht (1 January 2004). Water Resources and Environmental History. ASCE Publications. ص. 36. ISBN 0-7844-7550-4.
  17. ↑ Negev, Avraham; Gibson, Shimon, مرتب (2001). "Dedan". Archaeological Encyclopedia of the Holy Land. New York and London: Continuum. ص. 137. ISBN 0-8264-1316-1. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 23 September 2023 تي محفوظ ڪيل. 26 July 2021 تي حاصل ڪيل. (Snippet view).
  18. ↑ Lionel Casson (2012). The Periplus Maris Erythraei: Text with Introduction, Translation, and Commentary. Princeton University Press. ص. 150. ISBN 978-1-4008-4320-6.
  19. ↑ Peter Richardson (1999). Herod: King of the Jews and Friend of the Romans. Continuum. ص. 230. ISBN 0-567-08675-5.
  20. ↑ Hârun Yahya (1999). Perished Nations. Global Yayincilik. ص. 115. ISBN 1-897940-87-4.
  21. ↑ Jan Retso (2013). The Arabs in Antiquity: Their History from the Assyrians to the Umayyads. Routledge. ص. 402. ISBN 978-1-136-87282-2.
  22. ↑ Clifford Edmund Bosworth (1989). The Encyclopedia of Islam. جلد 6. Brill Archive. ص. 561. ISBN 9004090827.
  23. ↑ Stuart Munro-Hay (2002). Ethiopia, the Unknown Land: A Cultural and Historical Guide. I. B. Tauris. ص. 236. ISBN 1-86064-744-8.
  24. ↑ G. Johannes Botterweck; Helmer Ringgren (1979). Theological Dictionary of the Old Testament. جلد 3. Wm. B. Eerdmans Publishing. ص. 448. ISBN 0-8028-2327-0.
  25. ↑ Jawād ʻAlī (1968) [Digitized 17 February 2007]. الـمـفـصـّل في تـاريـخ العـرب قبـل الإسـلام [Detailed history of Arabs before Islam] (عربي ۾). جلد 2. Dār al-ʻIlm lil-Malāyīn. ص. 482.
  26. ↑ Albert Jamme (1962). Inscriptions From Mahram Bilqis (Marib). Baltimore. ص. 392.
  27. ↑ Dieter Vogel; Susan James (1990). Yemen. APA Publications. ص. 34.
  28. ↑ Klaus Schippmann (2001). Ancient South Arabia: from the Queen of Sheba to the advent of Islam. Markus Wiener Publishers. ص. 52–53. ISBN 1-55876-236-1.
  29. ↑ Francis E. Peters (1994). Muhammad and the Origins of Islam. SUNY Press. ص. 48. ISBN 0-7914-1875-8.
  30. ↑ Scott Johnson (1 November 2012). The Oxford Handbook of Late Antiquity. Oxford University Press. ص. 265. ISBN 978-0-19-533693-1.
  31. 1 2 Shlomo Sand (2010). The Invention of the Jewish People. Verso. ص. 193. ISBN 978-1-84467-623-1.
  32. ↑ Y. M. Abdallah (1987). "The Inscription CIH 543: A New Reading Based on the Newly-Found Original". ۾ C. Robin & M. Bafaqih (مرتب). Sayhadica: Recherches Sur Les Inscriptions De l'Arabie Préislamiques Offertes Par Ses Collègues Au Professeur A.F.L. Beeston. Paris: Librairie Orientaliste Paul Geuthner S.A. ص. 4–5.
  33. ↑ Hârun Yahya (1999). Perished Nations. Global Yayincilik. ص. 115. ISBN 1-897940-87-4.
  34. ↑ Jan Retso (2013). The Arabs in Antiquity: Their History from the Assyrians to the Umayyads. Routledge. ص. 402. ISBN 978-1-136-87282-2.
  35. ↑ Clifford Edmund Bosworth (1989). The Encyclopedia of Islam. جلد 6. Brill Archive. ص. 561. ISBN 9004090827.
  36. ↑ Stuart Munro-Hay (2002). Ethiopia, the Unknown Land: A Cultural and Historical Guide. I. B. Tauris. ص. 236. ISBN 1-86064-744-8.
  37. ↑ G. Johannes Botterweck; Helmer Ringgren (1979). Theological Dictionary of the Old Testament. جلد 3. Wm. B. Eerdmans Publishing. ص. 448. ISBN 0-8028-2327-0.
  38. ↑ Jawād ʻAlī (1968) [Digitized 17 February 2007]. الـمـفـصـّل في تـاريـخ العـرب قبـل الإسـلام [Detailed history of Arabs before Islam] (عربي ۾). جلد 2. Dār al-ʻIlm lil-Malāyīn. ص. 482.
  39. ↑ Albert Jamme (1962). Inscriptions From Mahram Bilqis (Marib). Baltimore. ص. 392.
  40. ↑ Dieter Vogel; Susan James (1990). Yemen. APA Publications. ص. 34.
  41. ↑ Klaus Schippmann (2001). Ancient South Arabia: from the Queen of Sheba to the advent of Islam. Markus Wiener Publishers. ص. 52–53. ISBN 1-55876-236-1.
  42. ↑ Francis E. Peters (1994). Muhammad and the Origins of Islam. SUNY Press. ص. 48. ISBN 0-7914-1875-8.
  43. ↑ Scott Johnson (1 November 2012). The Oxford Handbook of Late Antiquity. Oxford University Press. ص. 265. ISBN 978-0-19-533693-1.
  44. ↑ Y. M. Abdallah (1987). "The Inscription CIH 543: A New Reading Based on the Newly-Found Original". ۾ C. Robin & M. Bafaqih (مرتب). Sayhadica: Recherches Sur Les Inscriptions De l'Arabie Préislamiques Offertes Par Ses Collègues Au Professeur A.F.L. Beeston. Paris: Librairie Orientaliste Paul Geuthner S.A. ص. 4–5.
  45. ↑ Raphael Patai; Jennifer Patai (1989). The Myth of the Jewish Race. Wayne State University Press. ص. 63. ISBN 0-8143-1948-3.
  46. ↑ Uwidah Metaireek Al-Juhany (2002). Najd before the Salafi reform movement: social, political and religious conditions during the three centuries preceding the rise of the Saudi state. Ithaca Press. ص. 171. ISBN 0-86372-401-9.
  47. ↑ Scott Johnson (1 November 2012). The Oxford Handbook of Late Antiquity. Oxford University Press. ص. 266. ISBN 978-0-19-533693-1.
  48. ↑ Scott Johnson (1 November 2012). The Oxford Handbook of Late Antiquity. Oxford University Press. ص. 282. ISBN 978-0-19-533693-1.
  49. ↑ Irfan Shahîd (1989). Byzantium and the Arabs in the 5th Century. Dumbarton Oaks. ص. 65. ISBN 0-88402-152-1.
  50. 1 2 Scott Johnson (1 November 2012). The Oxford Handbook of Late Antiquity. Oxford University Press. ص. 293. ISBN 978-0-19-533693-1.
  51. ↑ "Byzantine Empire | History, Geography, Maps, & Facts | Britannica". www.britannica.com (انگريزي ۾). 15 December 2024. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 4 September 2019 تي محفوظ ڪيل. 17 January 2025 تي حاصل ڪيل.
  52. ↑ Scott Johnson (1 November 2012). The Oxford Handbook of Late Antiquity. Oxford University Press. ص. 285. ISBN 978-0-19-533693-1.
  53. ↑ Scott Johnson (1 November 2012). The Oxford Handbook of Late Antiquity. Oxford University Press. ص. 298. ISBN 978-0-19-533693-1.
  54. ↑ Sabarr Janneh. Learning From the Life of Prophet Muhammad. AuthorHouse. ص. 17. ISBN 1-4678-9966-6.
  55. ↑ Abd al-Muhsin Madʼaj M. Madʼaj The Yemen in Early Islam (9–233/630–847): A Political History p. 12 Ithaca Press, 1988 ISBN 0863721028
  56. ↑ Wilferd Madelung The Succession to Muhammad: A Study of the Early Caliphate p. 199 Cambridge University Press, 15 October 1998 ISBN 0521646960
  57. ↑ Ṭabarī The History of al-Tabari Vol. 12: The Battle of al-Qadisiyyah and the Conquest of Syria and Palestine A.D. 635–637/A.H. 14–15 pp. 10–11 SUNY Press, 1992 ISBN 0791407330
  58. ↑ Idris El Hareir The Spread of Islam Throughout the World p. 380 UNESCO, 2011 ISBN 9231041533
  59. ↑ Nejla M. Abu Izzeddin The Druzes: A New Study of Their History, Faith, and Society BRILL, 1993 ISBN 9004097058
  60. ↑ Hugh Kennedy The Armies of the Caliphs: Military and Society in the Early Islamic State p. 33 Routledge, 17 June 2013 ISBN 1134531133
  61. 1 2 Paul Wheatley The Places Where Men Pray Together: Cities in Islamic Lands, Seventh Through the Tenth Centuries p. 128 University of Chicago Press, 2001 ISBN 0226894282
  62. ↑ Paul Lunde, Alexandra Porter (2004). Trade and travel in the Red Sea Region: proceedings of Red Sea project I held in the British Museum, October 2002. Archaeopress. ص. 20. ISBN 1-84171-622-7. in 976–77 AD[...] the then ruler of Yemen received slaves, as well as amber and leopard skins from the chief of the Dahlak islands (off the coast from Massawa).
  63. ↑ Kamal Suleiman Salibi A History of Arabia p. 108 Caravan Books, 1980 OCLC Number: 164797251
  64. ↑ Stephen W. Day Regionalism and Rebellion in Yemen: A Troubled National Union p. 31 Cambridge University Press, 2012 ISBN 1107022150
  65. ↑ Gerhard Lichtenthäler Political Ecology and the Role of Water: Environment, Society and Economy in Northern Yemen p. 55 Ashgate Publishing, Ltd. 2003 ISBN 0754609081
  66. ↑ J. D. Fage, Roland Anthony Oliver The Cambridge History of Africa, Volume 3 p. 119 Cambridge University Press,1977 ISBN 0521209811
  67. ↑ William Charles Brice (1981), An Historical Atlas of Islam [cartographic Material], BRILL, ص. 338, ISBN 9004061169
  68. ↑ Farhad Daftary Ismailis in Medieval Muslim Societies: A Historical Introduction to an Islamic Community p. 92 I. B. Tauris, 2005 ISBN 1845110919
  69. ↑ Farhad Daftary The Isma'ilis: Their History and Doctrines p. 199 Cambridge University Press, 2007 ISBN 1139465783
  70. 1 2 Fatima Mernissi The Forgotten Queens of Islam p. 14 U of Minnesota Press, 1997 ISBN 0816624399
  71. ↑ Mohammed Abdo Al-Sururi (1987). الحياة السياسية ومظاهر الحضارة في اليمن في عهد الدو المستقلة [political life and aspects of civilization in Yemen during the reign of Independent States] (عربي ۾). Sanaa University. ص. 237.
  72. ↑ Farhad Daftary Ismailis in Medieval Muslim Societies: A Historical Introduction to an Islamic Community p. 93 I. B. Tauris, 2005 ISBN 1845110919
  73. 1 2 Steven C. Caton Yemen p. 51 ABC-CLIO, 2013 ISBN 159884928X
  74. ↑ Bonnie G. Smith (2008). The Oxford Encyclopedia of Women in World History (عربي ۾). جلد 4. Oxford University Press. ص. 163. ISBN 978-0-19-514890-9.
  75. ↑ Mohammed Abdo Al-Sururi (1987). الحياة السياسية ومظاهر الحضارة في اليمن في عهد الدو المستقلة [political life and aspects of civilization in Yemen during the reign of Independent States] (عربي ۾). Sanaa University. ص. 303.
  76. ↑ Alexander Mikaberidze (2011). Conflict and Conquest in the Islamic World: A Historical Encyclopedia: A Historical Encyclopedia. ABC-CLIO. ص. 159. ISBN 978-1-59884-337-8.
  77. ↑ Mohammed Abdo Al-Sururi (1987). الحياة السياسية ومظاهر الحضارة في اليمن في عهد الدو المستقلة [political life and aspects of civilization in Yemen during the reign of Independent States] (عربي ۾). Sanaa University. ص. 311.
  78. 1 2 Farhad Daftary (2007). The Isma'ilis: Their History and Doctrines. Cambridge University Press. ص. 260. ISBN 978-1-139-46578-6.
  79. ↑ Josef W. Meri (2004). Medieval Islamic Civilization. Psychology Press. ص. 871. ISBN 0-415-96690-6.
  80. ↑ Mohammed Abdo Al-Sururi (1987). الحياة السياسية ومظاهر الحضارة في اليمن في عهد الدول المستقلة [political life and aspects of civilization in Yemen during the reign of Independent States] (عربي ۾). Sanaa University. ص. 350.
  81. ↑ Mohammed Abdo Al-Sururi (1987). الحياة السياسية ومظاهر الحضارة في اليمن في عهد الدول المستقلة [political life and aspects of civilization in Yemen during the reign of Independent States] (عربي ۾). Sanaa University. ص. 354.
  82. ↑ Mohammed Abdo Al-Sururi (1987). الحياة السياسية ومظاهر الحضارة في اليمن في عهد الدول المستقلة [political life and aspects of civilization in Yemen during the reign of Independent States] (عربي ۾). Sanaa University. ص. 371.
  83. 1 2 Mohammed Abdo Al-Sururi (1987). الحياة السياسية ومظاهر الحضارة في اليمن في عهد الدول المستقلة [political life and aspects of civilization in Yemen during the reign of Independent States] (عربي ۾). Sanaa University. ص. 407.
  84. 1 2 Alexander D. Knysh (1999). Ibn 'Arabi in the Later Islamic Tradition: The Making of a Polemical Image in Medieval Islam. SUNY Press. ص. 230. ISBN 1-4384-0942-7.
  85. 1 2 Abdul Ali (1996). Islamic Dynasties of the Arab East: State and Civilization During the Later Medieval Times. M.D. Publications Pvt. Ltd. ص. 84. ISBN 8175330082.
  86. 1 2 Abdul Ali (1996). Islamic Dynasties of the Arab East: State and Civilization During the Later Medieval Times. M.D. Publications Pvt. Ltd. ص. 86. ISBN 8175330082.
  87. 1 2 3 4 Josef W. Meri; Jere L. Bacharach (2006). Medieval Islamic Civilization: L-Z, index. Taylor & Francis. ص. 669. ISBN 0-415-96692-2.
  88. 1 2 David J Wasserstein; Ami Ayalon (2013). Mamluks and Ottomans: Studies in Honour of Michael Winter. Routledge. ص. 201. ISBN 978-1-136-57917-2.
  89. 1 2 Alexander D. Knysh (1999). Ibn 'Arabi in the Later Islamic Tradition: The Making of a Polemical Image in Medieval Islam. SUNY Press. ص. 231. ISBN 1-4384-0942-7.
  90. ↑ "Yemen Tourism Promotion Board – The Mosque and School of Al-Amiryah". www.yementourism.com. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 16 April 2023 تي محفوظ ڪيل. 16 April 2023 تي حاصل ڪيل.
  91. 1 2 Steven C. Caton Yemen p. 59 ABC-CLIO, 2013 ISBN 159884928X
  92. ↑ Abdul Ali (1996). Islamic Dynasties of the Arab East: State and Civilization During the Later Medieval Times. M.D. Publications Pvt. Ltd. ص. 94. ISBN 8175330082.
  93. ↑ Bernard Haykel (2003). Revival and Reform in Islam: The Legacy of Muhammad Al-Shawkani. Cambridge University Press. ص. 30. ISBN 0-521-52890-9.
  94. ↑ Halil İnalcık; Donald Quataert (1994). An Economic and Social History of the Ottoman Empire, 1300–1914. Cambridge University Press. ص. 320. ISBN 0-521-34315-1.
  95. ↑ Zurcher, Erik Jan (1 January 1996). "An Economic and Social History of the Ottoman Empire, 1300–1914. Ed. by Halil Inalcik, with Donald Quataert". International Review of Social History. https://www.academia.edu/5720965. Retrieved 21 December 2023.
  96. ↑ Silva, António Dinis da Cruz e (1817). Poesias de Antonio Diniz da Cruz e Silva: Segunda parte das Odes pindaricas (برازيلي پرتگالي ۾). Typografia Lacerdina. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 4 January 2024 تي محفوظ ڪيل. 26 January 2024 تي حاصل ڪيل.
  97. ↑ Barros, Joao de (1628). Asia ... Dos feitos que os Portugueses fezerao no descobrimento e conquista dos mares e terras do Oriente (برازيلي پرتگالي ۾). Jorge Rodriguez.
  98. ↑ Nahrawālī, Muḥammad ibn Aḥmad (6 September 2002). البرق اليماني في الفتح العثماني [Lightning Over Yemen: A History of the Ottoman Campaign in Yemen, 1569–71]. Smith, Clive پاران ترجمو ڪيل. I. B. Tauris. ص. 2. ISBN 978-1-86064-836-6.
  99. ↑ Giancarlo Casale (2010). The Ottoman Age of Exploration. Oxford University Press. ص. 43. ISBN 978-0-19-979879-7.
  100. 1 2 Nahrawālī (2002), p. 88
  101. ↑ Jane Hathaway (2012). A Tale of Two Factions: Myth, Memory, and Identity in Ottoman Egypt and Yemen. SUNY Press. ص. 83. ISBN 978-0-7914-8610-8.
  102. ↑ Robert W. Stookey (1978). Yemen: the politics of the Yemen Arab Republic. Westview Press. ص. 134. ISBN 0-89158-300-9.
  103. 1 2 Nahrawālī (2002), p. 95
  104. ↑ R. B. Serjeant; Ronald Lewcock (1983). Sana: An Arabian Islamic City. World of Islam Festival Pub. Co. ص. 70. ISBN 0-905035-04-6.
  105. ↑ Nahrawālī (2002), p. 134
  106. 1 2 Nahrawālī (2002), p. 180
  107. 1 2 Abdul Ali (1996). Islamic Dynasties of the Arab East: State and Civilization During the Later Medieval Times. M.D. Publications Pvt. Ltd. ص. 103. ISBN 8175330082.
  108. 1 2 3 Accounts and Extracts of the Manuscripts in the Library of the King of France. جلد 2. R. Faulder. 1789. ص. 75. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 28 October 2023 تي محفوظ ڪيل. 20 June 2015 تي حاصل ڪيل.
  109. 1 2 Accounts and Extracts of the Manuscripts in the Library of the King of France. جلد 2. R. Faulder. 1789. ص. 76. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 28 October 2023 تي محفوظ ڪيل. 20 June 2015 تي حاصل ڪيل.
  110. ↑ Accounts and Extracts of the Manuscripts in the Library of the King of France. جلد 2. R. Faulder. 1789. ص. 78. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 28 October 2023 تي محفوظ ڪيل. 20 June 2015 تي حاصل ڪيل.
  111. ↑ Kjetil Selvik; Stig Stenslie (2011). Stability and Change in the Modern Middle East. I. B. Tauris. ص. 90. ISBN 978-1-84885-589-2.
  112. ↑ Anna Hestler; Jo-Ann Spilling (2010). Yemen. Marshall Cavendish. ص. 23. ISBN 978-0-7614-4850-1.
  113. ↑ Richard N. Schofield (1994). Territorial foundations of the Gulf states. UCL Press. ص. 90. ISBN 1-85728-121-7.
  114. ↑ Burrowes (2010), p. 295
  115. ↑ Nelly Hanna (2005). Society and Economy in Egypt and the Eastern Mediterranean, 1600–1900: Essays in Honor of André Raymond. American Univ in Cairo Press. ص. 124. ISBN 9774249372.
  116. ↑ Marta Colburn (2002). The Republic of Yemen: Development Challenges in the 21st Century. CIIR. ص. 15. ISBN 1-85287-249-7.
  117. ↑ Ari Ariel (2013). Jewish-Muslim Relations and Migration from Yemen to Palestine in the Late Nineteenth and Twentieth Centuries. BRILL. ص. 24. ISBN 978-9004265370.
  118. 1 2 Caesar E. Farah (2002). The Sultan's Yemen: 19th-Century Challenges to Ottoman Rule. I. B. Tauris. ص. 120. ISBN 1-86064-767-7.
  119. ↑ R. J. Gavin (1975). Aden Under British Rule, 1839–1967. C. Hurst & Co. Publishers. ص. 60. ISBN 0-903983-14-1.
  120. ↑ Caesar E. Farah (2002). The Sultan's Yemen: 19th-Century Challenges to Ottoman Rule. I. B. Tauris. ص. 132. ISBN 1-86064-767-7.
  121. 1 2 Caesar E. Farah (2002). The Sultan's Yemen: 19th-Century Challenges to Ottoman Rule. I. B. Tauris. ص. 120. ISBN 1-86064-767-7.
  122. ↑ Reeva S. Simon; Michael Menachem Laskier; Sara Reguer (2013). The Jews of the Middle East and North Africa in Modern Times. Columbia University Press. ص. 390. ISBN 978-0-231-50759-2.
  123. ↑ B. Z. Eraqi Klorman (1993). The Jews of Yemen in the Nineteenth Century: A Portrait of a Messianic Community. BRILL. ص. 11. ISBN 9004096841.
  124. ↑ Ari Ariel (2013). Jewish-Muslim Relations and Migration from Yemen to Palestine in the Late Nineteenth and Twentieth Centuries. BRILL. ص. 37. ISBN 978-9004265370.
  125. 1 2 Doğan Gürpınar (2013). Ottoman/Turkish Visions of the Nation, 1860–1950. Palgrave Macmillan. ص. 71. ISBN 978-1-137-33421-3.
  126. ↑ Caesar E. Farah (2002). The Sultan's Yemen: 19th-Century Challenges to Ottoman Rule. I. B. Tauris. ص. 96. ISBN 1-86064-767-7.
  127. ↑ B. Z. Eraqi Klorman (1993). The Jews of Yemen in the Nineteenth Century: A Portrait of a Messianic Community. BRILL. ص. 12. ISBN 9004096841.
  128. ↑ Eugene L. Rogan (2002). Frontiers of the State in the Late Ottoman Empire: Transjordan, 1850–1921. Cambridge University Press. ISBN 0-521-89223-6.
  129. ↑ Bernard Reich (1990). Political Leaders of the Contemporary Middle East and North Africa: A Biographical Dictionary. Greenwood Publishing Group. ص. 509. ISBN 0-313-26213-6.
  130. ↑ Paul Dresch (2000). A History of Modern Yemen. Cambridge University Press. ص. 34. ISBN 0-521-79482-X.
  131. ↑ Massimiliano Fiore (2010). Anglo-Italian Relations in the Middle East, 1922–1940. Ashgate Publishing. ص. 21. ISBN 978-0-7546-9747-3.
  132. 1 2 Madawi al-Rasheed (2002). A History of Saudi Arabia. Cambridge University Press. ص. 101. ISBN 0-521-64412-7.
  133. ↑ Bernard Reich (1990). Political Leaders of the Contemporary Middle East and North Africa: A Biographical Dictionary. Greenwood Publishing Group. ص. 509. ISBN 978-0-313-26213-5.
  134. ↑ Madawi al-Rasheed (April 2010). A History of Saudi Arabia. Cambridge University Press. ص. 97. ISBN 978-0-521-76128-4.
  135. ↑ Raymond A. Hinnebusch; Anoushiravan Ehteshami (2002). The Foreign Policies of Middle East States. Lynne Rienner Publishers. ص. 262. ISBN 1-58826-020-8.
  136. ↑ Glen Balfour-Paul (1994). The End of Empire in the Middle East: Britain's Relinquishment of Power in Her Last Three Arab Dependencies. Cambridge University Press. ص. 60. ISBN 0-521-46636-9.
  137. 1 2 Kiren Aziz Chaudhry The Price of Wealth: Economies and Institutions in the Middle East p. 117
  138. ↑ Ulrike Freitag Indian Ocean Migrants and State Formation in Hadhramaut: Reform
  139. ↑ Don Peretz The Middle East Today p. 490
  140. ↑ The Middle East Today By Don Peretz p. 491
  141. ↑ Human Rights Human Wrongs By M. S. Gill p. 48
  142. ↑ F. Gregory Gause (1990). Saudi-Yemeni Relations: Domestic Structures and Foreign Influence. Columbia University Press. ص. 60. ISBN 978-0-231-07044-7. 22 February 2013 تي حاصل ڪيل.
  143. ↑ Burrowes, Robert, Wenner, Manfred W. "Yemen"; آرڪائيو ڪيا ويا 10 May 2020 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.. Encyclopedia Britannica, 2 April 2025. Accessed 3 April 2025
  144. ↑ Dresch, Paul (2000). A History of Modern Yemen. Cambridge University Press. ص. 115. ISBN 978-0-521-79482-4. 22 February 2013 تي حاصل ڪيل.
  145. 1 2 The Editors of Encyclopaedia Britannica. "Yemeni Civil War". Encyclopedia Britannica, 18 January 2024, https://www.britannica.com/event/Yemeni-Civil-War آرڪائيو ڪيا ويا 27 August 2025 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.. Accessed 3 April 2025
  146. ↑ Schmitthoff, Clive Macmillan, Clive M. Schmitthoff's select essays on international trade law, p. 390
  147. 1 2 3 4 5 6 "Yemen profile (timeline)". BBC News. 26 October 2013. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 15 January 2018 تي محفوظ ڪيل. 14 December 2013 تي حاصل ڪيل. 1978 – Ali Abdullah Saleh named as president of YAR.
  148. ↑ Dresch, Paul (2000). A History of Modern Yemen. Cambridge University Press. ص. 120–124.
  149. 1 2 Nohlen, Dieter; Grotz, Florian; Hartmann, Christof, مرتب (2001). Elections in Asia: A data handbook, Volume I. Oxford: Oxford University Press. ص. 309–310. ISBN 978-0-19-924958-9. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 15 February 2023 تي محفوظ ڪيل. 7 April 2011 تي حاصل ڪيل.
  150. ↑ "Persian Gulf War, Desert Storm – War with Iraqi". Laughtergenealogy.com. اصل نسخو مان 22 January 2004 تي محفوظ ڪيل. 22 February 2013 تي حاصل ڪيل.
  151. 1 2 "Country Profile: Yemen" (PDF). Library of Congress – Federal Research Division. August 2008. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 15 May 2011 تي محفوظ ڪيل. 7 April 2010 تي حاصل ڪيل.
  152. ↑ "Fighting al-Qaeda: The Role of Yemen's President Saleh". Realclearworld.com. 17 December 2009. اصل نسخو مان 9 February 2010 تي محفوظ ڪيل. 22 February 2013 تي حاصل ڪيل.
  153. ↑ "Fighting al-Qaeda: The Role of Yemen's President Saleh". Realclearworld.com. 17 December 2009. اصل نسخو مان 9 February 2010 تي محفوظ ڪيل. 22 February 2013 تي حاصل ڪيل.
  154. ↑ Ginny Hill (1 April 2009). "Yemen's point of no return". The Guardian. London. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 7 September 2017 تي محفوظ ڪيل. 22 February 2013 تي حاصل ڪيل.
  155. ↑ Ginny Hill; Peter Salisbury; Léonie Northedge; Jane Kinninmont (2013). "Yemen: Corruption, Capital Flight and Global Drivers of Conflict". Chatham House. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 30 March 2015 تي محفوظ ڪيل. 17 October 2014 تي حاصل ڪيل.
  156. ↑ "The Islah Party". Islamopedia Online. 13 December 2012. اصل نسخو مان 7 April 2015 تي محفوظ ڪيل. 19 October 2014 تي حاصل ڪيل.
  157. ↑ Peter W. Wilson (1994). Saudi Arabia:The Coming Storm. M.E. Sharpe. ص. 129. ISBN 978-0-7656-3347-7.
  158. ↑ Ginny Hill; Peter Salisbury; Léonie Northedge; Jane Kinninmont (2013). "Yemen: Corruption, Capital Flight and Global Drivers of Conflict". Chatham House. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 30 March 2015 تي محفوظ ڪيل. 17 October 2014 تي حاصل ڪيل.
  159. ↑ John R. Bradley (2012). After the Arab Spring: How Islamists Hijacked The Middle East Revolts. Macmillan. ص. 113. ISBN 978-0-230-39366-0.
  160. ↑ Bernard Haykel (14 June 2011). "Saudi Arabia's Yemen Dilemma:How to Manage an Unruly Client State". Foreign Affairs. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 28 July 2011 تي محفوظ ڪيل. 24 October 2014 تي حاصل ڪيل.
  161. ↑ "The Islah Party". Islamopedia Online. 13 December 2012. اصل نسخو مان 7 April 2015 تي محفوظ ڪيل. 19 October 2014 تي حاصل ڪيل.
  162. ↑ Sarah Phillips (2008). Yemen's Democracy Experiment in Regional Perspective. Palgrave Macmillan. ص. 99. ISBN 978-0-230-61648-6.
  163. ↑ "Civil war". Yca-sandwell.org.uk. Yemeni Community Association in Sandwell. اصل نسخو مان 16 June 2013 تي محفوظ ڪيل. 23 February 2013 تي حاصل ڪيل.
  164. ↑ U.S. Department of State. Background Notes: Mideast, March 2011. InfoStrategist.com. ISBN 978-1-59243-126-7.
  165. ↑ "News", Policemen killed in south Yemen in clash with rebels, UK: BBC, 1 March 2010, محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 7 February 2022 تي محفوظ ڪيل, 9 May 2022 تي حاصل ڪيل
  166. ↑ "Yemen timeline". BBC. 28 November 2012. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 15 January 2018 تي محفوظ ڪيل. 23 February 2013 تي حاصل ڪيل.
  167. ↑ "Time running out for solution to Yemen's water crisis". The Guardian, IRIN, quoting Jerry Farrell, country director of Save the Children in Yemen, and Ghassan Madieh, a water specialist for UNICEF in Yemen. 26 August 2012.
  168. ↑ "In eleventh-hour reversal, President Saleh announces candidacy". آئرن. 25 June 2006. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 5 January 2008 تي محفوظ ڪيل. 14 December 2010 تي حاصل ڪيل.
  169. ↑ "Deadly blast strikes Yemen mosque". BBC News. 2 May 2008. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 1 December 2017 تي محفوظ ڪيل. 23 May 2008 تي حاصل ڪيل.
  170. ↑ "President Ali Abdullah Saleh Web Site". Presidentsaleh.gov.ye. اصل نسخو مان 19 December 2010 تي محفوظ ڪيل. 18 November 2010 تي حاصل ڪيل.
  171. ↑ "Saleh re-elected president of Yemen". Al Jazeera. 23 September 2006. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 20 February 2011 تي محفوظ ڪيل. 14 December 2010 تي حاصل ڪيل.
  172. ↑ "Yemeni president takes constitutional oath for his new term". News.xinhaunet.com. Xinhua. 27 September 2006. اصل نسخو مان 7 November 2012 تي محفوظ ڪيل. 14 December 2010 تي حاصل ڪيل.
  173. ↑ "Car bombs at U.S. embassy in Yemen kill 16". Reuters. 17 September 2008. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 9 May 2022 تي محفوظ ڪيل. 9 May 2022 تي حاصل ڪيل.
  174. ↑ "Yemen's Ali Abdullah Saleh resigns – but it changes little | Brian Whitaker". the Guardian (انگريزي ۾). 24 November 2011.
  175. 1 2 Lewis, Alexandra (May 2012). "Changing Seasons: The Arab Spring's Position Within the Political Evolution of the Yemeni State". Post-war Reconstruction and Development Unit Working Paper Series. 3. http://www.york.ac.uk/media/politics/prdu/documents/publications/PRDU%20Working%20Paper%203%20May%5B1%5D.pdf.[مئل ڳنڍڻو]
  176. ↑ Ghosh, Bobby (17 September 2012). "The End of Al-Qaeda?". Time. New York. اصل نسخو مان 6 September 2012 تي محفوظ ڪيل. 24 September 2012 تي حاصل ڪيل.
  177. ↑ "Whose Side Is Yemen On?". Foreign Policy. Washington, D.C. 29 August 2012. اصل نسخو مان 30 May 2013 تي محفوظ ڪيل. 22 February 2013 تي حاصل ڪيل.
  178. ↑ "Yemeni Parties, Houthi Rebels Form Unity Government". Voice of America. 21 September 2014. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 9 January 2015 تي محفوظ ڪيل. 22 January 2015 تي حاصل ڪيل.
  179. ↑ "Yemen Swears In New Government Amid Crisis". The Huffington Post. 9 November 2014. اصل نسخو مان 23 January 2015 تي محفوظ ڪيل. 22 January 2015 تي حاصل ڪيل.
  180. ↑ "Shiite rebels shell Yemen president's home, take over palace". Newsday. 20 January 2015. اصل نسخو مان 23 January 2015 تي محفوظ ڪيل. 22 January 2015 تي حاصل ڪيل.
  181. ↑ "Here is what's happening in Yemen". The Washington Post. 22 January 2015. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 22 January 2015 تي محفوظ ڪيل. 22 January 2015 تي حاصل ڪيل.
  182. ↑ Rohan, Brian (22 February 2015). "Hadi, a once-quiet leader of a fractious Yemen, strikes defiant pose by reclaiming presidency". U.S. News & World Report. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 22 February 2015 تي محفوظ ڪيل. 22 February 2015 تي حاصل ڪيل.
  183. ↑ "Yemen's President Hadi declares new 'temporary capital'". Deutsche Welle. 21 March 2015. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 5 June 2015 تي محفوظ ڪيل. 21 March 2015 تي حاصل ڪيل.
  184. ↑ "President Hadi says Aden is Yemen's 'capital'". Al Arabiya. 7 March 2015. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 9 March 2015 تي محفوظ ڪيل. 11 March 2015 تي حاصل ڪيل.
  185. ↑ "Yemen's Prime Minister Is Preparing to Flee as Separatists Reach Gates of the Presidential Palace". ٽائيم. 30 January 2018. اصل نسخو مان 2 February 2018 تي محفوظ ڪيل. 25 January 2019 تي حاصل ڪيل.
  186. ↑ Patrick Wintour (16 November 2017). "Saudis must lift Yemen blockade or "untold" thousands will die, UN agencies warn". The Guardian. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 23 December 2017 تي محفوظ ڪيل. 10 June 2018 تي حاصل ڪيل.
  187. ↑ "50,000 children in Yemen have died of starvation and disease so far this year, monitoring group says". Chicago Tribune. Associated Press. 16 November 2017. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 1 November 2018 تي محفوظ ڪيل. 10 June 2018 تي حاصل ڪيل.
  188. ↑ Kentish, Benjamin (9 October 2016). "Saudi-led coalition in Yemen accused of "genocide" after airstrike on funeral hall kills 140". دي انڊيپينڊنٽ. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 7 May 2022 تي محفوظ ڪيل. 6 August 2020 تي حاصل ڪيل.
  189. ↑ Bachman, Jeff (26 November 2018). "US complicity in the Saudi-led genocide in Yemen spans Obama, Trump administrations". دي ڪنورسيشن. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 13 January 2020 تي محفوظ ڪيل. 13 January 2020 تي حاصل ڪيل. As a scholar of genocide and human rights, I believe the destruction brought about by these attacks combined with the blockade amounts to genocide.
  190. ↑ Taves, Harold (23 February 2019). Genocide in Yemen-Is the West Complicit? (Essay). Is there a genocide in Yemen? Based on the definition of genocide: The deliberate killing of a large group of people, especially those of a particular ethnic group or nation. The answer is an unequivocal YES.
  191. ↑ "Suspected cholera cases in Yemen surpass one million, reports UN health agency". UN. 22 December 2017. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 4 April 2018 تي محفوظ ڪيل. 10 June 2018 تي حاصل ڪيل.
  192. ↑ Kristof, Nicholas (31 August 2017). "The Photos the U.S. and Saudi Arabia Don't Want You to See". دي نيو يارڪ ٽائمز. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 17 May 2019 تي محفوظ ڪيل. 10 June 2018 تي حاصل ڪيل.
  193. ↑ "Saudi de facto blockade starves Yemen of food and medicine". Reuters. 11 October 2017. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 11 October 2017 تي محفوظ ڪيل. 10 June 2018 تي حاصل ڪيل.
  194. ↑ "Yemen war will have killed 377,000 by year's end: UN". France 24. 23 November 2021. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 9 December 2021 تي محفوظ ڪيل. 30 May 2022 تي حاصل ڪيل.
  195. ↑ "Yemen war deaths will reach 377,000 by end of the year: UN". Al Jazeera. 23 November 2021. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 1 February 2022 تي محفوظ ڪيل. 30 May 2022 تي حاصل ڪيل.
  196. ↑ "Ali Abdullah Saleh, Yemen's former leader, killed in Sanaa". BBC News. 4 December 2017. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 8 April 2019 تي محفوظ ڪيل. 6 October 2022 تي حاصل ڪيل.
  197. ↑ "Yemen's President Hadi has effectively been sacked by Saudi Arabia". Middle East Monitor. 20 April 2022. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 9 October 2022 تي محفوظ ڪيل. 6 October 2022 تي حاصل ڪيل.
  198. ↑ "US warship intercepts missiles fired from Yemen 'potentially towards Israel'". بي بي سي نيوز (برطانوي انگريزي ۾). 20 October 2023. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 31 October 2023 تي محفوظ ڪيل. 13 January 2024 تي حاصل ڪيل.
  199. 1 2 Robert D. Burrowes (2010). Historical Dictionary of Yemen. Rowman & Littlefield. ص. 5–340. ISBN 978-0-8108-5528-1.
  200. ↑ "Islands east of the Horn of Africa and south of Yemen". WorldWildlife.org. World Wildlife Fund. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 5 February 2019 تي محفوظ ڪيل. 4 February 2019 تي حاصل ڪيل.
  201. ↑ Peel, M. C.; Finlayson, B. L.; McMahon, T. A. (2007). "Updated world map of the Köppen–Geiger climate classification". Hydrol. Earth Syst. Sci. 11 (5): 1633–1644. doi:10.5194/hess-11-1633-2007. ISSN 1027-5606. Bibcode: 2007HESS...11.1633P. http://www.hydrol-earth-syst-sci.net/11/1633/2007/hess-11-1633-2007.html. Retrieved 22 May 2020. (direct: Final Revised Paper آرڪائيو ڪيا ويا 3 February 2012 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.)
  202. ↑ McLaughlin 2008, p. 3.
  203. ↑ Dinerstein, Eric; Olson, David; Joshi, Anup; Vynne, Carly; Burgess, Neil D.; Wikramanayake, Eric; Hahn, Nathan; Palminteri, Suzanne et al. (2017). "An Ecoregion-Based Approach to Protecting Half the Terrestrial Realm". BioScience 67 (6): 534–545. doi:10.1093/biosci/bix014. ISSN 0006-3568. PMID 28608869.
  204. ↑ Abdul Wali A. al-Khulaidi, Flora of Yemen, Sustainable Environmental Management Program (YEM/97/100), Republic of Yemen, June 2000, p. 7
  205. ↑ Hepper, F.N (July 1978). "Were There Forests in the Yemen?". Proceedings of the Seminar for Arabian Studies 9 (1979): 65–71.
  206. ↑ Spalton, J. A.; Al Hikmani, H. M. (2006). "The Leopard in the Arabian Peninsula – Distribution and Subspecies Status". Cat News (Special Issue 1): 4–8. http://www.yemenileopard.org/files/cms/reports/Cat_News_Special_Issue_1_-_Arabian_leopard.pdf. Retrieved 18 April 2019. آرڪائيو ڪيا ويا 16 December 2020 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.
  207. ↑ "Yemen's Imposed Federal Boundaries". 2015-07-21. In its Agreement on a Just Solution, the working group, which included one Houthi delegate, unanimously affirmed that the Republic of Yemen—a unitary state with 21 governorates—should become a federal entity. This agreement was never revisited or approved by the NDC's 565-member plenary, but simply accepted as a fait accompli.
  208. ↑ Al-Akhali, Rafat. "The Challenge of Federalism in Yemen" (Document). RAFIK HARIRI CENTER FOR THE MIDDLE EAST. ص. 1. After months of intensive negotiations, the Southern Issue working group reached an agreement in December 2013 to transform Yemen from a unitary state to a federal state
  209. ↑ Moosa Elayah; Ahmed Almaweri; Bakeel Alzandani (2025-07-14). "Navigating post-conflict governance in Yemen: Decentralization, federalism, and the path to stability". Wiley (Online Library). In operational terms, a phased governance model in Yemen could begin by enhancing the capacity of local councils under the current unitary framework.
  210. ↑ "Yemen". Institute of Studies for Politics and Democracy. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 6 February 2026 تي محفوظ ڪيل. 16 January 2026 تي حاصل ڪيل. Form of government: Semi-presidential republic (currently in transition)
  211. ↑ Article 74 of the Constitution of the Republic of Yemen: "The House of Representatives has the right to withdraw confidence from the Government. Withdrawal of confidence may be requested only after interpellating the Prime Minister or his representative. A request for withdrawing confidence has to be signed by a third of the members of the House and the House may not decide on this request before the elapsing of at least seven days after its submission. Withdrawal of confidence in the Government has to be decided by the majority of members of the House."
  212. ↑ Article 105 of the Constitution of the Republic of Yemen: "The Prime Minister and ministers are collectively responsible before the Presidential Council and the House of Representatives for the work of the Government."
  213. ↑ "Yemen". State.gov. 8 November 2005. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 16 February 2023 تي محفوظ ڪيل. 17 October 2010 تي حاصل ڪيل.
  214. ↑ "Freedom in the World – Yemen (2007)". Freedomhouse.org. 2007. اصل نسخو مان 11 March 2016 تي محفوظ ڪيل. 17 October 2010 تي حاصل ڪيل.
  215. ↑ "Yemen's Saleh declares alliance with Houthis". Al Jazeera. 10 May 2015. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 28 May 2015 تي محفوظ ڪيل. 5 January 2016 تي حاصل ڪيل.
  216. ↑ Mangan, Fiona (March 2015). Prisons in Yemen. Washington, DC: United States Institute of Peace. ص. 9. 21 June 2015 تي حاصل ڪيل.
  217. ↑ "Yemen | The Global State of Democracy". www.idea.int (انگريزي ۾). 29 September 2025 تي حاصل ڪيل.
  218. ↑ "Global State of Democracy Indices | The Global State of Democracy". www.idea.int. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 25 August 2025 تي محفوظ ڪيل. 29 September 2025 تي حاصل ڪيل.
  219. ↑ "Home | The Global State of Democracy". www.idea.int. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 8 September 2025 تي محفوظ ڪيل. 29 September 2025 تي حاصل ڪيل.
  220. ↑ Ministry of Public Health & Population, Yemen.
  221. ↑ "Law establishing province of Socotra Archipelago issued". Presidenthadi-gov-ye.info. 18 December 2013. اصل نسخو مان 22 February 2014 تي محفوظ ڪيل. 15 February 2014 تي حاصل ڪيل.
  222. ↑ "Yemen to Become Six-Region Federation". الجزيره. 10 February 2014. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 27 May 2018 تي محفوظ ڪيل. 10 February 2014 تي حاصل ڪيل.
  223. ↑ Al-Haj, Ahmed (3 January 2015). "Yemen's Shiite rebels reject plan for federal system". The Washington Post. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 3 December 2021 تي محفوظ ڪيل. 21 March 2015 تي حاصل ڪيل.
  224. ↑ "Yemeni government quits in protest at Houthi rebellion". The Guardian. 22 January 2015. 21 March 2015 تي حاصل ڪيل.
  225. ↑ Greenfield, Danya (22 January 2015). "Yemen crisis: A coup in all but name". BBC News. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 31 January 2023 تي محفوظ ڪيل. 21 March 2015 تي حاصل ڪيل.
  226. ↑ "The Yemeni-Saudi Border Treaty". Theestimate.com. June 2000. اصل نسخو مان 15 April 2001 تي محفوظ ڪيل. 22 February 2013 تي حاصل ڪيل.
  227. ↑ "Saudi authorities erect barriers on Yemeni border". 20 January 2008. اصل نسخي مان 20 January 2008 تي محفوظ ڪيل. 26 February 2022 تي حاصل ڪيل.
  228. ↑ Whitaker, Brian (February 17, 2004). "Saudi security barrier stirs anger in Yemen". دي گارجين. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2022-01-01 تي محفوظ ڪيل. 2007-03-23 تي حاصل ڪيل.
  229. ↑ "The hardest part is when we lose a child". CNN. 15 September 2020. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 5 December 2023 تي محفوظ ڪيل. 15 September 2020 تي حاصل ڪيل.
  230. ↑ "U.S. and U.K. strike Houthi targets in Yemen". NPR. 11 January 2024. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 1 March 2024 تي محفوظ ڪيل. 11 January 2024 تي حاصل ڪيل.
  231. ↑ Tharoor, Ishaan (1 November 2010). "A Brief History of Yemen: Rich Past, Impoverished Present". Time (آمريڪي انگريزي ۾). ISSN 0040-781X. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 25 February 2024 تي محفوظ ڪيل. 25 February 2024 تي حاصل ڪيل.
  232. 1 2 3 4 5 "The World Factbook: Yemen". The World Factbook. Central Intelligence Agency. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 11 February 2026 تي محفوظ ڪيل. 27 June 2026 تي حاصل ڪيل.
  233. ↑ "Basic Data Selection - amaWebClient". unstats.un.org. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 20 September 2022 تي محفوظ ڪيل. 25 February 2024 تي حاصل ڪيل.
  234. ↑ "Yemen Overview". World Bank (انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 26 April 2024 تي محفوظ ڪيل. 25 February 2024 تي حاصل ڪيل.
  235. ↑ "The Houthis' embargo on Yemen's oil exports". Middle East Institute (انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 25 February 2024 تي محفوظ ڪيل. 25 February 2024 تي حاصل ڪيل.
  236. ↑ Breisinger, C., Diao, X., Collion, M. H., & Rondot, P. (2011). Impacts of the triple global crisis on growth and poverty: The case of Yemen. Development Policy Review, 29(2), 155–184
  237. ↑ Adam Heffez (23 July 2013). "Water Problem due to cultivation of Qat". Foreign Affairs. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 28 December 2013 تي محفوظ ڪيل. 27 December 2013 تي حاصل ڪيل.
  238. ↑ "Conflict in Yemen: From Ethnic Fighting to Food Riots". New England Complex Systems Institute (آمريڪي انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 25 February 2024 تي محفوظ ڪيل. 25 February 2024 تي حاصل ڪيل.
  239. ↑ "Entrepreneur tries to get Yemenis buzzing about coffee, not qat". CSMonitor.com. 27 October 2012. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 6 January 2016 تي محفوظ ڪيل. 23 December 2015 تي حاصل ڪيل.
  240. ↑ "Yemen". Encyclopaedia Britannica. 23 April 2013. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 25 April 2021 تي محفوظ ڪيل. 22 February 2013 تي حاصل ڪيل.
  241. ↑ "Climate Change: A New Battlefield in Yemen's Ongoing Conflict". Arab Center Washington DC (آمريڪي انگريزي ۾). 3 October 2024. 29 October 2024 تي حاصل ڪيل.
  242. ↑ Evans, Judith (21 October 2009). "Yemen could become first nation to run out of water". The Times. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 14 April 2025 تي محفوظ ڪيل. 11 March 2017 تي حاصل ڪيل.
  243. ↑ "Climate Change 2001: Impacts, Adaptation and Vulnerability". اصل نسخو مان 26 جُونِ 2015 تي محفوظ ڪيل. 25 جُونِ 2015 تي حاصل ڪيل.
  244. ↑ "YEMEN: Time running out for solution to water crisis". آءِ آر آءِ اين. 13 August 2012. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 18 April 2015 تي محفوظ ڪيل. 17 April 2015 تي حاصل ڪيل.
  245. ↑ Mahr, Krista (14 December 2010). "What If Yemen Is the First Country to Run Out of Water?". ٽائيم رسالو. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 18 April 2015 تي محفوظ ڪيل. 17 April 2015 تي حاصل ڪيل.
  246. ↑ al-Mujahed, Ali; Naylor, Hugh (23 July 2015). "In Yemen's grinding war, if the bombs don't get you, the water shortages will". واشنگٽن پوسٽ. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 18 October 2015 تي محفوظ ڪيل. 20 September 2015 تي حاصل ڪيل.
  247. ↑ "Water, Sanitation and Hygiene". www.unicef.org (انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 27 November 2021 تي محفوظ ڪيل. 25 April 2022 تي حاصل ڪيل.
  248. ↑ "World Population Prospects: The 2017 Revision". ESA.UN.org (custom data acquired via website). United Nations Department of Economic and Social Affairs, Population Division. 10 September 2017 تي حاصل ڪيل.
  249. ↑ "The General Census of Population 2004". Sabanews. 29 December 2004 [Updated 13 December 2013]. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 6 December 2013 تي محفوظ ڪيل. 13 December 2013 تي حاصل ڪيل.
  250. ↑ "The population explosion on Europe's doorstep". Times (London). London. 18 May 2008. اصل نسخو مان 24 June 2011 تي محفوظ ڪيل. 22 February 2013 تي حاصل ڪيل.
  251. ↑ "Yemen: Government planning to curb population growth". IRIN Middle East. 14 July 2008. اصل نسخو مان 28 September 2011 تي محفوظ ڪيل. 22 February 2013 تي حاصل ڪيل. (for Arabic, read it here: .)
  252. ↑ "Country Comparison: Total fertility rate". Central Intelligence Agency. CIA World Factbook. اصل نسخو مان 28 October 2009 تي محفوظ ڪيل. 23 February 2013 تي حاصل ڪيل.
  253. ↑ Eric Hansen (January 2006). "Sana'a Rising". سعودي آرامڪو ورلڊ. اصل نسخو مان 27 November 2013 تي محفوظ ڪيل. 13 December 2013 تي حاصل ڪيل.
  254. ↑ "Sanaa | History, Population, & Facts | Britannica". 17 June 2023. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 27 February 2023 تي محفوظ ڪيل. 27 September 2022 تي حاصل ڪيل.
  255. ↑ "U.S. Relations With Yemen". U.S. Department of State. 28 August 2013. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 4 June 2019 تي محفوظ ڪيل. 21 May 2019 تي حاصل ڪيل.
  256. ↑ Flamand, Annasofie; Macleod, Hugh (5 December 2009). "The children of Yemen's tribal war". The Herald Scotland. Glasgow. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 25 November 2010 تي محفوظ ڪيل. 22 February 2013 تي حاصل ڪيل.
  257. ↑ Lehmann, Hermann (1954). "Distribution of the sickle cell trait". Eugenics Review 46 (2): 101–121. PMID 21260667.
  258. ↑ Lawrence G. Potter (2009). The Persian Gulf in History. Springer. ص. 7. ISBN 978-0-230-61845-9.
  259. ↑ Pirouz Mojtahed-Zadeh (2013). Security and Territoriality in the Persian Gulf: A Maritime Political Geography. Routledge. ص. 64. ISBN 978-1-136-81717-5.
  260. ↑ "Yemen". Jewish Virtual Library. 22 May 2012. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 23 May 2022 تي محفوظ ڪيل. 22 February 2013 تي حاصل ڪيل.
  261. ↑ "Indian Diaspora in Yemen". Indian Embassy in Sanaa. اصل نسخو مان 12 March 2011 تي محفوظ ڪيل. 24 February 2013 تي حاصل ڪيل.
  262. ↑ "The world's successful diasporas". Management Today. London. 3 April 2007. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 15 January 2013 تي محفوظ ڪيل. 13 December 2013 تي حاصل ڪيل.
  263. ↑ Ameen Ali Talib (November 1995). "Hadramis in Singapore". Al-bab.com. اصل نسخو مان 12 December 2013 تي محفوظ ڪيل. 13 December 2013 تي حاصل ڪيل.
  264. ↑ "African connections in Yemeni music". Encyclopaedia Britannica. 22 February 2013 تي حاصل ڪيل. [مئل ڳنڍڻو]
  265. ↑ "Mauritania – Arab invasions". آمريڪي ڪانگريس جي لائبريري: ملڪي اڀياس. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 23 June 2011 تي محفوظ ڪيل. 13 December 2013 تي حاصل ڪيل. سانچو:PD-notice
  266. ↑ "Story of the Prophet Ismail (Ishmael) – Ishmael's Wives | Islamic History". Alim.org. 29 September 2022 تي حاصل ڪيل.
  267. 1 2 Jonathan Fowler (18 October 2014). "Red Sea drownings of Yemen-bound migrants hit new high". Your Middle East. اصل نسخو مان 18 October 2014 تي محفوظ ڪيل. 19 October 2014 تي حاصل ڪيل.
  268. ↑ "World Refugee Survey 2008". U.S. Committee for Refugees and Immigrants. 19 June 2008. اصل نسخو مان 19 October 2014 تي محفوظ ڪيل. 13 December 2013 تي حاصل ڪيل.
  269. ↑ "Poor and desperate, Syrian refugees beg on Yemen's streets". Reuters. 26 September 2013. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 20 February 2023 تي محفوظ ڪيل. 13 December 2013 تي حاصل ڪيل.
  270. ↑ Black, Ian (2 April 2013). "Saudi Arabia expels thousands of Yemeni workers". The Guardian. London. 13 October 2013 تي حاصل ڪيل.
  271. ↑ "History of Islam in the UK". BBC. 7 September 2009. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 4 December 2008 تي محفوظ ڪيل. 21 March 2010 تي حاصل ڪيل.
  272. ↑ Woodard, Roger D. (10 April 2008). The Ancient Languages of Asia and the Americas. Cambridge University Press. ص. 228. ISBN 978-0-521-68494-1. 23 June 2013 تي حاصل ڪيل.
  273. ↑ "Ethnologue entry for South Arabian languages". Ethnologue.com. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 18 October 2012 تي محفوظ ڪيل. 21 March 2010 تي حاصل ڪيل.
  274. ↑ "Yemen – Languages". Ethnologue. 19 February 1999. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 28 March 2015 تي محفوظ ڪيل. 23 December 2015 تي حاصل ڪيل.
  275. ↑ "Wikimedia Traffic Analysis Report – Wikipedia Page Views Per Country – Breakdown". stats.wikimedia.org. اصل نسخو مان 23 March 2023 تي محفوظ ڪيل. 22 July 2016 تي حاصل ڪيل.
  276. ↑ "Yemen Ethno Religious summary". www.gulf2000.columbia.edu. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 22 December 2017 تي محفوظ ڪيل. 6 January 2017 تي حاصل ڪيل.
  277. ↑ "Yemen: The conflict in Saada Governorate – analysis". UNHCR. اصل نسخو مان 20 November 2012 تي محفوظ ڪيل.
  278. 1 2 "Yemen: The conflict in Saada Governorate – analysis". UN High Commissioner for Refugees. 24 July 2008. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 20 November 2012 تي محفوظ ڪيل. 2 January 2014 تي حاصل ڪيل.
  279. ↑ Al-Zaidi, Hassan (22 October 2007). "The Twelve-Imam Shiite Sect". Yemen Times. اصل نسخو مان 22 October 2007 تي محفوظ ڪيل.
  280. ↑ "Yemen 2012 International Religious Freedom Report" (PDF). United States Secretary of State. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 9 October 2022 تي محفوظ ڪيل. 2 February 2017 تي حاصل ڪيل.
  281. ↑ "Yemen". Institut MEDEA. اصل نسخو مان 6 December 2013 تي محفوظ ڪيل. 14 December 2013 تي حاصل ڪيل.
  282. ↑ Smith, Oliver (15 April 2017). "Mapped: The world's most (and least) religious countries". The Telegraph. Digital Travel Editor. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 10 January 2022 تي محفوظ ڪيل. 21 February 2020 تي حاصل ڪيل.
  283. ↑ "Serving Persecuted Christians Worldwide – Yemen – Open Doors UK & Ireland". Opendoorsuk.org. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 3 June 2023 تي محفوظ ڪيل. 24 June 2022 تي حاصل ڪيل.
  284. ↑ Department Of State. The Office of Electronic Information, Bureau of Public Affairs (19 September 2008). "Yemen". 2001-2009.state.gov (انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 25 May 2021 تي محفوظ ڪيل. 26 February 2022 تي حاصل ڪيل.
  285. ↑ "Guide: Christians in the Middle East". BBC News. 11 October 2011. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 11 October 2011 تي محفوظ ڪيل. 21 July 2018 تي حاصل ڪيل.
  286. ↑ Johnstone, Patrick; Miller, Duane Alexander (2015). "Believers in Christ from a Muslim Background: A Global Census". IJRR 11: 17. https://www.academia.edu/16338087. Retrieved 28 October 2015.
  287. ↑ Ben Zion, Ilan (21 March 2016). "17 Yemenite Jews secretly airlifted to Israel in end to 'historic mission'". Times of Israel. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2 February 2021 تي محفوظ ڪيل. 21 March 2016 تي حاصل ڪيل.
  288. ↑ "A Final Push to Free Yemen's Remaining Jews". Tablet Magazine. 6 November 2020. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 31 August 2025 تي محفوظ ڪيل. 27 September 2022 تي حاصل ڪيل.
  289. ↑ "History of the Jews of Yemen". 10 May 2022. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 5 July 2022 تي محفوظ ڪيل. 27 September 2022 تي حاصل ڪيل.
  290. ↑ "National adult literacy rates (15+), youth literacy rates (15–24) and elderly literacy rates (65+)". UNESCO Institute for Statistics. اصل نسخو مان 29 October 2013 تي محفوظ ڪيل. 13 December 2013 تي حاصل ڪيل.
  291. ↑ "Republic of Yemen, Ministry of Education Report 2008. "The Development of Education in the Republic of Yemen."" (PDF). 2008. ص. 3. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 12 October 2017 تي محفوظ ڪيل. 13 December 2013 تي حاصل ڪيل.
  292. ↑ "Republic of Yemen, Ministry of Education Report 2008." The Development of Education in the Republic of Yemen."" (PDF). 2008. ص. 5. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 12 October 2017 تي محفوظ ڪيل. 13 December 2013 تي حاصل ڪيل.
  293. ↑ "Yemen". Ranking Web of Universities. 26 February 2013 تي حاصل ڪيل.
  294. ↑ "Global Innovation Index 2021". عالمي دانشورانه ملڪيت تنظيم (انگريزي ۾). گڏيل قومون. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 20 November 2021 تي محفوظ ڪيل. 5 March 2022 تي حاصل ڪيل.
  295. ↑ "Global Innovation Index 2019". www.wipo.int (انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2 September 2021 تي محفوظ ڪيل. 2 September 2021 تي حاصل ڪيل.
  296. ↑ "RTD – Item". ec.europa.eu. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2 September 2021 تي محفوظ ڪيل. 2 September 2021 تي حاصل ڪيل.
  297. ↑ "Global Innovation Index". INSEAD Knowledge (انگريزي ۾). 28 October 2013. اصل نسخو مان 2 September 2021 تي محفوظ ڪيل. 2 September 2021 تي حاصل ڪيل.
  298. 1 2 3 "About this Collection | Country Studies | Digital Collections | Library of Congress". Library of Congress. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 22 July 2015 تي محفوظ ڪيل. 26 February 2022 تي حاصل ڪيل.
  299. ↑ "Old City of Sana'a". UNESCO World Heritage Centre (انگريزي ۾). 2022-06-10 تي حاصل ڪيل.
  300. ↑ "List of World Heritage in Danger: The 54 properties which the World Heritage Committee has decided to include on the List of World Heritage in danger in accordance with Article 11 (4) of the Convention". UNESCO World Heritage Centre. 2015. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 30 September 2015 تي محفوظ ڪيل. 30 April 2017 تي حاصل ڪيل.
  301. ↑ Bokova, Irina (12 May 2015). "UNESCO Director-General calls on all parties to protect Yemen's cultural heritage". UNESCO World Heritage Centre. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 21 January 2024 تي محفوظ ڪيل. 30 April 2017 تي حاصل ڪيل. In addition to causing terrible human suffering, these attacks are destroying Yemen's unique cultural heritage, which is the repository of people's identity, history and memory and an exceptional testimony to the achievements of the Islamic Civilization.
  302. ↑ UNESCO World Heritage Centre. "Old Walled City of Shibam". UNESCO World Heritage Centre (انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 23 October 2022 تي محفوظ ڪيل. 4 December 2022 تي حاصل ڪيل.
  303. ↑ UNESCO World Heritage Centre. "Old City of Sana'a". UNESCO World Heritage Centre (انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2 January 2021 تي محفوظ ڪيل. 4 December 2022 تي حاصل ڪيل.
  304. ↑ UNESCO World Heritage Centre. "Historic Town of Zabid". UNESCO World Heritage Centre (انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2 January 2021 تي محفوظ ڪيل. 4 December 2022 تي حاصل ڪيل.
  305. ↑ UNESCO World Heritage Centre. "Socotra Archipelago". UNESCO World Heritage Centre (انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2 January 2021 تي محفوظ ڪيل. 4 December 2022 تي حاصل ڪيل.
  306. ↑ "Saving the dragon's blood: how an island refused to let a legendary tree die out". the Guardian (انگريزي ۾). 12 November 2022. 4 December 2022 تي حاصل ڪيل.
  307. ↑ "The media in Yemen, short introduction to media in Yemen including broadcasting. Last revised on 21 February 2006". Al-bab.com. اصل نسخو مان 27 March 2014 تي محفوظ ڪيل. 15 February 2014 تي حاصل ڪيل.
  308. ↑ "Arab Media Outlook 2011–2015" (PDF). 2012. ص. 217. اصل نسخو (PDF) مان 29 October 2013 تي محفوظ ڪيل. 13 December 2013 تي حاصل ڪيل.
  309. ↑ "The Sport of Camel Jumping". Smithsonianmag.com. September 2010. اصل نسخو مان 25 June 2012 تي محفوظ ڪيل. 7 February 2015 تي حاصل ڪيل.
  310. ↑ "Yemenis open up about the Gulf Cup". Yemen Today. 7 January 2011. اصل نسخو مان 10 May 2011 تي محفوظ ڪيل. 8 February 2011 تي حاصل ڪيل.
  1. ↑ Sabaean: 𐩪𐩨𐩱, romanized: s¹bʾ; عربي: ٱلسَّبَئِيُّوْن, romanized: as-Sabaʾiyyūn; ھيبرو: סְבָאִים, romanized: Səḇāʾīm
  1. ↑ Constitutional capital under Houthi movement control
  2. ↑ Disputed by Mahdi al-Mashat of the Supreme Political Council. Despite not holding an official position in the government, Houthi movement leader Abdul-Malik al-Houthi controls the SPC.
  3. ↑ Disputed by Abdel-Aziz bin Habtour of the Supreme Political Council

عام نوٽس

[سنواريو]

ذريعا

[سنواريو]

ٻاهريان ڳنڍڻا

[سنواريو]

حڪومت

[سنواريو]

تاريخ

[سنواريو]

سياحت

[سنواريو]

نقشا

[سنواريو]

سانچو:Yemen topics

ٻاهريان ڳنڍڻا

[سنواريو]


او آءِ سي
افغانستان | الجزائر | البانيا | آذربائيجان | بحرين | بنگلاديش | بينن | برڪینا فاسو برونائي | ڪيمرون | چاڊ | قمر جا ٻيٽ |آئيوري ڪوسٽ | جبوتي مصر | گيبون | گيمبيا گني | گني بسائو

گيانا | انڊونيشيا | ايران عراق | اردن | ڪويت قازقستان | ڪرگزستان | لبنان | ليبيا مالديپ | ملائيشيا | مالي | موريطانيه | مراڪش | موزمبيق | نائيجر نائيجيريا | اومان
پاڪستان | فلسطين | قطر | سعودي عرب سينيگال | سيراليون| صوماليا | سوڊان | سورينام | شام | تاجڪستان ترڪي| تيونس | ٽوگو ترڪمانستان | یوگینڊا | ازبڪستان | گڏيل عرب امارات | يمن

حوالا

[سنواريو]
"https://sd.wikipedia.org/w/index.php?title=يمن&oldid=389487" تان ورتل