ڍاڪا

ڍاڪا (بنگالي:ঢাকা، انگريزي: Dhaka) بنگلاديش جو گاديءَ جو ھنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر آهي، جن جي آبادي سال 2021ع جي آدمشماري موجب ٽي ڪروڙ کان وڌيڪ اهي. برهمپترا ندي ۾ ڪرندڙ پوڙھي گنگا ندي جي ڪناري تي واقع ھن شھر جي آبادي 90 لک کان وڌيڪ آھي، جنھن ڪري ھي بنگلاديش جو سڀ کان وڏو ۽ دنيا جي ڳتيل ترين شھرن مان ھڪ آھي.
ھي شھر پٽ سن جي تمام وڏي منڊي ۽ صنعت ۽ واپار جو مرڪز آھي۔ ھتان جي ململ سڄي دنيا ۾ مشھور ھئي پر برطانوي راڄ جي حڪومت ۾ ھن عظيم شھر جي صنعت کي برباد ڪيو ويو. ڍاڪا پنھنجي خوبصورت مسجدن جي ڪري پڻ شھرت رکي ٿو۔
مغلن جي حڪومت جي دور ۾ ھي شھر "جھانگيرنگر" جي نالي سان سڃاتو ويندو ھو. برطانوي راڄ ۾ ھي ڪولڪاتا کان پوء رياست بنگال جو ٻيون وڏو شھر بڻجي ويو. سال 1921ع ۾ ھتي ڍاڪا يونيورسٽي قائم ٿي.
ھندستان جي ورھاڱي کان پوء، شهر اوڀر پاڪستان جو انتظامي گاديءَ جو ھنڌ قرار ڏنو ويو. سال 1971ع ۾ پاڪستان جي ٽٽڻ کان پوء، سال 1972ع ۾ ان کي نئين ٺھيل مملڪت بنگلاديش جي گاديءَ جو ھنڌ قرار ڏنو ويو.
شھر وچ بنگلاديش ۾ پوڙھي گنگا ندي جي اوڀارين ڪنارن تي واقع آھي. شھر جي ڪل پکيڙ 815.85 چورس ڪلوميٽر آھي ۽ ھي ست اهم ٿاڻن ڌان منڊي، ڪوٽ والي، موتي جھيل، رمنا، محمدپور، ستاراپور، تيج ڳوٺ ۽ 14 ثانوي ٿاڻن گلشن، لال باغ، ميرپور، پلابي، سبوج باغ، ڍاڪا ڪنٽونمنٽ، ڊمرا، ھزاري باغ، شيام پور، بڊا، ڪفرل، ڪامرانگير چار، کال ڳوٺ ۽ اتارا تي مشتمل آھي. شھر ۾ ڪل 130 وارڊ ۽ 725 پاڙا آھن. ڍاڪا ضلعي جي ڪل پکيڙ 1463.60 چورس ڪلوميٽر آھي جنھن جي چوڌاري غازي پور، تنگيل، منشي گنج، راجبري، نارائن گنج ۽ مانڪ گنج جا ضلعا واقع آھن.
اشتقاق
[سنواريو]ڍاڪا نالي جي بڻ بابت مختلف نظرين جو ذڪر ملي ٿو، پر ان جي اصل بابت قطعي اتفاق موجود ناهي. هڪ مشهور راءِ موجب هي نالو ڍاڪ وڻ (بوٽيا مونو اسپرما) تان پيو، جيڪو ڪنهن زماني ۾ هن علائقي ۾ گهڻو هوندو هو. ٻي راءِ مطابق شهر جو نالو ڍاڪيشوري مندر تان نڪتل آهي، جيڪو علائقي جي سرپرست هندو ديوي ڍاڪيشوري سان منسوب آهي.[4][5]
هڪ ٻي مشهور روايت موجب اسلام خان اول 1610ع ۾ جڏهن ڍاڪا کي بنگال جي گاديءَ جو هنڌ بڻايو، تڏهن افتتاحي تقريب دوران ڍاڪ نالي ساز وڄايو ويو، جنهن جي نسبت سان شهر کي "ڍاڪا" سڏڻ شروع ڪيو ويو.[6]
ڪجهه ٻين حوالن موجب هي نالو ڍاڪا ڀاشا نالي هڪ پراڪرت ٻوليءَ تان نڪتل آهي. هڪ ٻيو نظريو اهو به پيش ڪري ٿو ته ڍاڪيا يا ڍڪّا جي معنيٰ نگراني مينار (Watchtower) آهي، جيئن راج ترنگڻي ۾ ذڪر ٿيل آهي. ڪجهه محققن ان کي دواڪا سان پڻ ڳنڍين ٿا، جنهن جو ذڪر سمندرگپت جي الهه آباد ستون واري لکت ۾ اوڀر واري سرحدي سلطنت طور ملي ٿو.[7]
ڪلھڻ جي تصنيف راج ترنگڻي موجب هن علائقي جو قديم نالو ڍڪّا هو، جنهن جي معنيٰ "نگراني مينار" آهي. ڇاڪاڻتہ بڪرامپور ۽ سونارڳائون جهڙا قديم حڪومتي مرڪز هن علائقي جي ويجهو واقع هئا، تنهنڪري امڪان آهي ته ڍاڪا کي دفاعي ۽ نگرانيءَ جي مقصدن لاءِ قائم ڪيل هڪ نگراني مينار جي نسبت سان اهو نالو ڏنو ويو هجي.[8]
تاريخ
[سنواريو]- اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ڍاڪا جي تاريخ

مغلن کان اڳ وارو دور
[سنواريو]اڄوڪي ڍاڪا واري علائقي ۾ شهري آباديءَ جي تاريخ پهرين صدي عيسويءَ کان اڳتي وڃي ٿي.[9] هي علائقو قديم بڪرامپور ضلعي جو حصو هو، جيڪو سينا خاندان جي حڪومت هيٺ هو.[10]
اسلامي دور ۾ هي علائقو تاريخي سونارڳائون ضلعي ۾ شامل ٿيو، جيڪو دہلي سلطنت ۽ پوءِ بنگال سلطنت جو اهم انتظامي مرڪز هو.[11] مشهور گرينڊ ٽرنڪ روڊ هن علائقي مان گذرندو هو، جيڪو ان کي اتر ڀارت، وچ ايشيا ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ چٽگانگ جي بندرگاهه سان ڳنڍيندو هو.
ڍاڪا کان اڳ بنگال جي گاديءَ جو هنڌ گور هو، جڏهن ته ان کان اڳ پانڊوا، بڪرامپور ۽ سونارڳائون به مختلف دورن ۾ گاديءَ جا هنڌ رهيا.[12]
سونارڳائون عيسيٰ خان ۽ سندس پٽ موسيٰ خان جو مرڪز پڻ هو، جن 16هين صديءَ جي آخر ۾ اوڀر بنگال ۾ مغلن جي توسيع خلاف ٻارهن سردارن جي اتحاد جي اڳواڻي ڪئي. جڏهن گنگا درياهه جو وهڪرو تبديل ٿيو ته گور جي فوجي ۽ واپاري اهميت گهٽجي وئي، جنهن کان پوءِ مغلن اوڀر بنگال تي پنهنجو ڪنٽرول مضبوط ڪرڻ ۽ آسام ۽ اراڪان ڏانهن توسيع لاءِ ڍاڪا کي وڌيڪ موزون سمجهيو. نتيجي ۾ ڍاڪا ۽ چٽگانگ مغل سلطنت جون اوڀر واريون سرحدي چوڪيون بڻجي ويون.
بنگال جي مغل دور جو شروعاتي زمانو
[سنواريو]

1610ع ۾ ڍاڪا کي بنگال، بهار ۽ اوڙيسا جي مغل صوبي جي گاديءَ جو هنڌ بڻايو ويو. هن صوبي جي حدن ۾ موجوده بنگلاديش ۽ اوڀر ڀارت جا علائقا، جن ۾ اولهه بنگال، بهار ۽ اوڙيسا شامل هئا، اچي ويندا هئا. ان وقت هي صوبو بنگال سبح جي نالي سان سڃاتو ويندو هو. شهر جي ترقي جهانگير جي دور حڪومت ۾ شروع ٿي.[13]
شاهجهان 1624ع ۾ ڍاڪا آيو ۽ شهنشاهه بڻجڻ کان چار سال اڳ هتي هڪ هفتو رهيو. 17هين صديءَ دوران ڍاڪا دنيا جي امير ترين ۽ وڏن شهرن مان هڪ بڻجي ويو، خاص ڪري شائسته خان (1644–1677ع ۽ 1680–1688ع) جي حڪومت دوران، جڏهن شهر پنهنجي عروج تي پهتو. ان دور ۾ هڪ رپئي ۾ اٺ مڻ چانور ملندا هئا. انگريز واپاري ٿامس بوري، جنهن 1669ع ۽ 1670ع جي وچ ۾ شهر جو دورو ڪيو، لکي ٿو ته شهر جو گهيرو لڳ ڀڳ 40 ميل هو ۽ ان جي آبادي اٽڪل 900,000 هئي، جيڪا ان وقت جي لنڊن کان به وڌيڪ هئي.[14]
ان دور ۾ بنگال مغل سلطنت جي اقتصادي مرڪز طور اڀريو، جڏهن ته ڍاڪا بنگال جي ململ واپار جو عالمي مرڪز بڻجي ويو. ڍاڪا جي ململ ايتري مشهور ٿي جو وچ ايشيا تائين ان کي "ڊاڪا" جي نالي سان سڃاتو ويندو هو.[15] بنگال مان چانور، ريشم ۽ ڪپهه جا ڪپڙا نه رڳو مغل سلطنت جي مختلف حصن ڏانهن پر يورپي واپاري ڪمپنين، جهڙوڪ برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني، ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپني، فرانسيسي ۽ ڊينش واپارين ڏانهن پڻ برآمد ٿيندا هئا.[16]
ڍاڪا جهاز سازيءَ جي صنعت جو پڻ اهم مرڪز هو، جتي تيار ٿيندڙ جهاز مغل بحري فوج ۾ استعمال ٿيندا هئا.[17] مغلن شهر کي خوبصورت باغن، سرائن ۽ شاندار عمارتن سان سينگاريو، جن ۾ بڙا ڪٽرا ۽ ڇوٽو ڪٽرا نمايان آهن. وڏو ڪٽرا مغل گورنرن، جن ۾ شاهه شجاع پڻ شامل هو، جي رهائشگاهه طور استعمال ٿيندو هو.[18]
شهر ۾ مغل درٻار جا عملدار، فوجي آفيسر ۽ شاهي خاندان جا فرد رهندا هئا. ان جي حفاظت لاءِ بيبي مريم توپ جهڙيون مشهور مغل توپون مقرر هيون.
اسلام خان اول ڍاڪا ۾ رهندڙ پهريون مغل گورنر هو، جنهن شهر جو نالو شهنشاهه جهانگير جي اعزاز ۾ "جهانگير نگر" رکيو.[19] انگريزن جي قبضي کان پوءِ هي نالو آهستي آهستي متروڪ ٿي ويو ۽ ٻيهر "ڍاڪا" رائج ٿيو.
شائسته خان جي دور ۾ شهر جو وڏو واڌارو ٿيو. ان وقت شهر لڳ ڀڳ 19 × 13 ڪلوميٽرن تي پکڙيل هو ۽ ان جي آبادي لڳ ڀڳ ڏهه لک هئي.[20] ان دور ۾ ڍاڪا مغل هندستان جي امير ترين اشرافيه جي رهائشگاهه بڻجي ويو.[21]
لال باغ قلعو جي تعمير 1678ع ۾ محمد اعظم شاهه، جيڪو اورنگزيب جو پٽ ۽ ان وقت بنگال جو گورنر هو، شروع ڪرائي. هن قلعي کي اوڀر هندستان ۾ مغل وائسراءِ جي رهائشگاهه بڻائڻ جو ارادو هو، پر اعظم شاهه کي واپس درٻار گهرايو ويو. بعد ۾ شائسته خان پنهنجي ڌيءَ پري بيبي جي وفات کان پوءِ قلعي جي تعمير روڪي ڇڏي. پري بيبي جو مقبرو اڄ به قلعي جي وچ ۾ موجود آهي، ۽ هوءَ پنهنجي حسن ۽ اعظم شاهه سان منسوب شاديءَ سبب مشهور تاريخي شخصيت سمجهي وڃي ٿي.[22]
مغل درٻار جي اندروني سياسي تڪرارن سبب ڍاڪا جي ترقي سست ٿي وئي. محمد اعظم شاهه ۽ مرشد قلي خان جي رقابت کان پوءِ 1717ع ۾ صوبي جي گاديءَ جو هنڌ مرشدآباد منتقل ڪيو ويو، جتي مرشد قلي خان پاڻ کي بنگال جو نواب قرار ڏنو.
نائب نظامت
[سنواريو]
بنگال جي نوابن جي دور ۾ ڍاڪا جو نائب ناظم شهر جو اعليٰ انتظامي عملدار هوندو هو. نائب ناظم، بنگال جي گورنر جو نائب هو ۽ شهر جي سول انتظام سان گڏ مغل بحري فوج جي سارسنڀال جي ذميواري پڻ سنڀاليندو هو. سندس انتظامي دائري ۾ ڍاڪا، ڪميلا ۽ چٽگانگ شامل هئا. ڍاڪا ڊويزن، نوابن جي دور ۾ بنگال جي چئن انتظامي ڊويزنن مان هڪ هئي.
نوابن يورپي واپاري ڪمپنين کي بنگال ۾ پنهنجون واپاري ڪوٺيون (فيڪٽريون) قائم ڪرڻ جي اجازت ڏني، جنهن سبب هي علائقو يورپي طاقتن جي مقابلي جو مرڪز بڻجي ويو. 1757ع ۾ برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني، فرانسيسين سان اتحاد رکندڙ بنگال جي آخري خودمختيار نواب کي اقتدار تان هٽائڻ لاءِ مهم هلائي. نواب جي فوجي سالار مير جعفر جي انگريزن سان ملي وڃڻ سبب نواب پلاسي جي جنگ ۾ شڪست کاڌي.[24]
1765ع ۾ بڪسر جي جنگ کان پوءِ ٿيل الهه آباد جو معاهدو تحت برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني کي دهليءَ جي مغل شهنشاهه جي نمائندي طور بنگال مان ماليات گڏ ڪرڻ جو حق ملي ويو. نائب ناظم جو عهدو 1793ع تائين برقرار رهيو، پر ان سال سندس سمورا اختيار ايسٽ انڊيا ڪمپني حوالي ڪيا ويا ۽ ڍاڪا باضابطه طور ڪمپني جي انتظام هيٺ اچي ويو. برطانوي فوجي ڪاررواين دوران شهر جي ڪيترين ئي عمارتن ۽ ڍانچن کي نقصان پهتو، جنهن سبب آباديءَ ۾ نمايان گهٽتائي آئي.[25][26]
برطانوي سلطنت جي واپاري نيٽ ورڪن سان ڳنڍجڻ کان پوءِ ڍاڪا جي واپار کي نئين هٿي ملي.[27] برطانيا ۾ صنعتي انقلاب جي شروعات سان ڍاڪا پٽ سن جي واپار جو اهم عالمي مرڪز بڻجي ويو، ڇاڪاڻتہ ان وقت دنيا جي پٽ سن جي وڏي پيداوار بنگال مان ٿيندي هئي.[28]
تنهن هوندي به، انگريزن 19هين صديءَ جي آخر تائين ڍاڪا جي صنعتي ۽ شهري ترقيءَ تي خاص ڌيان نه ڏنو. نوآبادياتي دور کان اڳ جي مشهور ڪپڙي جي صنعت آهستي آهستي زوال جو شڪار ٿي وئي. بنگال مان ڪپهه جي برآمد تي 75 سيڪڙو محصول لاڳو ڪرڻ ۽ برطانيا ۾ تيار ٿيندڙ سستي مشيني ڪپڙي جي وڏي مقدار ۾ درآمد سبب مقامي جولاهن جو روزگار سخت متاثر ٿيو.[29] ساڳئي وقت نوآبادياتي گاديءَ واري شهر ڪولڪتا جي تيز ترقي سبب 19هين صديءَ جي شروعات ۾ ڍاڪا جي آبادي ۽ معيشت ۾ به نمايان گهٽتائي آئي.
1824ع ۾ هڪ اينگليڪن بشپ ڍاڪا کي "شاندار کنڊرن جو شهر" قرار ڏنو.[30] ان هوندي به، 1840ع واري ڏهاڪي تائين شهر ۾ لڳ ڀڳ 90 هزار گهر ۽ جهوپڙيون موجود هيون ۽ آبادي اندازاً ٽي لک ماڻهن تي مشتمل هئي.[31]
واپار ۽ لڏپلاڻ
[سنواريو]
ڍاڪا ۾ برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني، ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپني[32] ۽ فرانسيسي ايسٽ انڊيا ڪمپني جون واپاري ڪوٺيون قائم هيون.[33] احسن منزل جي ملڪيت شروعات ۾ فرانسيسين پنهنجي واپاري ڪوٺيءَ لاءِ خريد ڪئي هئي، جيڪا پوءِ ڍاڪا نواب خاندان کي وڪرو ڪئي وئي. ڪجهه ذريعن موجب بنگال ۾ پنير متعارف ڪرائڻ ۾ پورچوگالين جو ڪردار هو.[34][35]
مغل دور ۾ ڍاڪا ڏانهن مختلف علائقن مان واپارين، عملدارن ۽ ڪاريگرن جي وڏي لڏپلاڻ ٿي. صفوي سلطنت مان آيل آرمينيائي برادري شهر ۾ آباد ٿي ۽ ڪپڙي جي واپار ۾ سرگرم رهي؛ هن برادريءَ کان واپار تي 3.5 سيڪڙو محصول ورتو ويندو هو.[36] آرمينيائي شهر جي سماجي زندگيءَ ۾ به نمايان هئا ۽ هنن پوگوز اسڪول قائم ڪيو. مارواڙي هندو واپاري برادريءَ جو اهم حصو هئا. شهر ۾ يهودي ۽ يوناني برادريون به آباد هيون، ۽ اڄ به ڍاڪا جو يوناني يادگار انهن جي موجودگيءَ جي نشاني آهي.[37][38]
ڍاڪا جي اشرافيه جي ڪيترن خاندانن ۾ ڍاڪائي اردو ڳالهائي ويندي هئي ۽ انهن مان ڪي اردو شاعر پڻ هئا. فارسي پڻ مغل حڪومت جي انتظامي ۽ فوجي عهدن تي ڪم ڪرڻ لاءِ شهر ۾ اچي آباد ٿيا.[39] پراڻي ڍاڪا جي ڪيترن پاڙن جا نالا انهن واپاري برادرين جي موجودگيءَ جو ورثو آهن، جهڙوڪ فراش گنج، يعني فرانسيسي بازار؛ آرميني ٽولا، يعني آرمينيائي پاڙو؛ ۽ پوستوگولا، جنهن کي پورچوگالي پاڙي سان لاڳاپيل سمجهيو وڃي ٿو.
تاريخي شهر جي رهواسين جي بيانن موجب ڍاڪا هڪ درٻاري ۽ نفيس شهري ثقافت وارو شهر هو، جتي مغل آداب، رهڻي ڪهڻي ۽ فن تعمير جا اثر گهڻي عرصي تائين قائم رهيا. پراڻي شهر جون تنگ ۽ وڪڙدار گهٽيون، اوچين ڀتين وارا رستا، ورانڊن ۽ بالڪنين سان پراڻا گهر، پاڙا، قبرستان، باغ، مسجدون ۽ وڏيون حويليون اڄ به ان تاريخي دور جون نشانيون آهن، جيتوڻيڪ ڪيترائي آثار ڊگهي بي ڌياني سبب زوال پذير آهن.[40]
نوآبادياتي دور ۾ ريلوي اسٽيشنن، ٽپال کاتن، هيٺين درجي جي سرڪاري عهدن ۽ درياهي بندرگاهن تي اڪثر اينگلو-انڊين ملازم مقرر هوندا هئا.[41]
ڍاڪا جي پٺتي پيل زرعي علائقن مان شهر ڏانهن چانور، پٽ سن، گوني جا ٿيلها، هيڊ، ادرڪ، چمڙو، ريشم، غاليچا، شورائي لوڻ،[42] لوڻ،[43] کنڊ، نير، ڪپهه ۽ لوهه آندو ويندو هو.[44] بنگال بابت برطانوي آفيم پاليسي بعد ۾ چين سان آفيم جي جنگين جو هڪ اهم سبب بڻي.
آمريڪي واپارين بنگال مان فن پارا، هٿ جو هنر، پڪل مٽيءَ جون شيون، مجسما، مذهبي ۽ ادبي متن، قلمي نسخا ۽ فوجي هٿيار پڻ گڏ ڪيا. علائقي جون ڪجهه اهڙيون شيون اڄ پيباڊي ايسيڪس ميوزيم ۾ محفوظ آهن.[44] بين الاقوامي واپار جي واڌ سان ڍاڪا جي ڪيترن واپاري خاندانن کي وڏو منافعو ٿيو، جنهن سبب اهي پرڏيهي عيش و عشرت جون شيون خريد ڪرڻ جي قابل ٿيا.
برطانوي راڄ
[سنواريو]1857ع جي هندستاني بغاوت دوران ڍاڪا ۾ بنگال فوج جي سپاهين پاران بغاوتون ٿيون.[45] بغاوت دٻجڻ کان پوءِ هندستان تي برطانوي تاج جي سڌي حڪمراني قائم ڪئي وئي. ان دور ۾ ڍاڪا نواب خاندان کي خاص مراعتون مليون ۽ اهو خاندان شهر جي سياسي ۽ سماجي اشرافيه ۾ غالب رهيو. ڍاڪا ڇانوڻي برطانوي هندستاني فوج جي اهم فوجي اڏي طور قائم ڪئي وئي.
انگريزن رمنا، شاهه باغ ۽ وڪٽوريا پارڪ جي آس پاس جديد شهر جي توسيع ڪئي. 1856ع ۾ ڍاڪا ۾ عوامي آمدرفت لاءِ هينسم گاڏي جهڙي گهوڙي گاڏي متعارف ٿي.[46] اهڙين گاڏين جو انگ 1867ع ۾ 60 مان وڌي 1889ع ۾ 600 ٿي ويو.[46]



1874ع ۾ شهر ۾ جديد شهري پاڻيءَ جي فراهميءَ جو نظام قائم ڪيو ويو.[47] 1885ع ۾ ڍاڪا رياستي ريلوي کوليو ويو، جنهن جي 144 ڪلوميٽر ڊگهي ميٽر گيج ريلوي لائين ڍاڪا وسيلي ميمڻ سنگهه کي نارائڻ گنج بندرگاهه سان ڳنڍيندي هئي.[48] بعد ۾ شهر اوڀر بنگال رياستي ريلوي جو اهم مرڪز بڻيو.[48]
ڍاڪا ۾ پهرين فلم 17 اپريل 1898ع تي درياهه جي ڪناري واقع ڪرائون ٿيٽر ۾ ڏيکاري وئي، جنهن جو انتظام بيڊفورڊ بايوسڪوپ ڪمپني ڪيو هو.[49] شهر ۾ بجليءَ جي فراهمي 1901ع ۾ شروع ٿي.[50]
20هين صديءَ جي شروعات ۾ انگريزن پاران اڏيل نوآبادياتي ڍاڪا وسيع، وڻن سان ڍڪيل رستن، وڏين سرڪاري عمارتن ۽ باغن ۾ قائم سفيد بنگلن سان نمايان هو. جيتوڻيڪ اهو علائقو هاڻي شهر جو سڀ کان شاهوڪار حصو ناهي، پر اتي جا رستا اڃا به ٻين ڪيترن علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ويڪرا ۽ ساوڪ وڌيڪ نمايان آهي.[40]
برطانوي دور ۾ قائم ٿيندڙ شروعاتي تعليمي ادارن ۾ ڍاڪا ڪاليج، ڍاڪا ميڊيڪل اسڪول، ايڊن عورتن جو ڪاليج، سينٽ گريگوري اسڪول، محسنيه مدرسو، جگن ناٿ ڪاليج ۽ احسن الله انجنيئرنگ اسڪول شامل هئا. رمنا ريس ڪورس ۾ ڍاڪا ڪلب ڀرسان گھوڙن جون ڊوڙون شهر جي اشرافيه جي پسنديده وندر هيون.[51] هندستان جو وائسراءِ به شهر جي بنگالي نوابن ۽ اشرافيه سان دعوتن ۽ سماجي تقريبن ۾ شرڪت ڪندو هو.
20هين صديءَ جي شروعات کان پوءِ شهر ۾ موٽر گاڏيون ظاهر ٿيڻ لڳيون. 1937ع جي سن بيم-ٽالبوٽ ٽين گاڏي آزاديءَ جي جنگ جو عجائب گهر ۾ محفوظ ڪئي وئي. ڍاڪا جي نوابن وٽ رولز رائس گاڏيون هيون، جڏهن ته آسٽن موٽر ڪمپني جون گاڏيون به عام استعمال ۾ هيون. بيوٽي بورڊنگ هڪ مشهور مهمان خانو ۽ ريسٽورنٽ هو.
20هين صديءَ جي شروعات ۾ ڍاڪا جي سياسي ۽ شهري اهميت ٻيهر وڌي. 1905ع ۾ بنگال جي پهرين ورهاڱي کان پوءِ ڍاڪا کي علائقائي گاديءَ جو هنڌ بڻايو ويو ۽ اهو اوڀر بنگال ۽ آسام جي حڪومت جو مرڪز ٿيو. هن نئين صوبي ۾ اڄوڪي بنگلاديش جو وڏو حصو ۽ موجوده اتر اوڀر ڀارت جا علائقا شامل هئا. هي ورهاڱو لارڊ ڪرزن جي پاليسيءَ جو نتيجو هو، جنهن جو مقصد انتظام، تعليم ۽ واپار کي وڌيڪ منظم ڪرڻ ڄاڻايو ويو.
ڍاڪا اوڀر بنگال ۽ آسام قانون ساز ڪائونسل جو مرڪز بڻيو. سال جي گهڻي حصي ۾ ڍاڪا گاديءَ جو هنڌ هوندو هو، جڏهن ته شيلانگ اونهاري جي گادي طور استعمال ٿيندو هو. صوبي جو انتظام ليفٽيننٽ گورنرن وٽ هو، جن ۾ سر بيمفيلڊ فلر (1905–1906ع)، سر لانسلوٽ هيئر (1906–1911ع) ۽ سر چارلس اسٽوارٽ بيلي (1911–1912ع) شامل هئا. سندن نالا اڄ به ڍاڪا جي هيئر روڊ، بيلي روڊ ۽ فلر روڊ ۾ محفوظ آهن.[52][53] هن دور ۾ هاءِ ڪورٽ ۽ ڪرزن هال جهڙيون شاندار عمارتون تعمير ٿيون.

اوڀر بنگال ۽ آسام صوبي ۾ آسام وادي، چٽگانگ، ڍاڪا، راجشاهي ۽ سرما وادي سميت پنج وڏا انتظامي ڀاڱا ۽ مجموعي طور 30 ضلعا هئا. صوبي جون حدون ڪوچ بهار رياست، هل ٽپرا ۽ ڀوٽان جي بادشاهي سان ملنديون هيون.[54]


سياسي طور 1905ع جي ورهاڱي ڍاڪا کي برطانوي هندستان جي مسلمان برادرين جي اهم نمائنده مرڪز طور اڀاريو، جڏهن ته ڪولڪتا ۾ هندو اشرافيه جو اثر وڌيڪ هو.[28] 1906ع ۾ نواب ڍاڪا خواجه سليم الله ۽ آغا خان ٽيون جي سرپرستيءَ هيٺ ٿيل تعليمي ڪانفرنس دوران شهر ۾ آل انڊيا مسلم ليگ قائم ڪئي وئي.
ڍاڪا ۽ اوڀر بنگال جي ڪيترن مسلمانن ورهاڱي جي حمايت ڪئي، ڇاڪاڻتہ انهن کي روزگار ۽ تعليم ۾ وڌيڪ موقعن جي اميد هئي. تنهن هوندي به ڪيترن بنگالين لساني ۽ ثقافتي بنگال جي ورهاڱي جي مخالفت ڪئي. 1911ع جي دهلي درٻار ۾ بادشاهه جارج پنجون جي اعلان سان ورهاڱو ختم ڪيو ويو ۽ بنگال ٻيهر گڏ ڪيو ويو. ساڳئي وقت برطانوي هندستان جي گادي ڪولڪتا کان نئين دهلي منتقل ڪئي وئي.
1905ع واري ورهاڱي جي منسوخيءَ جي بدلي ۾ ”شاندار تلافي“ طور انگريزن 1920ع واري ڏهاڪي ۾ شهر کي هڪ نئين يونيورسٽي ڏني.[55] ڍاڪا يونيورسٽي کي شروعات ۾ آڪسفورڊ يونيورسٽي جي رهائشي نظام جي نموني تي قائم ڪيو ويو. ان رهائشي خاصيت سبب ان کي ”اوڀر جو آڪسفورڊ“ به سڏيو ويو. آڪسفورڊ وانگر، ڍاڪا يونيورسٽيءَ جا شاگرد پنهنجي تدريسي شعبن بدران رهائشي هالن سان لاڳاپيل هوندا هئا؛ 1947ع کان پوءِ هي نظام ختم ڪيو ويو ۽ شاگردن کي تدريسي شعبن سان وابسته ڪيو ويو.[56][57]
يونيورسٽيءَ جي استادن ۾ سائنسدان ستيندر ناٿ بوس، جنهن جي نالي سان هگس بوسون ۾ ”بوسون“ اصطلاح لاڳاپيل آهي؛ لسانيات جو ماهر محمد شهيدالله؛ سر اي. ايف. رحمان، جيڪو يونيورسٽيءَ جو پهريون بنگالي وائيس چانسلر هو؛ ۽ مؤرخ آر. سي. مجمدار شامل هئا.[57] يونيورسٽي 1921ع ۾ شاهي قانون ساز ڪائونسل جي قانون تحت قائم ٿي. ان جي شروعات ٽن فيڪلٽين ۽ ٻارهن شعبن سان ٿي، جن ۾ سنسڪرت، بنگالي، انگريزي، آزاد فنون، تاريخ، عربي، اسلامي اڀياس، فارسي، اردو، فلسفو، اقتصاديات، سياست، طبعيات، ڪيميا، رياضي ۽ قانون جا مضمون شامل هئا.

اوڀر بنگال سئنيماٽوگراف ڪمپني 1920ع واري ڏهاڪي ۾ ڍاڪا ۾ پهريون مڪمل ڊيگهه جا خاموش فلمون تيار ڪيون، جن ۾ سڪماري ۽ دي لاسٽ ڪِس شامل هيون.[49] اوڪٽيوين اسٽيل ڪمپنيءَ جي ماتحت ڪمپني ڊيَوڪو 1930ع ۾ وڏي پيماني تي بجليءَ جي ورڇ شروع ڪئي.[50] ٻي عالمي جنگ دوران تيج ڳائون هوائي اڏو اتحادي فوجن جي اڏي طور تعمير ڪيو ويو. ڍاڪا ميڊيڪل ڪاليج 1946ع ۾ قائم ٿيو.
شهر جي بااثر آرمينيائي برادريءَ ۾ واپاري ۽ زميندار شامل هئا. آرمينيائي زميندارن ڪيترين عمارتن جي اڏاوت ڪرائي، جن ۾ ڍاڪا جو آرمينيائي گرجا گهر پڻ شامل آهي.[58] ڍاڪا جي ڀرپاسي جا علائقا بنگالي زميندارن جي اختيار هيٺ هئا، جن ۾ اردو ڳالهائيندڙ ڍاڪا نواب ملڪيت، بنگالي هندو ڀاوال ملڪيت ۽ بنگالي مسلمان ڌن باري ملڪيت شامل هئا.
1800ع واري ڏهاڪي تائين ڍاڪا مسلمان اڪثريتي شهر هو، جنهن ۾ هڪ وڏي هندو اقليت به رهندي هئي. 19هين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾ هندو آباديءَ ۾ نمايان واڌ ٿي ۽ 1872ع جي آدمشماريءَ تائين شهر جي آباديءَ ۾ هندو سڀ کان وڏو واحد مذهبي گروهه بڻجي ويا. 1881ع جي آدمشماريءَ ۾ هندو شهر جي اڪثريتي آبادي بڻجي چڪا هئا. نئين هندو اشرافيه شهر جي معيشت تي وڏي حد تائين ڪنٽرول رکندي هئي ۽ 1885ع جي پهرين ميونسپل چونڊ کان ئي شهري انتظام ۾ وڌيڪ اثر حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.[59] هندو تعليم، طب، قانون ۽ واپار جهڙن شعبن ۾ سرگرم هئا.[60]
مستقبل جو نوبيل انعام يافته امرتيا سين پنهنجي ننڍپڻ جو ڪجهه حصو ڍاڪا ۾ گذاريو.[61][62] جديد ايوورويڊڪ طب جي اڳواڻ جوڳيش چندر گهوش به پنهنجي پهرين ڪارخاني جو بنياد ڍاڪا ۾ وڌو.[63]
1947ع ۾ هندستان جي ورهاڱي وقت ڍاڪا جي آباديءَ جو لڳ ڀڳ 58.5 سيڪڙو هندو هو. شهر جون گهڻيون عمارتون ۽ بازارون هندو مالڪن وٽ هيون؛ هڪ اندازي موجب 1947ع ۾ ڍاڪا جي لڳ ڀڳ 85 سيڪڙو غير منقول ملڪيت هندن جي ملڪيت هئي. برطانوي دور ۾ هندو سياسي ۽ اقتصادي اثر جي واڌ مسلمان آباديءَ ۾ ناراضگي پيدا ڪئي.[64]
ورهاڱي کان پوءِ ڍاڪا مان هندو آباديءَ جي وڏي لڏپلاڻ ٿي ۽ گهڻا ماڻهو اولهه بنگال منتقل ٿيا.[65] غير يقيني سياسي مستقبل، فرقيوارانه ڇڪتاڻ ۽ سرڪاري پاليسين سبب وچولي ۽ خوشحال طبقي سان تعلق رکندڙ ڪيترائي هندو شهر ڇڏڻ تي مجبور ٿيا.[66]
ڪيترن خاندانن تشدد جي ڊپ کان پنهنجون ملڪيتون ڇڏي ڏنيون، جڏهن ته ڪجهه ملڪيتون حڪومت معاوضي کان سواءِ پنهنجي قبضي ۾ ورتيون. انهن مان ڪي عمارتون سرڪاري انتظامي استعمال لاءِ مختص ڪيون ويون ۽ ڪي نون آيل مسلمان پناهگيرن يا مقامي مسلمانن جي حوالي ڪيون ويون.[67][68] بعد ۾ اهڙين ملڪيتن جي قبضي کي انهن قانونن هيٺ قانوني شڪل ڏني وئي، جيڪي آخرڪار ويستڊ پراپرٽي ايڪٽ جي نالي سان سڃاتا ويا.[69]
1950ع ۾ اوڀر پاڪستان ۾ ٿيندڙ هندو مخالف فسادن کان پوءِ وڌيڪ هندو شهر ڇڏي ويا.[70] ورهاڱي کان پوءِ ٿيل پهرين 1951ع جي پاڪستاني آدمشماري موجب ڍاڪا جي آباديءَ ۾ هندن جو تناسب رڳو 11.7 سيڪڙو رهجي ويو هو.[71]
ميٽروپوليٽن ڍاڪا
[سنواريو]

جديد ڍاڪا جي حقيقي شهري توسيع هندستان جي ورهاڱي کان پوءِ شروع ٿي.[40] ورهاڱي کان پوءِ ڍاڪا کي پاڪستان جي ”ٻي گادي“ سڏيو ويو.[40][72] 1962ع ۾ ايوب خان 1962ع واري آئين تحت شهر کي باضابطه طور قانون ساز گاديءَ جو درجو ڏنو.
ان دور ۾ اڳ ويران يا زرعي زمينن تي نوان رهائشي پاڙا قائم ٿيا. انهن ۾ ڌان منڊي، جنهن جي معنيٰ چانورن جو گودام؛ ڪٽابن، يعني ڪنڊن وارو ٻيلو؛ ڪٺل باغان، يعني ڪٺل جو باغ؛ ڪلا باغان، يعني ڪيلي جو باغ؛ سيگون باغيچا، يعني ساڳ جو باغ؛ ۽ گلشن، يعني گلن جو باغ شامل هئا.[40][73] ورهاڱي کان اڳ جي ڀيٽ ۾ شهر جي رهڻي ڪهڻيءَ جو معيار تيزيءَ سان بهتر ٿيو.[74]
شهر جي معيشت ۾ صنعتڪاري شروع ٿي ۽ ان جي ڀرپاسي دنيا جو سڀ کان وڏو پٽ سن ڪارخانو قائم ڪيو ويو. هن ڪارخاني جون تيار ڪيل پٽ سن جون شيون ڪوريا جي جنگ دوران وڏي گهرج ۾ هيون.[75] شهر ۾ ٻه ماڙ رهائشي گهرن جي اڏاوت به وڌڻ لڳي. 1961ع ۾ راڻي ايلزبيٿ ٻيون ۽ شهزادو فلپ ڍاڪا جي رهواسين جي بهتر ٿيندڙ زندگيءَ جو مشاهدو ڪيو.[76]
وليم بي ٽئبلر جي جوڙجڪ هيٺ تيار ڪيل انٽرڪانٽينينٽل هوٽل 1966ع ۾ کوليو ويو. ايسٽونيا ڄاول آمريڪي معمار لوئي آءِ ڪان کي ڍاڪا اسيمبليءَ جي عمارت جو خاڪو تيار ڪرڻ لاءِ مقرر ڪيو ويو؛ اها عمارت اصل ۾ پاڪستان جي وفاقي پارليامينٽ لاءِ رٿيل هئي، پر پوءِ آزاد بنگلاديش جي پارليامينٽ بڻجي وئي. اوڀر پاڪستان هيلي ڪاپٽر سروس شهر کي علائقائي شهرن سان ڳنڍيو.
ڍاڪا اسٽاڪ ايڪسچينج 28 اپريل 1954ع تي قائم ٿيو. پهرين مقامي هوائي ڪمپني اورينٽ ايئر ويز 6 جون 1954ع تي ڍاڪا ۽ ڪراچي وچ ۾ اڏامون شروع ڪيون. شهر جي رٿابندي ۽ ترقيءَ لاءِ 1956ع ۾ ڍاڪا امپروومينٽ ٽرسٽ قائم ڪيو ويو، جڏهن ته شهر جو پهريون جامع ترقياتي خاڪو 1959ع ۾ تيار ٿيو.[77] ڏکڻ اوڀر ايشيا معاهدي واري تنظيم 1960ع ۾ شهر ۾ طبي تحقيق جو مرڪز قائم ڪيو، جيڪو هاڻي آءِ سي ڊي ڊي آر، بي جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو.
1947ع کان 1952ع تائين ڍاڪا سياسي افراتفريءَ جو مرڪز رهيو، خاص طور بنگالي ٻولي تحريڪ دوران. 1960ع واري ڏهاڪي جي وچ کان عوامي ليگ جي ڇهن نڪتن واري خودمختياريءَ جي مطالبي سان اوڀر پاڪستان ۾ آزاديءَ جون خواهشون وڌڻ لڳيون. 1969ع ۾ عوامي اڀار دوران شيخ مجيب الرحمان کي جيل مان آزاد ڪيو ويو، جنهن کان پوءِ ايوب خان اقتدار ڇڏڻ تي مجبور ٿيو.
ان دور ۾ شهر جي پريس به سياسي طور اثرائتي هئي، جنهن ۾ پاڪستان آبزرور، اتفاق، فورم ۽ ويڪلي هاليڊي جهڙيون اخبارون ۽ رسالا شامل هئا. 1971ع جي سياسي ۽ آئيني بحران دوران يحييٰ خان جي فوجي حڪومت نئين چونڊيل قومي اسيمبليءَ کي اقتدار منتقل ڪرڻ کان انڪار ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ احتجاج، شهري نافرماني ۽ حق خود اراديت جي تحريڪ شروع ٿي.
7 مارچ 1971ع تي عوامي ليگ جي اڳواڻ شيخ مجيب الرحمان ڍاڪا جي رمنا ريس ڪورس ميدان ۾ هڪ وڏي عوامي ميڙ کي خطاب ڪيو، جنهن ۾ هن آزاديءَ جي جدوجهد بابت خبردار ڪيو.[78][79] ان کان پوءِ اوڀر پاڪستان ۾ پاڪستاني رياست خلاف عدم تعاون جي تحريڪ شروع ٿي. 23 مارچ 1971ع تي پاڪستان جي جمهوري ڏينهن جي موقعي تي مزاحمت جي علامت طور سڄي ڍاڪا ۾ بنگلاديشي جهنڊا ڦڙڪايا ويا.[80]
25 مارچ 1971ع تي پاڪستاني فوج اوڀر پاڪستان جي آباديءَ خلاف آپريشن سرچ لائيٽ شروع ڪيو.[81] ڍاڪا فوجي ظلم جو مرڪز بڻيو ۽ شهر ۾ نسل ڪشي، وڏي پيماني تي دٻاءُ، گرفتاريون، تشدد ۽ شهرين، شاگردن، دانشورن، سياسي ڪارڪنن ۽ مذهبي اقليتن جون قتل عام واريون ڪارروايون ٿيون. فوج کي اوڀر پاڪستان رائفلز ۽ بنگالي پوليس جي بغاوتن کي به منهن ڏيڻو پيو.[82]
شهر جا وڏا حصا، خاص ڪري هندو پاڙا، ساڙي تباهه ڪيا ويا.[81] شهر جي وڏي آبادي بي گهر ٿي يا ٻهراڙين ڏانهن لڏڻ تي مجبور ٿي.[83] ڊسمبر 1971ع ۾ 1971ع جي هندستان-پاڪستان جنگ دوران ڀارتي هوائي فوج ڍاڪا تي ڪيترائي هوائي حملا ڪيا.[84] 16 ڊسمبر 1971ع تي پاڪستان جي اوڀر ڪمان هٿيار ڦٽا ڪيا ۽ رمنا ريس ڪورس تي ليفٽيننٽ جنرل جگجيت سنگهه اروڙا آڏو سرينڊر ڪيو.[85]
آزاديءَ کان پوءِ پنجاهه سالن اندر ڍاڪا جي آبادي چند لک ماڻهن مان وڌي ڪيترن ئي ملين تائين پهچي وئي. 1972ع ۾ بنگلاديش جي آئين ساز اسيمبلي ڍاڪا کي ملڪ جي قومي گادي قرار ڏنو. آزاديءَ کان پوءِ شهر تيز رفتاريءَ سان وڌيو، ڇاڪاڻتہ بنگلاديش جي ٻهراڙين مان مزدور ۽ روزگار ڳوليندڙ ماڻهو وڏي انگ ۾ هتي لڏي آيا. آباديءَ جي واڌ جو لڳ ڀڳ 60 سيڪڙو حصو ٻهراڙيءَ جي لڏپلاڻ سان منسوب ڪيو ويو آهي.[حوالو گهربل]
1970ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ شهر کي سوشلسٽ افراتفريءَ کي منهن ڏيڻو پيو، جنهن کان پوءِ ڪجهه سال مارشل لا هيٺ گذريا. 1970ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ اسٽاڪ ايڪسچينج ۽ آزاد منڊي بحال ڪئي وئي. 1980ع واري ڏهاڪي ۾ قومي پارليامينٽ عمارت، جنهن کي آغا خان فن تعمير ايوارڊ مليو، نئون بين الاقوامي هوائي اڏو ۽ بنگلاديش قومي عجائب گهر کوليا ويا.
بنگلاديش ڏکڻ ايشيائي علائقائي سهڪار تنظيم جي قيام ۾ اڳڀرو رهيو ۽ 1985ع ۾ ان جو پهريون سربراهي اجلاس ڍاڪا ۾ ٿيو.[86] 1990ع جي عوامي بغاوت سان پارلياماني جمهوريت بحال ٿي. 1998ع ۾ ڍاڪا ڀارت، پاڪستان ۽ بنگلاديش جي ٽه ڌري سربراهي اجلاس جي ميزباني ڪئي،[87] جڏهن ته 1999ع ۾ ڊي-8 اقتصادي سهڪار تنظيم جو اجلاس ۽ مختلف سالن ۾ دولت مشترڪه، سارڪ، اسلامي سهڪار تنظيم ۽ گڏيل قومن جي ادارن جون ڪانفرنسون پڻ هتي ٿيون.
1990ع ۽ 2000ع واري ڏهاڪي ۾ ڍاڪا جي معيشت ۾ تيزي آئي ۽ شاهوڪار ڪاروباري علائقا ۽ سيٽلائيٽ شهر وجود ۾ آيا.[88] 1990ع کان 2005ع تائين شهر جي آبادي 60 لک مان وڌي 1 ڪروڙ 20 لک ٿي وئي.[89] خاص ڪري مالياتي ۽ ڪپڙي جي صنعتن ۾ پرڏيهي سڌي سيڙپڪاري وڌي.
2008ع کان 2011ع تائين بنگلاديش حڪومت ڍاڪا جي اوائلي جديد شهر طور قيام جا 400 سال مڪمل ٿيڻ تي ٽن سالن تائين تقريبون منعقد ڪيون. تنهن هوندي به سياسي پارٽين جي بار بار هڙتال شهر جي معيشت کي سخت متاثر ڪيو.[90] 2014ع کان پوءِ هڙتالن جي شرح گهٽجي وئي. برساتي موسم ۾ شهر ڪجهه سالن دوران وڏي پيماني تي اوچتو ٻوڏ جو شڪار پڻ ٿيندو رهيو آهي.
ڍاڪا دنيا جي سڀ کان تيزيءَ سان وڌندڙ ميگا شهرن مان هڪ آهي.[91] اندازو لڳايو ويو هو ته 2025ع تائين اهو ٽوڪيو، ميڪسيڪو شهر، شنگهائي، بيجنگ ۽ نيو يارڪ شهر سان گڏ دنيا جي سڀ کان وڏن شهرن مان هڪ بڻجي ويندو.[92]
شهر جي آباديءَ جو وڏو حصو ٻهراڙيءَ مان آيل لڏپلاڻ ڪندڙن تي مشتمل آهي، جن ۾ آبهوا پناهگير پڻ شامل آهن.[93] ٽرئفڪ جام جديد ڍاڪا جي سڀ کان نمايان مسئلن مان هڪ آهي. 2014ع جي هڪ رپورٽ موجب شهر جي رڳو 7 سيڪڙو ايراضي رستن هيٺ هئي.[94]
ڍاڪا ميٽرو ريل جي پهرين مرحلي، جيڪو اترا کان آگار ڳائون تائين آهي، جو افتتاح 28 ڊسمبر 2022ع تي بنگلاديش جي وزيراعظم شيخ حسينه ڪيو.[95] ان هوندي به، 2016ع تائين ڍاڪا جي لڳ ڀڳ ٽئين حصي جي آبادي ڪچين آبادين ۾ رهندي هئي.[96] شهر جو مکيه درياهه بڙي گنگا درياهه ملڪ جي سڀ کان وڌيڪ آلودہ درياهن مان هڪ بڻجي چڪو آهي.[97][98]
جاگرافي
[سنواريو]زميني بناوت
[سنواريو]ڍاڪا وچ بنگلاديش ۾ 23°42′N 90°22′E / 23.700°N 90.367°E تي، بڙي گنگا ندي جي اوڀرندي ڪناري تي واقع آهي. هي شهر گنگا ٽڪنڊي علائقي جي هيٺئين ڀاڱي ۾ پکڙيل آهي ۽ ان جي ڪُل ايراضي 270 چورس ڪلوميٽر (100 sq mi) آهي. هن علائقي جي زمين هموار ۽ سمنڊ جي سطح جي ويجهو آهي، جنهن جي خاصيتن ۾ استوائي وڻڪار ۽ آليون مٽيون شامل آهن. ان ڪري گهڻي برسات ۽ سامونڊي طوفانن سبب چؤماسي جي مند ۾ ڍاڪا ٻوڏن جي خطري هيٺ رهي ٿو.[99] گنگا ٽڪنڊي علائقي جي هيٺانهين ميدان ۾ واقع هجڻ سبب شهر جي چوڌاري وڏي پيماني تي تمر جا ٻيلا ۽ ويرن سان لاڳاپيل گپ وارا هموار ماحولياتي نظام موجود آهن.[100] ڍاڪا ضلعو گازيپور، ٽانگائل، منشي گنج، راجٻاڙي، نارائڻ گنج ۽ مانڪ گنج ضلعن سان گهيريل آهي.
ڍاڪا شهر ندين جي هڪ ڄار مٿان اڏيل آهي. شهر جي زندگيءَ جو ندين سان گهرو لاڳاپو آهي، ڇاڪاڻتہ اهي اچ وڃ سميت ڪيترن ئي مقصدن لاءِ استعمال ٿين ٿيون.[101]
شهري ڏيک
[سنواريو]
پراڻي ڍاڪا کان سواءِ، جيڪو هڪ پراڻو بازار نموني جو پاڙو آهي، شهر جي جوڙجڪ ڄاريءَ جهڙي رٿا تي ٻڌل آهي، جڏهن تہ ان جي قدرتي واڌ تي روايتي ڏکڻ ايشيائي، وچ اوڀر ۽ اولهه جي نمونن جو اثر پيل آهي. شهر جي واڌ گهڻي ڀاڱي اڻرٿيل آهي ۽ اها اترين علائقن توڙي شهر جي مرڪز جي چوڌاري مرڪوز آهي، جتي گهڻا شاهوڪار پاڙا موجود آهن.[102] شهر ۾ گهڻيون اڏاوتون ڪنڪريٽ جي اوچين عمارتن تي مشتمل آهن. وچولي ۽ مٿئين طبقي جي رهائشي علائقن سان گڏ واپاري ۽ صنعتي علائقا شهر جي گهڻي حصي تي پکڙيل آهن. تنهن هوندي بہ 2016ع تائين ڍاڪا جي لڳ ڀڳ ٽئين حصي جي آبادي ڪچين آبادين ۾ رهندي هئي (هيٺ ڏسو).[96]
ڍاڪا ۾ چٽي نموني مقرر ڪيل مرڪزي واپاري علائقو موجود ناهي. پراڻو ڍاڪا تاريخي واپاري مرڪز آهي، پر گهڻي ترقي اتر ڏانهن منتقل ٿي چڪي آهي. 1985ع ۾ موتي جهيل جي چوڌاري علائقي کي ”جديد“ مرڪزي واپاري علائقو سمجهيو ويندو هو، جڏهن تہ 2005ع تائين گلشن کي مرڪزي واپاري علائقي جو ”نئون ترين“ حصو سمجهيو ويندو هو. بنگلاديش جا ڪيترائي سرڪاري ادارا موتي جهيل، سيگون باغيچا، تيج گائون، ڪروان بازار ۽ شير بنگلا نگر ۾ واقع آهن.[103]
گهڻي سرگرمي چند وڏن رستن جي چوڌاري مرڪوز آهي، جتي ٽريفڪ قانونن تي گهٽ ئي عمل ڪيو ويندو آهي ۽ رستن تي سامان وڪڻندڙ توڙي فقير عام طور ڏسڻ ۾ اچن ٿا.[102][104]
ويجهي تاريخ جي گهڻي عرصي دوران ڍاڪا جي سڃاڻپ رستن ڀرسان بازارن ۽ ننڍن دڪانن سان ٿيندي هئي، جتي مختلف قسمن جون شيون وڪرو ڪيون وينديون هيون.[105] ويجهن سالن ۾ شهر ۾ وڏي پيماني تي خريداري مرڪزن جي اڏاوت ٿي آهي.[106] شهر ۽ وسيع ڏکڻ ايشيائي علائقي جي ٽن وڏن خريداري مرڪزن ۾ جمنا فيوچر پارڪ، سينٽر پوائنٽ ۽ بسوندرا سٽي شامل آهن.
آبهوا
[سنواريو]- اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ڍاڪا جي آبهوا
ڪوپن آبهوا درجابندي موجب ڍاڪا ۾ استوائي ساوانا آبهوا، يعني ڪوپن Aw، موجود آهي. شهر ۾ چؤماسي جي هڪ چٽي مند هوندي آهي، جڏهن تہ سراسري سالياني گرمي پد 26 °C (79 °F) آهي. ماهوار سراسري گرمي پد جنوري ۾ 19 °C (66 °F) کان مئي ۾ 29 °C (84 °F) تائين رهي ٿو.[107] سراسري سالياني برسات 2,123 مليميٽرs (83.6 انچ) جو لڳ ڀڳ 87 سيڪڙو مئي کان آڪٽوبر جي وچ ۾ پوي ٿو.[107]
دنيا جي هوائي معيار بابت 2024ع واري رپورٽ موجب ڍاڪا دنيا جي 20 سڀ کان وڌيڪ گدلاڻ وارن شهرن مان هڪ آهي.[108]
باغ ۽ ساوڪ
[سنواريو]
ڍاڪا شهر ۾ ڪيترائي باغ موجود آهن، جن ۾ رمنا باغ، سهروردي اديان، ٻارن جو باغ، قومي نباتاتي باغ، بلڌا باغ، چندريما اديان، گلشن باغ ۽ ڍاڪا چڙيا گهر شامل آهن.
نديون ۽ ڍنڍون
[سنواريو]شهر جي ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 10 سيڪڙو پاڻيءَ تي مشتمل آهي، جنهن ۾ 676 تلاءَ ۽ 43 واهه شامل آهن.[96] بڙي گنگا ندي ڍاڪا جي ڏکڻ-اولهندي ٻاهرين حصي ڀرسان وهي ٿي. ان جي سراسري اونهائي 7.6 ميٽرs (25 ft) ۽ وڌ ۾ وڌ اونهائي 18 ميٽرs (58 ft) آهي. اها ملڪ جي سڀ کان وڌيڪ گدلاڻ وارين ندين مان هڪ آهي.[97][98]
شهر جي چوڌاري هڪٻئي سان ڳنڍيل ڇهن ندين جا سرشتا موجود آهن، جن ۾ ڏکڻ-اولهه ۾ بڙي گنگا ۽ ڌاليشوري، اتر ۾ توراگ ۽ ٽونگي کَل، جڏهن تہ اوڀر ۾ بالو ۽ شيتلکيا شامل آهن. اهي نديون واپار، اچ وڃ ۽ برساتي پاڻيءَ جي نيڪال ۾ مدد ڏين ٿيون.[109] تنهن هوندي بہ گهرن ۽ صنعتن مان نڪرندڙ اڻصاف ٿيل گندو پاڻي ندين ۾ ڇوڙ ٿيڻ سبب دريائي ڄار جي موجوده پاڻيءَ جو معيار تمام خراب آهي.[101]
شهر اندر ڪيتريون ڍنڍون موجود آهن، جهڙوڪ ڪريسينٽ ڍنڍ، ڌان منڊي ڍنڍ، باري ڌارا-گلشن ڍنڍ، بناني ڍنڍ، اترا ڍنڍ، هاتير جهيل-بيگن ٻاڙي ڍنڍ ۽ رمنا ڍنڍ.[110][96]
ماحولياتي گدلاڻ
[سنواريو]
وڌندڙ هوائي ۽ پاڻيءَ جي گدلاڻ شهر ۾ عوامي صحت ۽ زندگيءَ جي معيار تي اثرانداز ٿئي ٿي.[111] هوائي گدلاڻ جا سبب گاڏين جي اچ وڃ ۽ ٽريفڪ جي ڳاهٽ سميت مختلف عنصر آهن. ان کان سواءِ سرن جي اڻضابطي واري تياري ۽ ٻين سببن جي ڪري ڍاڪا ۾ هوا اندر سنهڙن ذرن، يعني پي ايم 2.5، جي گدلاڻ جي سطح تمام گهڻي آهي.[112]
پاڻيءَ جي گدلاڻ گهرن ۽ صنعتن مان نڪرندڙ شهري گندي پاڻيءَ کي صاف ڪرڻ کان سواءِ خارج ڪرڻ سبب ٿئي ٿي. 2011ع تائين شهر جو رڳو 20 سيڪڙو حصو گندي پاڻيءَ جي نيڪال واري سرشتي سان ڳنڍيل هو، جڏهن تہ 80 سيڪڙو حصو ان سان ڳنڍيل نہ هو.[96] نتيجي طور ڍاڪا جي ندين ۾ بيماري پيدا ڪندڙ جيوڙن جي سخت گدلاڻ موجود آهي. ان جو اندازو فيڪل ڪوليفارم جي ڳڻپ مان ٿئي ٿو، جيڪا وهنجڻ ۽ ترڻ لاءِ مقرر قومي ۽ بين الاقوامي معيار، يعني في ليٽر 200 کان گهٽ سي ايف يو، کان ڪيترائي سئو ڀيرا وڌيڪ آهي.[109] ڍاڪا ڀرسان ندين جي ڪيميائي جاچن مان نامياتي گدلاڻ جو انتهائي گهڻو بار، امونيا جي وڏي مقدار ۽ پاڻيءَ ۾ حل ٿيل آڪسيجن جي تمام گهٽ سطح ظاهر ٿئي ٿي، جيڪا سڪي مند ۾ لڳ ڀڳ ٻڙي تائين پهچي وڃي ٿي.[101]
12 لک م3 اڻصاف ٿيل گندي پاڻيءَ مان پيدا ٿيندڙ نامياتي ۽ بيماري پيدا ڪندڙ گدلاڻ کان سواءِ، 2021ع تائين نون وڏن صنعتي مرڪزن مان روزانو لڳ ڀڳ 60,000 م3 صنعتي گندو پاڻي پڻ ندين ۾ ڇوڙ ڪيو ويندو هو.[109] هڪ اندازي موجب آلي طريقي سان ڪپڙو تيار ڪندڙ ۽ رڱائي ڪندڙ 500 کان 700 ڪپڙي جا ڪارخانا لوڻن، رنگن ۽ سفيد ڪندڙ ڪيميائي مادن سميت مختلف ڪيميائي مادا خارج ڪن ٿا، جڏهن تہ 155 چمڙي صاف ڪرڻ جا ڪارخانا ڪروميم سميت ڳريون ڌاتوئون خارج ڪن ٿا.[109]
ڍاڪا جي چوڌاري وهندڙ چئن ندين—بڙي گنگا، شيتلکيا، بالو ۽ توراگ—۾ گدلاڻ ايتري وڌي چڪي آهي، جو ماحوليات کاتي 2009ع ۾ انهن کي ”ماحولياتي لحاظ کان نازڪ علائقا“ قرار ڏنو. ان سبب اهي ڪنهن بہ انساني استعمال لاءِ مناسب نہ رهيون آهن.[109] تنهن هوندي بہ گهٽ آمدني وارن ۽ ڪچين آبادين ۾ رهندڙ ماڻهن جو اڃا تائين دريائي پاڻيءَ سان گهڻو سڌو واسطو رهي ٿو، جنهن ڪري اهي صحت جي خطرن کي منهن ڏين ٿا. اهي دريائي پاڻي ٿانوَ ڌوئڻ، ڪپڙا ڌوئڻ، مڇيون ۽ ڀاڄيون صاف ڪرڻ، ذاتي صفائي، ڊينم ڌوئڻ ۽ رڱڻ، مڇين جون ٽوڪريون يا پلاسٽڪ جون چادرون ڌوئڻ، پلاسٽڪ جو ڪچرو گڏ ڪرڻ ۽ مڇي مارڻ لاءِ استعمال ڪن ٿا.[109] نتيجي طور دريائي گدلاڻ جا ڪيترائي سڌا ماحولياتي بار انهن گهٽ آمدني وارن رهواسين کي برداشت ڪرڻا پون ٿا.[109]
ڍاڪا جي چوڌاري پاڻيءَ جا ذخيرا ۽ آبي زمينون تباهيءَ کي منهن ڏئي رهيون آهن، ڇاڪاڻتہ گهڻ ماڙ عمارتن ۽ ٻين ملڪيتن جي ترقياتي رٿائن لاءِ انهن کي مٽيءَ سان ڀريو پيو وڃي. گدلاڻ سان گڏ قدرتي رهائشي ماڳن جي اهڙي تباهي علائقائي حياتياتي گوناگونيت جي وڏي حصي کي ناس ڪرڻ جو خطرو پيدا ڪري ٿي.[111]
حڪومت
[سنواريو]گاديءَ وارو شهر
[سنواريو]
عوامي جمهوريه بنگلاديش جي گاديءَ واري شهر هجڻ سبب ڍاڪا ۾ ڪيترائي رياستي ۽ سفارتي ادارا موجود آهن. بنگا ڀبن بنگلاديش جي صدر جي سرڪاري رهائشگاهه ۽ ڪم ڪرڻ جي جاءِ آهي، جيڪو آئين موجب ملڪ جو رسمي سربراهه آهي. قومي اسيمبلي عمارت شير بنگلا نگر ۾ لوئس ڪان جي جوڙيل جديد طرز جي گاديءَ واري مجموعي ۾ واقع آهي، جڏهن تہ اڳوڻي وزيراعظم شيخ حسينا جي سرڪاري رهائشگاهه طور مشهور گڻ ڀبن ان جي اترئين پاسي واقع آهي. وزيراعظم جي آفيس تيج گائون ۾ آهي. بنگلاديش جي حڪومت جون گهڻيون وزارتون بنگلاديش سيڪريٽريٽ ۾ قائم آهن.[113] سپريم ڪورٽ، ڍاڪا هاءِ ڪورٽ ۽ پرڏيهي معاملن واري وزارت سيگون باغيچا–شاهه باغ واري علائقي ۾ واقع آهن. دفاع واري وزارت ۽ رٿابندي واري وزارت شير بنگلا نگر ۾ واقع آهن.[113] بنگلاديش حڪومت جو هٿياربند فوجن وارو شعبو ۽ بنگلاديش جي هٿياربند فوجن جي بري فوج، سامونڊي فوج ۽ هوائي فوج جا مرڪزي دفتر ڍاڪا ڇانوڻيءَ ۾ واقع آهن.[113] بنگلاديش جي بري فوج جون ڪيتريون اهم تنصيبات پڻ ڍاڪا ۽ ميرپور ڇانوڻي ۾ واقع آهن. بنگلاديش جي سامونڊي فوج جو مکيه انتظامي ۽ رسد وارو اڏو، بي اين ايس حاجي محسن، ڍاڪا ۾ واقع آهي.[114] بنگلاديش جي هوائي فوج ڍاڪا ۾ بي اي ايف بنگابندھو هوائي اڏي ۽ بي اي ايف خادم البشر هوائي اڏي کي هلائي ٿي.[115]
ڍاڪا ۾ 54 مستقل سفارتخانا ۽ اعليٰ سفارتي ڪميشنون توڙي ڪيترين ئي بين الاقوامي تنظيمن جون آفيسون موجود آهن. گهڻا سفارتي مشن شهر جي گلشن ۽ باري ڌارا وارن علائقن ۾ واقع آهن. اسيمبليءَ ڀرسان آگار گائون واري علائقي ۾ گڏيل قومن، عالمي بئنڪ، ايشيائي ترقياتي بئنڪ ۽ اسلامي ترقياتي بئنڪ جون ملڪي آفيسون قائم آهن.
شهري انتظاميا
[سنواريو]
تاريخ
[سنواريو]ڍاڪا جي ميونسپالٽي 1 آگسٽ 1864ع تي قائم ڪئي وئي ۽ 1978ع ۾ ان کي ”ميٽروپوليٽن“ درجو ڏنو ويو. 1983ع ۾ ڍاڪا جو انتظام هلائڻ لاءِ ڍاڪا شهري ڪارپوريشن کي هڪ خودمختيار اداري طور قائم ڪيو ويو.[116]
1993ع ۾ نئون قانون منظور ٿيڻ کان پوءِ 1994ع ۾ ڍاڪا جي پهرئين چونڊيل ميئر جي چونڊ لاءِ چونڊون ڪرايون ويون.[117] ڍاڪا شهري ڪارپوريشن نومبر 2011ع تائين شهر جا معاملا هلائيندي رهي.[118]
ميونسپل حڪومت
[سنواريو]بهتر شهري سهولتون مهيا ڪرڻ لاءِ 2011ع ۾ ڍاڪا شهري ڪارپوريشن کي ٻن الڳ ڪارپوريشنن، يعني ڍاڪا اتر شهري ڪارپوريشن ۽ ڍاڪا ڏکڻ شهري ڪارپوريشن ۾ ورهايو ويو.[119] ٻنهي ڪارپوريشنن جا سربراهه ٻه ميئر هوندا آهن، جيڪي شهرين جي سڌي ووٽ وسيلي پنجن سالن لاءِ چونڊيا ويندا آهن. شهري ڪارپوريشنن جي حدن اندر علائقي کي ڪيترن وارڊن ۾ ورهايو ويو آهي ۽ هر وارڊ جو هڪ چونڊيل ڪمشنر هوندو آهي. مجموعي طور شهر ۾ 130 وارڊ ۽ 725 محلا آهن.
انتظامي ادارا
[سنواريو]دنيا جي ٻين وڏن شهرن جي ابتڙ، ڍاڪا ۾ مختلف وزارتن جي ماتحت ٻن درجن کان وڌيڪ سرڪاري ادارا شهري خدمتون مهيا ڪن ٿا. انهن ادارن جي وچ ۾ هم آهنگيءَ جي کوٽ ۽ سمورن اختيارن جو بنگلاديش حڪومت وٽ مرڪوز هجڻ سبب شهر جي ترقي ۽ سارسنڀال گهڻو ڪري افراتفريءَ جو شڪار رهي ٿي.[123]
معيشت
[سنواريو]
ملڪ جي سڀ کان وڌيڪ صنعتي بڻايل علائقي طور وڏي ڍاڪا وارو علائقو بنگلاديش جي معيشت جو 46 سيڪڙو حصو پيدا ڪري ٿو.[124] عالمگيريت ۽ عالمي شهرن جو تحقيقاتي ڄار ڍاڪا کي گاما+ عالمي شهر قرار ڏئي ٿو؛ يعني اهڙو شهر، جيڪو پنهنجي علائقي کي عالمي معيشت سان ڳنڍڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو. وڏن صنعتي علائقن ۾ تيج گائون، شيام پور ۽ هزاري باغ شامل آهن.[125] شهر ۾ وچولي طبقي جي آبادي وڌي رهي آهي، جيڪا جديد واهپي وارين ۽ آسائشي شين جي بازار کي هٿي ڏئي ٿي.[7] خريداري مرڪز شهر جي معيشت جا اهم جزا آهن. تاريخي طور شهر وڏي انگ ۾ لڏپلاڻ ڪندڙ پورهيتن کي پاڻ ڏانهن ڇڪيندو رهيو آهي.[126] رستن جا وڪرو ڪندڙ، گهورڙيا، ننڍا دڪان، رڪشا اچ وڃ، رستن ڀرسان وڪرو ڪندڙ ۽ ٿلها آباديءَ جي وڏي حصي کي روزگار فراهم ڪن ٿا.[126][127] رڳو رڪشا هلائيندڙن جو انگ لڳ ڀڳ 400,000 آهي.[128] اڌ پورهيت قوت گهريلو ۽ غير منظم پورهئي ۾ رڌل آهي، جڏهن تہ لڳ ڀڳ 800,000 ماڻهو ڪپڙي جي صنعت ۾ ڪم ڪن ٿا. 2013ع ۾ ڍاڪا ۾ بيروزگاريءَ جي شرح 23 سيڪڙو هئي.[129]
لڳ ڀڳ سڀني وڏن مقامي واپاري مجموعن جون مرڪزي ڪاروباري آفيسون ڍاڪا ۾ قائم آهن. ننڍو قرض پڻ هتان شروع ٿيو ۽ نوبل انعام ماڻيندڙ گرامين بئنڪ[130] ۽ براڪ، جيڪا دنيا جي سڀ کان وڏي غير سرڪاري ترقياتي تنظيم آهي، جون مرڪزي آفيسون به ڍاڪا ۾ آهن.[131] شهري ترقيءَ سبب اڏاوتي سرگرمين ۾ وڏي واڌ آئي آهي؛ نون اوچين عمارتن ۽ آسمان ڇهندڙ عمارتن شهر جي ڏيک کي بدلائي ڇڏيو آهي. مالي خدمتن، بئنڪنگ، پيداوار، ڏور ربط ۽ خدمتن وارن شعبن ۾ واڌ خاص طور تي تيز رهي آهي، جڏهن تہ سياحت، هوٽل ۽ ريسٽورنٽ ڍاڪا جي معيشت جا اهم جزا رهندا اچن ٿا.[126]
ڍاڪا ۾ وڌندڙ ٽريفڪ ڳاهٽ ۽ اڻپورو بنيادي ڍانچو اهم مسئلا آهن. قومي حڪومت تازو ڍاڪا کان ٻاهر نين سهولتن ۽ عمارتن جي اڏاوت تي ڏهن سالن لاءِ آمدني محصول ۾ ڇوٽ ڏئي ڀرپاسي ۽ ان کان ٻاهر وارن علائقن جي تيز شهري واڌ لاءِ هڪ پاليسي لاڳو ڪئي آهي.[132]
مرڪزي واپاري علائقا
[سنواريو]ڍاڪا ميٽروپوليٽن علائقي ۾ ڪيترائي مرڪزي واپاري علائقا موجود آهن. شهر جي ڏاکڻي حصي ۾ پراڻي ڍاڪا جي دريائي ڪناري تي ڪيترائي ننڍا ڪاروبار، ڪارخانا ۽ واپاري ڪمپنيون واقع آهن. پراڻي ڍاڪا ڀرسان موتي جهيل واقع آهي، جيڪو بنگلاديش جو سڀ کان وڏو مرڪزي واپاري علائقو آهي. موتي جهيل وارو علائقو 1960ع واري ڏهاڪي ۾ ترقي وٺڻ لڳو. موتي جهيل ۾ ملڪ جي مرڪزي بئنڪ بنگلاديش بئنڪ سان گڏ وڏين سرڪاري بئنڪن، جهڙوڪ جنتا بئنڪ، پبالي بئنڪ، سونالي بئنڪ ۽ روپالي بئنڪ جا مرڪزي دفتر پڻ واقع آهن. 1990ع واري ڏهاڪي تائين شهر جي اترئين حصي ۾ واقع شاهوڪار رهائشي پاڙا گلشن، بناني ۽ اترا اهم واپاري مرڪز بڻجي ويا ۽ هاڻي بنگلاديش ۾ ڪم ڪندڙ ڪيترين بين الاقوامي ڪمپنين جون آفيسون هتي آهن. پورباچل نئون شهر رٿا کي شهر جي مستقبل جي مرڪزي واپاري علائقي طور رٿيو ويو آهي.
هيٺ ڍاڪا جي مکيه مرڪزي واپاري علائقن جي فهرست ڏنل آهي:
صنعتي علائقا
[سنواريو]واپاري انجمنون
[سنواريو]شهر ۾ قائم اهم واپاري انجمنن ۾ هي شامل آهن:
- بنگلاديش واپار ۽ صنعتن جي ايوانن جي وفاق (ايف بي سي سي آءِ)
- ڍاڪا واپار ۽ صنعت جو ايوان (ڊي سي سي آءِ)
- ميٽروپوليٽن واپار ۽ صنعت جو ايوان (ايم سي سي آءِ)
- بنگلاديش پوشاڪ ٺاهيندڙن ۽ روانگي واپار ڪندڙن جي انجمن (بي جي ايم اي اي)
- بنگلاديش بنايل ڪپڙا ٺاهيندڙن ۽ روانگي واپار ڪندڙن جي انجمن (بي ڪي ايم اي اي)
- بنگلاديش اخبار مالڪن جي انجمن (اين او اي بي)
- بنگلاديش ملڪيت ۽ رهائش انجمن (ريهيب)
حصص بازار
[سنواريو]ڍاڪا اسٽاڪ ايڪسچينج جي 2021ع ۾ بازاري سرمايو 5,136,979.000 ملين بنگلاديشي ٽڪا هو.[133] ڍاڪا اسٽاڪ ايڪسچينج ۾ درج ڪجهه وڏين ڪمپنين ۾ هي شامل آهن:[134]
آباديءَ جا انگ اکر
[سنواريو]| Year | Pop. | ±% |
|---|---|---|
| 1951 | 335,760 | — |
| 1961 | 507,921 | +51.3% |
| 1971 | 1,373,718 | +170.5% |
| 1981 | 3,265,663 | +137.7% |
| 1991 | 6,620,697 | +102.7% |
| 2001 | 10,284,947 | +55.3% |
| 2011 | 14,730,537 | +43.2% |
| 2022 | 22,478,116 | +52.6% |
| ڍاڪا شهري ميڙ لاءِ:[حوالو گهربل] | ||
آبادي
[سنواريو]شهر ۽ وسيع ميٽروپوليٽن علائقو ٺاهيندڙ ڀرپاسي وارين آبادين ۾ تائين 2022[تازه ڪاري] 22 ملين کان وڌيڪ ماڻهو رهن ٿا. آباديءَ ۾ هر سال اندازي موجب 3.3 سيڪڙو واڌ ٿي رهي آهي،[حوالو گهربل] جيڪا ايشيائي شهرن ۾ سڀ کان وڌيڪ شرحن مان هڪ آهي.[126] اها لڳاتار واڌ ڳوٺاڻن علائقن کان ڍاڪا جي شهري علائقي ڏانهن جاري لڏپلاڻ کي ظاهر ڪري ٿي، جيڪا 1960ع ۽ 1970ع وارن ڏهاڪن ۾ شهر جي واڌ جو 60 سيڪڙو حصو هئي. ويجهي دور ۾ شهر جي حدن جي واڌ سبب پڻ آبادي وڌي آهي؛ ان عمل دوران 1980ع واري ڏهاڪي ۾ ڏهه لک کان وڌيڪ ماڻهو شهر جي آباديءَ ۾ شامل ٿيا.[126] فار ايسٽرن اڪنامڪ ريويو موجب 2025ع جي پڄاڻيءَ تائين ڍاڪا جي آبادي 25 ملين ٿي ويندي.[135]
آباديءَ جي اهڙي تيز واڌ سبب شهري حڪومت لاءِ پاڻيءَ جي فراهمي، بجلي ۽ ڪچري جي انتظام جهڙو ضروري بنيادي ڍانچو وقت سر مهيا ڪرڻ ڏکيو ٿي پوي ٿو.[96]
ڪچيون آباديون
[سنواريو]
2016ع تائين ڍاڪا جي لڳ ڀڳ 30 سيڪڙو آبادي ڪچين آبادين يا اڻرٿيل شهري وسندين ۾ رهندي هئي.[96] 2011ع ۽ 2015ع جي اندازن موجب، ”سڄي شهر ۾ لڳ ڀڳ 3 کان 5 هزار ڪچيون آباديون ۽ غير قانوني وسنديون پکڙيل آهن“.[96] اڪثر نوان ايندڙ ماڻهو، يعني ڳوٺاڻن علائقن کان لڏپلاڻ ڪندڙ، آخرڪار ڪچين آبادين ۾ رهڻ تي مجبور ٿين ٿا. انهن علائقن ۾ ماڻهن کي پاڻي، صفائي سٿرائي ۽ ٻين خدمتن تائين تمام محدود پهچ حاصل آهي.
ڪچيون آباديون شهر جي ٻاهرين حصن ۽ گهٽ نظر ايندڙ هنڌن، جهڙوڪ سوڙهين گهٽين، ۾ به ملن ٿيون.[136] 2021ع تائين سڀ کان وڏي ڪچي آبادي ڪامرانگير چر ۾ هئي، جتي لڳ ڀڳ 600,000 ماڻهو ڪچي آباديءَ وارين حالتن ۾ رهندا هئا.[109]
نسلي گروهه
[سنواريو]شهر جي آبادي بنگلاديش جي لڳ ڀڳ هر علائقي سان واسطو رکندڙ ماڻهن تي مشتمل آهي. پراڻي شهر جي ڊگهي عرصي کان رهندڙ ماڻهن کي ڍاڪائيا سڏيو وڃي ٿو ۽ انهن جي بنگالي ٻوليءَ جي هڪ الڳ لهجي ۽ ثقافت آهي. ڍاڪا ۾ بهاري پناهگيرن جو پڻ وڏو انگ رهي ٿو، جيڪي 1947ع دوران اوڀر هندستان مان لڏي اوڀر پاڪستان ۾ اچي آباد ٿيل مسلمانن جو اولاد آهن. شهر ۾ رهندڙ بهارين جي صحيح آبادي غير واضح آهي، پر اندازو آهي تہ سڄي بنگلاديش ۾ گهٽ ۾ گهٽ 300,000 اردو ڳالهائيندڙ ماڻهو رهن ٿا، جن مان گهڻا پراڻي ڍاڪا ۽ ڍاڪا جي پناهگير ڪيمپن ۾ آباد آهن، جڏهن تہ سرڪاري انگ رڳو 40,000 ڄاڻائين ٿا.[137][138][139] شهر ۾ روهنگيا، سنٿال، خاصي، گارو، چڪما ۽ منڊي قبائلي گروهن جا 15,000 کان 20,000 ماڻهو رهن ٿا.[140]
ٻولي
[سنواريو]ڍاڪا جا گهڻا رهواسي ملڪ جي قومي ٻولي بنگالي ڳالهائين ٿا. واپار ۽ تعليم ۾ استعمال ٿيندڙ معياري بنگالي کان سواءِ، شهر ۾ ڳالهائجندڙ نمايان بنگالي لهجن ۾ ”شهري اوڀر بنگال ڳالهائجندڙ لهجو“ شامل آهي،[141] جڏهن تہ ڍاڪائيا ڪٽي پراڻي ڍاڪا ۾ ڳالهائي وڃي ٿي.[142] آباديءَ جو وڏو حصو، خاص طور واپاري مقصدن لاءِ، انگريزي پڻ ڳالهائي ٿو. شهر ۾ بنگالي ۽ انگريزي ٻنهي ٻولين جون اخبارون ڇپجن ٿيون. اردو، جنهن ۾ ڍاڪائيا اردو به شامل آهي، بهارين سميت ڪيترن غير بنگالي گروهن جا ماڻهو ڳالهائين ٿا.[143]
خواندگي
[سنواريو]Parts of this article (those related to Section) are outdated. (October 2025) |
ڍاڪا ۾ خواندگيءَ جي شرح پڻ تيزيءَ سان وڌي رهي آهي. 2001ع ۾ اها شرح اندازي موجب 69.2 سيڪڙو هئي. 2011ع تائين اها وڌي 74.6 سيڪڙو ٿي وئي،[2] جيڪا ملڪ جي سراسري 72 سيڪڙو شرح کان نمايان طور وڌيڪ آهي.[144]
مذهب
[سنواريو]اسلام شهر جو سڀ کان وڏو مذهب آهي. شهر جي 19.3 ملين آبادي مسلمان آهي، جن جي اڪثريت سني فرقي سان واسطو رکي ٿي. هتي شيعن جو هڪ ننڍو گروهه ۽ احمدي جماعت پڻ موجود آهي. هندو ڌرم ٻيو نمبر وڏو مذهب آهي، جنهن جا لڳ ڀڳ 1.47 ملين پوئلڳ آهن. ننڍا گروهه آباديءَ جو لڳ ڀڳ هڪ سيڪڙو آهن ۽ عيسائيت توڙي ٻڌ ڌرم تي عمل ڪن ٿا. شهر جي اصل حدن اندر 8.9 ملين رهواسين مان 8.5 ملين کان وڌيڪ مسلمان، 320,000 هندو ۽ لڳ ڀڳ 50,000 عيسائي آهن.[146][145]
| مذهبي گروهه |
1872[147] | 1881[148] | 1891[149][150] | 1901[151] | 1911[152][153] | 1921[154][155] | 1931[156][157] | 1941[158] | 2011[145] | |||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| آبادي | ٪ | آبادي | ٪ | آبادي | ٪ | آبادي | ٪ | آبادي | ٪ | آبادي | ٪ | آبادي | ٪ | آبادي | ٪ | آبادي | ٪ | |
| هندو ڌرم |
34,433 | 49.75% | 39,635 | 50.12% | 41,566 | 50.49% | 48,668 | 53.75% | 60,235 | 55.49% | 69,330 | 58.04% | 80,024 | 57.77% | 129,233 | 60.61% | 566,368 | 4.7% |
| اسلام |
34,275 | 49.52% | 38,918 | 49.22% | 40,183 | 48.81% | 41,361 | 45.68% | 47,295 | 43.57% | 49,325 | 41.29% | 57,764 | 41.7% | 82,683 | 38.78% | 11,400,096 | 94.65% |
| عيسائيت |
479 | 0.69% | N/A | N/A | 467 | 0.57% | 484 | 0.53% | 898 | 0.83% | 710 | 0.59% | 683 | 0.49% | 349 | 0.16% | 62,064 | 0.52% |
| ٻڌ ڌرم |
4 | 0.01% | N/A | N/A | 76 | 0.09% | 28 | 0.03% | 85 | 0.08% | 12 | 0.01% | 26 | 0.02% | N/A | N/A | 13,267 | 0.11% |
| جين ڌرم |
N/A | N/A | N/A | N/A | 13 | 0.02% | 0 | 0% | 0 | 0% | 5 | 0% | 5 | 0% | 0 | 0% | N/A | N/A |
| قبائلي | N/A | N/A | N/A | N/A | 9 | 0.01% | 1 | 0% | 13 | 0.01% | 1 | 0% | 0 | 0% | N/A | N/A | N/A | N/A |
| سک ڌرم |
N/A | N/A | N/A | N/A | 1 | 0% | 0 | 0% | 16 | 0.01% | 67 | 0.06% | 16 | 0.01% | 53 | 0.02% | N/A | N/A |
| يهوديت |
N/A | N/A | N/A | N/A | 1 | 0% | 0 | 0% | 8 | 0.01% | 4 | 0% | 0 | 0% | N/A | N/A | N/A | N/A |
| زرتشت ڌرم |
N/A | N/A | N/A | N/A | 0 | 0% | 0 | 0% | 1 | 0% | 6 | 0.01% | 0 | 0% | N/A | N/A | N/A | N/A |
| ٻيا | 21 | 0.03% | 528 | 0.67% | 5 | 0.01% | 0 | 0% | 0 | 0% | 0 | 0% | 0 | 0% | 890 | 0.42% | 2,182 | 0.02% |
| ڪُل آبادي | 69,212 | 100% | 79,076 | 100% | 82,321 | 100% | 90,542 | 100% | 108,551 | 100% | 119,450 | 100% | 138,518 | 100% | 213,218 | 100% | 12,043,977 | 100% |
بنيادي ڍانچو
[سنواريو]آمدرفت
[سنواريو]- اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ڍاڪا ۾ آمدرفت
2023ع ۾ ڍاڪا ۾ رجسٽرڊ گاڏين مان اڌ موٽر سائيڪلون هيون،[159] جڏهن تہ ڪار جي ملڪيت جي شرح رڳو ڇهه سيڪڙو آهي.[160] دنيا جي سڀ کان گهٽ موٽر گاڏين وارن شهرن مان هڪ ڍاڪا ۾،[161] ٽي ڦيٿي وارو سائيڪل رڪشا آمدرفت جو سڀ کان مشهور ۽ عام ذريعو آهي، جيڪو 2011ع ۾ گاڏين وسيلي ٿيندڙ سفرن جو 54 سيڪڙو هو.[162] ڍاڪا دنيا جي سڀ کان وڌيڪ ٽريفڪ ڳاهٽ وارن شهرن مان هڪ آهي ۽ 2020ع ۾ اندازو لڳايو ويو تہ ٽريفڪ سبب مقامي معيشت کي هر سال سانچو:USD ارب ڊالرن جو نقصان ٿئي ٿو.[163] شهر ۾ هلندڙ ڪار جي سراسري رفتار 7 ڪلوميٽر في ڪلاڪ (4.3 mph) کان به گهٽ آهي.[164] دٻايل قدرتي گئس سان هلندڙ آٽو رڪشا، جن کي مقامي ماڻهو عام طور ”سي اين جي“ چون ٿا، پڻ آمدرفت جو هڪ مشهور ذريعو آهن.[165]
روڊ
[سنواريو]شهر شاهراهن ۽ ريلوي رابطن وسيلي ملڪ جي ٻين حصن سان ڳنڍيل آهي. بنگلاديش جي اٺن وڏن قومي شاهراهن مان پنج شهر کان شروع ٿين ٿا: اين 1، اين 2، اين 3، اين 5 ۽ اين 8. ڍاڪا ايشيائي شاهراهن جي ڄار جي ٻن سڀ کان ڊگهن رستن، اي ايڇ 1 ۽ اي ايڇ 2، سان گڏ اي ايڇ 41 رستي سان پڻ سڌو ڳنڍيل آهي. ڀارت جي شهرن ڪولڪتا، اگرتلا، گوهاٽي ۽ شيلانگ سان شاهراهي رابطا بي آر ٽي سي ۽ خانگي بس ڪمپنين قائم ڪيا آهن، جيڪي ڍاڪا کان انهن شهرن ڏانهن باقاعدي بين الاقوامي بس خدمتون پڻ هلائين ٿيون.[166][167]
ڍاڪا اوچو تيز رفتار رستو، جيڪو ملڪ ۾ پنهنجي نوعيت جو پهريون رستو آهي، شهر جي اترئين حصي ۽ مرڪزي، ڏاکڻي توڙي ڏکڻ-اوڀر وارن حصن وچ ۾ رابطي کي بهتر بڻائي ٿو.[168] ان جي واڌاري واري منصوبي، ڍاڪا–اشوليا اوچو تيز رفتار رستو، جي 2026ع ۾ کولجڻ جي اميد آهي.[169]
رڪشا
[سنواريو]سائيڪل رڪشا ۽ سي اين جي آٽو رڪشا ميٽروپوليٽن علائقي اندر آمدرفت جا مکيه ذريعا آهن، جتي هر روز 1.5 ملين کان وڌيڪ رڪشا هلن ٿا:[170] جيڪو دنيا جي ڪنهن به شهر ۾ سڀ کان وڏو انگ آهي.[171] تنهن هوندي بہ شهري حڪومت وٽ رڳو لڳ ڀڳ 220 هزار رڪشا لائسنس يافته آهن.[170] ڍاڪا ۾ 15,000 کان وڌيڪ قانوني طور رجسٽرڊ سي اين جي مسافرن کي خدمتون مهيا ڪن ٿيون، جڏهن تہ هزارين وڌيڪ غير قانوني طور هلن ٿيون.[172]
سواريءَ جي گڏيل خدمت
[سنواريو]2016ع کان وٺي اوبر ۽ پٺائو ڍاڪا جي سواريءَ جي گڏيل خدمت واري مارڪيٽ تي حاوي رهيا آهن، جيڪي ڪار ۽ موٽر سائيڪل ٻنهي جون خدمتون مهيا ڪن ٿا.[173][174] سواريءَ جي گڏيل خدمتن سبب سي اين جي آٽو رڪشائن جي استعمال ۾ گهٽتائي آئي آهي،[175] جيتوڻيڪ اوبر 2021ع ۾ پنهنجي خدمتن ۾ سي اين جي آٽو رڪشا پڻ شامل ڪيا.[176]
بس
[سنواريو]2007ع ۾ بسن ذريعي روزانو لڳ ڀڳ 1.9 ملين مسافر سفر ڪندا هئا.[177] ڍاڪا ۾ عوامي بسون گهڻو ڪري ڪيترين خانگي ڪمپنين هلائين ٿيون، جڏهن تہ ٿورين بسن کي سرڪاري ملڪيت واري بنگلاديش روڊ آمدرفت ڪارپوريشن، يعني بي آر ٽي سي، هلائي ٿي.[178] بي آر ٽي سي جون بسون ڳاڙهي رنگ جون آهن، جن جو شروعاتي نمونو لنڊن جي روٽ ماسٽر بسن تي ٻڌل هو. ڍاڪا ۾ ٽن بين الضلعي بس اڏن جا هنڌ شهر جي مهاکالي، سيدآباد ۽ گابتولي وارن علائقن ۾ آهن. هاڻي انهن ٽنهي بين الضلعي بس اڏن کي شهر کان ٻاهر منتقل ڪرڻ جي رٿا آهي.[179] ڀارت جي شهرن ڪولڪتا، اگرتلا، گوهاٽي ۽ شيلانگ سان شاهراهي رابطا بي آر ٽي سي ۽ خانگي بس ڪمپنين قائم ڪيا آهن، جيڪي ڍاڪا کان انهن شهرن ڏانهن باقاعدي بين الاقوامي بس خدمتون پڻ هلائين ٿيون.[166]
20.5-ڪلوميٽر (12.7 mi) ڊگهو ڍاڪا بس تيز آمدرفت سرشتو ڍاڪا کان ساٿي شهر گازيپور تائين سفر جو وقت وڌ ۾ وڌ چئن ڪلاڪن مان گهٽائي رڳو 35 کان 40 منٽن تائين آڻڻ لاءِ جوڙيو ويو آهي.[180]
آبي رستا
[سنواريو]
صدر گهاٽ دريائي بندرگاهه بڙي گنگا ندي جي ڪناري تي واقع آهي ۽ درياهه جي مٿئين وهڪري ڏانهن توڙي بنگلاديش جي ٻين بندرگاهن تائين سامان ۽ مسافرن جي آمدرفت لاءِ استعمال ٿئي ٿو.[181] ڪيترائي ماڻهو شهر کان ملڪ جي دريائي علائقن ڏانهن سفر ڪرڻ لاءِ بين شهري ۽ بين الضلعي موٽر ٻيڙين توڙي مسافر ٻيڙين جون خدمتون استعمال ڪن ٿا. بڙي گنگا ندي ۽ هاتير جهيل توڙي گلشن ڍنڍن تي پاڻيءَ جي بس جون خدمتون دستياب آهن، جيڪي ٻن رستن، تيج گائون–گلشن ۽ تيج گائون–رامپورا، وسيلي رابطو مهيا ڪن ٿيون.[182]
ريل
[سنواريو]ڪمالاپور ريلوي اسٽيشن، جيڪا موتي جهيل جي اتر-اوڀر پاسي واقع آهي، شهر جي سڀ کان وڏي ۽ سڀ کان مصروف ريلوي اسٽيشن آهي.[183] ان جي بناوت آمريڪي معمار رابرٽ بوگي تيار ڪئي ۽ اها 1969ع ۾ مڪمل ٿي.[184] سرڪاري ملڪيت واري بنگلاديش ريلوي ڀرپاسي ۽ قومي ريل خدمتون مهيا ڪري ٿي، جڏهن تہ باقاعدي تيز رفتار ريل گاڏيون ڍاڪا کي چٽاگانگ، راجشاهي، کلنا، سلهٽ ۽ رنگپور جهڙن ٻين وڏن شهري علائقن سان ڳنڍين ٿيون.[185] ميتري ايڪسپريس ۽ ميتالي ايڪسپريس ڍاڪا کي ڀارت جي اولهه بنگال سان ڳنڍين ٿيون.[186][187]
ڍاڪا ميٽرو ريل شهر کي خدمت مهيا ڪندڙ هڪ گھڻي گنجائش واري تيز آمدرفت سرشتو آهي. اهو ڍاڪا آمدرفت هم آهنگي اٿارٽي پاران تيار ڪيل ويهن سالن واري حڪمت عمليءَ تي ٻڌل آمدرفت رٿا جو حصو آهي.[188] ڍاڪا ميٽرو جي ايم آر ٽي لائين 6 جي پهرئين مرحلي جو افتتاح وزيراعظم شيخ حسينا ڪيو ۽ ان 28 ڊسمبر 2022ع تي واپاري خدمتون شروع ڪيون.[189][190]
ميٽرو ڄار ۾ ڇهه لائينون شامل ڪرڻ جي رٿا آهي. ڍاڪا ميٽرو ريل کولجڻ کان اڳ ڍاڪا دنيا جو سڀ کان وڏو اهڙو شهر هو، جنهن وٽ گھڻي گنجائش وارو تيز آمدرفت سرشتو موجود نه هو.[191] ميٽرو کان الڳ، زمين هيٺ ريلوي[192] ۽ گول ريلوي سرشتي جي تعمير جي پڻ تجويز ڏني وئي آهي.[193]
هوائي آمدرفت
[سنواريو]
حضرت شاهه جلال بين الاقوامي هوائي اڏو، جيڪو اڳ ضياءَ بين الاقوامي هوائي اڏو سڏبو هو،[194] ڍاڪا جي شهر مرڪز کان 15 ڪلوميٽرs (9.3 mi) اتر ۾ واقع آهي ۽ ملڪ جو سڀ کان وڏو توڙي سڀ کان مصروف بين الاقوامي هوائي اڏو آهي.[195] جيتوڻيڪ ان کي هر سال 8 ملين مسافرن کي سنڀالڻ جي گنجائش سان تعمير ڪيو ويو هو،[196] پر 2023ع ۾ هن 11 ملين کان وڌيڪ مسافرن کي سنڀاليو.[197] روزانو هوائي جهازن جي اچ وڃ سراسري طور لڳ ڀڳ 330 اڏامن تي مشتمل آهي.[198] اهو گهڻين بنگلاديشي هوائي ڪمپنين جو مرڪزي اڏو آهي. ملڪي هوائي خدمتون چٽاگانگ، سلهٽ، راجشاهي، ڪوڪس بازار، جيسور، بريسال ۽ سيدپور (رنگپور) ڏانهن هلن ٿيون، جڏهن تہ بين الاقوامي خدمتون ايشيا، يورپ ۽ وچ اوڀر جي وڏن شهرن ڏانهن هلن ٿيون.[199][200] جديد ٽيون ٽرمينل آڪٽوبر 2024ع ۾ مڪمل طور کولجڻ کان پوءِ هوائي اڏي جي گنجائش ٻيڻي کان وڌيڪ ٿي 20 ملين مسافرن تائين پهچڻ جي اميد هئي.[201]رٿا جي خاڪي موجب ٽئين ٽرمينل ۾ 12 مسافر چڙهڻ واريون پليون ۽ 16 سامان کڻڻ واريون پٽيون هونديون. ٽرمينل ۾ 115 چيڪ اِن ڪائونٽر ۽ 128 اميگريشن ڊيسڪون هونديون.[202]
ثقافت
[سنواريو]- اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ڍاڪا جي ثقافت
ادب
[سنواريو]ڍاڪا بنگالي ادب جو هڪ اهم مرڪز آهي. اهو هڪ صديءَ کان وڌيڪ عرصي کان بنگالي مسلمان ادب جو مرڪز رهيو آهي. ان جي ادبي ورثي ۾ تاريخي اردو ۽ فارسي روايتون پڻ شامل آهن. شازيه عمر جو ناول ڊارڪ ڊائمنڊ مغل دور جي ڍاڪا ۾ شائسته خان جي حڪومت دوران ترتيب ڏنل آهي، جيڪو مغل نائب السلطنت ۽ شهنشاهه اورنگزيب جو مامو هو.[203] اخترالزمان الياس جو دي سولجر اِن دي اٽڪ پراڻي ڍاڪا جي زندگيءَ جي بهترين عڪاسين مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو ۽ ان جو پسمنظر 1969ع جي بنگالي بغاوتن واري دور ۾ رکيل آهي. تهميما انام جو اي گولڊن ايج پڻ بنگلاديش جي آزاديءَ واري جنگ دوران ڍاڪا ۾ ترتيب ڏنل آهي ۽ ان ۾ ڍاڪا ڪلب، ڍاڪا يونيورسٽي ۽ ڌان منڊي علائقي جا حوالا شامل آهن.
ڪپڙو
[سنواريو]
صدين کان ڍاڪا جي ڀرپاسي وارو علائقو نفيس سوٽي ڪپڙي جي پيداوار جو مرڪز رهيو آهي. علائقي ۾ ململ وڏي مقدار ۾ تيار ٿيندي هئي. بنگال ۽ دهليءَ جا حڪمران ڍاڪا جي اڻندڙن جي سرپرستي ڪندا هئا. اهي مغل شاهي درٻار کي ڪپڙو فراهم ڪندا هئا. 17هين صديءَ ۾ ڍاڪا سوٽي ڪپڙي جي واپار جو سڀ کان اهم مرڪز بڻجي ويو ۽ اهو ململ جي واپار جي گادي هو. دنيا جي مختلف حصن مان واپاري ڍاڪا ايندا هئا ته جيئن هتان جا گهڻي طلب وارا سوٽي ڪپڙا خريد ڪن. يونيسڪو جامداني ململ کي غير مادي ثقافتي ورثو قرار ڏنو آهي.[204] يونيسڪو موجب، ”جامداني چٽن نمونن وارو، سنهو سوٽي ڪپڙو آهي، جيڪو روايتي طور ڍاڪا جي ڀرپاسي ۾ ڪاريگرن ۽ شاگردن هٿرادو اڏي تي اڻين ٿا“. يونيسڪو جو چوڻ آهي تہ ”جامداني ساڙي سڃاڻپ، وقار ۽ پنهنجي وجود جي سڃاڻپ جي علامت آهي ۽ پائڻ وارن کي ثقافتي سڃاڻپ ۽ سماجي يڪجهتيءَ جو احساس ڏئي ٿي. اڻندڙ پنهنجي پيشي سان هڪ الڳ سڃاڻپ پيدا ڪن ٿا ۽ پنهنجي ورثي تي گهڻو فخر ڪن ٿا؛ انهن کي سماجي سڃاڻپ ملي ٿي ۽ سندن مهارتن جو وڏي عزت سان اعتراف ڪيو وڃي ٿو“.
ميلا ۽ ڏهاڙا
[سنواريو]ٻوليءَ جي شهيدن جو ڏهاڙو (21 فيبروري)، آزاديءَ جو ڏهاڙو (26 مارچ) ۽ فتح جو ڏهاڙو (16 ڊسمبر) سڄي شهر ۾ وڏي پيماني تي ملهايا وڃن ٿا. ڍاڪا جا ماڻهو آزاديءَ واري جنگ جي قومي هيرن کي ياد ڪرڻ لاءِ شهيد مينار ۽ جاتيو سمرتي سودهو وٽ گڏ ٿين ٿا. اهي موقعا عوامي ميدانن ۾ سرڪاري تقريبن ۽ جلوسن سان ملهايا وڃن ٿا. ڪيترائي اسڪول ۽ ڪاليج ميلا، ثقافتي جشن ۽ راڳ رنگ جون محفلون منعقد ڪن ٿا، جن ۾ سماج جي هر طبقي جا شهري حصو وٺن ٿا.[205] پوهيلا بيشاک، يعني بنگالي نئون سال، هر سال 14 اپريل تي اچي ٿو ۽ سڄي شهر ۾ وڏي جوش سان ملهايو وڃي ٿو.[205] جشن ملهائڻ لاءِ ماڻهن جا وڏا ميڙ شاهه باغ، رمنا باغ ۽ ڍاڪا يونيورسٽيءَ جي ڪيمپس ۾ گڏ ٿين ٿا. بنگالي ڪئلينڊر جي مهيني فالگون جي پهرئين ڏينهن، پهيلو فالگون، کي به شهر ۾ جشن سان ملهايو وڃي ٿو.[206] هي ڏينهن رنگين تقريبن سان ملهايو وڃي ٿو ۽ روايتي طور عورتون پيلو ساڙيون پائين ٿيون. هن جشن کي بسنت اُتسو، يعني بهار جو ميلو، پڻ چيو وڃي ٿو. نابنّا لاباريءَ جو جشن آهي، جيڪو عام طور بنگالي سال جي اگراهائن مهيني جي پهرئين ڏينهن تي کاڌي، ناچ ۽ راڳ سان ملهايو وڃي ٿو. رابندرناٿ ٽئگور ۽ قاضي نذرالاسلام جا جنم ڏينهن ترتيبوار رابندر جينتي ۽ نذرال جينتي طور ملهايا وڃن ٿا. اڪشي ڪتاب ميلو، جيڪو هر سال بنگلا اڪيڊمي ڪرائي ٿي، سڄو فيبروري مهينو جاري رهي ٿو. هي ميلو انهن شهيدن جي نالي سان منسوب آهي، جيڪي 21 فيبروري 1952ع تي اڳوڻي اوڀر پاڪستان ۾ بنگاليءَ کي رياستي ٻولين مان هڪ قرار ڏيڻ جي مطالبي واري مظاهري ۾ مارجي ويا هئا. شڪراين ميلو هر سال پتنگون اڏائڻ سان ملهايو وڃي ٿو.[207] اهو عام طور پراڻي شهر ۾ بنگالي ڪئلينڊر جي نائين مهيني پوش جي پڄاڻيءَ تي، يعني گريگورين ڪئلينڊر موجب 14 يا 15 جنوري تي، ملهايو وڃي ٿو.
مذهبي ميلا
[سنواريو]اسلامي ڏهاڙا عيدالفطر، عيدالاضحيٰ، عيد ميلادالنبي ۽ محرم؛ هندو ميلو درگا پوجا؛ ٻڌ ڌرم جو ميلو ٻڌ پورنيما؛ ۽ عيسائي ڪرسمس سڄي شهر ۾ وڏي پيماني تي ملهايا وڃن ٿا.
موسيقي
[سنواريو]وارفيز، شيرونام هين ۽ آرٽ سيل جهڙن موسيقي گروهن ۽ راڪ بينڊن، توڙي آريان چوڌري، ايوب بچو ۽ شافين احمد جهڙن اڪيلي فنڪارن جي مقبوليت ڍاڪا جي نئين نسل ۾ ڏينهون ڏينهن وڌي رهي آهي.[208] ان هوندي به روايتي لوڪ موسيقي اڃا تائين وڏي پيماني تي مشهور آهي.[209] قومي شاعر قاضي نذرالاسلام، قومي تراني جي ليکڪ رابندرناٿ ٽئگور ۽ صوفي شاعر لالن جي ڪلام کي سڄي ڍاڪا ۾ وڏي پيروي حاصل آهي.[210] بيلي روڊ پنهنجي ٻن ناٽڪ گهرن سبب ناٽڪ پاڙا، يعني ناٽڪن وارو پاڙو، طور مشهور آهي.[211]


ثقافتي ادارا
[سنواريو]ساليانا ۽ ٻن سالن وارا ثقافتي پروگرام
[سنواريو]رڪشا
[سنواريو]
رڪشا شهر جي هڪ علامت بڻجي چڪا آهن. رڪشائن کي گلن جي نمونن ۽ پکين، جانورن، فلمي ستارن، مذهبي متن، تاريخي واقعن ۽ قومي هيرن جي تصويرن سان رنگين ڪيو وڃي ٿو. يونيسڪو موجب، ”رڪشا ۽ رڪشا چٽسالي شهر جي ثقافتي روايت جو اهم حصو ۽ شهري لوڪ فن جي هڪ متحرڪ صورت سمجهيا وڃن ٿا“.
تعليم ۽ تحقيق
[سنواريو]
ڍاڪا ۾ بنگلاديش جي ٻين سڀني شهرن جي ڀيٽ ۾ اسڪولن، ڪاليجن ۽ يونيورسٽين جو سڀ کان وڏو انگ آهي. تعليمي سرشتو پنجن سطحن ۾ ورهايل آهي: پرائمري (درجا 1 کان 5)، جونيئر (درجا 6 کان 8)، ثانوي (درجا 9 کان 10)، اعليٰ ثانوي (درجا 11 کان 12) ۽ اعليٰ تعليم.[212] پنجن سالن جي پرائمري تعليم جي پڄاڻي پرائمري اسڪول مڪمل ڪرڻ واري امتحان، يعني پي ايس سي، سان ٿئي ٿي، جڏهن تہ ٽن سالن جي جونيئر تعليم جي پڄاڻي جونيئر اسڪول سرٽيفڪيٽ، يعني جي ايس سي، امتحان سان ٿئي ٿي. ان کان پوءِ ٻن سالن جي ثانوي تعليم ثانوي اسڪول سرٽيفڪيٽ، يعني ايس ايس سي، امتحان سان مڪمل ٿئي ٿي. هن امتحان ۾ ڪامياب ٿيندڙ شاگرد ٻن سالن جي اعليٰ ثانوي يا انٽرميڊيئيٽ تعليم حاصل ڪن ٿا، جيڪا اعليٰ ثانوي اسڪول سرٽيفڪيٽ، يعني ايڇ ايس سي، امتحان تي پڄاڻيءَ تي پهچي ٿي.[212] تعليم گهڻو ڪري بنگالي ٻوليءَ ۾ ڏني وڃي ٿي، پر انگريزي پڻ وڏي پيماني تي پڙهائي ۽ استعمال ڪئي وڃي ٿي. ڪيترائي مسلمان خاندان پنهنجن ٻارن کي اڌ وقت وارن ديني ڪورسن ۾ موڪلين ٿا يا ٻين مضمونن سان گڏ مڪمل وقت ديني تعليم حاصل ڪرائين ٿا، جيڪا اسڪولن، ڪاليجن ۽ مدرسن ۾ بنگالي ۽ عربي ٻولين ۾ ڏني وڃي ٿي.[212]
ڍاڪا ۾ 52 يونيورسٽيون آهن. ڍاڪا ڪاليج شهر جو سڀ کان پراڻو اعليٰ تعليمي ادارو ۽ برطانوي هندستان ۾ قائم ٿيل شروعاتي ادارن مان هڪ آهي، جيڪو 1841ع ۾ قائم ٿيو. آزاديءَ کان پوءِ ڍاڪا ۾ ڪيترائي سرڪاري ۽ خانگي ڪاليج توڙي يونيورسٽيون قائم ٿيون، جيڪي گريجوئيٽ ۽ پوسٽ گريجوئيٽ ڊگريون، گڏوگڏ مختلف ڊاڪٽريٽ پروگرام مهيا ڪن ٿيون.[حوالو گهربل] ڍاڪا يونيورسٽي ملڪ جي سڀ کان پراڻي سرڪاري يونيورسٽي آهي، جنهن ۾ 30,000 کان وڌيڪ شاگرد ۽ 1,800 تدريسي عملي جا ميمبر آهن.[213] اها 1921ع ۾ قائم ٿي ۽ علائقي جي پهرين يونيورسٽي هئي. يونيورسٽيءَ ۾ 23 تحقيقي مرڪز ۽ 70 شعبا، فيڪلٽيون ۽ ادارا آهن.[214] اعليٰ تعليم جي نمايان ادارن ۾ بنگلاديش انجنيئرنگ ۽ ٽيڪنالاجي يونيورسٽي، يعني بُوئيٽ، بنگلاديش ميڊيڪل يونيورسٽي، جگناٿ يونيورسٽي، ڍاڪا مرڪزي يونيورسٽي ۽ شير بنگلا زرعي يونيورسٽي شامل آهن.[215] بنگلاديش يونيورسٽي آف پروفيشنلز، جيڪا ميرپور ڇانوڻي ۾ واقع آهي، هٿياربند فوجن سان لاڳاپيل ملڪ جي سڀ کان وڏي سرڪاري يونيورسٽي آهي.[216] ڍاڪا ميڊيڪل ڪاليج ملڪ جي سڀ کان پراڻن ۽ وڏن ميڊيڪل ڪاليجن مان هڪ آهي.[217] 1875ع ۾ قائم ٿيل ڍاڪا ميڊيڪل اسڪول برطانوي اوڀر بنگال جو پهريون ميڊيڪل اسڪول هو، جيڪو 1962ع ۾ سر سليم الله ميڊيڪل ڪاليج بڻيو.[218] ٻين سرڪاري ميڊيڪل ڪاليجن ۾ شهيد سهروردي ميڊيڪل ڪاليج، مگدا ميڊيڪل ڪاليج ۽ هٿياربند فوجن جو ميڊيڪل ڪاليج، ڍاڪا شامل آهن.
ٻه نوبل انعام ماڻيندڙ نمايان طور شهر سان لاڳاپيل آهن. انهن ۾ امرتيا سين شامل آهي، جيڪو 1930ع ۽ 1940ع وارن ڏهاڪن دوران شهر ۾ وڏو ٿيو ۽ سينٽ گريگوري اسڪول ۾ پڙهيو؛[219][220][221][222] ۽ محمد يونس، جنهن ڍاڪا يونيورسٽي ۾ تعليم حاصل ڪئي، گرامين بئنڪ قائم ڪئي ۽ شهر ۾ رهي ٿو.[223]
علمي انجمنون ۽ فڪري مرڪز
[سنواريو]
- بنگلاديش جي ايشيائي سوسائٽي
- ايٽمي توانائي مرڪز، ڍاڪا
- بنگلا اڪيڊمي
- بنگلاديش سائنس اڪيڊمي
- بنگلاديش انٽرپرائز انسٽيٽيوٽ
- بنگلاديش ترقياتي اڀياس جو ادارو
- بنگلاديش ترقي يافته اڀياس مرڪز
- بنگلاديش قانون ۽ بين الاقوامي معاملن جو ادارو
- بنگلاديش امن ۽ سلامتي اڀياس جو ادارو
- پاليسي ڳالهه ٻولهه مرڪز
- ايشيا ۽ پئسفڪ لاءِ گڏيل ڳوٺاڻي ترقيءَ جو مرڪز
- بين الاقوامي دستن جي بيمارين جي تحقيقاتي مرڪز، بنگلاديش
- بين الاقوامي پٽ سن اڀياس گروهه
- خلائي تحقيق ۽ ڏورانهين مشاهدي جي تنظيم
- يونس مرڪز
رانديون
[سنواريو]
ڪرڪيٽ ۽ فٽبال ڍاڪا توڙي سڄي ملڪ جون ٻه سڀ کان مشهور رانديون آهن.[224] ڪيترائي اسڪول، ڪاليج ۽ خانگي ادارا شهري توڙي قومي مقابلن ۾ پنهنجون ٽيمون موڪلين ٿا. ڍاڪا ميٽروپولس ڪرڪيٽ ٽيم بنگلاديش جي سڀ کان پراڻي گهريلو فرسٽ ڪلاس ڪرڪيٽ مقابلي، قومي ڪرڪيٽ ليگ، ۾ ڍاڪا شهر جي نمائندگي ڪري ٿي.[225] ڍاڪا پريميئر ليگ هن وقت بنگلاديش جو واحد گهريلو لسٽ اي ڪرڪيٽ مقابلو آهي. ان کي 2013–14ع واري موسم ۾ لسٽ اي جو درجو مليو.[226] گهريلو ٽوئنٽي 20 ڪرڪيٽ ۾ ڍاڪا وٽ بنگلاديش پريميئر ليگ جي هڪ فرنچائز آهي، جيڪا ڍاڪا ڪيپيٽلس جي نالي سان مشهور آهي.[227]
ڍاڪا کي اهو اعزاز حاصل آهي تہ 1954ع ۾ پاڪستان ڪرڪيٽ ٽيم جو پهريون سرڪاري ٽيسٽ ڪرڪيٽ ميچ ڀارت خلاف هتي ٿيو.[228] قومي اسٽيڊيم، ڍاڪا اڳ گهريلو ۽ بين الاقوامي ڪرڪيٽ ميچن جو مکيه ميدان هو، پر هاڻي رڳو فٽبال ميچن لاءِ استعمال ٿئي ٿو.[228] هتي 2011 ڪرڪيٽ عالمي ڪپ جي افتتاحي تقريب منعقد ٿي،[229] جڏهن تہ رڳو ڪرڪيٽ لاءِ استعمال ٿيندڙ شير بنگلا قومي ڪرڪيٽ اسٽيڊيم ۾ مقابلي جا ڇهه ميچ ٿيا، جن ۾ ٻه ڪوارٽر فائنل پڻ شامل هئا.[230] ڍاڪا ڏکڻ ايشيائي رانديون پڻ ٽي ڀيرا، 1985ع، 1993ع ۽ 2010ع ۾، ميزباني ڪري چڪو آهي. ڍاڪا اهي رانديون ٽي ڀيرا ميزباني ڪندڙ پهريون شهر آهي. ٽنهي ايڊيشنن جو مکيه ميدان قومي اسٽيڊيم هو.[231] ڍاڪا 2014ع ۾ چٽاگانگ ۽ سلهٽ سان گڏ آءِ سي سي مردن جي ٽي 20 عالمي ڪپ جي پڻ ميزباني ڪئي.[232]
فٽبال ۾ ڍاڪا ڊربي، جيڪا ڍاڪا محمدن ۽ ڍاڪا ابهاني وچ ۾ کيڏي وڃي ٿي، ملڪ جي سڀ کان وڏي راندين واري رقابت آهي. ٻنهي ڪلبن بنگلاديش فٽبال ليگ ۽ ان کان اڳ تاريخي ڍاڪا فٽبال ليگ ۾ ڪيترن سالن کان پنهنجي سخت رقابت برقرار رکي آهي. ڍاڪا فٽبال ليگ براعظم جي سڀ کان پراڻين فٽبال ليگن مان هڪ آهي، جيڪا گهٽ ۾ گهٽ 1911ع کان هلي رهي آهي.[233] ڍاڪا جو قومي اسٽيڊيم 2005ع کان قومي فٽبال ٽيم جو گهرو ميدان آهي.[234] هن ميدان ساف چيمپيئن شپ جي ٽن ايڊيشنن جي ميزباني ڪئي آهي. انهن مان پهريون 2003ع وارو ايڊيشن هو، جيڪو بنگلاديش کٽيو.[235] 1978 اي ايف سي نوجوان چيمپيئن شپ هن اسٽيڊيم ۾ منعقد ٿيل پهريون وڏو بين الاقوامي مقابلو هو.[236]
سڄي ملڪ ۾ راندين جي سرگرمين کي هٿي ڏيڻ جو ذميوار قومي راندين واري ڪائونسل ڍاڪا ۾ قائم آهي. ڍاڪا ۾ گهريلو مقابلن لاءِ استعمال ٿيندڙ ٻيا ميدان پڻ آهن، جن ۾ بنگلاديش فوجي اسٽيڊيم، بير شريشٺو شهيد سپاهي مصطفيٰ ڪمال اسٽيڊيم، ڌان منڊي ڪرڪيٽ اسٽيڊيم، مولانا ڀاشاني هاڪي اسٽيڊيم ۽ آئوٽر اسٽيڊيم گرائونڊ شامل آهن.[237] شهر جا ڪاليج ۽ يونيورسٽيون بين ڪاليجي راندين ۾ سرگرم آهن.[238]
ڍاڪا ۾ ٻه گولف ميدان آهن: آرمي گولف ڪلب ۽ ڪرميٽولا گولف ڪلب.[239]
جاڙا شهر – ڀيڻ شهر
[سنواريو]پڻ ڏسو
[سنواريو]
حوالا
[سنواريو]- ↑ http://www.ukmediacentre.pwc.com/imagelibrary/downloadMedia.ashx?MediaDetailsID=1562
- 1 2 3 "District Statistics 2011, Dhaka" (PDF). Bangladesh Bureau of Statistics. December 2013. 14 May 2015 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Population & Housing Census-2011" (PDF). Bangladesh Bureau of Statistics. ص. 41. 15 December 2015 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Dhaka". Encyclopaedia Britannica. 26 June 2023. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 10 October 2017 تي محفوظ ڪيل. 11 February 2018 تي حاصل ڪيل.
Dhaka's name is said to refer to the dhak tree, once common in the area, or to Dhakeshwari ("The Hidden Goddess"), whose shrine is located in the western part of the city.
- ↑ Ayan, Anindya J. (28 January 2018). "History of Dhaka's origin". دي ڊيلي اسٽار. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 15 April 2023 تي محفوظ ڪيل. 15 April 2023 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Islam Khan Chisti". بنگلاپيڊيا. اصل نسخو مان 2 February 2015 تي محفوظ ڪيل. 4 February 2013 تي حاصل ڪيل.
- 1 2 Chowdhury, A.M. (23 April 2007). "Dhaka". Banglapedia. اصل نسخو مان 16 May 2019 تي محفوظ ڪيل. 23 April 2007 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Mamoon, Muntassir (2010) [1993]. Dhaka: Smiriti Bismiritir Nogori. Anannya. ص. 94.
- ↑ "Dhaka". Encyclopædia Britannica. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 16 January 2013 تي محفوظ ڪيل. 4 February 2013 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Dhaka City Corporation (5 September 2006). "Pre-Mughal Dhaka (before 1608)". اصل نسخي مان 10 April 2008 تي محفوظ ڪيل. 1 December 2015 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "From Jahangirnagar to Dhaka". Forum. The Daily Star. اصل نسخو مان 8 February 2015 تي محفوظ ڪيل. 18 February 2015 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Daily Bangladesh (5 September 2006). "Gaur Nagar: The capital of early Bengal". Daily Bangladesh. اصل نسخو مان 7 January 2025 تي محفوظ ڪيل. 7 January 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Shah Jahan's Dhaka visit before he became the Mughal emperor". 7 September 2023. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 8 September 2023 تي محفوظ ڪيل. 8 September 2023 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Historical Background for the Establishment of Naib-Nazimship (Deputy Governorship for the four Divisions of Subah Bangla), Asiatic Society of Bangladesh
- ↑ Richard Maxwell Eaton (1996), The Rise of Islam and the Bengal Frontier, 1204–1760, p. 202.
- ↑ Om Prakash, "Empire, Mughal", in John J. McCusker (ed.), History of World Trade Since 1450, vol. 1, 2006.
- ↑ Indrajit Ray (2011). Bengal Industries and the British Industrial Revolution (1757–1857).
- ↑ "A discovery that may save Bara Katra". The Daily Star. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 1 October 2022 تي محفوظ ڪيل. 1 October 2022 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Megacities: Our Global Urban Future. Springer. 2013. ص. 60.
- ↑ "State of Cities: Urban Governance in Dhaka" (PDF). BRAC University. May 2012.
- ↑ Shay, Christopher. "Travel – Saving Dhaka's heritage". BBC.
- ↑ "Legends of Lalbagh". The Daily Star. 12 June 2015.
- ↑ "The Enduring Enigma of Columbo Sahib! | The Daily Star". www.thedailystar.net.
- ↑ [حوالو گهربل]
- ↑ Lloyd's Evening Post, 16–18 May 1764
- ↑ Historical Background for the Establishment of Naib-Nazimship (Deputy Governorship for the four Divisions of Subah Bangla), Asiatic Society of Bangladesh
- ↑ Srangio, Sebastian (1 October 2010). "Dhaka: Saving Old Dhaka's Landmarks". The Caravan. اصل نسخو مان 9 September 2015 تي محفوظ ڪيل.
- 1 2 "Worldview". محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 13 April 2015 تي محفوظ ڪيل. 14 August 2015 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Taylor, James (1840). A Sketch of the Topography and Statistics of Dacca. Calcutta: G.H. Huttmann, Military Orphan Press. pp. 301–307.
- ↑ Lalbagh Kella (Lalbagh Fort) Dhaka Bangladesh 2011 54.JPG
- ↑ The National Cyclopaedia of Useful Knowledge (First ڇاپو). London: Charles Knight. 1848. ص. 202, Vol V.
- ↑ "The rise and fall of the Dutch in Dhaka". The Daily Star. 5 February 2018. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 28 September 2022 تي محفوظ ڪيل. 28 September 2022 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "French, the". Banglapedia. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 28 September 2022 تي محفوظ ڪيل. 28 September 2022 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Você fala Bangla?". Dhaka Tribune. 24 January 2014. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 28 September 2022 تي محفوظ ڪيل. 28 September 2022 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Portuguese influence in Bengal". The Asian Age. Bangladesh. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 28 September 2022 تي محفوظ ڪيل. 28 September 2022 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Ali, Ansar; Chaudhury, Sushil; Islam, Sirajul (2012). "Armenians, The". ۾ Islam, Sirajul; Jamal, Ahmed A. (مرتب). Banglapedia: National Encyclopedia of Bangladesh (Second ڇاپو). بنگلاديش ايشيائي سوسائٽي. اصل نسخو مان 12 June 2018 تي محفوظ ڪيل. 28 September 2022 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "The extraordinary story of the Bangladesh Jews". The Jewish Chronicle. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 28 September 2022 تي محفوظ ڪيل. 28 September 2022 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "History of the Greek community in Dhaka". The Daily Star. 11 January 2021. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 28 September 2022 تي محفوظ ڪيل. 28 September 2022 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Karim, Abdul (2012). "Iranians, The". ۾ Islam, Sirajul; Jamal, Ahmed A. (مرتب). Banglapedia: National Encyclopedia of Bangladesh (Second ڇاپو). بنگلاديش ايشيائي سوسائٽي. اصل نسخو مان 2 July 2018 تي محفوظ ڪيل. 28 September 2022 تي حاصل ڪيل.
- 1 2 3 4 5 "Out of place, out of time". Himal Southasian. 26 March 2019. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 28 September 2022 تي محفوظ ڪيل. 28 September 2022 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Railways, steamer services, postal departments and lower civil services
- ↑ "Saltpetre". Banglapedia. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 24 October 2022 تي محفوظ ڪيل. 24 October 2022 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Salt Industry". Banglapedia. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 24 October 2022 تي محفوظ ڪيل. 24 October 2022 تي حاصل ڪيل.
- 1 2 "Americans, The". Banglapedia. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 24 October 2022 تي محفوظ ڪيل. 24 October 2022 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Rare 1857 reports on Bengal uprisings". ٽائمز آف انڊيا. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 5 January 2017 تي محفوظ ڪيل. 14 August 2015 تي حاصل ڪيل.
- 1 2 "From Elephants to Motor Cars". The Daily Star (انگريزي ۾). 24 September 2018. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 9 June 2020 تي محفوظ ڪيل. 9 June 2020 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Dhaka WASA". Dwasa.org.bd. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 6 February 2015 تي محفوظ ڪيل. 18 February 2015 تي حاصل ڪيل.
- 1 2 "Railway". اصل نسخو مان 10 October 2017 تي محفوظ ڪيل. 11 February 2018 تي حاصل ڪيل.
- 1 2 "Film, Feature". اصل نسخو مان 26 September 2018 تي محفوظ ڪيل. 11 February 2018 تي حاصل ڪيل.
- 1 2 "History of Electricity in Bangladesh | Thcapriciousboy". Tusher.kobiraj.com. 18 July 2013. اصل نسخو مان 16 February 2015 تي محفوظ ڪيل. 18 February 2015 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Ramna Racecourse". Banglapedia. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 1 October 2022 تي محفوظ ڪيل. 1 October 2022 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Rahman Chowdhury, Abida (11 February 2014). "Dhaka through its streets". دي ڊيلي اسٽار. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 29 September 2022 تي محفوظ ڪيل. 29 September 2022 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "A Short, Winding and Legendary Dhaka Road". دي ڊيلي اسٽار. 7 July 2018. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 29 September 2022 تي محفوظ ڪيل. 29 September 2022 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Chisholm, Hugh, مرتب (1911). . Encyclopædia Britannica (11th ڇاپو). Cambridge University Press.
- ↑ "University of Dhaka and the partitioning of Bengal". The Daily Star. 25 August 2017. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 29 September 2022 تي محفوظ ڪيل. 29 September 2022 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Was Dhaka University ever the "Oxford of the East"?". The Daily Star. 28 December 2014. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 29 September 2022 تي محفوظ ڪيل. 29 September 2022 تي حاصل ڪيل.
- 1 2 "'Oxford of the East' or the 'Mecca University'?". New Age. اصل نسخو مان 29 September 2022 تي محفوظ ڪيل. 29 September 2022 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Dhaka Memories of the Peterson Family – Armenian Church of Bangladesh".
- ↑ Ahmed, Sharif Uddin (2018) [1986], Dacca: A Study in Urban History and Development, Routledge, ص. 191, ISBN 978-0-8153-9407-5,
The leadership of the Hindu community was shared between the Western-educated intelligentsia and the leading bankers, traders and merchants who, with another stratum of zamindars, largely controlled the economy of the city. Backed by increasing numbers of wealthy Hindus, this new élite was able to bid for a controlling influence over the administration of the city, even as early as the first municipal election in 1885.
- ↑ Rahman, Mohammad Afzalur (2 December 2022). "Dhaka before and after Partition". The Daily Star (Opinion). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 16 April 2023 تي محفوظ ڪيل. 16 April 2023 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "A rousing reception". Frontline. 2 January 1999.
- ↑ "Amartya Sen's 'Home in the World': The life of an intellectual | The Daily Star". www.thedailystar.net.
- ↑ Sengupta, Subhodh Chandra; Basu, Anjali, eds. (January 2002). যোগেশচন্দ্র ঘোষ [Jogesh Chandra Ghosh]. Samsad Bangali Charitabhidhan. Vol. 1, 4th ed. Kolkata: Shishu Sahitya Samsad. p. 445. ISBN 81-85626-65-0.
- ↑ https://www.ide.go.jp/library/English/Publish/Periodicals/De/pdf/72_01_04.pdf [bare URL PDF]
- ↑ Talbot, Ian; Singh, Gurharpal (2009), The Partition of India, Cambridge University Press, ص. 118, ISBN 978-0-521-67256-6
- ↑ Rahman, Mohammad Afzalur (2 December 2022). "Dhaka before and after Partition". دي ڊيلي اسٽار.
- ↑ Tan, Tai Yong; Kudaisya, Gyanesh (2002) [2000], The Aftermath of Partition in South Asia, Taylor & Francis, ص. 169, ISBN 978-0-203-45060-4
- ↑ Rahman, Mohammad Afzalur (2 December 2022). "Dhaka before and after Partition". دي ڊيلي اسٽار.
The ruthless requisition of Hindu houses to accommodate the new government forced many Hindus to leave Dhaka. In addition to the urgency of the situation, there was a retaliatory aspect to the way these houses were requisitioned. ... More often than not, the owners of these houses were not given any compensation or alternative accommodation. ... Even though these houses were requisitioned for an urgent requirement of administrative purposes, many were handed over to Muslim refugees and local Muslims.
- ↑ Roy, Dipanwita (21 April 2007). "Vested Property Act: A story of deprivation and exploitation". Law & Our Rights. The Daily Star. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 16 April 2023 تي محفوظ ڪيل. 16 April 2023 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Rahman, Mohammad Afzalur (2 December 2022). "Dhaka before and after Partition". دي ڊيلي اسٽار.
The riot of January-February 1950, one of the most violent riots in East Bengal, forced many Hindus to flee and further demoralised and dispossessed those who stayed back. Hindus were at the receiving end of carnage conducted by Muslims emboldened by state power. Not only middle-class Hindus, this time Scheduled Castes and various other lower-caste Hindus, too, fled the city in huge numbers.
- ↑ "Population According to Religion" (PDF). 1951ع جي پاڪستاني آدمشماري. ص. 4.
- ↑ "How politics and architecture blended in Dhaka". The Daily Star (Opinion). 20 August 2018. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 28 September 2022 تي محفوظ ڪيل. 28 September 2022 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "পুরান ঢাকার সাতসতেরো". সোনালী নিউজ (انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 1 May 2024 تي محفوظ ڪيل. 2024-05-01 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Ahmed, K. Anis (16 August 2017). "Opinion | Why do Bangladeshis Seem Indifferent to Partition?". The New York Times. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 29 August 2017 تي محفوظ ڪيل. 28 September 2022 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Unthreading Partition: The politics of jute sharing between two Bengals". The Daily Star. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 6 November 2022 تي محفوظ ڪيل. 24 October 2022 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Queen Elizabeth II in Bangladesh (1961)". يوٽيوب. 22 November 2018. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 28 September 2022 تي محفوظ ڪيل. 28 September 2022 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Part II: Formulation of Urban and Transport Plan" (PDF). محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 12 February 2018 تي محفوظ ڪيل. 11 February 2018 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Sheikh Mujibur Rahman". Virtual Bangladesh. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 16 February 2015 تي محفوظ ڪيل. 18 February 2015 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Richards, John (July–September 2003). "Calcutta and Dhaka: A Tale of Two Cities". Asian Affairs 25 (3): 49–57. http://www.cdrb.org/journal/2003/3/3.pdf. Retrieved 1 March 2015. آرڪائيو ڪيا ويا 16 February 2015 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.
- ↑ Thorpe, Edgar (2012). The Pearson General Knowledge Manual 2012. Pearson Education India. ص. A.125. ISBN 978-81-317-6190-8. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 18 January 2021 تي محفوظ ڪيل. 18 February 2015 تي حاصل ڪيل.
- 1 2 Jahan, Rounaq (2013). "Genocide in Bangladesh". ۾ Totten, Samuel; Parsons, William Spencer (مرتب). Centuries of Genocide: Essays and Eyewitness Accounts (4th ڇاپو). Routledge. ص. 254. ISBN 978-0-415-87191-4. 18 February 2015 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Nandi, Bibhuti Bhusan (2007). "Low-Intensity War". ۾ Gupta, Jyoti Bhusan Das (مرتب). Science, Technology, Imperialism, and War. Pearson Education India. ص. 732. ISBN 978-81-317-0851-4. 18 February 2015 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Fall of Dhaka: Memories of a bloody December – Pakistan". Dawn. Pakistan. 16 December 2014. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 30 January 2015 تي محفوظ ڪيل. 18 February 2015 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Salik, Siddiq (1977). Witness to Surrender. Oxford University Press. ص. 195. ISBN 0-19-577257-1.
- ↑ Jacob, J. F. R. (1997). Surrender at Dacca: Birth of a Nation. Manohar. ص. 146–147. ISBN 81-7304-189-X.
- ↑ "Dhaka Declaration" (PDF). اصل نسخو (PDF) مان 7 June 2016 تي محفوظ ڪيل. 17 February 2015 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Habib, Haroon (24 January 1998). "An economic initiative". Frontline. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 18 January 2021 تي محفوظ ڪيل. 11 February 2018 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Hossain, Shahadat (January 2008). "Rapid Urban Growth and Poverty in Dhaka City". Bangladesh e-Journal of Sociology 5 (1). http://www.bangladeshsociology.org/BEJS%205.1%20Rapid%20Urban%20Growth%20and%20Poverty%20final.pdf?q=dhaka. Retrieved 24 September 2016.
- ↑ "Dhaka: fastest growing megacity in the world". The World from PRX (انگريزي ۾). 2 August 2016. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 19 January 2022 تي محفوظ ڪيل. 19 January 2022 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Beyond Hartals: Towards Democratic Dialogue in Bangladesh (PDF). United Nations Development Programme (UNDP) Bangladesh. March 2005. ISBN 984-32-1424-2. اصل نسخو (PDF) مان 5 March 2018 تي محفوظ ڪيل. 4 March 2018 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Carbone, Nick (26 October 2011). "The 10 Fastest-Growing Cities of Tomorrow: 2. Dhaka, Bangladesh". ٽائيم. ISSN 0040-781X. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 8 July 2017 تي محفوظ ڪيل. 19 January 2022 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Dhaka, Bangladesh: Fastest Growing City in the World". CBS News. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 17 September 2018 تي محفوظ ڪيل. 22 February 2019 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "A Short City Profile on Dhaka City: Adaptation Issues for Climate Change??" (PDF). اصل نسخو (PDF) مان 11 April 2019 تي محفوظ ڪيل. 4 March 2018 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Welcome to the Traffic Capital of the World". The New Republic. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 17 September 2018 تي محفوظ ڪيل. 22 February 2019 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "PM opens country's first metro rail". دي ڊيلي اسٽار. 2022-12-28. 2023-01-15 تي حاصل ڪيل.
{{cite news}}: CS1 maint: deprecated archival service (ڳنڍڻو) - 1 2 3 4 5 6 7 8 Brouwer, Roy; Sharmin, Dilruba F.; Elliott, Susan; Liu, Jennifer; Khan, Mizan R. (2023). "Costs and benefits of improving water and sanitation in slums and non-slum neighborhoods in Dhaka, a fast-growing mega-city" (en ۾). Ecological Economics 207. doi:. Bibcode: 2023EcoEc.20707763B. https://research.vu.nl/en/publications/16276eec-0223-4f02-a528-c7a842614c34.
- 1 2 Majumder, Azad (19 May 2009). "Bangladesh river pollution threatens millions". Reuters. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 21 December 2019 تي محفوظ ڪيل. 9 January 2020 تي حاصل ڪيل.
- 1 2 "The river runs black: pollution from Bangladesh's tanneries – in pictures". the Guardian. 23 October 2015. 9 January 2020 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Hough, Michael (2004). Cities and natural process. Routledge. ص. 64–65. ISBN 0-415-29855-5.
- ↑ Murray, N.J.; Clemens, R.S.; Phinn, S.R.; Possingham, H.P.; Fuller, R.A. (2014). "Tracking the rapid loss of tidal wetlands in the Yellow Sea". Frontiers in Ecology and the Environment 12 (5): 267–272. doi:. Bibcode: 2014FrEE...12..267M. https://researchonline.jcu.edu.au/60169/1/130260.pdf. Retrieved 11 August 2021.
- 1 2 3 Bussi, Gianbattista; Shawal, Shammi; Hossain, Mohammed Abed; Whitehead, Paul G.; Jin, Li (2023). "Multibranch Modelling of Flow and Water Quality in the Dhaka River System, Bangladesh: Impacts of Future Development Plans and Climate Change" (en ۾). Water 15 (17): 3027. doi:. ISSN 2073-4441. Bibcode: 2023Water..15.3027B.
متن هن ماخذ تان نقل ڪيو ويو آهي، جيڪو ڪريئيٽو ڪامنز انتساب 4.0 بين الاقوامي اجازتنامي هيٺ دستياب آهي. - 1 2 Sohn, Dong Wook; Moudon, Anne Vernez; Lee, Jeasun (4 April 2012). "The economic value of walkable neighborhoods". Urban Design International (Springer Science and Business Media LLC) 17 (2): 115–128. doi:. ISSN 1357-5317.
- ↑ Siddiqui, K.; Ahmed, J.; Siddique, K.; Huq, S.; Hossain, A.; Nazimud-Doula, S.; Rezawana, N. (2010). Social Formation in Dhaka, 1985-2005: A Longitudinal Study of Society in a Third World Megacity. Routledge. ص. 6, 12. ISBN 978-1-317-05400-9. 3 February 2022 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Kalabamu, Faustin T. (1987). "Rickshaws and the traffic problems of Dhaka". Habitat International (Elsevier BV) 11 (2): 123–131. doi:. ISSN 0197-3975. https://archive.org/details/sim_habitat-international_1987_11_2/page/123.
- ↑ Seabrook, Jeremy (1996). In the Cities of the South: Scenes from a Developing World. Verso Books. ص. 221. ISBN 1-85984-081-7.
- ↑ World and Its Peoples. Marshall Cavendish Corporation. 2008. ص. 489. ISBN 978-0-7614-7631-3.
- 1 2 "Weatherbase: Historical Weather for Dhaka, Bangladesh". weatherbase.com. اصل نسخو مان 23 November 2015 تي محفوظ ڪيل. 15 December 2008 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "World's Most Polluted Cities 2024 | AQI Ranking". www.aqi.in (انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 19 March 2025 تي محفوظ ڪيل. 2025-03-19 تي حاصل ڪيل.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 Hoque, Sonia Ferdous; Peters, Rebecca; Whitehead, Paul; Hope, Robert; Hossain, Mohammed Abed (2021). "River pollution and social inequalities in Dhaka, Bangladesh". Environmental Research Communications 3 (9): 095003. doi:. ISSN 2515-7620. Bibcode: 2021ERCom...3i5003H. https://ora.ox.ac.uk/objects/uuid:8432a5ca-0570-4f93-b082-8d158dc6dc66/files/sws859g42w. Retrieved 18 June 2024.
متن هن ماخذ تان نقل ڪيو ويو آهي، جيڪو ڪريئيٽو ڪامنز انتساب 4.0 بين الاقوامي اجازتنامي هيٺ دستياب آهي. آرڪائيو ڪيا ويا 16 October 2017 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين. - ↑ "20 Best Places to Visit in Dhaka Division". 9 October 2020. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 29 October 2020 تي محفوظ ڪيل. 25 October 2020 تي حاصل ڪيل.
- 1 2 Mondal, M. Abdul Latif (27 September 2006). "Our Cities: 15th Anniversary Special". The Daily Star. اصل نسخو مان 2 March 2007 تي محفوظ ڪيل. 27 September 2006 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Sohara Mehroze Shachi (5 September 2018). "Bangladesh's Air Pollution Problem Grows, Brick by Brick". Undark. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 7 September 2018 تي محفوظ ڪيل. 7 September 2018 تي حاصل ڪيل.
The kiln operations alone – while representing just 1 percent of the country's GDP – generate nearly 60 percent of the particulate pollution in Dhaka, according to Bangladesh's Department of Environment (DOE).
- 1 2 3 "List of Ministries and Divisions". Cabinet Division. 20 November 2016. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 19 November 2016 تي محفوظ ڪيل. 27 November 2016 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Navy Bases". Bangladesh Navy. اصل نسخو مان 27 May 2019 تي محفوظ ڪيل. 30 January 2017 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Locations of Bangladesh Air Force Bases". Join Bangladesh Air Force. اصل نسخو مان 19 January 2017 تي محفوظ ڪيل. 30 January 2017 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Md Shahnawaz Khan Chandan (8 May 2015). "Reminiscing Dhaka's Legacy". The Daily Star. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 1 December 2017 تي محفوظ ڪيل. 22 June 2017 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Mayor Hanif's death anniversary today". دي ڊيلي اسٽار. 28 November 2010. اصل نسخو مان 12 February 2015 تي محفوظ ڪيل. 12 February 2015 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Don't split Dhaka, Khoka urges govt". UNBConnect. 12 November 2011. اصل نسخو مان 5 April 2012 تي محفوظ ڪيل. 12 September 2012 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Hasan Jahid Tusher (18 October 2011). "Dhaka set to split into two". The Daily Star. اصل نسخو مان 13 February 2015 تي محفوظ ڪيل. 12 February 2015 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Islam, Md Asraful. "Rajdhani Unnayan Kartripakkha". Banglapedia. اصل نسخو مان 7 May 2016 تي محفوظ ڪيل. 26 July 2015 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "History of the DMP". ڍاڪا ميٽروپوليٽن پوليس. اصل نسخو مان 19 October 2013 تي محفوظ ڪيل. 18 October 2013 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "DMP – New Initiatives". Dhaka Metropolitan Police. اصل نسخو مان 16 September 2010 تي محفوظ ڪيل. 30 September 2008 تي حاصل ڪيل.
{{cite web}}: no-break space اکر in|title=at position 4 (مدد) - ↑ "What should we do for better civic services". The Daily Star. 23 January 2016. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 30 June 2016 تي محفوظ ڪيل. 18 June 2016 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Rezaul Karim (24 February 2017). "Dhaka's economic activities unplanned: analysts". The Daily Star. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 13 July 2019 تي محفوظ ڪيل. 13 July 2019 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Dhaka City State of Environment" (PDF). Regional Resource centre for Asia and the Pacific, گڏيل قومن جو ماحولياتي پروگرام. 2005. اصل نسخو (PDF) مان 7 February 2009 تي محفوظ ڪيل. 24 January 2009 تي حاصل ڪيل.
- 1 2 3 4 5 McGee, Terry (27 September 2006). "Urbanization Takes on New Dimensions in Asia's Population Giants". Population Reference Bureau. اصل نسخو مان 14 February 2008 تي محفوظ ڪيل. 27 September 2006 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Does Dhaka need rickshaws?". BBC News. 20 July 1998. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 8 March 2008 تي محفوظ ڪيل. 27 September 2006 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Robert Cervero (2000). Informal Transport in the Developing World. UN-HABITAT. ص. 39. ISBN 92-1-131453-4.
- ↑ Dhaka City Corporation. "Dhaka City at a Glance". اصل نسخي مان 15 January 2013 تي محفوظ ڪيل. 1 December 2015 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Poverty Alleviation: Yunus calls for major reforms in World Bank". The Daily Star. 5 November 2007. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 5 March 2008 تي محفوظ ڪيل. 17 December 2008 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Blind eye to urban poor to spell social disaster:Conference on the poor told". The Daily Star. 5 December 2007. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 23 July 2008 تي محفوظ ڪيل. 17 December 2008 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Town planning for Bangladesh: Vision 2020". The Daily Star. 8 November 2008. اصل نسخو مان 19 December 2013 تي محفوظ ڪيل. 15 December 2008 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Bangladesh Dhaka Stock Exchange: Market Capitalization". CEIC Data. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 3 March 2022 تي محفوظ ڪيل. 3 March 2022 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "DS30 Index". Dhaka Stock Exchange. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2 November 2021 تي محفوظ ڪيل. 4 March 2022 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Pepe Escobar (20 May 2006). "The accumulation of the wretched". ايشيا ٽائمز (Book review). اصل نسخو مان 31 October 2010 تي محفوظ ڪيل. 8 May 2010 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Gruebner, Oliver; Sachs, Jonathan; Nockert, Anika; Frings, Michael; Khan, Md. Mobarak Hossain; Lakes, Tobia; Hostert, Patrick (25 June 2014). "Mapping the Slums of Dhaka from 2006 to 2010". Dataset Papers in Science (Hindawi Limited) 2014: 1–7. doi:. ISSN 2314-8497.
- ↑ "Govt ready to offer nationality to Urdu-speaking people: Moni". The Financial Express. Dhaka. اصل نسخو مان 4 November 2011 تي محفوظ ڪيل. 12 April 2011 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Socio-economic Problems of the Urdu Speaking Residents at Mohammadpur" (PDF). Democracy Watch. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 12 June 2011 تي محفوظ ڪيل. 12 April 2011 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Tasmia Persoob. "The Forgotten Community: Camp Based Urdu Speaking People in Bangladesh" (PDF). Jahangirnagar University. اصل نسخو (PDF) مان 22 March 2012 تي محفوظ ڪيل. 12 April 2011 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Our Cities: 15th Anniversary Special". The Daily Star. اصل نسخو مان 2 March 2007 تي محفوظ ڪيل. 8 May 2010 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Khaleda Beena (2000). Modern Textbook in Bengali as Foreign Language. Bengaliska Magasinet; Dhaka : Rabeya Publishers; Göteborg : Internationella Kojan. p. 105.
- ↑ Once a hallmark of heritage, Old Dhaka's distinct dialects are slowly fading away آرڪائيو ڪيا ويا 9 November 2024 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين. bdnews24.com. 21 Feb 2024. Retrieved on 9 November 2024.
- ↑ Sanghamitra Saha (2001). A Linguist Visits Bangladesh: A Travelogue. International School of Dravidian Linguistics. ص. 8. ISBN 978-81-85692-30-2.
- ↑ "Statistical Yearbook of Bangladesh 2012, Page 35" (PDF). Bangladesh Bureau of Statistics. اصل نسخو (PDF) مان 7 August 2015 تي محفوظ ڪيل. 14 May 2015 تي حاصل ڪيل.
- 1 2 3 "Population Census 2011: Dhaka Table C-13" (PDF). Bangladesh Bureau of Statistics. اصل نسخو (PDF) مان 13 November 2014 تي محفوظ ڪيل. 11 July 2014 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Dhaka". Banglapedia. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 24 June 2021 تي محفوظ ڪيل. 17 June 2021 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Beverley, H. (1872). Report of the census of Bengal, 1872. ص. 333. JSTOR saoa.crl.25057646.
- ↑ (India), Bengal (1881). "Report on the census of Bengal, 1881". Calcutta, 1883. ص. 608. JSTOR saoa.crl.25057660. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 18 July 2020 تي محفوظ ڪيل. 29 September 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Baines, Jervoise Athelstane (1891). Census of India, 1891. General tables for British provinces and feudatory states. جلد 1. ص. 68. JSTOR saoa.crl.25318666.
- ↑ "Census of India 1891. The lower provinces of Bengal and their feudatories. [4], The Administrative Tables". 1891. ص. 25. JSTOR saoa.crl.25318680. 29 September 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Census of India 1901. جلد 1A, India. Pt. 2, Tables. 1901. ص. 44. JSTOR saoa.crl.25352838.
- ↑ Edward Albert Gait (1911). Census of India, 1911. جلد 1., Pt. 2, Tables. Calcutta: Supt. Govt. Print., India, 1913. ص. 23. JSTOR saoa.crl.25393779.
- ↑ Census of India 1911. جلد 5. Pt. 2, Bengal : tables. 1911. ص. 18. JSTOR saoa.crl.25393766.
- ↑ Census of India 1921. جلد 1, India. Pt. 2, Tables. 1921. ص. 25. JSTOR saoa.crl.25394121.
- ↑ Census of India 1921. جلد 5, Bengal. Pt. 2, Tables. 1921. ص. 18. JSTOR saoa.crl.25394125.
- ↑ Census of India 1931. جلد 1, India. Pt. 2, Imperial tables. 1931. JSTOR saoa.crl.25793234.
- ↑ Census of India 1931. جلد 5, Bengal & Sikkim. Pt. 2, Imperial and provincial tables. 1931. ص. 16. JSTOR saoa.crl.25797126.
- ↑ Census of India, 1941. جلد 4, Bengal (Tables). 1941. ص. 26. JSTOR saoa.crl.28215987.
- ↑ Talukder, Riyadh (26 August 2023). "Motorcycles account for half of Dhaka's registered vehicles". ڍاڪا ٽربيون. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 27 May 2024 تي محفوظ ڪيل. 27 May 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Experts: Too many private cars to fix traffic in Dhaka". ڍاڪا ٽربيون. 27 September 2020. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 26 May 2024 تي محفوظ ڪيل. 27 May 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Zami, Md Tahmid (2023-02-17). "Congested Dhaka navigates cleaner transport and jobs with first metro rail". The Japan Times (انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 16 June 2024 تي محفوظ ڪيل. 2024-06-16 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Hossain, Maruf; Susilo, Yusak O. (2011). "Rickshaw Use and Social Impacts in Dhaka, Bangladesh" (en ۾). Transportation Research Record: Journal of the Transportation Research Board 2239 (1): 74–83. doi:. ISSN 0361-1981. http://journals.sagepub.com/doi/10.3141/2239-09. Retrieved 16 June 2024.
- ↑ Liaquat, Zisan Bin (16 March 2022). "The economic cost of Dhaka's insane traffic". ڍاڪا ٽربيون. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 24 May 2024 تي محفوظ ڪيل. 24 May 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Bird, Julia; Li, Yue; Rahman, Hossain Zillur; Rama, Martin; Venables, Anthony J. (2018-07-03). Toward Great Dhaka: A New Urban Development Paradigm Eastward (انگريزي ۾). Washington, DC: World Bank. doi:10.1596/978-1-4648-1238-5. hdl:10986/29925. ISBN 978-1-4648-1238-5. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 30 May 2023 تي محفوظ ڪيل. 16 June 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Rahman, Samsur (2024-01-29). "Use of metres in auto-rickshaw fading from public mind". Prothom Alo (انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 16 June 2024 تي محفوظ ڪيل. 2024-05-24 تي حاصل ڪيل.
- 1 2 Lawson, Alastair (13 October 2003). "Passengers shun Dhaka-India bus". BBC News. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 8 March 2008 تي محفوظ ڪيل. 7 September 2006 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Details of Bus Services". hcidhaka.gov.in. اصل نسخو مان 2 February 2017 تي محفوظ ڪيل.
- ↑ "PM opens country's first elevated expressway". The Daily Star (انگريزي ۾). 2023-09-02. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 23 July 2024 تي محفوظ ڪيل. 2024-04-14 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Dhaka-Ashulia Elevated Expressway to come into operation in 2026". The Daily Star (انگريزي ۾). 25 September 2021. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 25 January 2022 تي محفوظ ڪيل. 25 January 2022 تي حاصل ڪيل.
- 1 2 Abbas, Md (2024-05-17). "Illegal rickshaws rule Dhaka streets". The Daily Star (انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 20 June 2024 تي محفوظ ڪيل. 2024-05-30 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Molla, Mohammad Al-Masum (2019-07-07). "Ban on rickshaw: How logical is it?". The Daily Star (انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 7 February 2022 تي محفوظ ڪيل. 2024-05-28 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Auto-rickshaws run in city despite ban". The Daily Post (انگريزي ۾). 10 May 2024. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 31 May 2024 تي محفوظ ڪيل. 2024-05-28 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Haque, Ramisa (17 April 2018). "Bike-sharing services in Dhaka". The Daily Star. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 29 May 2024 تي محفوظ ڪيل. 16 June 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Husain, Ishtiaq (22 November 2016). "Uber launches operations in Dhaka". ڍاڪا ٽربيون. 16 June 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Rahman, Wafiur (24 August 2021). "The auto-rickshaw market is shrinking as ride-sharing apps become more popular". ڍاڪا ٽربيون. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 28 May 2024 تي محفوظ ڪيل. 28 May 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Uber now includes CNG auto-rickshaws in Dhaka". The Daily Star (انگريزي ۾). 2021-06-07. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 28 May 2024 تي محفوظ ڪيل. 2024-05-28 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Jinat Jahan & Syeda Bushra Binte Amin (2013). "An Approach to Estimate Demand and Supply of Bus Service, in Particular, Road Section of Dhaka". Journal of Bangladesh Institute of Planners 6: 5. https://www.bip.org.bd/admin/uploads/bip-publication/publication-11/paper/20141016160305.pdf. Retrieved 16 January 2023.
- ↑ Campos, Jose Edgardo; Akbar, Sameer (2008). Operationalizing Political Economy: Urban Bus Operations in Dhaka (PDF). South Asia Political Economy and Governance Issues Note No. 1. Washington, DC: عالمي بئنڪ. اصل نسخو (PDF) مان 16 July 2024 تي محفوظ ڪيل. 23 May 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Inter-district bus terminals to be moved outside Dhaka". Dhaka Tribune. 19 September 2021. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 25 January 2022 تي محفوظ ڪيل. 25 January 2022 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Adhikary, Tuhin Shubhra (16 October 2023). "BRT-3 not this year". The Daily Star. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 20 May 2024 تي محفوظ ڪيل. 16 June 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Economic and Social Commission for Asia and the Pacific. (2005). "Dhaka". Asian Highway Handbook. United Nations Economic and Social Commission for Asia and the Pacific, United Nations Publications. ص. 28. ISBN 92-1-120170-5.
- ↑ "Water taxi services on Dhaka's Hatirjheel 'from Victory Day'". bdnews24.com. 6 December 2016. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2 April 2017 تي محفوظ ڪيل. 1 April 2017 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Adnan Zillur Morshed (24 July 2017). "A quiet masterpiece that serves as Dhaka's gateway". دي ڊيلي اسٽار. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 7 November 2022 تي محفوظ ڪيل. 24 May 2021 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Habib, Kishwar; De Meulder, Bruno (2015). "Rallying Towards the Nation Theatre of Nation Building in Post-colonial Dhaka". ۾ Bracken, Gregory (مرتب). Asian Cities: Colonial to Global. Amsterdam University Press. ص. 230. ISBN 978-90-485-2824-0. JSTOR j.ctt16d69sf.14.
- ↑ Marika McAdam (2004). Bangladesh. Lonely Planet. ص. 66. ISBN 1-74059-280-8.
- ↑ Tuhin Shubhra Adhikary (4 September 2019). "Maitree to run 6 days a week". دي ڊيلي اسٽار. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 25 May 2021 تي محفوظ ڪيل. 24 May 2021 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Dhaka-Jalpaiguri 'Mitali Express' train starts operation". جاگو نيوز 24 (آمريڪي انگريزي ۾). 1 June 2022. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 31 May 2024 تي محفوظ ڪيل. 2024-05-31 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "About MRT Line-6". DHAKA MASS TRANSIT COMPANY LTD. اصل نسخو مان 2 February 2017 تي محفوظ ڪيل. 28 January 2017 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "PM Hasina becomes first passenger to travel on Metro Rail with ticket". The Business Standard. 28 December 2022. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 28 December 2022 تي محفوظ ڪيل. 31 December 2022 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Passengers gather at Dhaka metro stations at first light". bdnews24.com (انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 29 December 2022 تي محفوظ ڪيل. 2022-12-29 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Bangladesh's first metro line opens". Railway Gazette International (انگريزي ۾). 5 January 2023. 2024-06-16 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Saifuddin, Saif (2022-01-16). "Dhaka Subway: Traffic woes to be eased further by 2030". The Business Standard (انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 25 January 2022 تي محفوظ ڪيل. 2024-06-16 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Adhikary, Tuhin Shubhra (17 January 2021). "Dhaka Circular Rail: Belated but bold". The Daily Star. 16 June 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Brief History Of Hazrat Shahjalal International Airport". caab.gov.bd. اصل نسخو مان 7 February 2023 تي محفوظ ڪيل. 2023-01-16 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Alam, Jobair Bin (2012). "Air Transport". ۾ Islam, Sirajul; Jamal, Ahmed A. (مرتب). Banglapedia: National Encyclopedia of Bangladesh (Second ڇاپو). بنگلاديش جي ايشيائي سوسائٽي. ISBN 978-984-32-0576-6. اصل نسخو مان 1 July 2015 تي محفوظ ڪيل. 17 January 2008 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Byron, Rejaul Karim (28 August 2010). "New int'l airport to cost Tk 50,000cr". The Daily Star. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 31 October 2010 تي محفوظ ڪيل. 16 November 2011 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Record 17m air passengers last year propel Dhaka airport to Tk2,400cr revenue". The Business Standard (انگريزي ۾). 2024-02-17. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 28 May 2024 تي محفوظ ڪيل. 2024-05-28 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Siddiqui, Kamran (2023-05-29). "More foreign airlines keen to connect Bangladesh". دي بزنس اسٽينڊرڊ (انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 11 June 2024 تي محفوظ ڪيل. 2024-06-11 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Biman's Destination: International Destinations". Biman Bangladesh Airlines. اصل نسخو مان 1 July 2013 تي محفوظ ڪيل.
- ↑ "Dhaka – Zia International Airport (DAC)". World Executive. OE Interactive. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 24 April 2013 تي محفوظ ڪيل. 15 May 2013 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Construction of Dhaka airport's 3rd terminal to be fully completed by April 5". ڍاڪا ٽربيون. يونائيٽيڊ نيوز آف بنگلاديش. 28 February 2024. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 29 May 2024 تي محفوظ ڪيل. 11 June 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Dhaka Airport Third Terminal: Promising great travel experiences". The Daily Star. 9 October 2023. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2 August 2024 تي محفوظ ڪيل. 16 June 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Mughal noir". India Today. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 28 September 2022 تي محفوظ ڪيل. 28 September 2022 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Unesco declares Jamdani saris intangible cultural heritage". The Times of India. 6 December 2013.
- 1 2 Ahmed, Nizamuddin (27 September 2006). "Happy 400th anniversary, Dhaka!". The Daily Star. اصل نسخو مان 2 March 2007 تي محفوظ ڪيل. 27 September 2006 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Pohela Falgun celebrated". The Daily Star. 14 February 2011. اصل نسخو مان 4 March 2016 تي محفوظ ڪيل. 18 January 2021 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Shakrain festival". دي ڊيلي اسٽار. 19 January 2011. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 18 January 2021 تي محفوظ ڪيل. 14 January 2019 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "The world of underground music". The Daily Star (انگريزي ۾). 2017-05-09. 2024-12-30 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Siddiqui, Kamal (2001). "Dhaka". ۾ Lothar Beckel (مرتب). Mega Cities. GEOSPACE Verlag. ص. 130. ISBN 3-85313-051-8.
- ↑ Arnold, Alison (1999). The Garland Encyclopedia of World Music: The Indian Subcontinent. Routledge. ص. 858–859. ISBN 0-8240-4946-2.
- ↑ Hoque, Mofidul (2000). "Bangladesh". ۾ Herbert, Ian; Leclercq, Nicole (مرتب). The World of Theatre (2000 ڇاپو). Routledge. ص. 12. ISBN 0-415-23866-8.
- 1 2 3 T. Neville Postlethwaite (1988). The Encyclopedia of Comparative Education and National Systems of Education. Pergamon Press. ص. 130. ISBN 0-08-030853-8.
- ↑ "Dhaka teachers on violence charge". BBC News. 11 December 2007. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 14 December 2007 تي محفوظ ڪيل. 15 May 2008 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Univ. Facts". University of Dhaka. اصل نسخو مان 4 September 2006 تي محفوظ ڪيل. 10 September 2006 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "History & act". Sher-e-Bangla Agricultural University. اصل نسخو مان 28 September 2011 تي محفوظ ڪيل. 19 October 2011 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Bangladesh University of Professionals Act, 2009 (Act No. 30 of 2009)". www.bdlaws.minlaw.gov.bd. 8 April 2009. اصل نسخو مان 2024-10-03 تي محفوظ ڪيل. 5 September 2021 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Muhammad Shamsul Huq (1983). Higher Education and Employment in Bangladesh. UNESCO. ص. 181. ISBN 92-803-1102-6. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 19 May 2021 تي محفوظ ڪيل. 22 March 2021 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Shahida Alam (2012), "Mitford Hospital", ۾ Sirajul Islam and Ahmed A. Jamal (مرتب), Banglapedia: National Encyclopedia of Bangladesh (Second ڇاپو), بنگلاديش جي ايشيائي سوسائٽي, اصل نسخو مان 1 April 2017 تي محفوظ ڪيل, 8 June 2017 تي حاصل ڪيل
- ↑ "Back to the alma mater". The Financial Express. 5 Feb 2020. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 21 August 2023 تي محفوظ ڪيل. 1 September 2023 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Expat alumni of St Gregory's High School and College form not-for-profit organisation". The Daily Star. 22 July 2022. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 21 August 2023 تي محفوظ ڪيل. 1 September 2023 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Mitra, Saheli (12 November 2021). "Amartya Sen's nostalgia: Jagat Kutir, his home in Dhaka". Get Bengal. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 21 August 2023 تي محفوظ ڪيل. 1 September 2023 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Islam, Nazrul (4 January 1999). "Amartya Sen's Love/Hate for Dhaka". The Daily Star. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 21 August 2023 تي محفوظ ڪيل. 1 September 2023 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "The Nobel Peace Prize 2006". NobelPrize.org. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 26 July 2022 تي محفوظ ڪيل. 1 September 2023 تي حاصل ڪيل.
- ↑ MacHenry, Robert, مرتب (1993). "Bangladesh". The New Encyclopædia Britannica. Encyclopædia Britannica. ص. 717. ISBN 0-85229-571-5.
- ↑ "NCL set to start today". دي ڊيلي اسٽار. 22 March 2021. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 26 May 2021 تي محفوظ ڪيل. 26 May 2021 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Isam, Mohammad. "Revamped Dhaka League ready for kick-off". Cricinfo. ESPNcricinfo. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 3 February 2017 تي محفوظ ڪيل. 30 January 2017 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Dhaka Platoon sent packing". دي ڊيلي اسٽار. 14 January 2020. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 25 May 2021 تي محفوظ ڪيل. 24 May 2021 تي حاصل ڪيل.
- 1 2 "Stadium". ESPNcricinfo. 7 September 2006. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 25 June 2006 تي محفوظ ڪيل. 26 May 2006 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Cricket World Cup: Grand ceremony launches tournament". BBC Sport. 17 February 2011. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 19 February 2011 تي محفوظ ڪيل. 20 June 2011 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "ICC Cricket World Cup 2010/11 / Results". ESPNcricinfo. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 17 July 2011 تي محفوظ ڪيل. 20 June 2011 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "11th South Asian Games to start in January 2010". Xinhua News Agency. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 11 February 2010 تي محفوظ ڪيل. 21 March 2009 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "2014 T20 WC Fixtures". 27 October 2013. اصل نسخو مان 1 November 2013 تي محفوظ ڪيل. 24 May 2021 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Sadi, Al Musabbir (17 June 2007). "Tasty derby drawn". The Daily Star. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 16 January 2014 تي محفوظ ڪيل. 21 February 2009 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Bangabandhu National Stadium to be decorated at a cost of Tk 96 cr – The Daily Industry". اصل نسخو مان 24 May 2022 تي محفوظ ڪيل. 1 September 2023 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Jaman, Naushad. ফিরে দেখাঃ সাফ চ্যাম্পিয়নশিপ '০৩. Pavillion (Bengali ۾). اصل نسخو مان 4 January 2022 تي محفوظ ڪيل. 5 April 2022 تي حاصل ڪيل.
- ↑ ঢাকার মাঠে সবচেয়ে বড় ফুটবল উৎসব. Utp al Shuvro (Bengali ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 23 July 2022 تي محفوظ ڪيل. 23 July 2022 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Grounds – Bangladesh: Dhaka". ESPNcricinfo. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 6 October 2007 تي محفوظ ڪيل. 13 March 2008 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Rahim, Muhammad Abdur (1981). The History of the University of Dacca. University of Dacca. ص. 161. OCLC 8765658.
- ↑ "Bangladesh Golf Federation Member list". Bangladesh Golf Federation. اصل نسخو مان 2 February 2017 تي محفوظ ڪيل. 30 January 2017 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Mazumdar, Jaideep (17 November 2013). "A tale of two cities: Will Kolkata learn from her sister?". The Times of India. New Delhi. اصل نسخو مان 23 July 2014 تي محفوظ ڪيل. 24 May 2021 تي حاصل ڪيل.
- 1 2 "List Of Sister Cities – What Is A Sister City?". WorldAtlas. 12 March 2019. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 8 April 2022 تي محفوظ ڪيل. 16 March 2022 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Bucharest becomes Dhaka's sister city". The Business Standard. 15 March 2022. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 16 March 2022 تي محفوظ ڪيل. 16 March 2022 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Sister Cities: Similar Customs". 14 January 2018. اصل نسخو مان 8 April 2022 تي محفوظ ڪيل. 16 March 2022 تي حاصل ڪيل.
- ↑ 1872ع–1941ع: انگ اکر ڍاڪا جي سڄي شهر جا آهن، جنهن ۾ ڍاڪا ميونسپالٽي پڻ شامل هئي.
ٻاهريان ڳنڍڻا
[سنواريو]
وڪيميڊيا العام تي ڍاڪا بابت مواد
ڍاڪا وڪي سفر مان- راڄڌاني ترقياتي اٿارٽي آرڪائيو ڪيا ويا 29 April 2017 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.
- ڍاڪا اتر سٽي ڪارپوريشن
- ڍاڪا ڏکڻ سٽي ڪارپوريشن آرڪائيو ڪيا ويا 2023-04-13 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.
- ڍاڪا ٽرانسپورٽ هم آهنگي اٿارٽي
- ڍاڪا ميٽروپوليٽن پوليس جي سرڪاري ويب سائيٽ
- برٽانيڪا ۾ ڍاڪا جي تاريخ
- مضمون with short description
- Short description is different from Wikidata
- Pages using infobox settlement with bad settlement type
- Articles containing Bengali-language text
- سانچا
- Pages using infobox settlement with no coordinates
- CS1: unfit URL
- اڻ تصديق ٿيل دعوائن وارا مضمون
- اڻ تصديق ٿيل دعوائن وارا مضمون from May 2024
- Articles with invalid date parameter in template
- CS1 انگريزي-language sources (en)
- Wikipedia articles incorporating a citation from the 1911 Encyclopaedia Britannica with Wikisource reference
- کليل يوآرايل سان گڏ حوالن لاءِ سڀ مضمون
- کليل يوآرايل سان حوالن لاءِ مضمون from June 2026
- پي ڊي ايف فارميٽ کليل يوآرايل سان حوالن لاءِ مضمون
- اڻ تصديق ٿيل دعوائن وارا مضمون from April 2025
- CS1 maint: deprecated archival service
- Pages using multiple image with auto scaled images
- Pages using gadget WikiMiniAtlas
- CS1 errors: invisible characters
- Articles containing potentially dated statements from 2022
- All articles containing potentially dated statements
- Wikipedia articles in need of updating from October 2025
- All Wikipedia articles in need of updating
- CS1: long volume value
- CS1 آمريڪي انگريزي-language sources (en-us)
- اڻ تصديق ٿيل دعوائن وارا مضمون from April 2024
- CS1 uses Bengali-language script (bn)
- CS1 Bengali-language sources (bn)
- VIAF سان سڃاڻپ ڪندڙ وڪيپيڊيا مضمون
- LCCN سان سڃاڻپ ڪندڙ وڪيپيڊيا مضمون
- GND سان سڃاڻپ ڪندڙ وڪيپيڊيا مضمون
- BNF سان سڃاڻپ ڪندڙ وڪيپيڊيا مضمون
- ڍاڪا
- ايشيا جا گاديءَ وارا شهر
- ڍاڪا ڀاڱي ۾ آباديءَ وارا هنڌ
- بنگلاديش جا شهر
- وڊيو ڪلپن وارا مضمون
- 17هين صديءَ جون قائم ٿيل وسنديون
- بنگال جون گاديون
- 1608ع ۾ قائم ٿيل آباديءَ وارا هنڌ
- ميگا شهر
- ڍاڪا شهر
- بنگلاديش
- ڍاڪا ڊويزن
- وڏا شهر
- راڄڌانيون
- ايشيا ۾ راڄڌانيون
- بنگله ديش ۾ شهر
- ڍاڪا ڊويزن جا شهر
- بنگلاديش جا بندرگاهه وارا شهر