راءِ سُهيرس - ٻيون
راءِ سُهيرس ٻيون (انگريزي: Rai Sahiras II؛ بعض ماخذن ۾ Siharas، Sahiras يا Seharas) راءِ گهراڻي جو چوٿون ڄاتل حڪمران هو، جنهن ستين صدي عيسويءَ جي شروعاتي دور ۾ سنڌ تي اروڙ مان حڪومت ڪئي. هو راءِ ساهسي پهريون جو پٽ ۽ راءِ ساهسي ٻيون جو پيءُ هو. سندس باري ۾ سڀ کان پراڻو تفصيلي بيان چچ نامي ۾ ملي ٿو، جيڪو کيس دولت، سخاوت، بهادري ۽ انصاف لاءِ مشهور راجا طور پيش ڪري ٿو.[2]
چچ نامي موجب سندس گادي اروڙ هئي، جيڪو مهراڻ درياهه جي ڪناري تي واقع هڪ وڏو ۽ خوشحال شهر هو. ساڳي روايت سندس حڪومت کي چئن وڏن انتظامي حصن ۾ ورهايل ڏيکاري ٿي، جن جا مرڪز برهمڻ آباد، سيوستان، اسڪلنده ۽ ملتان هئا.[2]
راءِ سُهيرس ٻئي جي حڪومت جي پڄاڻي نيمروز سان منسوب هڪ حملي خلاف جنگ دوران ٿي. چچ نامي موجب هو پاڻ فوج وٺي سنڌ جي اولهندي سرحد ڏانهن ويو ۽ جنگ ۾ مارجي ويو، جنهن کان پوءِ سندس پٽ راءِ ساهسي ٻيو تخت تي ويٺو.[2] جديد مورخ هن واقعي کي سنڌ ۽ ساساني ايران جي سرحدي سياست جي تناظر ۾ پڙهن ٿا، پر جنگ جي صحيح تاريخ ۽ “نيمروز جي بادشاهه” جي سڃاڻپ بابت مڪمل اتفاق موجود ناهي.[3]
تاريخي ماخذ
[سنواريو]راءِ سُهيرس ٻئي بابت بنيادي روايت چچ نامي مان ملي ٿي. هن متن جي انگريزي ترجمي ۾ راجا کي سنڌ ۽ هند جي گادي اروڙ ۾ رهندڙ هڪ انتهائي دولتمند، سخاوت ڪندڙ ۽ بهادر حڪمران طور بيان ڪيو ويو آهي.[2]
چچ نامي جي روايت اڳتي هلي سنڌ جي فارسي تاريخ نويسيءَ ۾ داخل ٿي. تاريخ معصومي ۽ تحفة الڪرام جهڙن پوئين دور جي ڪتابن ۾ پڻ سُهيرس جي حڪومت، سنڌ جي صوبائي ورهاست ۽ نيمروز سان جنگ جا تفصيل ٻيهر بيان ڪيا ويا.
تنهن هوندي بہ جديد تاريخ نويسيءَ ۾ چچ نامي کي استعمال ڪندي احتياط ڪيو وڃي ٿو. منان احمد آصف پنهنجي مطالعي A Book of Conquest ۾ دليل ڏئي ٿو تہ چچ نامو رڳو ڪنهن گم ٿيل عربي تاريخ جو سادو ترجمو نه، پر 13هين صديءَ جي سياسي ۽ ادبي ماحول ۾ تيار ٿيل هڪ پيچيده فارسي متن آهي.[4]
ان ڪري راءِ سُهيرس ٻئي جي شخصيت، انتظامي سرشتي ۽ سرحدن بابت روايتي بيانن کي مڪمل طور همعصر دستاويزي حقيقت بدران تاريخي روايت ۽ بعد واري تاريخ نويسيءَ جي روشنيءَ ۾ پڙهڻ وڌيڪ مناسب آهي.
گاديءَ جو هنڌ: اروڙ
[سنواريو]
اروڙ، جنهن کي قديم متنن ۾ الور يا الرور پڻ لکيو ويو آهي، راءِ گهراڻي جو گاديءَ جو هنڌ هو. چچ نامي موجب شهر مهراڻ درياهه جي ڪناري تي آباد هو ۽ ان ۾ شاهي محلات، باغ، نهرون، سرسبز ميدان ۽ وڻن سان ڀريل رهائشي علائقا موجود هئا.[2]
پوئين سنڌي تاريخ نويسي، خاص ڪري تاريخ معصومي، اروڙ کي هڪ خوشحال ۽ وڏي شهري مرڪز طور بيان ڪري ٿي. شهر رڳو سياسي گادي نه، پر اتر سنڌ، ملتان، مڪران ۽ سمنڊ ڏانهن ويندڙ واپاري ۽ فوجي رستن جي لحاظ کان پڻ اهم هو.
حڪومت جون حدون
[سنواريو]چچ نامي موجب راءِ سُهيرس ٻئي جي حڪومت جون حدون:
- اوڀر ۾ ڪشمير جي سرحد تائين؛
- اولهه ۾ مڪران تائين؛
- ڏکڻ ۾ سمنڊ ۽ ديبل تائين؛
- ۽ اتر ۾ ڪردان ۽ ڪيڪانان جي جبلن تائين
پکڙيل هيون.[2]
پوئين ماخذن، خاص ڪري تاريخ معصومي، انهن حدن کي اڃا وڌيڪ وسيع ڪري قنوج، سورت، قنڌار ۽ سيستان تائين پهچايو آهي. اهڙين دعوائن کي جديد مورخ عام طور احتياط سان ڏسن ٿا، ڇاڪاڻتہ انهن علائقن تي مسلسل سڌي انتظامي حڪومت جا آزاد همعصر ثبوت محدود آهن.
ان ڪري “راءِ سُهيرس ڪشمير کان سورت ۽ قنڌار تائين سڌي حڪومت ڪندو هو” جهڙي قطعي دعويٰ بدران اهو چوڻ وڌيڪ صحيح آهي تہ چچ نامي ۽ پوئين سنڌي تاريخي روايتن ۾ سندس سياسي اثر کي تمام وسيع ڏيکاريو ويو آهي.
انتظامي ورهاست
[سنواريو]چچ نامي جي سڀ کان اهم ڄاڻن مان هڪ راءِ سُهيرس ٻئي جي ملڪ جي چئن وڏن انتظامي حصن ۾ ورهاست آهي. هر حصي تي هڪ گورنر يا ماتحت حڪمران مقرر هو، جڏهن تہ اروڙ ۽ ڀرپاسي جا ڪجهه علائقا سڌي طرح راجا جي اختيار هيٺ هئا.[2]
| مرڪز | ماتحت علائقا | اندازي جاگرافيائي حيثيت |
|---|---|---|
| برهمڻ آباد | نيرون ڪوٽ، ديبل، لوهاڻا، لاکا، سما ۽ درياهي علائقا | ڏکڻ ۽ ڏکڻ اوڀر سنڌ |
| سيوستان | لاڌيا/ٻڌيا، چنگان، روجهاڻ جا جبل ۽ مڪران جي سرحد تائين علائقا | وچ ۽ اولهندي سنڌ |
| اسڪلنده | باهيا، سِتوارا، چچپور ۽ دهنود جا علائقا | اتر-اولهندي يا مٿين سنڌ سان لاڳاپيل علائقو |
| ملتان | سڪا، ڪرند، اشتهار، ڪيهه ۽ ڪشمير جي سرحد تائين | اتر سنڌ ۽ ملتان وارو خطو |
چچ نامي جي ترجمي ۾ انهن مرڪزن جا نالا ۽ ماتحت علائقن جون صورتون مختلف پڙهڻين سان ملن ٿيون، تنهنڪري جديد هنڌن سان انهن جي مڪمل سڃاڻپ هر صورت ۾ يقيني ناهي.[2]
مرڪزي حڪومت
[سنواريو]اروڙ ۽ ان جي ڀرپاسي وارا علائقا راجا جي سڌي نگرانيءَ هيٺ هئا. ڪجهه پوئين تاريخي ماخذ ڪردان، ڪيڪانان ۽ ٻين سرحدي شهرن يا علائقن کي به مرڪزي اختيار هيٺ ڄاڻائين ٿا.
اهڙي انتظامي جوڙجڪ مان ظاهر ٿئي ٿو تہ راءِ حڪومت هڪ سخت مرڪزي سلطنت بدران مرڪزي راجا ۽ طاقتور صوبائي گورنرن يا ماتحت حڪمرانن تي ٻڌل هئي. ڪجهه گورنر شاهي گهراڻي جا مائٽ به ٿي سگهيا ٿي، جيڪا ڳالهه بعد ۾ جانشيني ۽ صوبائي خودمختياريءَ جي مسئلن لاءِ اهم ٿي سگهي ٿي.[3]
حڪومت ۽ حڪمراني
[سنواريو]چچ نامي سُهيرس ٻئي کي انصاف پسند ۽ سخاوت ڪندڙ حڪمران طور پيش ڪري ٿو ۽ لکي ٿو تہ سندس خزانو وڏي دولت سان ڀريل هو.[2]
پوئين سنڌي تاريخي روايتن ۾ کيس اهڙو راجا پڻ بيان ڪيو وڃي ٿو جيڪو:
- صوبن جي دفاع لاءِ گورنرن کي ذميوار رکندو هو؛
- شاهي فوج کي جنگي تربيت ۾ رکندو هو؛
- مقامي رعيت جي سلامتي ۽ امن تي زور ڏيندو هو؛
- ۽ سرحدي علائقن جي فوجي نگراني ڪندو هو.
انهن تفصيلن مان ڪجهه تاريخ معصومي، تحفة الڪرام ۽ بعد جي سنڌي تاريخن مان اچن ٿا، پر اهي سڀ ستين صديءَ جي آزاد همعصر دستاويزن مان تصديق ٿيل ناهن.
مذهب ۽ سماج
[سنواريو]راءِ گهراڻي کي گهڻن جديد ۽ سنڌي ماخذن ۾ ٻڌ ڌرم سان وابسته گهراڻو قرار ڏنو ويو آهي. ستين صديءَ جي سنڌ ۾ ٻڌ ڌرم جي وڏي موجودگي ٻين تاريخي شاهديُن سان پڻ هم آهنگ آهي.
چيني ياتري شوان زانگ، جيڪو ستين صديءَ جي وچ ڌاري سنڌ پهتو، سنڌ ۾ ڪيترن ٻڌ خانقاهن ۽ هزارين ڀڪشوئن جي موجودگيءَ جو ذڪر ڪري ٿو، جڏهن تہ برهمڻ ۽ هندو مذهبي ادارا پڻ موجود هئا.[5]
تنهنڪري راءِ سُهيرس ٻئي کي “ٻڌ حڪمران” سڏڻ ممڪن آهي، پر سنڌ جي سماج کي مڪمل طور هڪ ئي مذهب وارو سمجهڻ درست نه ٿيندو.
ساساني ايران سان سرحدي ڇڪتاڻ
[سنواريو]
راءِ سُهيرس ٻئي جي حڪومت جو سڀ کان مشهور سياسي واقعو نيمروز سان منسوب حملي خلاف جنگ آهي. چچ نامي موجب “نيمروز جي بادشاهه” جي فوج ڪرمان يا مڪران واري طرف کان سنڌ جي سرحدي علائقي ۾ داخل ٿي.[2]
نيمروز عام طور سيستان يا ان سان لاڳاپيل علائقي لاءِ استعمال ٿيندڙ تاريخي نالو هو. ايڇ. ٽي. لئمبرڪ جي تشريح موجب روايت جو “بادشاهه” شايد ساساني سلطنت جي ڪنهن طاقتور سرحدي گورنر يا ماتحت حڪمران لاءِ استعمال ٿيل لقب هو، نه لازمي طور فارس جو شهنشاهه پاڻ.[3]
لئمبرڪ هن واقعي کي ساساني سلطنت جي ڇهين صديءَ جي آخر واري سياسي افراتفري سان ڳنڍڻ جو امڪان پيش ڪري ٿو. خاص ڪري 579ع کان پوءِ ايران ۾ شاهي جانشينيءَ جا بحران، بهرام چوبين جي بغاوت ۽ اوڀر وارن صوبن ۾ مرڪزي اقتدار جي ڪمزوريءَ سبب اهڙي سرحدي فوجي مهم ممڪن ٿي سگهي ٿي.[3]
هيءَ تشريح ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ جي 626ع واري زمان بنديءَ کان مختلف آهي، تنهنڪري جنگ جي صحيح سال بابت يقين سان فيصلو ڪرڻ ممڪن ناهي.
نيمروز سان جنگ
[سنواريو]چچ نامي موجب راءِ سُهيرس حملي جي خبر ملڻ کان پوءِ پاڻ فوج وٺي دشمن جي مقابلي لاءِ روانو ٿيو. ٻنهي فوجن وچ ۾ صبح کان منجهند تائين شديد جنگ ٿي.[2]
ميرزا قليچ بيگ جي انگريزي ترجمي ۾ روايت آهي تہ جنگ دوران هڪ تير سُهيرس جي ڳچيءَ ۾ لڳو ۽ هو مارجي ويو. سندس فوج ڇڙوڇڙ ٿي وئي، جڏهن تہ نيمروز جي فوج شاهي ڇانوڻيءَ کي ڦري پوءِ واپس موٽي وئي.[2]
اهو تفصيل تاريخ معصومي ۾ پڻ تقريباً ساڳي نموني ورجايو ويو آهي.
ٻين پوئين سنڌي روايتن ۾ سندس موت بابت مختلف تفصيل ملن ٿا، جن ۾ جنگ دوران باهه لڳڻ يا ٻين حادثن جا بيان شامل آهن. اهي متبادل روايتون آزاد ۽ همعصر ماخذن سان تصديق ٿيل ناهن؛ تنهنڪري چچ نامي جي تير لڳڻ واري روايت کي “ماخذ موجب” بيان ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي.
جنگ جي تاريخ بابت اختلاف
[سنواريو]راءِ سُهيرس ٻئي جي آخري جنگ جي تاريخ بابت مختلف تاريخ نويسي روايتون موجود آهن.
| ماخذ / محقق | اندازي تاريخ | وضاحت |
|---|---|---|
| ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ سان منسوب سنڌو سنبت | 626ع | سُهيرس جي وفات 4هه/626ع ۽ ساهسي ٻئي جي تخت نشيني ساڳئي سال رکي ٿي.[1] |
| ايڇ. ٽي. لئمبرڪ | 579ع کان پوءِ، ممڪن طور ڇهين صديءَ جي آخر ۾ | ساساني سياسي بحران سان جنگ کي ڳنڍڻ جو تاريخي امڪان پيش ڪري ٿو.[3] |
| چچ نامو | صحيح عيسوي سال نٿو ڏئي | نيمروز جي حملي ۽ راجا جي موت جو واقعو بيان ڪري ٿو، پر قطعي عيسوي تاريخ نه ڏئي ٿو.[2] |
ان ڪري مضمون ۾ 626ع کي واحد قطعي تاريخ بدران هڪ اهم سنڌي زمان بنديءَ طور پيش ڪرڻ مناسب آهي.
موت
[سنواريو]راءِ سُهيرس ٻيو پنهنجي سلطنت جي اولهندي سرحد جي دفاع دوران مارجي ويو. چچ نامي جي بيان ۾ سندس فوج جو وڏو حصو جنگ دوران پوئتي هٽي ويو، پر راجا ميدان ڇڏڻ بدران وڙهندو رهيو ۽ قتل ٿيو.[2]
هن واقعي کي پوئين سنڌي تاريخ نويسيءَ ۾ بهادري ۽ وطن جي سرحدن جي دفاع جي مثال طور پيش ڪيو ويو آهي.
لئمبرڪ پڻ ان روايت جو جائزو وٺندي سُهيرس کي اهڙو حڪمران سمجهي ٿو جيڪو سرحد تي دشمن سان پاڻ مقابلو ڪرڻ لاءِ ويو، پر هو ان واقعي جي تفصيلن ۽ تاريخ کي مڪمل يقيني نه ٿو سمجهي.[3]
نيمروز جي فوج جي واپسي
[سنواريو]چچ نامي ۾ هڪ دلچسپ ڳالهه اها آهي تہ سُهيرس کي شڪست ڏيڻ ۽ سندس ڇانوڻي ڦرڻ باوجود نيمروز جي فوج سنڌ جي اندروني علائقن ڏانهن اڳتي نه وڌي ۽ واپس هلي وئي.[2]
ان مان مختلف تشريحون ڪيون ويون آهن. ممڪن آهي تہ:
- حملي جو مقصد مڪمل سنڌ فتح ڪرڻ بدران سرحدي علائقن تي ڪنٽرول يا ڦرلٽ هجي؛
- نيمروز جي فوج وڌيڪ اندر وڃڻ جي صلاحيت نه رکندي هجي؛
- يا سنڌ جي باقي فوج ۽ نئين حڪمران جي مزاحمت سبب اڳڀرائي خطرناڪ سمجهي وئي هجي.
اهي تفسيرون آهن؛ چچ نامو پاڻ واپسيءَ جو تفصيلي سبب نٿو ڏئي.
راءِ ساهسي ٻئي جي تخت نشيني
[سنواريو]سُهيرس جي موت کان پوءِ سندس فوج جا بچيل دستا گڏ ٿيا ۽ سندس پٽ راءِ ساهسي ٻيون کي تخت تي ويهاريو ويو.[2]
هي جانشيني اهم هئي، ڇاڪاڻتہ جنگ ۾ راجا جي موت باوجود راءِ گهراڻي جي حڪومت فوري طور نه ٽٽي. ساهسي ٻيو راءِ خاندان جو آخري حڪمران بڻيو ۽ سندس حڪومت دوران سلطنت ۾ ٻيهر سياسي استحڪام قائم ٿيڻ جي روايت ملي ٿي.
ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ سان منسوب ترتيب موجب ساهسي ٻئي 626ع کان پوءِ 28 سال حڪومت ڪئي، جيتوڻيڪ ٻين جديد زمان بندين ۾ راءِ گهراڻي جي پڄاڻي اڳ واري تاريخ، لڳ ڀڳ 632ع، ڏني وڃي ٿي.[1]
مڪران تي اثر
[سنواريو]ڪجهه جديد تاريخي خلاصن موجب سُهيرس جي شڪست کان پوءِ مڪران ۽ سنڌ جي ٻين اولهندي سرحدي علائقن تي راءِ حڪومت جو ڪنٽرول ڪمزور ٿيو يا اهي ساساني اثر هيٺ هليا ويا.[6]
پر انهن علائقن تي سياسي ڪنٽرول جلدي ٻيهر تبديل ٿيندو رهيو. ستين صديءَ جي وچ تائين مڪران، سيستان ۽ سنڌ جون سرحدون ساساني، مقامي ۽ پوءِ عرب فوجي تحريڪن جي وچ ۾ هڪ متحرڪ سرحدي علائقو بڻجي ويون.
تاريخي اهميت
[سنواريو]راءِ سُهيرس ٻئي کي راءِ گهراڻي جي سڀ کان اهم ڄاتل حڪمرانن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻتہ سندس باري ۾ اڳين ٽن راءِ حڪمرانن جي ڀيٽ ۾ گهڻو وڌيڪ تفصيل ملي ٿو.
سندس تاريخي اهميت خاص ڪري هيٺين سببن سان لاڳاپيل آهي:
- اروڙ کي مرڪزي گاديءَ طور استعمال ڪرڻ؛
- سنڌ جي چئن وڏن انتظامي حصن واري روايت؛
- ديبل، برهمڻ آباد، سيوستان ۽ ملتان جهڙن سياسي مرڪزن جو ذڪر؛
- سنڌ ۽ ساساني-ايراني سرحدي دنيا جي لاڳاپن بابت شاهدي؛
- ۽ جنگ ۾ سندس موت کان پوءِ راءِ ساهسي ٻئي جي جانشيني.
روايتي تصوير ۽ جديد تاريخ نويسي
[سنواريو]پوئين سنڌي تاريخ نويسي سُهيرس کي نيڪ، سخاوت ڪندڙ، انصاف پسند، وڏي سلطنت هلائيندڙ ۽ جنگ ۾ بهادريءَ سان مارجي ويل راجا طور پيش ڪري ٿي.
جديد تاريخ نويسي ان تصوير کي مڪمل رد نٿي ڪري، پر ماخذن جي نوعيت تي وڌيڪ زور ڏئي ٿي. راءِ گهراڻي بابت تفصيلي معلومات جو گهڻو حصو چچ نامي مان نڪري ٿو، جيڪو راءِ سُهيرس جي زماني کان تقريباً ڇهه صديون پوءِ موجوده فارسي صورت ۾ مرتب ٿيو.[4]
ان ڪري هيٺين ڳالهين کي الڳ رکڻ ضروري آهي:
| دعويٰ | ماخذن ۾ حيثيت | احتياط |
|---|---|---|
| راءِ گهراڻي جو حڪمران هو | متعدد تاريخي روايتن ۾ مستقل | نسبتاً مضبوط روايت |
| گادي اروڙ هئي | چچ نامي ۽ پوئين تاريخن ۾ | وڏي پيماني تي قبوليل |
| ملڪ چار وڏن حصن ۾ ورهايل هو | چچ نامي ۾ تفصيلي بيان | انتظامي نالن جي جديد سڃاڻپ ڪجهه هنڌن تي غير يقيني |
| حڪومت ڪشمير کان مڪران تائين هئي | چچ نامي ۾ | اثر ۽ سڌي حڪومت وچ ۾ فرق واضح ناهي |
| قنوج، سورت ۽ قنڌار تائين سڌو راڄ | خاص ڪري پوئين ماخذن ۾ | آزاد همعصر ثبوت محدود |
| نيمروز سان جنگ ۾ مارجي ويو | چچ نامي جي مرڪزي روايت | واقعي جو بنيادي ڍانچو قبوليل، تفصيل غير يقيني |
| جنگ 626ع ۾ ٿي | سنڌو سنبت واري روايت | سڀني محققن ۾ اتفاق ناهي |
| تير ڳچيءَ ۾ لڳڻ سبب وفات | چچ نامو ۽ تاريخ معصومي | داستاني تفصيل جي آزاد تصديق ناهي |
راءِ گهراڻي جا حڪمران
[سنواريو]- اصل مضمون جي لاءِ ڏسو راءِ گهراڻو
| # | حڪمران | لاڳاپو |
|---|---|---|
| 1 | راء ديواجي | گهراڻي جي شروعاتي ڄاتل حڪمران |
| 2 | راء سھيرس پھريون | راءِ ديوجي جو جانشين |
| 3 | راء ساھسي - پھريون | سُهيرس ٻئي جو پيءُ |
| 4 | راءِ سُهيرس ٻيون | نيمروز سان جنگ ۾ مارجي ويو |
| 5 | راء ساھسي ٻيون | آخري راءِ حڪمران |
پڻ ڏسو
[سنواريو]نوٽ
[سنواريو]- 1 2 3 Shaikh, Muhammad Ali (6 February 2022). "Sindh before the Arabs arrived". ڊان. 9 September 2026 تي حاصل ڪيل.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 The Chachnamah: An Ancient History of Sind. Mirza Kalichbeg Fredunbeg پاران ترجمو ڪيل. 1900. 9 September 2026 تي حاصل ڪيل.
- 1 2 3 4 5 6 Lambrick, H. T. (1996). Sindh: Before the Muslim Conquest (PDF). Sindhi Adabi Board. 9 September 2026 تي حاصل ڪيل.
- 1 2 Asif, Manan Ahmed (2016). A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia. Harvard University Press. ISBN 9780674660113.
- ↑ Shaikh, Muhammad Ali (6 February 2022). "Sindh before the Arabs arrived". Dawn. 9 September 2026 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Wink, André (1996). Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World. جلد 1. Brill. ص. 133.
حوالا
[سنواريو]وڌيڪ پڙهڻ
[سنواريو]- Lambrick, H. T. (1996). Sindh: Before the Muslim Conquest. Sindhi Adabi Board.
- Asif, Manan Ahmed (2016). A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia. Harvard University Press. ISBN 9780674660113.
- The Chachnamah: An Ancient History of Sind. Mirza Kalichbeg Fredunbeg پاران ترجمو ڪيل. 1900.
- مير محمد معصوم بکري، تاريخ معصومي.
- رحيمداد خان مولائي شيدائي، جنت السنڌ.
- ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ، تاريخي سنڌو سنبت.
- ↑ ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ سان منسوب سنڌو سنبت واري ترتيب سندس وفات 4هه/626ع رکي ٿي، پر ايڇ. ٽي. لئمبرڪ جنگ کي ڇهين صديءَ جي آخر واري ساساني سياسي بحران سان ڳنڍڻ جو امڪان پڻ پيش ڪري ٿو؛ تنهنڪري صحيح تاريخ مڪمل طور يقيني ناهي.
<ref> آهن، پر لاڳاپيل ٽيگ <references group="lower-alpha"/> نہ مليو