مواد ڏانھن هلو

رومي سمنڊ

ڳنڍڻن کي سنواريو
کليل ڄاڻ چيڪلي، وڪيپيڊيا مان
(رومي (ڀونوچ) سمنڊ کان چوريل)
ميڊيٽرينئن سمنڊ
ميڊيٽرينئن سمنڊ جو نقشو
پاڻي جو قسمسمنڊ
اھم داخلي وھڪرا ايٽلانٽڪ وڏو سمنڊ, مرمارا سمنڊ, نيل ندي, ايبرو ندي, رون ندي، چيلف ندي، پو ندي
سامونڊي طاس
60 جي لڳ ڀڳ
سطحي پکيڙ2,500,000 چورس ڪلوميٽر (970,000 چورس ميل)
سراسري اونھائي1,500 m (4,900 ft)
وڌ کان وڌ اونھائي5,267 m (17,280 ft)
پاڻي جو حجم3,750,000 km3 (900,000 cu mi)
رھائش  وقت80–100 سال[1]
ٻيٽ |3300+
آباديوناسڪندريه, بارسلونا, الجيريس, ازمير, روم, اٿينس, بيروت, طرابلس, تيونس (شھر), طنجه, تل ابيب, اسپليت, (مڪمل فھرست)

ميڊيٽرينئن سمنڊ يا رومي سمنڊ يا ڀونچ سمنڊ (انگريزي: Mediterranean Sea) (اردو: بحیرہ روم) ھڪ سمنڊ جو نالو آهي[2] جيڪو ايٽلانٽڪ سمنڊ جو حصو آھي ۽ مڪمل خشڪي سان گھيريل ھڪ منفرد سمنڊ آھي. ان جي بيھڪ يورپ ، اناطوليه جي ڏکڻ ۽ آفريڪا جي اتر ۾ ۽ سر زمین شام جي اولھ ۾ آهي.

59 لک سال اڳ ھي سمنڊ ايٽلانٽڪ سمنڊ کان الڳ ٿي جزوي يا مڪمل طور تي سڪي ويو ھو ۽ خشڪي تي مشتمل علائقو بڻجي ۽ 6 لک سال ان حالت ۾ رھيو. 53.3 لک سال اڳ جبرالٽر واري ھنڌ زميني پليٽ جي ۾ تبديلي سبب کنڊ پئجي ويو جنھن مان ايٽلانٽڪ سمنڊ جي پاڻي اندر گھري آيو جنھن سان مھا ٻوڏ آئي جنھن ذريعي ھڪ دفعو ٻيھر اھو علائقو سمنڊ ۾ تبديل ٿي ويو. ھن سمنڊ جي پکيڙ 2,500,000 چورس ڪلوميٽر (970,000 چورس ميل),[3] جيڪا ڌرتي جي سامونڊي پاڻي جو 0.7 سيڪڙو آھي. جبرالٽر وارو سامونڊي لنگھ 14 ڪلوميٽر ويڪرو آھي. ھن سمنڊ کي يورآفريڪن ميڊيٽرينئن سمنڊ يا ان جي آفريڪا واري حصي کي آفريڪن ميڊيٽرينئن سمنڊ سڏيندا آهن[4][5]. ھن سمنڊ جي سراسري اونھائي 1,500 ميٽر (4,900 فوٽ) آهي ۽ ان جو سڀ کان اونھو مقام ان جي آئونيئن سمنڊ ۾ واقع ڪئليپسو ڊيپ آھي جنھن جي اونھائي 5,267 m (17,280 ft) آهي.

ھي سمنڊ جا ليٽيٽيوڊ اتر ۾ لاڳيتو°30 ۽°46 ۽ لانگيٽيوڊ اولھ ۾ لاڳيتو °6 ۽ °36 آھن. ھن سمنڊ جي اولھ کان اوڀر جي ڊيگھ جبرالٽر واري سامونڊي لنگھ کان ترڪي جي ڏکڻ اوڀر واري اسڪندرون واري نار جي سامونڊي ڪناري تائين 4,000 ڪلوميٽر (2,500 mi) آھي. ھي سمنڊ اھم واپاري رستو رھيو آھي جتان قديم زماني جا مسافر ۽ واپاري واپار ڪندا ھئا ۽ جنھن ذريعي تھذيبن ۽ ثقافتن جي ڦھلاء پڻ ٿيندو ھو.

نالو

[سنواريو]

رومي ايمپائر جي دور ۾ ھن سمنڊ تي رومين جو غلبو رھڻ ڪري عربن ان کي بحريه روم سڏڻ شروع ڪيو. ھن سمنڊ جو ميڊيٽرينئن نالو گھڻو بعد ٽين صدي عيسويءَ ۾ پيو.ان کان اڳ يوناني ان کي صرف سمنڊ سڏيندا ھيا. رومي ان کي وڏو سمنڊ يا پنھنجو سمنڊ سڏيندا هئا. ميڊيٽرينئن لفظ لاطيني ٻولي جي لفظ ميڊيٽرنيم (Mediterrāneum) مان نڪتل آهي[6] جنھن بجي معني آھي وچ واري زمين ڇو ته هن سمنڊ جي چوڌاري زمين پکڙيل آهي. تنهنڪري ان کي ڀون + وچ (ڀونوِچ) سمنڊ سڏيو وڃي ٿو.[6]

تاريخ

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو بحر روم واري علائقي جي تاريخ

قديم تھذيبون

[سنواريو]
ڇهين صدي ق.م. دوران قديم يوناني (ڳاڙهو) ۽ فينيقي (پيلو) آبادڪاريون
117ع ۾ رومي سلطنت، ٽريجن جي حڪومت جي آخري دور ۾

قديم دور جون ڪيترين ئي وڏين تھذيبن جو مرڪز بحر روم جي چوڌاري هو. هي سمنڊ واپار، نوآبادڪاري ۽ جنگ لاءِ رستا مهيا ڪندو هو، ۽ گڏوگڏ ڪيترين ئي برادرين لاءِ مڇي مارڻ ۽ ٻين سامونڊي خوراڪن جي حاصل ڪرڻ ذريعي خوراڪ جو اهم ذريعو پڻ هو.[7] بحر روم جي سڀ کان ابتدائي ترقي يافته تھذيبن ۾ مصري ۽ مينوئن شامل هئا، جيڪي هڪ ٻئي سان وڏي پيماني تي واپار ڪندا هئا. لڳ ڀڳ 1200 ق.م. ڌاري مشرقي بحر روم ڪانسي جي دور جي زوال کان سخت متاثر ٿيو، جنهن جي نتيجي ۾ ڪيترائي شهر ۽ واپاري رستا تباهه ٿي ويا.[8] قديم ڪلاسيڪي دور ۾ بحر روم جون ٻيون ٻه نمايان تھذيبون يوناني شهري رياستون ۽ فينيقي هيون، جن ٻنهي بحر روم جي ساحلن تي وڏي پيماني تي نوآبادڪاري ڪئي.[9]

دارا پهريون، جنهن قديم مصر فتح ڪيو، ڳاڙهي سمنڊ کي نيل درياهه ۽ پوءِ بحر روم سان ملائڻ لاءِ هڪ واهه تعمير ڪرايو. دارا جو واهه ايترو ويڪرو هو جو ٻن ٽرائريم جنگي ٻيڙين کي چپن سميت هڪ ٻئي جي ڀرسان گذرڻ جي گنجائش هئي، ۽ ان کي پار ڪرڻ ۾ چار ڏينهن لڳندا هئا.[10] ٽين ۽ ٻي صدي ق.م. دوران ٿيندڙ پوني جنگين کان پوءِ رومي جمهوريت ڪارٿيجي طاقت کي شڪست ڏئي اولهه واري بحر روم جي علائقي ۾ سڀ کان وڏي طاقت بڻجي وئي.[11] جڏهن آگسٽس رومي سلطنت جو بنياد وڌو ته رومين بحر روم کي Mare Nostrum ("اسان جو سمنڊ") سڏڻ شروع ڪيو.[12] ايندڙ لڳ ڀڳ چار سؤ سالن تائين رومي سلطنت جبرالٽر کان وٺي ليوانت تائين بحر روم ۽ ان جي تقريباً سڀني سامونڊي ڪنارن تي مڪمل ڪنٽرول برقرار رکيو،[9] جنهن سبب هن سمنڊ کي "رومي ڍنڍ" (Roman Lake) جو لقب پڻ ڏنو ويو.[13]

وچيون دور ۽ سلطنتون

[سنواريو]

اولهه رومي سلطنت لڳ ڀڳ 476ع ۾ زوال پذير ٿي وئي.[14] اوڀر وارو حصو ٻيهر غالب رهيو، ڇاڪاڻ⁠تہ رومي طاقت بازنطيني سلطنت ۾ برقرار رهي، جيڪا چوٿين صديءَ ۾ رومي سلطنت جي اوڀرئين اڌ مان وجود ۾ آئي هئي.[15] انهيءَ عرصي دوران ستين صديءَ ۾ هڪ ٻي طاقت اڀري، جنهن سان گڏ اسلام جو مذهب پڻ ظاهر ٿيو، جيڪو جلد ئي اوڀر کان پکڙجي ويو. پنهنجي سڀ کان وڏي پکيڙ دوران،[16] اموين جي ماتحت عربن آئبيريا نما ٻيٽ تي قبضو ڪيو ۽ علائقي ۾ فن ۽ ثقافت جي هڪ نئين دور جي شروعات ڪئي.[17]

چوڏهين صديءَ جي شروعات ۾ جينووا جو بندرگاهه ۽ سامونڊي ٻيڙن جو ٻيڙو، ڪوئنٽو چيني جي تصوير

عرب حڪمرانيءَ دوران اسلامي دنيا جي واپاري نيٽ ورڪن وسيلي اولهه واري بحر روم جي علائقن، خاص طور اسپين ۽ سِسلي ۾ ڪيترائي کاڌي جا قسم، مصالحا ۽ فصل متعارف ڪرايا ويا. انهن ۾ ڪمند،[18] چانور،[19] ڪپهه، الفالفا، نارنگيون،[20] ليمون،[21] خوبانيون،[22] پالڪ،[23] واڱڻ،[24] گجرون،[25] زعفران[26] ۽ ڪيلا شامل هئا.[27]

عربن زيتون جي تيل جي وڏي پيماني تي پوک ۽ پيداوار پڻ جاري رکي. اسپيني ٻوليءَ ۾ تيل ۽ زيتون لاءِ استعمال ٿيندڙ لفظ، ترتيبوار aceite ۽ aceituna، عربي لفظ الزيت مان نڪتل آهن، جنهن جي معنيٰ "زيتون جو رس" آهي.[28] عربن يوناني-رومي دور کان هلندڙ ڏاڙهون جي پوک پڻ جاري رکي، جيڪا اڳتي هلي غرناطه جي علمِ نشان جي علامت بڻجي وئي.

عرب حملي آورن اولهه ۽ اوڀر يورپ جي وچ ۾ واپاري لاڳاپن کي متاثر ڪيو، ۽ اوڀر ايشيائي سلطنتن ڏانهن ويندڙ واپاري رستا پڻ درهم برهم ٿيا. تنهن هوندي به، ان جو اڻسڌو نتيجو ڪيسپين سمنڊ پار واپار جي واڌ جي صورت ۾ نڪتو. مصر مان اناج جي برآمد جو رخ اوڀر دنيا ڏانهن ڪيو ويو. اوڀر ايشيائي سلطنتن جون شيون، جهڙوڪ ريشم ۽ مصالحا، ملاحن ۽ يهودي واپارين وسيلي مصر کان وينس ۽ قسطنطنيه جهڙن بندرگاهن تائين پهچايون وينديون هيون.

وائڪنگ حملن اولهه يورپ جي واپار کي وڌيڪ متاثر ڪيو ۽ ڪيترن هنڌن تي ان کي بند ڪري ڇڏيو. تنهن هوندي به، نارس ماڻھن ناروي کان اڇي سمنڊ تائين واپاري نيٽ ورڪ قائم ڪيو، ۽ گڏوگڏ اسپين ۽ بحر روم مان عيش عشرت جون شيون پڻ واپار ۾ آنديون. اٺين صديءَ جي وچ ڌاري بازنطينين بحر روم جي اتر اوڀر واري علائقي تي ٻيهر ڪنٽرول قائم ڪيو. نائين صديءَ کان وينس جون ٻيڙيون عربن جي حملن کان بچاءَ لاءِ هٿياربند ٿيڻ لڳيون ۽ ايشيائي شين جي واپار کي وينس ۾ مرڪوز ڪرڻ لڳيون.[29]

1571ع جي ليپانٽو جي جنگ، جنهن ۾ يورپي پاڪ اتحاد عثماني ترڪن کي شڪست ڏني

فاطمين، صليبي جنگين کان اڳ قاهره گنيزا جي دستاويزن موجب، اطالوي شهري رياستن، جهڙوڪ امالفي ۽ جينووا سان واپاري لاڳاپا برقرار رکيا. 996ع جي هڪ دستاويز ۾ قاهره ۾ رهندڙ امالفي واپارين جو ذڪر آهي. هڪ ٻي خط مان ظاهر ٿئي ٿو ته جينووا وارن اسڪندريه سان واپار ڪيو. خليفي المستنصر لڳ ڀڳ 1060ع ۾ امالفي واپارين کي لاطيني مسافر خاني جي جاءِ تي يروشلم ۾ رهڻ جي اجازت ڏني.[30]

صليبي جنگين يورپ ۽ اوترمر علائقي جي وچ ۾ واپار کي فروغ ڏنو.[31] جينووا، وينس ۽ پيسا صليبين جي قبضي هيٺ علائقن ۾ بيٺڪون قائم ڪيون ۽ اوڀر سان واپار تي ڪنٽرول حاصل ڪيو. انهن بيٺڪن کين اوڀر دنيا سان واپار ڪرڻ جي سهولت پڻ ڏني. جيتوڻيڪ صليبي رياستن جي زوال ۽ پوپن پاران مسلمان رياستن سان واپاري لاڳاپن تي پابندي لاڳو ڪرڻ جي ڪوششن سبب اوڀر سان واپار عارضي طور متاثر ٿيو، پر اهو مڪمل طور بند نه ٿيو.[32]

ٻارهين صديءَ جي نئين جاڳرتا دوران رياستي طاقت جي بتدريج مرڪزيت سان يورپ ٻيهر ترقي ڪرڻ لڳو.[33]

آگسٽ 1816ع ۾ الجزائر تي اينگلو-ڊچ ٻيڙي جي بمباري، جيڪا يورپي غلامن جي آزاديءَ لاءِ ڏنل آخري چتاءَ جي حمايت ۾ ڪئي وئي

اناطوليه تي ٻڌل عثماني طاقت مسلسل وڌندي رهي ۽ 1453ع ۾ قسطنطنيه جي فتح سان بازنطيني سلطنت جو خاتمو آندو.[34] عثماني سامونڊي ڪمانڊر خيرالدين بارباروسا هن بالادستيءَ جي علامت بڻيو، خاص طور پريويزا جي جنگ (1538ع) ۾ فتح کان پوءِ، جنهن سان طرابلس ۽ اوڀر بحر روم عثماني حڪمرانيءَ لاءِ کلي ويا.[35]

جڏهن يورپي طاقتن جي سامونڊي صلاحيت وڌي ته انهن عثماني توسيع جو مقابلو ڪيو. ليپانٽو جي جنگ (1571ع) ۾ عثماني بحري فوج کي سخت نقصان پهتو. هيءَ آخري وڏي سامونڊي جنگ هئي، جيڪا بنيادي طور گيلري ٻيڙين جي وچ ۾ وڙهي وئي.[36]

اتر اولهه آفريڪا جا بربري سامونڊي ڌاڙيل اولهه بحر روم ۾ عيسائي ٻيڙين ۽ ساحلي علائقن تي حملا ڪندا هئا.[37] رابرٽ ڊيوس موجب، سورهين کان اوڻيهين صديءَ تائين انهن سامونڊي ڌاڙيلن ڏهه لک کان ٻارهن لک پنجاهه هزار يورپين کي غلام بڻايو.[38]

سامونڊي جهاز رانيءَ جي ترقيءَ سڄي بحر روم جي واپار تي اثر وڌو. اڳ اولهه يورپ ۽ اوڀر جي وچ ۾ واپار جو گهڻو حصو هن علائقي مان گذرندو هو، پر 1490ع واري ڏهاڪي کان پوءِ هندي وڏي سمنڊ ڏانهن سامونڊي رستي جي ترقيءَ سبب ايشيائي مصالحا ۽ ٻيون شيون اولهه يورپ جي ائٽلانٽڪ بندرگاهن وسيلي درآمد ٿيڻ لڳيون.[39][40][41]

آگسٽ 1798ع ۾ مصر جي فرانسيسي مهم دوران نيل جي جنگ

هي سمنڊ حڪمت عمليءَ جي لحاظ کان اهم رهيو. جبرالٽر تي برطانوي قبضي آفريڪا ۽ ڏکڻ اولهه ايشيا ۾ برطانيا جي اثر کي يقيني بڻايو. خاص طور ابو قير جي سامونڊي جنگ، يعني نيل جي جنگ (1798ع)، ۽ ٽرافالگر جي جنگ (1805ع) کان پوءِ برطانيا ڊگهي عرصي تائين بحر روم ۾ پنهنجي بالادستي مضبوط ڪئي.[42]

هن علائقي ۾ ٿيندڙ جنگين ۾ پهرين عالمي جنگ دوران بحر روم ۾ سامونڊي جنگ[43] ۽ ٻي عالمي جنگ جو بحر روم وارو محاذ پڻ شامل هئا.[44]

1869ع ۾ بغير لاڪن واري سوئيز واهه جي افتتاح سان يورپ ۽ ايشيا جي وچ ۾ واپار جو وهڪرو بنيادي طور تبديل ٿي ويو. سڀ کان تيز رستو هاڻي بحر روم مان اوڀر آفريڪا ۽ ايشيا ڏانهن ويندو هو. ان جي نتيجي ۾ بحر روم جي ملڪن ۽ ٽريسٽي جهڙن بندرگاهن کي اهميت ملي، جن جا وچ ۽ اوڀر يورپ سان سڌا رابطا هئا، ۽ انهن تيزيءَ سان اقتصادي ترقي ڪئي.

ويهين صديءَ ۾ پهرين ۽ ٻي عالمي جنگ، سوئيز بحران ۽ سرد جنگ سبب واپاري رستن جو رخ اتر يورپ جي بندرگاهن ڏانهن منتقل ٿيو. پوءِ يورپي اتحاد، ريشم رستي جي ٻيهر سرگرمي ۽ آزاد عالمي واپار سبب واپار جو رخ ٻيهر ڏاکڻين بندرگاهن ڏانهن وڌڻ لڳو.[45]

21هين صدي ۽ لڏپلاڻ

[سنواريو]
رات جي وقت بحر روم جي سيٽلائيٽ تصوير

2013ع ۾ مالٽا جي صدر، ٻيڙيون اونڌيون ٿيڻ کان پوءِ وڏي انگ ۾ مهاجرن جي ٻڏي مرڻ سبب، بحر روم کي هڪ "قبرستان" قرار ڏنو.[46] يورپي پارليامينٽ جي صدر مارٽن شلز 2014ع ۾ چيو ته يورپ جي لڏپلاڻ واري پاليسي "بحر روم کي قبرستان بڻائي ڇڏيو آهي"، جنهن سان هن علائقي ۾ ٻڏي مرندڙ پناهگيرن جي انگ کي انهن پاليسين جو سڌو نتيجو قرار ڏنو.[47] هڪ آذربائيجاني عملدار پڻ هن سمنڊ کي "دفن گاهه... جتي ماڻهو مرن ٿا" قرار ڏنو.[48]

2013ع جي لامپيڊوسا مهاجر ٻيڙي حادثي کان پوءِ، اطالوي حڪومت بحر روم ۾ قومي گشت واري نظام کي مضبوط ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ۽ مهاجرن کي بچائڻ ۽ انساني اسمگلرن کي گرفتار ڪرڻ لاءِ فوجي ۽ انساني همدرديءَ واري مهم، "آپريشن ماري نوسٽرم"، جي منظوري ڏني. 2015ع ۾ ڏهه لک کان وڌيڪ مهاجر بحر روم پار ڪري يورپ پهتا.[49]

يورپي مهاجر بحران کان اٽلي خاص طور متاثر ٿيو. 2013ع کان 2018ع جي وچ ۾ ست لک کان وڌيڪ مهاجر اٽلي پهتا،[50] جن مان گهڻا صحارا کان ڏکڻ آفريڪا سان واسطو رکندڙ هئا.[51]

جاگرافي

[سنواريو]
مصنوعي سياري جي تصوير ۾ ميڊيٽرينئن سمنڊ ۽ جبرالٽر وارو سامونڊي لنگھ جنھن جي ھڪ پاسي يورپ جو ابيريائي ٻيٽ نما ۽ ٻئي پاسي آفريڪا جو علائقو مغرب ڏيکاريل
ترڪي ۾ داردنيل وارو سامونڊي لنگھ

ھي سمنڊ کي اولھ ۾ جبرالٽر وارو سامونڊي لنگھ ان کي ايٽلانٽڪ سمنڊ سان ملائي ٿو، اوڀر ۾ داردنيل وارو سامونڊي لنگھ ۽ باسپورس وارو سامونڊي لنگھ ذريعي ڪاري سمنڊ ۽ مرمارا سمنڊ سان ملي ٿو. ڏکڻ اوڀر ۾ ان کي 163 ڪلوميٽر (101 mi) ڊگھو مصنوعي سوئيز ڪئنال ان کي ڳاڙھي سمنڊ سان ملائي ٿو[52][53]. ھن سمنڊ جي وڏن ٻيٽن ۾ قبرص، ڪريٽ، يوبيئيا، رھوڊز، ليزباس وارو ٻيٽ، ڪائياس، ڪيفلونيا، ڪورفيو، مالٽا، ساموس، اينڊروس، لمنوس، نيڪسوس، سسلي، ڪريس، ڪرڪ، پئگ ٻيٽ، ڪورڪولا، ھوار، براڪ، ابيزاسارڊينيا، ڪورسيڪا، بَيلِيئَرڪ ٻيٽَ، ميجورڪا، مينورڪا

ڪناري وارا سمنڊ

[سنواريو]
ڪروشيا جي سامونڊي ڪناري وٽ ايلافيٽي ٻيٽ؛ ايڊرياٽڪ سمنڊ ۾ 1,200 کان وڌيڪ ٻيٽ ۽ ننڍا ٻيٽ آهن.
ايس مالوينس، باليئارڪ سمنڊ
ليفڪاڊا ٻيٽ، يونان، تان آئوني سمنڊ جو منظر

بحر روم ۾ 15 ڪناري وارا سمنڊ شامل آهن:[54][حوالي ۾ موجود ناهي]

نمبر سمنڊ ايراضي ڪناري وارا ملڪ ۽ علائقا
ڪلوميٽر2 چورس ميل
1 ليبيا جو سمنڊ 350,000140,000 ليبيا، يونان، مالٽا، اٽلي
2 ليوانتي سمنڊ 320,000120,000 ترڪي، شام، لبنان، اسرائيل، فلسطين، مصر، يونان، قبرص، اڪروتيري ۽ ڌيڪيليا
3 ٽيريني سمنڊ 275,000106,000 اٽلي، فرانس
4 ايجيئن سمنڊ 214,00083,000 يونان، ترڪي
5 ايڪارين سمنڊ (ايجيئن سمنڊ جو حصو) يونان، ترڪي
6 ميرٽوئن سمنڊ (ايجيئن سمنڊ جو حصو) يونان
7 ٿريشين سمنڊ (ايجيئن سمنڊ جو حصو) يونان، ترڪي
8 آئوني سمنڊ 169,00065,000 يونان، البانيا، اٽلي
9 باليئارڪ سمنڊ 150,00058,000 اسپين
10 ايڊرياٽڪ سمنڊ 138,00053,000 البانيا، بوسنيا ۽ هرزيگووينا، ڪروشيا، اٽلي، مونٽي نيگرو، سلووينيا
11 سارڊينيا جو سمنڊ 120,00046,000 اٽلي، اسپين
12 ڪريٽ جو سمنڊ 95,00037,000 (ايجيئن سمنڊ جو حصو) يونان[55]
13 ليگورين سمنڊ 80,00031,000 اٽلي، فرانس
14 البوران سمنڊ 53,00020,000 اسپين، مراڪش، الجزائر، جبرالٽر
15 مرمره سمنڊ 11,5004,400 ترڪي
– ٻيا 500,000190,000 هن ۾ نار، سامونڊي ڳچيون، آبي لنگهه ۽ ٻيا اهڙا حصا شامل آهن، جن کي ڪنهن مخصوص سمنڊ جو نالو نه ڏنو ويو آهي.
ڪل بحر روم 2,500,000970,000

نوٽ 1: بين الاقوامي هائيڊروگرافڪ تنظيم هن علائقي کي اولهه واري حوض ۾ عام بحر روم جو حصو قرار ڏئي ٿي. اها سارڊينيا جي سمنڊ واري نالي کي تسليم نٿي ڪري.[56]

نوٽ 2: ٿريشين سمنڊ، ايڪارين سمنڊ، ڪريٽ جو سمنڊ ۽ ميرٽوئن سمنڊ، ايجيئن سمنڊ جا حصا آهن.

نوٽ 3: ڪارو سمنڊ کي بحر روم جو حصو نٿو سمجهيو وڃي.

حدون

[سنواريو]
بحر روم جون حدون

بين الاقوامي هائيڊروگرافڪ تنظيم بحر روم جون حدون هن ريت بيان ڪري ٿي:[56] بحر روم اولهه ۾ جبرالٽر جي سامونڊي ڳچي کان اوڀر ۾ داردانيلس ۽ سوئيز واهه جي داخلي رستن تائين پکڙيل آهي. ان جي چوڌاري يورپ، آفريڪا ۽ ايشيا جا سامونڊي ڪنارا آهن، ۽ اهو ٻن گهرا سامونڊي حوضن ۾ ورهايل آهي:

آبي جاگرافي

[سنواريو]
بحر روم جي آبي نيڪال واري حوض جي لڳ ڀڳ پکيڙ (گهري سائي رنگ ۾). نيل جو حوض رڳو جزوي طور ڏيکاريل آهي

بحر روم جو آبي نيڪال وارو حوض خاص طور گهڻ رخو آهي ۽ بحر روم واري علائقي کان گهڻو پري تائين پکڙيل آهي.[57] ان جي ايراضيءَ جو ڪاٿو 4,000,000 and 5,500,000 چورس ڪلوميٽر (1,500,000 and 2,100,000 چورس ميل) جي وچ ۾ لڳايو ويو آهي،[نوٽ 1] جنهن جو دارومدار ان ڳالهه تي آهي ته غيرفعال علائقا، جهڙوڪ ريگستان، ڳڻپ ۾ شامل ڪيا وڃن ٿا يا نه.[58][59][60]

بحر روم ۾ ڇوڙ ڪندڙ سڀ کان ڊگهو درياهه نيل آهي، جنهن جا سرچشما خط استوا واري آفريڪا ۾ آهن. نيل جو حوض بحر روم جي آبي نيڪال واري حوض جو لڳ ڀڳ ٻه ڀاڱي ٽي حصو جوڙي ٿو[59] ۽ ان ۾ روينزوري جبل جهڙا اوچا علائقا پڻ شامل آهن.[61]

آفريڪا جي ٻين اهم درياهن ۾ مولويا ۽ شليف شامل آهن، جيڪي ٻئي اطلس جبلن جي اترئين پاسي وهن ٿا. ايشيا ۾ جيحان ۽ سيحان شامل آهن، جيڪي ٻئي طوروس جبلن جي ڏاکڻي پاسي وهن ٿا.[62]

يورپ ۾ سڀ کان وڏا حوض رون، ايبرو، پو ۽ ماريتسا جا آهن.[63] رون جو حوض انهن مان سڀ کان وڏو آهي ۽ اتر طرف جورا جبلن تائين پکڙيل آهي، جڏهن ته ان ۾ الپس جي اترئين پاسي جا علائقا به شامل آهن.[64] ايبرو، پو ۽ ماريتسا جا حوض ترتيبوار پيرينيز، الپس ۽ بلقان جبلن جي ڏکڻ ۾ آهن، جيڪي ڏکڻ يورپ سان لڳندڙ مکيه جبلستاني سلسلا آهن.

بحر روم جي حوض واري يورپي حصي ۾ ڪل سالياني برسات نمايان طور وڌيڪ آهي، خاص طور الپس، جنهن کي "يورپ جو پاڻيءَ وارو منارو" چيو ويندو آهي، ۽ ٻين اوچن جبلستاني سلسلن جي ويجهو. نتيجي طور، رون ۽ پو جي درياهي وهڪري جو مقدار نيل جي وهڪري جي ويجهو آهي، جيتوڻيڪ نيل جو حوض انهن کان تمام وڏو آهي.[62] اهي ئي ٽي درياهه آهن، جن جو سراسري وهڪرو 1,000 m3/s (35,000 cu ft/s) کان وڌيڪ آهي.[59]

وڏن قدرتي مٺي پاڻيءَ وارن ذخيرن ۾ وڪٽوريا ڍنڍ (نيل جو حوض)، جنيوا ڍنڍ (رون جو حوض) ۽ اٽلي جون ڍنڍون (پو جو حوض) شامل آهن. يورپ ۾ بحر روم جي آبي ورهاست واري حد ٻين درياهي حوضن سان ملي ٿي، جڏهن ته ٻين علائقن ۾ اها بنيادي طور اندروني نيڪال وارن حوضن يا ريگستانن سان لڳي ٿي.

هيٺيان ملڪ بحر روم جي آبي نيڪال واري حوض ۾ شامل آهن، جيتوڻيڪ انهن جو بحر روم سان ڪو سامونڊي ڪنارو ناهي:

ساحلي ملڪ

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو بحر روم سان لڳندڙ ملڪن جي فهرست
کليل نيچرل ارٿ ڊيٽا، 2020ع، تان بحر روم جو نقشو

هيٺيان ملڪ بحر روم سان سامونڊي ڪنارو رکن ٿا:[67]

خصوصي اقتصادي علائقو

[سنواريو]

بحر روم ۾ خصوصي اقتصادي علائقا:[68][69]

نمبر ملڪ ايراضي
ڪلوميٽر2 چورس ميل
1  اٽلي 541,915209,235
2  يونان 493,708190,622
3  لبيا 355,604137,299
4  اسپين 260,000100,000
5  مصر 169,12565,300
6  الجزائر 128,84349,747
7  تيونس 102,04739,401
8  فرانس 88,38934,127
9  قبرص 80,41231,047
10  ترڪي 72,19527,875
11  ڪروشيا 59,03222,792
12  مالٽا 55,54221,445
13  اسرائيل 25,1399,706
14  لبنان 19,2657,438
15  مراڪش 18,3027,066
16  قبرص 17,6766,825
17  البانيا 13,6915,286
18  شام 10,1893,934
19  مونٽينيگرو 7,7452,990
20  فلسطين جي رياست 2,5911,000
21  موناڪو 288111
22  سلووينیا 22085
23  بوسينيا ۽ هرزيگووينا 5019
24  يونائيٽيڊ ڪنگڊم 6.82.6
ڪل بحر روم 2,500,000970,000

ذيلي ورهاست

[سنواريو]
آفريڪا (کاٻي پاسي، افق تي) ۽ يورپ (ساڄي پاسي)، جيئن جبرالٽر مان ڏسجن ٿا

بين الاقوامي هائيڊروگرافڪ تنظيم (IHO) بحر روم کي ڪيترن ننڍن آبي حصن ۾ ورهائي ٿي، جن مان هر هڪ کي پنهنجو الڳ نالو ڏنل آهي (اولهه کان اوڀر جي ترتيب سان):[56]

سڀ کان وڏا ٻيٽ

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو بحر روم جا ٻيٽ
بحر روم جا ٻه سڀ کان وڏا ٻيٽ: سسلي ۽ سارڊينيا (اٽلي)
سارڊينيا جي سامونڊي ڪناري تي 16هين صديءَ جو نگراني وارو برج

بحر روم ۾ لڳ ڀڳ 10٬000 ٻيٽ ۽ ننڍا ٻيٽ موجود آهن، جن مان لڳ ڀڳ 250 تي مستقل انساني آبادي رهي ٿي.[70] هيٺ ڏنل جدول ۾ آباديءَ جي لحاظ کان سڀ کان وڏا ٻيٽ ڏيکاريا ويا آهن.

ملڪ ٻيٽ ايراضي آبادي
ڪلوميٽر2 چورس ميل
اٽلي سسلي 25,4609,830 5,048,995
اٽلي سارڊينيا 23,8219,197 1,672,804
قبرص قبرص 9,2513,572 1,088,503
اسپين ماليورڪا 3,6401,410 869,067
يونان ڪريٽ 8,3363,219 623,666
فرانس ڪورسيڪا 8,6803,350 299,209
يونان ايوبيا 3,6551,411 218,000
تيونس جربا 514198 182,911
اسپين آئيبيزا 572221 159,180
يونان روڊس 1,400540 117,007
يونان ڪورفو 641247 101,600
اسپين مينورڪا 696269 99,005
يونان ليسبوس 1,632630 90,643
يونان ڪيوس 842325 51,936

آبهوا

[سنواريو]

بحر روم جي سامونڊي ڪناري جي گهڻي ڀاڱي ۾ گرم اونهاري واري بحر رومي آبهوا ملي ٿي. بحر روم جي حوض جي آبهوا نرم،[71][72] برساتي سيارن،[72] ۽ پُرسڪون، خشڪ ۽ گرم اونهارن جي ڪري سڃاتي وڃي ٿي.[71][72] جيتوڻيڪ اهي تمام گهٽ ٺهن ٿا، پر بحر روم ۾ ڪڏهن ڪڏهن استوائي طوفان جهڙا چڪرواٽ پڻ ٺهن ٿا، جيڪي عام طور سيپٽمبر کان نومبر جي وچ ۾ پيدا ٿيندا آهن.[73]

ڪوپن آبهوا جي درجابندي موجب بحر روم جي چوڌاري علائقن جي آبهوا وارن خطن جو نقشو

سامونڊي گرمي پد

[سنواريو]
سراسري سامونڊي گرمي پد °C (°F) ۾
جنوري فيبروري مارچ اپريل مئي جون جولاءِ آگسٽ سيپٽمبر آڪٽوبر نومبر ڊسمبر سال
مالاگا[74] 16 (61) 15 (59) 16 (61) 16 (61) 18 (64) 20 (68) 22 (72) 23 (73) 22 (72) 20 (68) 18 (64) 17 (63) 18.6 (65.5)
بارسلونا[75] 13 (55) 12 (54) 13 (55) 14 (57) 17 (63) 20 (68) 23 (73) 25 (77) 23 (73) 20 (68) 17 (63) 15 (59) 17.8 (64.0)
مارسي[76] 13 (55) 13 (55) 13 (55) 14 (57) 16 (61) 18 (64) 21 (70) 22 (72) 21 (70) 18 (64) 16 (61) 14 (57) 16.6 (61.9)
نيپلز[77] 15 (59) 14 (57) 14 (57) 15 (59) 18 (64) 22 (72) 25 (77) 27 (81) 25 (77) 22 (72) 19 (66) 16 (61) 19.3 (66.7)
مالٽا[78] 16 (61) 16 (61) 15 (59) 16 (61) 18 (64) 21 (70) 24 (75) 26 (79) 25 (77) 23 (73) 21 (70) 18 (64) 19.9 (67.8)
وينس[79] 11 (52) 10 (50) 11 (52) 13 (55) 18 (64) 22 (72) 25 (77) 26 (79) 23 (73) 20 (68) 16 (61) 14 (57) 17.4 (63.3)
ايٿنز[80] 16 (61) 15 (59) 15 (59) 16 (61) 18 (64) 21 (70) 24 (75) 24 (75) 24 (75) 21 (70) 19 (66) 18 (64) 19.3 (66.7)
هيراڪليئون[81] 16 (61) 15 (59) 15 (59) 16 (61) 19 (66) 22 (72) 24 (75) 25 (77) 24 (75) 22 (72) 20 (68) 18 (64) 19.7 (67.5)
انطاليا[82] 17 (63) 17 (63) 16 (61) 17 (63) 21 (70) 24 (75) 27 (81) 29 (84) 27 (81) 25 (77) 22 (72) 19 (66) 21.8 (71.2)
ليماسول[83] 18 (64) 17 (63) 17 (63) 18 (64) 20 (68) 24 (75) 26 (79) 28 (82) 27 (81) 25 (77) 22 (72) 19 (66) 21.7 (71.1)
مرسين[84] 18 (64) 17 (63) 17 (63) 18 (64) 21 (70) 25 (77) 28 (82) 29 (84) 28 (82) 25 (77) 22 (72) 19 (66) 22.3 (72.1)
تل ابيب[85] 18 (64) 17 (63) 17 (63) 18 (64) 21 (70) 24 (75) 27 (81) 28 (82) 28 (82) 26 (79) 23 (73) 20 (68) 22.3 (72.1)
اسڪندريه[86] 18 (64) 17 (63) 17 (63) 18 (64) 20 (68) 23 (73) 25 (77) 26 (79) 26 (79) 25 (77) 22 (72) 20 (68) 21.4 (70.5)


سامونڊي ترو

[سنواريو]

بحر روم جي سامونڊي تري تي ڪيترائي پاڻيءَ هيٺيان ارضياتي نقش موجود آهن، جيڪي آفريڪي پليٽ جي يوروشيائي پليٽ هيٺ هيٺ وڃڻ سبب ٺهيا آهن.[87][88] مالٽا وارو ڪپر، جيڪو سسلي ٻيٽ کان آفريڪا جي سامونڊي ڪناري تائين پکڙيل آهي، بحر روم کي قدرتي طور اولهه ۽ اوڀر وارن علائقن ۾ ورهائي ٿو.[6][89][90][91]

اولهه بحر روم واري علائقي کي ٽن اهم پاڻيءَ هيٺين حوضن ۾ ورهائي سگهجي ٿو:[92]

اوڀر بحر روم واري علائقي کي پڻ هيٺين پاڻيءَ هيٺين حوضن ۾ ورهائي سگهجي ٿو:

1960ع واري ڏهاڪي تائين اهو سمجهيو ويندو هو ته بحر روم اڳوڻي، لڳ ڀڳ 20 ڪروڙ سال پراڻي، ميسوزوئڪ دور جي ٽيٿس سمنڊ جو بنيادي بچيل حصو آهي، جيڪو ڪنهن وقت اوڀر اڌ گولي کي گهيري بيٺو هو. پر ويهين صديءَ جي آخر کان سامونڊي تري جي پکڙجڻ واري نظريي تي ٻڌل تحقيق مان ظاهر ٿيو ته موجوده بحر روم جي سامونڊي تري جو گهڻو حصو ٽيٿس سمنڊ جي تري جو حصو ناهي.[6] ڪجهه محقق مالٽا واري ڪپر جي اوڀر ۾ موجود آئوني حوض کي ٽيٿس سمنڊ جو بچيل حصو سمجهن ٿا.[99]

گذريل 4 ڪروڙ 40 لک سالن دوران آفريڪا ۽ يوروشيا جون کنڊوار پليٽون هڪ ٻئي ڏانهن وڌنديون ۽ پري ٿينديون رهيون آهن، جنهن جي نتيجي ۾ موجوده ٽيڪٽانڪي طور سرگرم حوض ۽ ان جي چوڌاري جبلستاني سلسلا وجود ۾ آيا. ارضياتي انگن اکرن جي تشريح موجب، هن وقت ڪيترن اهم هنڌن تي آفريڪا ۽ يوروشيا جون پليٽون هڪ ٻئي سان ٽڪرائجن ٿيون، جنهن سبب زمين جو ٻڏڻ، جبلن جو ٺهڻ ۽ ٻرندڙ جبلن جون سرگرميون ٿين ٿيون.[6]

1970ع ۽ 1975ع ۾ سوراخ ڪري ڪڍيل رسوبي مرڪزن جي بنياد تي اهو نظريو پيش ڪيو ويو ته لڳ ڀڳ 60 لک سال اڳ بحر روم جي سطح موجوده سامونڊي سطح کان لڳ ڀڳ 3,000 metres (10,000 ft) هيٺ هئي ۽ ان ۾ خشڪ ريگستان موجود هئا، جيڪي بخاراتي لوڻن سان ڍڪيل هئا. اهو سمجهيو ويندو هو ته جبرالٽر جا اوچا ڪنگرا ائٽلانٽڪ سمنڊ جي پاڻيءَ کي بحر روم ۾ داخل ٿيڻ کان روڪيندا رهيا، تان جو لڳ ڀڳ 55 لک سال اڳ اهي ٽٽي پيا ۽ ائٽلانٽڪ جو پاڻي بحر روم ۾ داخل ٿي ويو.

وڌيڪ جديد زلزلي ۽ ننڍن حجرياتي باقيات تي ٻڌل تحقيق موجب سامونڊي ترو ڪڏهن به مڪمل طور خشڪ نه ٿيو هو. ان جي بدران، لڳ ڀڳ 50 لک سال اڳ سامونڊي ترو مختلف بناوتن ۽ ماپن وارن ڪيترن حوضن تي مشتمل هو، جن جي گهراڻي 200 to 1,520 metres (650 to 5,000 ft) جي وچ ۾ هئي. امڪان آهي ته لوڻ مختلف گهراين وارن انتهائي لوڻاڻن پاڻيءَ جي تري ۾ گڏ ٿيو. سامونڊي تري تي لوڻ ٺهڻ جي وقت ۽ نوعيت بابت اڻپڪائي، ۽ پوءِ واري زلزلي تحقيق ۽ مرڪزي نموني مان مليل ثبوت، شديد سائنسي بحث جو موضوع رهيا آهن.[6]

مالٽا وارو ڪپر

[سنواريو]

مالٽا وارو ڪپر هڪ 250-ڪلوميٽر (160 mi) ڊگهو پاڻيءَ هيٺيون چن جي پٿر وارو ڪپر آهي، جيڪو سسلي جي اوڀرئين سامونڊي ڪناري کان ڏکڻ طرف مالٽا جي ٻيٽن جي اوڀرئين سامونڊي ڪناري ۽ ان کان اڳتي تائين پکڙيل آهي. هي بنيادي طور ٽيڪٽانڪي سرگرمين سبب ٺهيو آهي.[6]

هن ڪپر جي ڪنارن سان 500 کان وڌيڪ پاڻيءَ هيٺيان کاهيون موجود آهن، جيڪي ڪجهه هنڌن تي 3.5 ڪلوميٽر (2.2 mi) تائين اوچيون ٿي سگهن ٿيون. انهن کاهين ۾ حياتياتي طور شاهوڪار برادريون موجود آهن، ۽ پاڻيءَ هيٺين وهڪرن سبب اهي آلودگي ڪندڙ مادن ۽ غذائي جزن لاءِ لنگهه پڻ بڻجن ٿيون. اهي گهريون واديون ان لحاظ کان خاص آهن ته اهي زميني درياهن جي ڪٽائيءَ سبب نه ٺهيون آهن.

پاڻيءَ هيٺيان زمين جا سرڪڻ مالٽا واري ڪپر تي موجود قدرتي خطرن مان هڪ آهن. مالٽا يونيورسٽي، برطانيا جو قومي سامونڊي سائنس مرڪز، نيوزيلينڊ جو پاڻي ۽ فضا بابت قومي تحقيقي ادارو، يونيورسٽي ڪاليج ڊبلن ۽ اٽلي جو سامونڊي سائنس ۽ لاڳو ارضياتي طبعيات وارو قومي ادارو گڏجي هڪ تازي تحقيق ڪئي، جيڪا يورپي يونين جي مالي مدد سان مالٽا واري ڪپر تي مرڪوز هئي.[89][100]

سامونڊي سائنس

[سنواريو]
جون مهيني دوران غالب سطحي سامونڊي وهڪرا

بحر روم ۾ بخارجڻ، برسات ۽ درياهي وهڪري کان گهڻو وڌيڪ آهي، ۽ اها حقيقت حوض جي اندر پاڻيءَ جي گردش لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿي.[101] بخارجڻ خاص طور ان جي اوڀرئين اڌ ۾ وڌيڪ آهي، جنهن سبب پاڻيءَ جي سطح گهٽجي ٿي ۽ اوڀر طرف لوڻاڻ وڌندو وڃي ٿو.[102] حوض ۾ 5 m (16 ft) جي گهراڻي تي سراسري لوڻاڻ 38 پي ايس يو آهي.[103]

بحر روم جي سڀ کان گهري حصي ۾ پاڻيءَ جو گرمي پد 13.2 °C (55.8 °F) آهي.[103]

ائٽلانٽڪ سمنڊ مان پاڻيءَ جي خالص آمد لڳ ڀڳ 70,000 m3/s (2.5 million cu ft/s) يا 2.2×1012 m3/a (7.8×1013 cu ft/a) آهي.[104] ائٽلانٽڪ مان هي پاڻي نه اچي ته بحر روم جي سامونڊي سطح هر سال لڳ ڀڳ 1 m (3 ft) گهٽجي وڃي.[105]

سامونڊي سائنس ۾، دنيا جي ٻين بحر رومي سمنڊن کان فرق ڪرڻ لاءِ، هن کي ڪڏهن ڪڏهن يوروافريڪي بحر روم، يورپي بحر روم يا آفريڪي بحر روم پڻ چيو ويندو آهي،[106] جيئن بالٽڪ سمنڊ ۽ اتر اوڀر ائٽلانٽڪ سمنڊ.[107]

عام گردش

[سنواريو]

بحر روم ۾ پاڻيءَ جي گردش جو بنيادي ڪارڻ جبرالٽر جي سامونڊي ڳچي وسيلي ائٽلانٽڪ سمنڊ مان داخل ٿيندڙ سطحي پاڻي آهي. ان سان گڏ گهٽ لوڻاڻ وارو پاڻي ڪاري سمنڊ مان باسفورس وسيلي پڻ بحر روم ۾ داخل ٿئي ٿو. ٿڌو ۽ نسبتاً گهٽ لوڻاڻ وارو ائٽلانٽڪ پاڻي اتر آفريڪا جي سامونڊي ڪنارن سان اوڀر طرف گردش ڪري ٿو. سطحي پاڻيءَ جو هڪ حصو سسلي جي سامونڊي ڳچي مان نٿو گذري، پر بحر روم مان نڪرڻ کان اڳ ڪورسيڪا ڏانهن مڙي وڃي ٿو.

اوڀر بحر روم جي حوض ۾ داخل ٿيندڙ سطحي پاڻي ليبيا ۽ اسرائيل جي سامونڊي ڪنارن سان گردش ڪري ٿو. ليوانتي سمنڊ تائين پهچندي، اهو سطحي پاڻي پنهنجي شروعاتي ائٽلانٽڪ حالت جي ڀيٽ ۾ گرم ۽ وڌيڪ لوڻاڻ وارو ٿي وڃي ٿو؛ تنهنڪري ان جي گهاٽائي وڌي وڃي ٿي ۽ اهو هيٺ لهي ليوانتي وچولي پاڻي (LIW) ٺاهي ٿو. بحر روم ۾ 50 and 600 m (160 and 2,000 ft) جي وچ واري گهراڻي تي موجود گهڻو پاڻي LIW مان پيدا ٿئي ٿو.[108]

LIW ترڪي جي سامونڊي ڪنارن وٽ ٺهي ٿو ۽ پوءِ يوناني ۽ ڏکڻ اطالوي سامونڊي ڪنارن سان اولهه طرف گردش ڪري ٿو. LIW اهو واحد پاڻي آهي، جيڪو سسلي جي سامونڊي ڳچيءَ مان اولهه طرف گذري ٿو. سسلي جي سامونڊي ڳچيءَ کان پوءِ LIW اطالوي، فرانسيسي ۽ اسپيني سامونڊي ڪنارن سان گردش ڪري ٿو، ۽ پوءِ جبرالٽر جي سامونڊي ڳچيءَ جي گهراين وسيلي بحر روم مان نڪري وڃي ٿو.

بحر روم جو گهرو پاڻي ٽن مکيه علائقن مان پيدا ٿئي ٿو: ايڊرياٽڪ سمنڊ، جتان اوڀر بحر روم جو گهڻو گهرو پاڻي پيدا ٿئي ٿو؛ ايجيئن سمنڊ؛ ۽ ليون جو نار. بحر روم ۾ گهري پاڻيءَ جي ٺهڻ جو عمل سياري جي طاقتور همرفت سبب شروع ٿئي ٿو، جنهن کي بورا ۽ مسٽرال جهڙيون شديد ٿڌيون هوائون هٿي ڏين ٿيون.

جڏهن نئون گهرو پاڻي ٺهي ٿو، تڏهن پراڻو پاڻي مٿان موجود وچولي پاڻيءَ سان ملي ٿو ۽ آخرڪار بحر روم مان ٻاهر نڪري وڃي ٿو. بحر روم ۾ پاڻيءَ جي رهڻ جو مدو لڳ ڀڳ 100 سال آهي، جنهن سبب بحر روم آبهوا جي تبديلي لاءِ خاص طور حساس آهي؛ ڏسو هيٺ.[109]

پاڻيءَ جي گردش تي اثر وجهندڙ ٻيا واقعا

[سنواريو]

اڌ بند حوض هجڻ سبب بحر روم ۾ اهڙا عارضي واقعا ٿيندا رهن ٿا، جيڪي ٿوري عرصي اندر پاڻيءَ جي گردش تي اثر وجهي سگهن ٿا. 1990ع واري ڏهاڪي جي وچ ڌاري، خاص طور ٿڌين سياري جي حالتن کان پوءِ، ايجيئن سمنڊ اوڀر بحر روم ۾ گهري پاڻيءَ جي ٺهڻ جو مکيه علائقو بڻجي ويو. اوڀر بحر روم ۾ گهري پاڻيءَ جي سرچشمي واري هن عارضي تبديليءَ کي اوڀر بحر روم وارو عارضي واقعو (Eastern Mediterranean Transient؛ EMT) چيو ويو، جنهن بحر روم جي پاڻيءَ جي گردش تي اهم اثر وڌا.[110][111][112]

بحر روم جي گردش تي اثر وجهندڙ هڪ ٻيو عارضي واقعو اتر آئوني سامونڊي ڦيري جي وقت بوقت ابتڙ ٿيڻ آهي. هي هڪ ضد گهڙيالي سامونڊي ڦيرو آهي، جيڪو آئوني سمنڊ جي اترئين حصي ۾، يوناني سامونڊي ڪناري کان ٻاهر ڏٺو وڃي ٿو. هن ڦيري جي گردش جڏهن ضد گهڙيالي کان گهڙيالي رخ ڏانهن بدلجي ٿي ته ان کي پاڻي مهيا ڪندڙ سرچشمو به بدلجي وڃي ٿو. جڏهن گردش ضد گهڙيالي هجي، جيڪا وڌيڪ عام حالت آهي، تڏهن ڦيري جو پاڻي ايڊرياٽڪ سمنڊ مان اچي ٿو. جڏهن گردش گهڙيالي هجي ته پاڻي ليوانتي سمنڊ مان اچي ٿو.

انهن ٻنهي پاڻيءَ جي قسمن جون طبعي ۽ ڪيميائي خاصيتون مختلف آهن، ۽ اتر آئوني ڦيري جي وقت بوقت ابتڙ ٿيڻ، جنهن کي ٻه-حالتي جهولندڙ نظام يا BiOS چيو وڃي ٿو، ايڊرياٽڪ ۽ ليوانتي علائقن جي چوڌاري بحر روم جي گردش ۽ حياتياتي ڪيميا کي تبديل ڪري ٿو.[113]

آبهوا جي تبديلي

[سنواريو]

پاڻيءَ جي رهائش واري مختصر مدي سبب، بحر روم کي آبهوا جي تبديليءَ جي نشانين لاءِ هڪ اهم مرڪز سمجهيو وڃي ٿو،[114] ۽ 1950ع واري ڏهاڪي کان وٺي سڄي پاڻيءَ جي ٿنڀي ۾ گرمي پد ۾ نمايان واڌ درج ٿي آهي.[115][116]

آبهوا بابت اڳڪٿين موجب، علائقي ۾ برسات گهٽجڻ سبب بخارجڻ وڌندو، جنهن جي نتيجي ۾ سامونڊي لوڻاڻ وڌيڪ ٿيندو.[117] گرمي پد ۽ لوڻاڻ ٻنهي ۾ واڌ سبب، 21هين صديءَ جي آخر تائين بحر روم ۾ پاڻيءَ جون تهون وڌيڪ چٽي نموني جدا ٿيڻ جو امڪان آهي، جنهن جا پاڻيءَ جي گردش ۽ حياتياتي ڪيميا تي نمايان اثر پوندا.

پاڻيءَ جي تهه بندي ۽ گرمائش اڳ ئي اوڀر بحر روم کي فضا ڏانهن CO2 جي خالص سرچشمي ۾ بدلائي ڇڏيو آهي.[118][119]

انساني سرگرمين سبب ٿيندڙ آبهوا جي تبديلي سامونڊي گرميءَ جي لهرن جي ٺهڻ ۾ وڌندڙ ڪردار ادا ڪندي نظر اچي ٿي. تازن سالن ۾ اهي تحقيق جو اهم موضوع بڻجي ويون آهن، خاص طور بحر روم ۾، جتي اولهه ۽ اوڀر ٻنهي ذيلي حوضن جا ڪيترائي علائقا هاڻي اڳ کان وڌيڪ اوچن گرمي پدن سان گڏ وڌيڪ بار بار، وڌيڪ شديد ۽ وڌيڪ ڊگها گرمائش وارا واقعا ڀوڳين ٿا.

اهي واقعا بنيادي طور سامونڊي ۽ فضائي عنصرن جي گڏيل اثر سبب پيدا ٿين ٿا ۽ اڪثر تيز دٻاءَ وارن نظامن سان شروع ٿين ٿا، جيڪي ڪڪرن جي مقدار گهٽائين ٿا ۽ سامونڊي سطح پاران شمسي گرميءَ جي جذب کي وڌائين ٿا. سامونڊي ماحولياتي نظامن تي انهن جا اثر تباهه ڪندڙ ٿي سگهن ٿا، جهڙوڪ تري سان لاڳاپيل حياتياتي برادرين ۾ وڏي پيماني تي موت، مرجان جي سفيد ٿيڻ جا واقعا، مڇي مارڻ جي مقدار ۾ خلل ۽ جنسن جي ورڇ ۾ تبديليون.[120]

انتهائي گرمائش حياتياتي گوناگونيت جي نقصان جو سبب بڻجي سگهي ٿي[121] ۽ ڪجهه رهائشگاهن لاءِ وجودي خطرو پيدا ڪري ٿي،[122] جڏهن ته ان سان حملي آور استوائي جنسن لاءِ حالتون وڌيڪ سازگار بڻجن ٿيون.[123]

حياتياتي ڪيميا

[سنواريو]
سمنڊ جي روشنائي واري خطي ۾ سامونڊي فائٽوپلانڪٽن جي چڪر جي تفصيلي وضاحت، جنهن ۾ ضيائي ترڪيب، آڪسيجن جي پيداوار ۽ سامونڊي خوراڪي ڄارن ۾ فائٽوپلانڪٽن جو ڪردار نمايان ٿيل آهي.
سامونڊي فائٽوپلانڪٽن جو چڪر

پنهنجي وڏي حياتياتي گوناگونيت جي باوجود، بحر روم ۾ ڪلوروفل ۽ غذائي جزن جو مقدار تمام گهٽ آهي، جنهن ڪري اهو دنيا جي سڀ کان وڌيڪ گهٽ غذائيت وارن سامونڊي علائقن مان هڪ آهي. بحر روم کي عام طور LNLC، يعني گهٽ غذائيت ۽ گهٽ ڪلوروفل وارو علائقو چيو ويندو آهي. غذائي جزن جي کوٽ سبب بحر روم ريگستان جي ان وصف سان به ٺهڪي اچي ٿو، جنهن ۾ ٻوٽن ۽ جانورن جي واڌ ويجهه ڏکي بڻجي ٿي.

بحر روم ۾ غذائي جزن جي مقدار، ڪلوروفل جي مقدار ۽ بنيادي پيداوار ۾ تيز لاها چاڙها موجود آهن. حوض جي اولهه واري حصي ۾ غذائي جزن جو مقدار اوڀر واري حوض جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ ٻيڻو آهي. البوران سمنڊ، جيڪو جبرالٽر جي سامونڊي ڳچي جي ويجهو آهي، روزانو لڳ ڀڳ 0.25 گرام ڪاربان في چورس ميٽر بنيادي پيداوار رکي ٿو، جڏهن ته اوڀر واري حوض جي روزاني سراسري پيداوار 0.16 گرام ڪاربان في چورس ميٽر آهي.[124] انهيءَ سبب بحر روم جي اوڀرئين حصي کي "انتهائي گهٽ غذائيت وارو" چيو ويندو آهي.

بحر روم ۾ وڌيڪ پيداوار وارا علائقا ٿورا ۽ ننڍا آهن. وڌيڪ پيداوار، يعني في مڪعب ميٽر 0.5 گرام کان وڌيڪ ڪلوروفل اي، خاص طور ساحلي علائقن ۽ درياهن جي ڇوڙ وٽ ملي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي حل ٿيل غذائي جزن جا بنيادي ذريعو آهن. ليون جو نار نسبتاً وڌيڪ پيداوار رکي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ اتي عمودي ملاءَ جو عمل تيز آهي، جيڪو غذائي جزن کي سطح تائين آڻي ٿو، جتي فائٽوپلانڪٽن انهن مان ڪلوروفل اي ٺاهي ٿو.[125]

بحر روم جي بنيادي پيداوار ۾ موسمي تبديلي به تمام نمايان آهي. سياري ۾ تيز هوائون ۽ حوض مٿان برسات عمودي ملاءَ جو سبب بڻجن ٿا، جنهن سان گهري پاڻيءَ جا غذائي جزا سطح تي اچن ٿا، جتي فائٽوپلانڪٽن انهن کي حياتياتي ڪاميٽي ۾ تبديل ڪري سگهي ٿو.[126] تنهن هوندي به، سياري ۾ روشني بنيادي پيداوار لاءِ محدود ڪندڙ عنصر ٿي سگهي ٿي.

مارچ ۽ اپريل جي وچ ۾ بهار دوران سطح تي روشنيءَ جي شدت ۽ غذائي جزن جي مقدار جو مناسب توازن پيدا ٿئي ٿو، جنهن سبب بهاري ڦهلاءُ ٿي سگهي ٿو. اونهاري ۾ تيز فضائي گرمي پد سطحي پاڻيءَ کي گرم ڪري ٿو. ان جي نتيجي ۾ پيدا ٿيندڙ گهاٽائي جو فرق سطحي پاڻيءَ کي تقريباً سڄي پاڻيءَ جي ٿنڀي کان الڳ ڪري ڇڏي ٿو ۽ غذائي جزن جي ڏي وٺ محدود ٿي وڃي ٿي. انهيءَ ڪري جون کان آڪٽوبر تائين بنيادي پيداوار تمام گهٽ رهي ٿي.[127][125]

سامونڊي سائنسي مهمن بحر روم جي حياتياتي ڪيميا جي هڪ خاص خاصيت ظاهر ڪئي آهي: ڪلوروفل جي گهڻي پيداوار سطح تي نه، پر سطح کان هيٺ 80 to 200 metres (260 to 660 ft) جي گهراڻي ۾ ٿئي ٿي.[128]

بحر روم جي ٻي اهم خاصيت نائٽروجن ۽ فاسفورس جو وڌيڪ تناسب (N:P) آهي. ريڊفيلڊ ظاهر ڪيو ته دنيا جي گهڻن سمنڊن ۾ سراسري N:P تناسب لڳ ڀڳ 16 هوندو آهي. ان جي ابتڙ بحر روم ۾ سراسري N:P تناسب 24 کان 29 جي وچ ۾ آهي، جيڪو وڏي پيماني تي فاسفورس جي کوٽ ڏيکاري ٿو.[وضاحت گهربل][129][130][131][132]

گهٽ پيداوار سبب بحر روم ۾ پلانڪٽن جي برادرين تي ننڍن جاندارن، جهڙوڪ پيڪوفائٽوپلانڪٽن ۽ بيڪٽيريا، جي بالادستي آهي.[133][124]


ارضيات

[سنواريو]
اوميش جي ويجهو پاڻيءَ هيٺان هڪ ڪارِسٽ چشمو، جنهن کي وروليا چيو ويندو آهي؛ ٻي صورت ۾ پُرسڪون سامونڊي سطح تي پيدا ٿيندڙ ڪيترن لهرن وسيلي اهو ڏسي سگهجي ٿو.

بحر روم جي ارضياتي تاريخ پيچيده آهي. سامونڊي قشر مٿان قائم هن سامونڊي حوض کي ڪنهن وقت قديم ٽيٿس سمنڊ جو ٽيڪٽانڪي بچيل حصو سمجهيو ويندو هو؛ هاڻي معلوم ٿيو آهي ته هي بناوت جي لحاظ کان نسبتاً نئون حوض آهي، جنهن کي نيوٽيٿس چيو وڃي ٿو. اهو پهريون ڀيرو آخري ٽرائيسڪ دور ۽ شروعاتي جوراسڪ دور ۾ آفريڪي پليٽ ۽ يوروشيائي پليٽ جي هڪ ٻئي ڏانهن وڌڻ سبب ٺهيو. عام طور خشڪ آبهوا ۾ لڳ ڀڳ زمين سان گهيريل آبي ذخيرو هجڻ سبب، بحر روم ۾ شديد بخارجڻ ۽ بخاراتي مادّن جي رسوب ٿيڻ جو عمل ٿئي ٿو. ميسينيائي لوڻاڻ بحران لڳ ڀڳ 60 لک سال اڳ شروع ٿيو، جڏهن بحر روم زمين سان گهيرجي ويو ۽ پوءِ لڳ ڀڳ سڪي ويو. حوض جي تري تي ڏهه لک مڪعب ڪلوميٽرن کان وڌيڪ مقدار ۾ لوڻ جا ذخيرا گڏ ٿيل آهن، جيڪي ڪجهه هنڌن تي ٽن ڪلوميٽرن کان به وڌيڪ ٿلها آهن.[134][135]

سائنسدانن جو اندازو آهي ته بحر روم آخري ڀيرو لڳ ڀڳ 53 لک سال اڳ زانڪليائي ٻوڏ وسيلي ٻن سالن کان به گهٽ عرصي ۾ ٻيهر ڀريو ويو. ائٽلانٽڪ سمنڊ مان پاڻي هڪ نئين ٽٽل لنگهه، جنهن کي هاڻي جبرالٽر جي سامونڊي ڳچي چيو وڃي ٿو، وسيلي اندر داخل ٿيو. پاڻيءَ جي آمد جي رفتار موجوده ايمازون درياهه جي وهڪري کان لڳ ڀڳ ٽي درجا، يعني هڪ هزار ڀيرا، وڌيڪ هئي.[136]

بحر روم جي سراسري گهراڻي 1,500 m (4,900 ft) آهي، جڏهن ته درج ڪيل سڀ کان گهرو نقطو آئوني سمنڊ جي ڪليپسو گهراڻي ۾ 5,267 m (17,280 ft) آهي. ان جو سامونڊي ڪنارو 46,000 ڪلوميٽر (29,000 mi) تائين پکڙيل آهي. سسلي ٻيٽ ۽ تيونس جي سامونڊي ڪناري جي وچ ۾ موجود هڪ گهٽ گهرو پاڻيءَ هيٺيون ڪنگرو، يعني سسلي جي سامونڊي ڳچي، سمنڊ کي ٻن وڏن ذيلي علائقن ۾ ورهائي ٿو: لڳ ڀڳ 850,000 چورس ڪلوميٽر (330,000 چورس ميل) ايراضيءَ وارو اولهه بحر روم، ۽ لڳ ڀڳ 1.65 million چورس ڪلوميٽر (640,000 چورس ميل) ايراضيءَ وارو اوڀر بحر روم. سامونڊي ڪنارن وارن علائقن ۾ پاڻيءَ هيٺيان ڪارِسٽ چشما، يا vrulja، موجود آهن، جيڪي سطح کان هيٺ دٻاءَ هيٺ موجود زميني پاڻي کي سمنڊ ۾ خارج ڪن ٿا؛ خارج ٿيندڙ پاڻي عام طور مٺو هوندو آهي ۽ ڪڏهن ڪڏهن گرم پڻ ٿي سگهي ٿو.[137][138]

ميسينيائي لوڻاڻ بحران

[سنواريو]
زانڪليائي ٻوڏ کان اڳ ميسينيائي لوڻاڻ بحران
حرڪتي تصوير: ميسينيائي لوڻاڻ بحران

ميسوزوئڪ دور ۽ سينوزوئڪ دور دوران، جڏهن آفريڪا جي اتر اولهه ڪنڊ آئبيريا ڏانهن وڌي، تڏهن ڏکڻ آئبيريا ۽ اتر اولهه آفريڪا ۾ بيٽڪ-ريف جبلستاني پٽا مٿي اڀريا. اتي جبلن جي وچ ۾ موجود بيٽڪ ۽ ريف حوضن جي ٺهڻ سان ائٽلانٽڪ سمنڊ ۽ بحر روم جي وچ ۾ لڳ ڀڳ هڪ ٻئي جي متوازي ٻه سامونڊي لنگهه ٺهيا. انهن کي بيٽڪ ۽ ريفيائي لنگهه چيو ويو، جيڪي وچئين ۽ آخري مائيوسين دوران آهستي آهستي بند ٿيا، شايد ڪيترائي ڀيرا.[139]

آخري مائيوسين ۾ بيٽڪ لنگهه جي بند ٿيڻ سان نام نهاد ميسينيائي لوڻاڻ بحران (MSC) شروع ٿيو، جنهن جي خاصيت ٿلهي بخاراتي رسوبن جي سلسلي سان هئي؛ ليوانتي سمنڊ ۾ لوڻ جا ذخيرا 2 ڪلوميٽرن تائين ٿلها هئا، ۽ حوض جي گهڻي ڀاڱي ۾ پاڻيءَ جي سطح تمام گهڻي گهٽجي وئي. هن واقعي جي ترتيب، جاگرافيائي پکيڙ، بخاراتي رسوبن ۽ لوڻ جي ذخيرن جي ٺهڻ وارن عملن بابت ڊگهي عرصي تائين شديد سائنسي اختلاف رهيو، جيڪو هاڻي گهڻي حد تائين گهٽجي چڪو آهي.[140] MSC جي شروعات جو جديد فلڪياتي اندازو 59.6 لک سال اڳ لڳايو ويو آهي، ۽ اهو لڳ ڀڳ 6,30,000 سال جاري رهيو، تان جو لڳ ڀڳ 53 لک سال اڳ ختم ٿيو.[141] ساڄي پاسي ڏنل حرڪتي تصوير ڏسو: ميسينيائي لوڻاڻ بحران.

شروعاتي پاڻي گهٽجڻ[وضاحت گهربل] ۽ ٻيهر ڀرجڻ کان پوءِ، MSC جي سموري عرصي دوران سامونڊي سطح گهٽجڻ ۽ ٻيهر ڀرجڻ جا وڌيڪ مرحلا پڻ ٿيا، جن جو ڪل تعداد اڃا بحث هيٺ آهي. بحران مائيوسين جي آخر ۾، 53.3 لک سال اڳ، تڏهن ختم ٿيو جڏهن ائٽلانٽڪ سمنڊ آخري ڀيرو حوض کي ٻيهر ڀريو، جنهن سان جبرالٽر جي سامونڊي ڳچي ٺهي ۽ زانڪليائي ٻوڏ آئي. ڪجهه تحقيقن مطابق سڪي وڃڻ، ٻوڏ اچڻ ۽ ٻيهر سڪي وڃڻ وارو چڪر ڪيترائي ڀيرا ورجيو هوندو، جنهن سان وڏي مقدار ۾ لوڻ جي رسوب جا ڪيترائي واقعا سمجهي سگهجن ٿا.[142][143] تنهن هوندي به، جديد تحقيقن مطابق جايوڊائنامڪي لحاظ کان بار بار مڪمل سڪي وڃڻ ۽ ٻيهر ڀرجڻ جو امڪان گهٽ آهي.[144][145]

سڪي وڃڻ ۽ ٻوٽن ۽ جانورن جي ڏي وٺ

[سنواريو]

هاڻوڪو ائٽلانٽڪ لنگهه، جبرالٽر جي سامونڊي ڳچي، شروعاتي پليوسين ۾ زانڪليائي ٻوڏ وسيلي ٺهيو. جيئن مٿي ذڪر ڪيو ويو، ان کان اڳ ٻه لنگهه موجود هئا: ڏکڻ اسپين مان گذرندڙ بيٽڪ لنگهه ۽ اتر مراڪش مان گذرندڙ ريفيائي لنگهه. بيٽڪ لنگهه لڳ ڀڳ 60 لک سال اڳ بند ٿيو، جنهن سان ميسينيائي لوڻاڻ بحران پيدا ٿيو؛ جڏهن ته ريفيائي لنگهه، يا ممڪن آهي ته ٻئي لنگهه، ان کان اڳ واري ٽورٽونيائي دور ۾ بند ٿيا، جنهن سان "ٽورٽونيائي لوڻاڻ بحران" پيدا ٿيو. اهو بحران 116 لک کان 72 لک سال اڳ تائين رهيو، MSC کان گهڻو اڳ ٿيو ۽ گهڻو ڊگهو هليو.

انهن ٻنهي "بحرانن" سبب آفريڪا ۽ يورپ جي مکيه زميني حصن وچ ۾ وسيع زميني رابطا پيدا ٿيا، جن ٻوٽن ۽ جانورن، خاص طور وڏن ٿڻائتن جن ۾ پرائيميٽ به شامل هئا، کي ٻنهي کنڊن وچ ۾ لڏپلاڻ جي اجازت ڏني. ويليسيائي بحران ٽورٽونيائي دور ۾ يورپ اندر آبهوا جي وڏين تبديلين ۽ نون جنسن جي زميني لڏپلاڻ کان پوءِ ٿڻائتن جي جنسن جي عام ختم ٿيڻ ۽ انهن جي جاءِ نون جنسن وٺڻ کي ظاهر ڪري ٿو.[146]

اڄ بحر روم جي سطح تان بخارجڻ وسيلي نڪرندڙ پاڻي، برسات ۽ ساحلي نيڪال وارن نظامن وسيلي اندر ايندڙ مٺي پاڻيءَ کان وڌيڪ آهي، جنهن سبب بحر روم جو لوڻاڻ ائٽلانٽڪ سمنڊ کان گهڻو وڌيڪ آهي. وڌيڪ لوڻاڻ وارو بحر رومي پاڻي ائٽلانٽڪ مان ايندڙ پاڻيءَ هيٺان ٻڏي وڃي ٿو، جنهن سان جبرالٽر جي سامونڊي ڳچيءَ ۾ ٻن تهن وارو وهڪرو ٺهي ٿو: هڪ پاسي گرم، لوڻاڻو بحر رومي پاڻي پاڻيءَ هيٺين وهڪري طور ٻاهر نڪري ٿو، جڏهن ته ان جي مقابلي ۾ ائٽلانٽڪ مان گهٽ لوڻاڻ وارو ٿڌو سامونڊي پاڻي سطحي وهڪري طور اندر داخل ٿئي ٿو.

1920ع واري ڏهاڪي ۾ هرمن زورگل سامونڊي ڳچين تي هڪ پن بجليءَ وارو بند ٺاهڻ جي تجويز ڏني، جنهن کي ائٽلانٽروپا منصوبو چيو ويو. ان منصوبي ۾ اندر ايندڙ وهڪري مان وڏي مقدار ۾ پن بجلي پيدا ڪرڻ جو ارادو هو. ان سان لاڳاپيل توانائيءَ جو ڄار يورپ ۽ گهٽ ۾ گهٽ آفريڪا جي مغرب واري حصي جي وچ ۾ سياسي اتحاد جي حمايت لاءِ پڻ تيار ڪيو ويو هو؛ ڀيٽيو يورافريڪا، جنهن جو پوءِ وارو اثر هو، ۽ ڊيزرٽيڪ، جيڪو ساڳي نوعيت واري توانائيءَ جي ڄار بابت پوءِ جو منصوبو هو.[147]

قديم آبهوا

[سنواريو]

پنهنجي ويڪرائي ڦاڪ ۽ لڳ ڀڳ زمين سان گهيريل بيهڪ سبب، بحر روم فلڪياتي سببن سان پيدا ٿيندڙ آبهوا جي تبديلين لاءِ خاص طور حساس آهي، ۽ اهي تبديليون ان جي رسوبي رڪارڊ ۾ چڱيءَ ريت محفوظ آهن. خشڪ دورن ۾ صحارا مان ايندڙ هوائي مٽي بحر روم ۾ جمع ٿيندي آهي، جڏهن ته آلي دورن ۾ درياهن وسيلي ايندڙ رسوبي مواد جو مقدار وڌيڪ هوندو آهي. انهيءَ ڪري بحر روم جي سامونڊي ساپروپيل تي مشتمل رسوبي سلسلن مان تمام گهڻي وضاحت واري آبهوا بابت ڄاڻ ملي ٿي.

انهن انگن اکرن کي ڌرتيءَ جي گذريل 90 لک سالن جي تاريخ لاءِ فلڪياتي طور هم وقت ڪيل وقتي ماپون ٻيهر ٺاهڻ ۾ استعمال ڪيو ويو آهي، جنهن سان ماضيءَ جي جاگرافيائي مقناطيسي ابتڙجڻن جي وقتن کي وڌيڪ درست نموني مقرر ڪرڻ ۾ مدد ملي آهي.[148]

حياتياتي گوناگونيت

[سنواريو]
نرم مرجان Eunicella cavolini

کليل سمنڊن جي مختلف سامونڊي خطن ۾ موجود وڏن ۽ گهڻ رخي سامونڊي وهڪرن جي ابتڙ، بحر روم ۾ وهڪرن جي نرم پر مضبوط بند نوعيت سبب حياتياتي گوناگونيت نسبتاً مستحڪم رهي ٿي. اهي حالتون حياتيءَ لاءِ سازگار آهن، ايتري قدر جو ٻرندڙ جبلن سان لاڳاپيل تمام ننڍن، پر اک سان ڏسي سگهجندڙ، جاندارن لاءِ به. بحر روم جو مستحڪم سامونڊي ماحولياتي نظام ۽ سامونڊي سطح جو گرمي پد گهري سمنڊ ۾ حيات جي واڌ ويجهه لاءِ غذائيت ڀريو ماحول مهيا ڪن ٿا، جڏهن ته ٻاهرين گهرن سامونڊي عنصرن کان وڏي حد تائين محفوظ هڪ متوازن آبي ماحولياتي نظام پڻ برقرار رکن ٿا. اندازو آهي ته بحر روم ۾ 17,000 کان وڌيڪ سامونڊي جنس موجود آهن. حياتياتي گوناگونيت عام طور ساحلي علائقن ۽ کنڊوار پٽن ۾ وڌيڪ هوندي آهي ۽ گهراڻي سان گڏ گهٽجندي ويندي آهي.[149]

ميسينيائي لوڻاڻ بحران دوران سمنڊ جي سڪي وڃڻ جي نتيجي ۾،[150][151][152] بحر روم جي سامونڊي حياتيات بنيادي طور ائٽلانٽڪ سمنڊ مان آيل آهي. اتر ائٽلانٽڪ بحر روم جي ڀيٽ ۾ گهڻو ٿڌو ۽ وڌيڪ غذائيت وارو آهي،[152][151] ۽ لڳ ڀڳ پنجاهه لک سال اڳ حوض جي ٻيهر ڀرجڻ کان پوءِ بحر روم جي سامونڊي جاندارن کي هتان جي مختلف حالتن سان پاڻ کي هم آهنگ ڪرڻو پيو.[151]

البوران سمنڊ ٻنهي سمنڊن جي وچ ۾ هڪ عبوري علائقو آهي، جتي بحر رومي ۽ ائٽلانٽڪ جنسن جو گڏيل ميلاپ ملي ٿو.[153] بحر رومي راهب سيل يونان جي ايجيئن سمنڊ ۾ رهن ٿا.[154]

1980ع واري ڏهاڪي تائين بحر روم ۾ اورڪا جي مستقل آبادي موجود هئي، پر پوءِ اها ختم ٿي وئي، جنهن جو امڪاني سبب ڊگهي عرصي تائين پي سي بي مادّن جي اثر هيٺ رهڻ هو. تنهن هوندي به، اڄ به هر سال ڀٽڪندڙ اورڪائن جا مشاهدا درج ٿين ٿا.[155]

ماحولياتي مسئلا

[سنواريو]

گذريل 4,000 سالن دوران انساني سرگرمين بحر رومي يورپ جي اڪثر حصن کي تبديل ڪري ڇڏيو آهي، ۽ "منظرنامي جي انساني شڪل ڏيڻ" وارو عمل موجوده بحر رومي آبهوا جي ظاهر ٿيڻ سان گڏوگڏ هليو. قديم دور جي هڪ اهڙي بحر رومي جنت جي تصور، جيڪا بعد وارين تهذيبن تباهه ڪري ڇڏي، گهٽ ۾ گهٽ ارڙهين صديءَ کان موجود آهي ۽ ڪيترن ئي صدين تائين آثار قديمه ۽ تاريخي مطالعي ۾ مقبول رهيو. پر الفريڊ ٿامس گروو ۽ اوليور ريڪهم پنهنجي ڪتاب The Nature of Mediterranean Europe ۾ تاريخي دستاويزن، واپاري لاڳاپن، سيلابي ميدانن جي رسوبن، پولن، وڻن جي سالياني حلقن، آثارسنجياتي تجزين ۽ آباديءَ جي مطالعي جي بنياد تي هن روايتي تصور کي چئلينج ڪيو. سندن خيال موجب بحر رومي يورپ ڪڏهن به ڪو "گم ٿيل عدن" نه هو، جنهن کي انساني بدانتظامي سبب آهستي آهستي بنجر ۽ ريگستان بڻايو ويو هجي. اهڙو تصور گهڻو ڪري جديد دور جي روشن خيالي جي فنڪارن، شاعرن ۽ عالمن پاران قديم دنيا جي آدرشي تصوير مان پيدا ٿيو.

1966ع ۾ پالوماريس، الميريا ڀرسان سمنڊ ۾ ڪريل حراري-جوھري بم جي بازيابي

ڏکڻ يورپ ۾ آبهوا، نباتات ۽ منظرنامي جي تاريخي ارتقا ماقبل تاريخ کان اڄ تائين تمام پيچيده رهي آهي ۽ ان ۾ وقت بوقت وڏيون تبديليون آيون آهن. مثال طور، ٻيلن جي وڏي پيماني تي ڪٽائي جو ڪجهه حصو رومي دور کان به اڳ ٿي چڪو هو. رومي سلطنت جي زماني ۾ لاٽيفونڊيا جهڙا وڏا زرعي ادارا ٻيلن ۽ زراعت جي منظم سنڀال ڪندا هئا، جڏهن ته سڀ کان وڏي آباديءَ جي گهٽتائي سلطنت جي خاتمي کان پوءِ ٿي. ڪجهه محققن موجب وڏي پيماني تي ٻيلن جي تباهي جديد دور ۾ ٿي، جڏهن ته زمين جي استعمال جا طريقا پڻ، خاص ڪري اتر ۽ ڏکڻ اٽلي ۾، هڪ ٻئي کان مختلف رهيا. آبهوا پڻ هميشه غير مستحڪم رهي آهي، ۽ قديم توڙي جديد "ننڍو برفاني دور" جهڙن دورن جا ثبوت ملن ٿا. نباتاتي ڍڪ مختلف موسمي انتهاپسند حالتن ۽ انساني سرگرمين سان مطابقت پيدا ڪندو رهيو آهي.

گروو جو خيال هو ته انساني سرگرميون آبهوا جي تبديليءَ جو سبب بڻجي سگهن ٿيون، ۽ جديد سائنس هن ڳالهه جا واضح ثبوت فراهم ڪيا آهن. بحر رومي يورپ جي غيرمعمولي ماحولياتي گوناگونيت وڏي حد تائين انساني زمين جي استعمال سان لاڳاپيل رهي آهي. مقامي زراعت جي گهڻي تنوع، ڊگهي عرصي تائين جاري رهندڙ واپار، نقل و حمل، آبادين، چراگاهن ۽ ٻين زميني استعمالن هن گوناگونيت کي وڌيڪ وڌايو. پر ٻي عالمي جنگ کان پوءِ، خاص ڪري "1950ع واري ڏهاڪي جي سنڊروم" کان پوءِ، ڳوٺاڻن جي روايتي معيشت ڇڏڻ سبب وڏي تبديلي آئي.[156] گروو ۽ ريڪهم موجب مقامي ماڻهن روايتي زرعي طريقا ڇڏي سياحت تي ٻڌل معيشت اختيار ڪئي، جنهن سبب قدرتي منظرناما وڌيڪ يڪسان ۽ وڏي پيماني وارا بڻجي ويا. اڄ به ساحلي علائقن جي بي ضابطه ترقي، جبلن وارن علائقن جي خالي ٿيڻ، ۽ روايتي زراعت جي زوال سبب حياتياتي تنوع ۾ گهٽتائي بحر رومي منظرنامي لاءِ اهم خطرا آهن.

قدرتي خطرا

[سنواريو]
اٽلي ۾ اسٽرومبولي آتش فشان

بحر روم جو علائقو دنيا جي سڀ کان وڌيڪ ارضياتي طور سرگرم سامونڊي علائقن مان هڪ آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو يورپي ۽ آفريقي ٽيڪٽونڪ پليٽن جي پيچيده حد تي واقع آهي. انهيءَ سبب هتي بار بار زلزلو، سونامي ۽ سمنڊ هيٺان زميني سرڪڻ جا واقعا ٿين ٿا، جيڪي گهاٽي آبادي وارن ساحلي علائقن لاءِ انتهائي خطرناڪ ثابت ٿي سگهن ٿا. ان سان گڏ آبهوا جي تبديلي طوفاني لهرن ۽ ساحلي ٻوڏن جي شدت ۽ تڪرار ۾ اضافو ڪري رهي آهي.[157]

بحر روم جي حوض ۾ زلزلا نسبتاً عام آهن. هتي ٽيڪٽونڪ پليٽن جي حد سبب اوڀر وارو حصو (اٽلي کان ترڪي تائين) تمام گهڻي زلزلي واري سرگرمي رکي ٿو، جتي 7.5 ريختر تائين شدت وارا زلزلا ۽ 350 کان وڌيڪ سونامي واقعا رڪارڊ ٿي چڪا آهن. ويهين صديءَ دوران هن علائقي ۾ زلزلن سبب 198,548 ماڻهو فوت ٿيا.[158]

آتش فشاني ڦاٽ پڻ هن علائقي ۾ عام رهيا آهن. مشهور مثالن ۾ لڳ ڀڳ 1600 ق.م. وارو ٿيرا جو آتش فشاني ڦاٽ ۽ ويسوويس جبل جا 217 ق.م. ۽ 79ع وارا ڦاٽ شامل آهن، جن ۾ پوئين واقعي دوران پومپيئي ۽ هرڪيولينيم جا قديم شهر دفن ٿي ويا.[159] نيپلز جي اولهه ۾ فليگريئن فيلڊز دنيا جي سڀ کان وڌيڪ سرگرم آتش فشاني نظامن مان هڪ آهي، جڏهن ته ايٽنا جبل ۽ اسٽرومبولي مسلسل سرگرم آتش فشانن ۾ شمار ٿين ٿا.

بحر روم ۾ سونامي عام طور زلزلي، آتش فشاني ڦاٽن يا سمنڊ هيٺان زميني سرڪڻ سبب پيدا ٿيندا آهن. گذريل 2,500 سالن ۾ ڪيترائي تباهه ڪندڙ واقعا رڪارڊ ٿيا آهن، جن ۾ 365ع ۽ 1303ع جا هيلينيڪ قوس وارا سونامي، 1908ع ۾ ميسينا ۽ ريجيو ڪيلابريا جي تباهي، ۽ 2003ع ۾ الجزائر جي سامونڊي ڪناري ڀرسان آيل سونامي شامل آهن.

قدرتي آفتن کي منهن ڏيڻ لاءِ بحر رومي ملڪن، علائقائي حڪومتن، غير سرڪاري تنظيمن ۽ بين الاقوامي ادارن وچ ۾ تعاون وڌيو آهي.[160] 1999ع ۾ ازمت ۽ اٿينس جي زلزلن کان پوءِ يونان-ترڪي زلزلي سفارتڪاري ان جو هڪ مثبت مثال بڻجي. يورپي يونين يڪجهتي فنڊ (EUSF) پڻ وڏين قدرتي آفتن کان متاثر علائقن جي مدد لاءِ قائم ڪيو ويو.[161] يورپي يونين ۾ هن فنڊ مان سڀ کان وڌيڪ امداد ٻيلي جي باهه، پوءِ ٻوڏن ۽ زلزلن لاءِ گهري وئي آهي. 1908ع جي ميسينا زلزلو ۽ سونامي، جنهن ۾ 123,000 کان وڌيڪ ماڻهو فوت ٿيا، جديد يورپ جي سڀ کان تباهه ڪندڙ قدرتي آفتن مان هڪ هو.

حملي آور جنسون

[سنواريو]
جالدار ڪوڙاڇي رِي انهن جنسن مان هڪ آهي، جيڪا سوئيز واهه وسيلي جاري ليسيپسي لڏپلاڻ دوران اوڀر بحر روم ۾ داخل ٿي.

حملي آور جنسون بحر روم جي ماحولياتي نظام جو اهم حصو بڻجي ويون آهن ۽ مقامي، خاص طور مقامي جنسن لاءِ وڏو خطرو آهن. موجود انگن موجب، بحر روم ۾ موجود غير ملڪي ڊي ڪيپوڊ جنسن مان 70 سيڪڙو کان وڌيڪ[162] ۽ لڳ ڀڳ ٻه ٽيهه غير ملڪي مڇيون[163] هند-بحرالڪاهل علائقي مان آيل آهن، جيڪي سوئيز واهه ذريعي ڳاڙهو سمنڊ مان داخل ٿيون. اهڙيءَ طرح سوئيز واهه غير ملڪي جنسن جي بحر روم ۾ اچڻ جو سڀ کان اهم رستو بڻجي ويو آهي.

انهن مان ڪيترين ليسيپسي مهاجر جنسن، خاص طور اوڀر بحر روم ۾، مقامي جنسن کي وڏي حد تائين تبديل ڪري ڇڏيو آهي. بحر روم سائنس ڪميشن، فطرت جي تحفظ لاءِ عالمي اتحاد (IUCN)، حياتياتي تنوع بابت ڪنوينشن (CBD) ۽ رامسر ڪنوينشن جي اصطلاحن موجب، اهي "غير ملڪي" جنسون آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي بحر روم جون اصلي نه آهن. جڏهن اهي هتي مستقل آباديون قائم ڪري مقامي جنسن سان مقابلو ڪن ۽ انهن جي جاءِ وٺڻ لڳن، تڏهن انهن کي "حملي آور غير ملڪي جنسون" چيو وڃي ٿو. سوئيز واهه انساني ٺاهيل هجڻ سبب انهن جنسن جي آمد کي انساني مداخلت سان ٿيل تعارف سمجهيو وڃي ٿو. مصر پاران واهه کي وڌيڪ اونهو ۽ ويڪرو ڪرڻ جي منصوبن بابت سامونڊي حياتيات جي ماهرن خدشو ظاهر ڪيو آهي ته ان سان ڳاڙهي سمنڊ جون وڌيڪ جنسون بحر روم ۾ داخل ٿينديون.[164][165]

نئين اڀرندي ائٽلانٽڪ اُڀرندڙ جنسن جي آمد

[سنواريو]

تازن ڏهاڪن ۾ اڀرندي ائٽلانٽڪ جي گرم علائقن مان نون غير ملڪي سامونڊي جاندارن جي بحر روم ۾ آمد نمايان ٿي آهي. ڪيترن ئي حالتن ۾ اها انهن جنسن جي قدرتي ورڇ واري علائقي جي واڌ جو نتيجو آهي، جنهن کي ائٽلانٽڪ جي گرم ٿيندڙ پاڻي ۽ وڌندڙ سامونڊي واپار هٿي ڏئي رهيا آهن. اهي جنسون جبل الطارق جي آبنائي وسيلي بحر روم ۾ داخل ٿين ٿيون. جيتوڻيڪ هي عمل ليسيپسي لڏپلاڻ جيترو تيز نه آهي، پر ان جي اهميت سبب ان تي سائنسي تحقيق ۾ مسلسل اضافو ٿي رهيو آهي.[166]

سامونڊي سطح ۾ واڌ

[سنواريو]

2100ع تائين آبهوا جي تبديليءَ جي اثرن سبب بحر روم جي مجموعي سامونڊي سطح ۾ 3 and 61 cm (1.2 and 24.0 in) تائين واڌ ٿي سگهي ٿي.[167] ان جا سڄي بحر روم واري علائقي جي آبادين تي ناڪاري اثر پئجي سگهن ٿا:

  • سامونڊي سطح وڌڻ سان مالٽا جا ڪجهه حصا پاڻيءَ هيٺ اچي ويندا. ان سان مالٽا جي زميني پاڻيءَ ۾ کارو پاڻي به وڌندو، جنهن جي نتيجي ۾ پيئڻ جي پاڻيءَ جي دستيابي گهٽجي ويندي.[168]
  • سامونڊي سطح ۾ 30 cm (12 in) واڌ سان نيل ڊيلٽا جي 200 چورس ڪلوميٽر (77 چورس ميل) ايراضي ٻوڏ هيٺ اچي ويندي ۽ پنج لک کان وڌيڪ مصري بي گهر ٿي ويندا.[169]
  • وڌندڙ گرمي پد ۽ سامونڊي سطح سبب قبرص جا آبي علائقا پڻ تباهيءَ جي خطري هيٺ آهن.[170][171]

سامونڊي سطح ۾ واڌ ساحلي ماحولياتي نظامن لاءِ پڻ خطرو بڻجي رهي آهي، خاص طور بالٽڪ، بحر روم ۽ ڪاري سمنڊ جهڙن گهيريل سمنڊن ۾. انهن سمنڊن ۾ جاندارن جي لڏپلاڻ لاءِ رڳو سوڙها ۽ بنيادي طور اوڀر-اولهه رخ وارا رهائشگاهي لنگهه موجود آهن، جيڪي انهن علائقن ۾ جاندارن جي اتر طرف منتقلي کي محدود ڪري سگهن ٿا.[172]

ايندڙ صديءَ، يعني 2100ع تائين، سامونڊي سطح ۾ 30 and 100 cm (12 and 39 in) تائين واڌ ٿي سگهي ٿي، جڏهن ته گهري سمنڊ جي گرمي پد ۾ رڳو 0.05–0.1 °C (0.09–0.18 °F) جي تبديلي به جنسن جي شاهوڪاري ۽ فعلي گوناگونيت ۾ نمايان تبديليون آڻڻ لاءِ ڪافي ٿي سگهي ٿي.[173]

آلودگي

[سنواريو]

تازن سالن ۾ هن علائقي ۾ آلودگي انتهائي وڌي وئي آهي.[when?] گڏيل قومن جي ماحولياتي پروگرام جي اندازي موجب هر سال بحر روم ۾ 650,000,000 t (720,000,000 short tons) گندو پاڻي، 129,000 t (142,000 short tons) معدني تيل، 60,000 t (66,000 short tons) پارو، 3,800 t (4,200 short tons) شيهو ۽ 36,000 t (40,000 short tons) فاسفيٽ خارج ڪيا وڃن ٿا.[174] بارسلونا ڪنوينشن جو مقصد "بحر روم ۾ آلودگي گهٽائڻ، علائقي جي سامونڊي ماحول جي حفاظت ۽ بهتري آڻڻ، ۽ اهڙيءَ ريت ان جي پائيدار ترقيءَ ۾ حصو وٺڻ" آهي.[175]

سامونڊي آلودگيءَ سبب ڪيترين ئي سامونڊي جنسن جون آباديون لڳ ڀڳ ختم ٿي چڪيون آهن. انهن مان هڪ بحر رومي راهب سيل آهي، جنهن کي دنيا جي سڀ کان وڌيڪ خطري هيٺ سامونڊي ٿڻائتن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو.[176]

بحر روم سامونڊي ڪچري جي مسئلي کان پڻ سخت متاثر آهي. 1994ع ۾ اسپين، فرانس ۽ اٽلي جي سامونڊي ڪنارن ڀرسان ٽراول ڄارن وسيلي سامونڊي تري جي ڪيل هڪ مطالعي ۾ ڪچري جو سراسري مقدار غيرمعمولي طور گهڻو مليو؛ يعني في چورس ڪلوميٽر سراسري طور 1,935 شيون (5,010/sq mi).[177]

سامونڊي جهاز راني

[سنواريو]

بحر روم ذريعي هر سال لڳ ڀڳ 370,000,000 t (360,000,000 long tons) تيل جي آمدرفت ڪئي وڃي ٿي (جيڪو عالمي ڪُل مقدار جو 20 سيڪڙو کان وڌيڪ آهي)، ۽ روزانو لڳ ڀڳ 250 کان 300 تيل بردار جهاز هن سمنڊ مان گذرن ٿا. انهن لاءِ هڪ اهم منزل ٽريسٽي جو بندرگاهه آهي، جيڪو ٽرانسالپائن پائپ لائين جو شروعاتي مرڪز آهي. هيءَ پائپ لائين جرمني جي تيل جي گهرج جو 40 سيڪڙو (۽ وفاقي رياستن باويريا ۽ باڊن-ورٽمبرگ جي 100 سيڪڙو)، آسٽريا جي 90 سيڪڙو ۽ چيڪيا جي 50 سيڪڙو تيل جي ضرورت پوري ڪري ٿي.[179]

اتفاقي تيل رساءُ جا واقعا به بار بار پيش اچن ٿا، جن جو سراسري انگ هر سال لڳ ڀڳ 10 هوندو آهي. بحر روم جي ڪنهن به حصي ۾ ڪنهن به وقت وڏي پيماني تي تيل رسڻ جو حادثو پيش اچي سگهي ٿو.[173]

هڪ مال بردار جهاز ميسينا جي آبنائي ڏانهن سفر ڪندي
ٽريسٽي جو بندرگاهه

سياحت

[سنواريو]
انتاليا ۾ ڪيمر ساحل، جيڪو ترڪي رويرا (فيروزي ساحل) تي واقع آهي. 2019ع ۾، بين الاقوامي سياحن جي آمد جي لحاظ کان ترڪي دنيا ۾ ڇهين نمبر تي رهيو، جتي 51.2 ملين پرڏيهي سياحن ملڪ جو دورو ڪيو.[180]

بحر روم جي سامونڊي ڪنارن کي قديم زماني کان سياحت لاءِ استعمال ڪيو ويندو رهيو آهي، جنهن جو ثبوت امالفي ساحل ۽ بارڪولا ۾ موجود رومي ولا عمارتون آهن. اوڻيهين صديءَ جي آخر کان، خاص طور تي يورپين ۽ ٻين مسافرن لاءِ سامونڊي ساحل هڪ پرڪشش منزل بڻجي ويا. ان کان پوءِ، خاص ڪري ٻي عالمي جنگ کان پوءِ، بحر روم ڏانهن عام سياحت (Mass tourism) وڏي پيماني تي وڌي، جنهن سان گڏ ان جا فائدا ۽ نقصان پڻ سامهون آيا. شروعاتي دور ۾ ماڻهو ريل ذريعي، پوءِ بس يا ڪار وسيلي سفر ڪندا هئا، جڏهن ته اڄڪلهه هوائي سفر سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ ذريعو بڻجي ويو آهي.[181]

اڄ سياحت ڪيترن ئي بحر رومي ملڪن جي آمدنيءَ جو هڪ اهم ذريعو آهي، جيتوڻيڪ علائقي ۾ انساني پيدا ڪيل جيوسياسي تڪرار موجود آهن. انهن ملڪن ڪوشش ڪئي آهي ته اهڙن غيرمستحڪم حالتن کي گهٽايو وڃي، جيڪي پاڙيسري سامونڊي ملڪن جي معيشت، سماج ۽ سامونڊي واپاري رستن تي ناڪاري اثر وجهي سگهن ٿا. بحر روم ۾ بحري فوجن ۽ بچاءُ واري خدمتن جي تيز گڏيل تعاون سبب سامونڊي بچاءُ جا انتظام دنيا جي بهترين نظامن مان شمار ڪيا وڃن ٿا. سمنڊ جي نيم بند هجڻ سبب کليل مهاسمن جي ڀيٽ ۾ بچاءُ جون ڪارروايون وڌيڪ اثرائتيون ٿين ٿيون، ۽ اهي انساني يا قدرتي آفتن جي حالتن ۾ به اهم ڪردار ادا ڪن ٿيون.[182]

سياحت، شهري مرڪزن کان پري واقع ننڍين سامونڊي آباديَن ۽ ٻيٽن لاءِ پڻ آمدنيءَ جو اهم ذريعو آهي. بهرحال، سياحت سامونڊي ڪنارن ۽ سامونڊي ماحول جي ماحولياتي تباهي ۾ به اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. بحر رومي حڪومتن وڏي انگ ۾ ايندڙ سياحن کي سهولتون فراهم ڪرڻ لاءِ ساحلي ترقيءَ کي هٿي ڏني، پر ان جي نتيجي ۾ ڪيترن ئي هنڌن تي سامونڊي رهائشگاهن کي ڪٽاءُ ۽ آلودگي سبب سخت نقصان پهتو.[183]

سياحت گهڻو ڪري قدرتي حسن ۽ حياتياتي تنوع وارن علائقن ۾ مرڪوز هوندي آهي، جنهن سبب سامونڊي ڪڇن ۽ بحر رومي راهب سيل جهڙين خطري هيٺ آيل جنسن جي رهائشگاهن کي شديد خطرا لاحق ٿين ٿا. جيڪڏهن قدرتي ماحول جي دولت گهٽجي وڃي ته سياحن جي اچڻ جو لاڙو به گهٽجي سگهي ٿو.[173]

حد کان وڌيڪ مڇي شڪار

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو حد کان وڌيڪ مڇي شڪار


بحر روم ۾ مڇين جا ذخيرا انتهائي ڳڻتي جوڳي حد تائين گهٽجي چڪا آهن.[184] يورپي ماحولياتي اداري موجب، هن علائقي ۾ 65 سيڪڙو کان وڌيڪ مڇين جا ذخيرا محفوظ حياتياتي حدن کان ٻاهر نڪري چڪا آهن. علائقي جون ڪيترين ئي اهم مڇيگيريون خطري کي منهن ڏئي رهيون آهن.

واضح ثبوت موجود آهن ته مڇين جي پڪڙ جي مقدار ۽ معيار ۾ نمايان، ۽ ڪيترين ئي صورتن ۾ انتهائي، گهٽتائي آئي آهي. ڪيترن ئي علائقن ۾ وڏيون ۽ ڊگهي عمر واريون مڇيون تجارتي شڪار مان تقريباً غائب ٿي چڪيون آهن.[185]

سامونڊي گرمي جون شديد لهرون

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو سامونڊي گرمي جي شديد لهر

هڪ مطالعي مان ظاهر ٿيو آهي ته 2015ع کان 2019ع تائين بحر روم ۾ موسمي تبديلي سان لاڳاپيل غيرمعمولي سامونڊي گرمي جون شديد لهرون لڳاتار پنجن سالن تائين سامونڊي حياتيات جي وڏي پيماني تي موت جو سبب بڻيون.[186][187]

تصويري گيلري

[سنواريو]

پڻ ڏسو

[سنواريو]

ٻاهريان ڳنڍڻا

[سنواريو]

سانچو:Countries and territories bordering the Mediterranean Sea سانچو:List of seas سانچو:Marginal seas of the Atlantic Ocean سانچو:Regions of the world

حوالا

[سنواريو]
  1. ↑ Pinet, Paul R. (2008). Invitation to Oceanography. جلد 30. Jones & Barlett Learning. ص. 220. ISBN 978-0-7637-5993-3. {{cite book}}: |journal= ignored (مدد)
  2. ↑ "ڀونوچ سمنڊ : (Sindhianaسنڌيانا)". www.encyclopediasindhiana.org. 2021-03-28 تي حاصل ڪيل.
  3. ↑ "Mediterranean Sea". Encyclopædia Britannica. 23 October 2015 تي حاصل ڪيل.
  4. ↑ "Microsoft Word – ext_abstr_East_sea_workshop_TLM.doc" (PDF). 23 April 2010 تي حاصل ڪيل.
  5. ↑ "Researchers predict Mediterranean Sea level rise – Headlines – Research – European Commission". Europa. 19 March 2009. 23 April 2010 تي حاصل ڪيل.
  6. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 "Mediterranean Sea - Geology, Climate, Biodiversity | Britannica". Encyclopedia Britannica (Online ڇاپو). 3 January 2025. 5 January 2025 تي حاصل ڪيل.
  7. ↑ David Abulafia (2011). The Great Sea: A Human History of the Mediterranean. آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس.
  8. ↑ "Late Bronze Age collapse | EBSCO Research Starters". www.ebsco.com (انگريزي ۾). 2025-06-18 تي حاصل ڪيل.
  9. 1 2 "THE MEDITERRANEAN SEA". Issuu (انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 22 August 2025 تي محفوظ ڪيل. 2025-06-18 تي حاصل ڪيل.
  10. ↑ Rappoport, S. (Doctor of Philosophy, Basel). History of Egypt (undated, early 20th century), Volume 12, Part B, Chapter V: "The Waterways of Egypt", pp. 248–257 (online). London: The Grolier Society.
  11. ↑ Qutub, Hamzah (2024-02-08). "How the Punic Wars Changed the Course of History". www.culturefrontier.com (آمريڪي انگريزي ۾). 2025-06-18 تي حاصل ڪيل.
  12. ↑ "Romans called the Mediterranean "Mare Nostrum" - meaning what?". Brainly. June 17, 2025 تي حاصل ڪيل.
  13. ↑ "[FREE] What did Rome turn into a "Roman lake"? - brainly.com". brainly.com (آمريڪي انگريزي ۾). 2025-06-18 تي حاصل ڪيل.
  14. ↑ MD, Gerti Tashko (2025-05-19). "The Fall of the Western Roman Empire (476 CE)". GT health (آمريڪي انگريزي ۾). 2025-06-18 تي حاصل ڪيل.
  15. ↑ Gaudio, Andrew. "Research Guides: Byzantine Empire: A Resource Guide: Introduction". guides.loc.gov (انگريزي ۾). 2025-06-18 تي حاصل ڪيل.
  16. ↑ Smith, Cynthia; Parkinson, Brian (2023-08-16). "Islam – Rise of the Religion and Empires" (en ۾). Pressbooks. https://pressbooks.oer.hawaii.edu/honcchist151/chapter/9-islam-and-islamic-empires/.
  17. ↑ "The Spanish Umayyads (711–1031)". The Metropolitan Museum of Art. 2025-06-18 تي حاصل ڪيل.[مئل ڳنڍڻو]
  18. ↑ "Arab Influence | Spanish-food.org". www.spanish-food.org. 7 July 2019 تي حاصل ڪيل.
  19. ↑ Crist, Raymond E. (1957). "Rice Culture in Spain". The Scientific Monthly 84 (2): 66–74. ISSN 0096-3771. Bibcode: 1957SciMo..84...66C. https://archive.org/details/sim_scientific-monthly_1957-02_84_2/page/66.
  20. ↑ "The story of Andalusian Oranges in Spain". www.ft.lk (انگريزي ۾). 7 July 2019 تي حاصل ڪيل.
  21. ↑ "The Nibble: Lemon History". www.thenibble.com. 7 July 2019 تي حاصل ڪيل.
  22. ↑ Denker, Joel (14 June 2016). "'Moon Of The Faith:' A History Of The Apricot And Its Many Pleasures". NPR (انگريزي ۾). 7 July 2019 تي حاصل ڪيل.
  23. ↑ Scott, Stephen (28 February 2014). "History of Spinach | Terroir Seeds". Terroir Seeds | Underwood Gardens (انگريزي ۾). 7 July 2019 تي حاصل ڪيل.
  24. ↑ Marie-Christine Daunay and Jules Janick (2007). "History and Iconography of Eggplant". Chronica Horticulturae 47: 16–22. https://hort.purdue.edu/newcrop/chronicaeggplant.pdf.
  25. ↑ "History of Carrots – A brief summary and timeline". www.carrotmuseum.co.uk. اصل نسخو مان 28 July 2022 تي محفوظ ڪيل. 7 July 2019 تي حاصل ڪيل.
  26. ↑ "The history of saffron". Saffron (آمريڪي انگريزي ۾). 4 October 2018. اصل نسخو مان 7 July 2019 تي محفوظ ڪيل. 7 July 2019 تي حاصل ڪيل.
  27. ↑ "Bananas: an American History". www.worldcat.org. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 10 November 2019 تي محفوظ ڪيل. 6 April 2020 تي حاصل ڪيل.
  28. ↑ "Learn All About Spanish Olive Oil". The Spruce Eats (انگريزي ۾). 7 July 2019 تي حاصل ڪيل.[مئل ڳنڍڻو]
  29. ↑ Couper, Alastair (2015). The Geography of Sea Transport. Routledge. ص. 33–37. ISBN 978-1-317-35150-4.
  30. ↑ Balard, Michel (2003). Bull, Marcus Graham; Edbury, Peter; Phillips, Jonathan (مرتب). The Experience of Crusading, Volume 2 – Defining the Crusader Kingdom. Cambridge University Press. ص. 23–35. ISBN 978-0-521-78151-0. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 1 January 2024 تي محفوظ ڪيل. 17 November 2020 تي حاصل ڪيل.
  31. ↑ Housley, Norman (2006). Contesting the Crusades. Blackwell Publishing. ص. 152–54. ISBN 978-1-4051-1189-8.
  32. ↑ Brundage, James (2004). Medieval Italy: An Encyclopedia. Routledge. ص. 273. ISBN 978-1-135-94880-1. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 1 January 2024 تي محفوظ ڪيل. 17 November 2020 تي حاصل ڪيل.
  33. ↑ University, Utah Valley. "The Twelfth Century" (en ۾). World History: Cultures, States, and Societies to 1500. https://uen.pressbooks.pub/worldhistory1/chapter/the-twelfth-century-in-western-europe/.
  34. ↑ "Ottoman Empire - WWI, Decline & Definition". HISTORY (انگريزي ۾). 2017-11-03. 2025-06-18 تي حاصل ڪيل.
  35. ↑ "From Pirate to Admiral: The Tale of Barbarossa | Britannica". www.britannica.com (انگريزي ۾). 2025-06-18 تي حاصل ڪيل.
  36. ↑ "Battle of Lepanto | EBSCO Research Starters". www.ebsco.com (انگريزي ۾). 2025-06-18 تي حاصل ڪيل.
  37. ↑ Robert Davis (5 December 2003). Christian Slaves, Muslim Masters: White Slavery in the Mediterranean, the Barbary Coast and Italy, 1500–1800. Palgrave Macmillan. ISBN 978-0-333-71966-4. 17 January 2013 تي حاصل ڪيل.
  38. ↑ "British Slaves on the Barbary Coast". BBC. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 8 February 2009 تي محفوظ ڪيل. 17 January 2013 تي حاصل ڪيل.
  39. ↑ C.I. Gable – Constantinople Falls to the Ottoman Turks آرڪائيو ڪيا ويا 29 October 2014 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين. – Boglewood Timeline – 1998 – Retrieved 3 September 2011.
  40. ↑ "History of the Ottoman Empire, an Islamic Nation where Jews Lived" آرڪائيو ڪيا ويا 18 October 2014 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين. – Sephardic Studies and Culture – Retrieved 3 September 2011.
  41. ↑ Robert Guisepi – سانچو:Usurped – 1992 – History World International – Retrieved 3 September 2011.
  42. ↑ See: Brian Lavery "Nelson's Navy: The Ships, Men, and Organization, 1793–1815" (2013).
  43. ↑ "Mediterranean Theater, Naval Operations / 1.0 / encyclopedic". 1914-1918-Online (WW1) Encyclopedia (انگريزي ۾). 2025-06-18 تي حاصل ڪيل.
  44. ↑ "The 1941 Battle of Cape Matapan Between Britain and Italy". History is Now Magazine, Podcasts, Blog and Books | Modern International and American history (آمريڪي انگريزي ۾). 2024-09-18. 2025-06-18 تي حاصل ڪيل.
  45. ↑ Mary Pelletier "A brief history of the Suez Canal" In: Apollo 3 July 2018; Harry de Wilt: Is One Belt, One Road a China crisis for North Sea main ports? in World Cargo News, 17. December 2019; Marcus Hernig: Die Renaissance der Seidenstraße (2018), pp 112; Hans Reis "Der Suezkanal – die wichtigste von Menschen geschaffene Wasserstrasse wurde vor 150 Jahren gebaut und war oft umkämpft" In: Neue Zürcher Zeitung 17 November 2019; Bernhard Simon: Can The New Silk Road Compete With The Maritime Silk Road? in The Maritime Executive, 1 January 2020.
  46. ↑ "Migrant deaths prompt calls for EU action". Al Jazeera – English. 13 October 2013. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 14 March 2022 تي محفوظ ڪيل. 14 March 2022 تي حاصل ڪيل.
  47. ↑ "Schulz: EU migrant policy 'turned Mediterranean into graveyard'". EUobserver. 24 October 2013. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 29 October 2014 تي محفوظ ڪيل. 12 December 2014 تي حاصل ڪيل.
  48. ↑ "Novruz Mammadov: The Mediterranean become a burial ground". محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 25 September 2015 تي محفوظ ڪيل. 4 May 2015 تي حاصل ڪيل.
  49. ↑ "Over one million sea arrivals reach Europe in 2015". UNHCR – The UN Refugee Agency. 30 December 2015. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 24 December 2016 تي محفوظ ڪيل. 20 August 2016 تي حاصل ڪيل.
  50. ↑ "What will Italy's new government mean for migrants?". The Local Italy. 21 May 2018. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 1 April 2019 تي محفوظ ڪيل. 6 July 2018 تي حاصل ڪيل.
  51. ↑ "African migrants fear for future as Italy struggles with surge in arrivals". Reuters. 18 July 2017. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2 April 2019 تي محفوظ ڪيل. 6 July 2018 تي حاصل ڪيل.
  52. ↑ Vella, Andrew P. (1985). "Mediterranean Malta". Hyphen 4 (5): 469–472. http://melitensiawth.com/incoming/Index/Hyphen/Hyphen.%204(1985)5/02.pdf.
  53. ↑ Özhan Öztürk claims that in Old Turkish ak also means "west" and that Akdeniz hence means "West Sea" and that Karadeniz (Black Sea) means "North Sea". Özhan Öztürk. Pontus: Antik Çağ'dan Günümüze Karadeniz'in Etnik ve Siyasi Tarihi Genesis Yayınları. Ankara. 2011. ص. 5–9. اصل نسخو مان 15 September 2012 تي محفوظ ڪيل.{{cite book}}: CS1 maint: location missing publisher (ڳنڍڻو) آرڪائيو ڪيا ويا 15 September 2012 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.
  54. ↑ Bai, Yan; He, Xianqiang; Yu, Shujie; Chen, Chen-Tung (28 February 2018). "Changes in the Ecological Environment of the Marginal Seas along the Eurasian Continent from 2003 to 2014" (en ۾). Sustainability 10 (3): 635. doi:10.3390/su10030635. ISSN 2071-1050. Bibcode: 2018Sust...10..635B.
  55. ↑ "Sea of Crete | sea, Greece". Britannica. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 26 March 2023 تي محفوظ ڪيل. 28 November 2022 تي حاصل ڪيل.
  56. 1 2 3 "Limits of Oceans and Seas, 3rd edition" (PDF). International Hydrographic Organization. 1953. اصل نسخو (PDF) مان 8 October 2011 تي محفوظ ڪيل. 28 December 2020 تي حاصل ڪيل.
  57. ↑ Lionello, P. (2012). The Climate of the Mediterranean Region: From the Past to the Future. ايلسيويئر. ص. lxii. ISBN 978-0-12-391477-4. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 1 January 2024 تي محفوظ ڪيل. 1 May 2022 تي حاصل ڪيل. Geographically, the Mediterranean catchment is extremely large and heterogeneous, covering an area of approximately 5 millions km2. It extends from the equator, where the springs of the White Nile River are located, to the source of the Rhone River at approximately 48°N. In longitude, it spans about 40°, from the middle of the Iberian peninsula, at 4°W, towards southern Turkey and the Middle East coasts facing the Mediterranean Sea (35°E).
  58. ↑ Poulos, Serafeim (2011). "An insight to the fluvial characteristics of the Mediterranean and Black Sea watersheds". Advances in the Research of Aquatic Environment. اسپرنگر نيچر. ص. 191. The drainage basin of the Mediterranean Sea, accounting for some 4,184 103 km2 (including the R. Nile)
  59. 1 2 3 Margat, Jean F. (2004). Mediterranean Basin Water Atlas. يونيسڪو. ص. 4. ISBN 978-2-9517181-5-9. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 1 January 2024 تي محفوظ ڪيل. 1 May 2022 تي حاصل ڪيل. A basin of varied geometry: Area of the entire Mediterranean Basin, including the whole of the Nile Basin = 4,562,480 km2; Area of the 'conventional' Mediterranean Basin (i.e. counting only part of the Nile Basin in Egypt) = 1,836,480 km2 [...] There are few rivers with an abundant flow. Only three rivers have a mean discharge of more than 1000 m3/s: the Nile (at Aswan), the Rhône and the Po.
  60. ↑ García-García, D. (2022). "Hydrological cycle of the Mediterranean-Black Sea system". Climate Dynamics 59 (7–8): 1919–1938. doi:10.1007/s00382-022-06188-2. ISSN 0930-7575. Bibcode: 2022ClDy...59.1919G. "In the continents, the drainage basins discharging into the Mediterranean and Black seas are defined according to the global continental runoff pathways scheme (Oki and Sud 1998), and they cover 5.34 × 106 and 2.43 × 106 km2, respectively".
  61. ↑ Gupta, Avijit (2008). Large Rivers: Geomorphology and Management. جان وائيلي اينڊ سنز. ص. 275. ISBN 978-0-470-72371-5. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 1 January 2024 تي محفوظ ڪيل. 1 May 2022 تي حاصل ڪيل. The highest point in the Nile basin is Mount Stanley (5109 m) in the Ruwenzori Mountain range between Lake Edward and Lake Albert
  62. 1 2 "The Mediterranean Marine and Coastal Environment: Hydrological and climatic setting". Mediterranean Action Plan of the United Nations Environment Programme (UNEP/MAP). اصل نسخو مان 24 October 2021 تي محفوظ ڪيل. 16 April 2022 تي حاصل ڪيل. The Mediterranean is an area of transition between a temperate Europe with relatively abundant and consistent water resources, and the arid African and Arabian deserts that are very short of water.
  63. 1 2 "Drainage basin of the Mediterranean Sea". Our Waters: Joining Hands Across Borders: First Assessment of Transboundary Rivers, Lakes and Groundwaters. گڏيل قومن جو يورپ لاءِ اقتصادي ڪميشن. 2007. ص. 154–181. اصل نسخو مان 15 April 2022 تي محفوظ ڪيل. 15 April 2022 تي حاصل ڪيل.
  64. ↑ Maier, Andreas (2015). The Central European Magdalenian: Regional Diversity and Internal Variability. اسپرنگر پبلشنگ. ص. 187. ISBN 978-94-017-7206-8. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 1 January 2024 تي محفوظ ڪيل. 15 April 2022 تي حاصل ڪيل. The major geographic features characterizing the landscape are the Rhône-Saône valley, the Jura Mountains, the Molasse basin and the northwestern slopes of the Alps.
  65. ↑ "San Marino". انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 3 May 2015 تي محفوظ ڪيل. 22 April 2022 تي حاصل ڪيل.
  66. ↑ "The Nile River Basin Initiative". آر ٽي آءِ انٽرنيشنل. 23 May 2018. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 21 March 2022 تي محفوظ ڪيل. 14 March 2022 تي حاصل ڪيل. The longest river in the world, the Nile spans 35 degrees of latitude, drains three million square kilometers of land (one-tenth of the total surface area of Africa), and runs through 11 countries whose combined population totals over 300 million people: Egypt, Ethiopia, Eritrea, Kenya, Rwanda, Burundi, Tanzania, Uganda, Sudan, South Sudan, and the Democratic Republic of the Congo. The Nile's primary water source, Lake Victoria, is the world's second-largest body of fresh water, and the Nile Delta in northern Egypt covers over 150 miles of the Mediterranean coastline.
  67. ↑ "Mediterranean Sea". Vajiram & Ravi (Indian English ۾). Jun 20, 2023. 2025-06-23 تي حاصل ڪيل.
  68. ↑ "Sea Around Us | Fisheries, Ecosystems and Biodiversity". seaaroundus.org. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 23 February 2016 تي محفوظ ڪيل. 15 September 2020 تي حاصل ڪيل.
  69. ↑ "Sea Around Us | Fisheries, Ecosystems and Biodiversity". محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 23 February 2016 تي محفوظ ڪيل. 27 November 2020 تي حاصل ڪيل.
  70. ↑ Moatti, Jean-Paul; Thiébault, Stéphane (2018). The Mediterranean region under climate change: A scientific update. Institut de recherche pour le développement. ص. 363. ISBN 978-2-7099-2220-3. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 1 January 2024 تي محفوظ ڪيل. 15 April 2022 تي حاصل ڪيل. With about 10,000 islands and islets (approx. 250 inhabited by humans), the Mediterranean Sea can be considered as one of the largest archipelagos in the world.
  71. 1 2 "Mediterranean climate | Definition, Region, Map, & Facts | Britannica". www.britannica.com (انگريزي ۾). 2025-06-04. 2025-06-24 تي حاصل ڪيل.
  72. 1 2 3 Urdiales-Flores, Diego; Zittis, George; Hadjinicolaou, Panos; Cherchi, Annalisa; Alessandri, Andrea; Peleg, Nadav; Lelieveld, Jos (2024). "A Global Analysis of Historical and Future Changes in Mediterranean Climate-Type Regions" (en ۾). International Journal of Climatology 44 (15): 5607–5620. doi:10.1002/joc.8655. ISSN 1097-0088. Bibcode: 2024IJCli..44.5607U. https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/joc.8655.
  73. ↑ "Medicane". resources.eumetrain.org. 2025-06-24 تي حاصل ڪيل.
  74. ↑ "Malaga Climate: Monthly Weather Averages – Costa del Sol". Weather2Visit.com. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 4 November 2021 تي محفوظ ڪيل. 4 November 2021 تي حاصل ڪيل.
  75. ↑ "Barcelona Climate: Monthly Weather Averages – Spain". Weather2Travel.com. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 18 July 2011 تي محفوظ ڪيل. 11 August 2010 تي حاصل ڪيل.
  76. ↑ "Marseille Climate: Monthly Weather Averages – France". Weather2Travel.com. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 16 September 2010 تي محفوظ ڪيل. 11 August 2010 تي حاصل ڪيل.
  77. ↑ "Naples Climate: Monthly Weather Averages – Neapolitan Riviera". Weather2Travel.com. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 31 May 2013 تي محفوظ ڪيل. 11 August 2010 تي حاصل ڪيل.
  78. ↑ "Valletta Climate: Monthly Weather Averages – Malta – Malta". Weather2Travel.com. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 3 October 2010 تي محفوظ ڪيل. 11 August 2010 تي حاصل ڪيل.
  79. ↑ "Venice Climate: Monthly Weather Averages – Venetian Riviera". Weather2Travel.com. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 16 June 2012 تي محفوظ ڪيل. 20 August 2012 تي حاصل ڪيل.
  80. ↑ "Athens Climate: Monthly Weather Averages – Greece – Greece". Weather2Travel.com. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 27 May 2010 تي محفوظ ڪيل. 11 August 2010 تي حاصل ڪيل.
  81. ↑ "Iraklion Climate: Monthly Weather Averages – Crete – Crete". Weather2Travel.com. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 26 October 2014 تي محفوظ ڪيل. 11 August 2010 تي حاصل ڪيل.
  82. ↑ "Antalya: Monthly Weather Averages – Antalya Coast – Turkey". Weather2Travel.com. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 8 October 2020 تي محفوظ ڪيل. 5 October 2020 تي حاصل ڪيل.
  83. ↑ "Limassol Climate: Monthly Weather Averages – Cyprus". Weather2Travel.com. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 29 May 2013 تي محفوظ ڪيل. 11 August 2010 تي حاصل ڪيل.
  84. ↑ Seatemperature.org. "Mercin (alternate names – Mersin, Mersina, Mersine): Monthly Weather Averages – Turkey". محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 8 October 2020 تي محفوظ ڪيل. 5 October 2020 تي حاصل ڪيل.
  85. ↑ "Tel Aviv Climate: Monthly Weather Averages – Israel". Weather2Travel.com. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 27 May 2013 تي محفوظ ڪيل. 18 December 2010 تي حاصل ڪيل.
  86. ↑ Seatemperature.org. "Alexandria Climate: Monthly Weather Averages – Egypt". محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 8 March 2021 تي محفوظ ڪيل. 5 October 2020 تي حاصل ڪيل.
  87. ↑ Tugend, J.; Chamot-Rooke, N.; Arsenikos, S.; Blanpied, C.; Frizon de Lamotte, D. (2019). "Geology of the Ionian Basin and Margins: A Key to the East Mediterranean Geodynamics". Tectonics 38 (8): 2668–2702. doi:10.1029/2018TC005472. ISSN 1944-9194. Bibcode: 2019Tecto..38.2668T. https://agupubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1029/2018TC005472.
  88. ↑ Gallais, Flora; Gutscher, Marc-Andre; Klaeschen, Dirk; Graindorge, David (2012). "Two-stage growth of the Calabrian accretionary wedge in the Ionian Sea (Central Mediterranean): Constraints from depth-migrated multichannel seismic data". Marine Geology 326-328 (28–45): 29, Figure 1. doi:10.1016/j.margeo.2012.08.006. Bibcode: 2012MGeol.326...28G. https://www.researchgate.net/figure/A-Seismotectonic-map-of-the-Central-Mediterranean-area-Topography-and-bathymetry-are_fig1_234072715.
  89. 1 2 3 4 Vanney, JR.; Gennesseaux, M. (1985). "Mediterranean Seafloor Features: Overview and Assessment". ۾ Stanley, D. J.; Wezel, FC (مرتب). Geological Evolution of the Mediterranean Basin (PDF). New York, NY: Springer. ص. 3–32.
  90. 1 2 Mascle, Jean; Chaumillon, Eric (1998). "An overview of Mediterranean Ridge collisional accretionary complex as deduced from multichannel seismic data". Geo-Marine Letters 18 (2): 81–89. doi:10.1007/s003670050056. Bibcode: 1998GML....18...81M. https://www.researchgate.net/publication/225774193.
  91. ↑ Gallais, Flora; Gutscher, Marc-Andre; Klaeschen, Dirk; Graindorge, David (2012). "Two-stage growth of the Calabrian accretionary wedge in the Ionian Sea (Central Mediterranean): Constraints from depth-migrated multichannel seismic data". Marine Geology 326-328 (28–45): 31, Figure 3. doi:10.1016/j.margeo.2012.08.006. Bibcode: 2012MGeol.326...28G. https://www.researchgate.net/figure/Morpho-structural-map-of-the-Calabrian-accretionary-wedge-and-its-adjacent-regions-Black_fig11_234072715.
  92. ↑ Cavazza, William; Longhitano, Sergio (2022). "Palaeostrait tectono-sedimentary facies during late Cenozoic microplate rifting and dispersal in the western Mediterranean". Geological Society Special Publications 523 (1): 2, Figure 1. doi:10.1144/SP523-2021-95. https://www.researchgate.net/figure/Schematic-structural-map-of-the-western-Mediterranean-region-showing-the-main-orogenic_fig1_359801917.
  93. ↑ "Marine Protected Areas and key biodiversity areas of the Alboran Sea and adjacent areas". Oceana Europe (آمريڪي انگريزي ۾). 7 January 2025 تي حاصل ڪيل.
  94. ↑ Bouyahiaoui, B.; Sage, F.; Abtout, A.; Klingelhoefer, F.; Yelles-Chaouche, K.; Schnürle, P.; Marok, A.; Déverchère, J. et al. (1 June 2015). "Crustal structure of the eastern Algerian continental margin and adjacent deep basin: implications for late Cenozoic geodynamic evolution of the western Mediterranean". Geophysical Journal International 201 (3): 1912–1938. doi:10.1093/gji/ggv102. ISSN 0956-540X. https://academic.oup.com/gji/article/201/3/1912/771442.
  95. ↑ Smith, CJ, Dailianis, T, Papadopoulou, K-N, Gerovasileiou, V, Sevastou, K, Grehan, A, Billett, B, McOwen, C, Amaro, T, Bakran-Petricioli, T, Bekkby, T, Bilan, M, Boström, C, Carriero-Silva, M, Carugati, L, Cebrian, E, Cerrano, C, Christie, H, Danovaro, R, Eronat, EGT, Fiorentino, D, Fraschetti, S, Gagnon, K, Gambi, C, Hereu, B, Kipson, S, Kotta, J, Linares, C, Morato, T, Ojaveer, H, Orav-Kotta, H, Pham, CK, Rinde, E, Sarà, A, Scrimgeour, R (2017). Current marine pressures and mechanisms driving changes in marine habitats (Report). ص. 64.
  96. ↑ "Global Volcanism Program | Campi Flegrei del Mar di Sicilia". Smithsonian Institution | Global Volcanism Program. 9 January 2025 تي حاصل ڪيل.
  97. ↑ "Global Volcanism Program | Marsili". Smithsonian Institution | Global Volcanism Program. 9 January 2025 تي حاصل ڪيل.
  98. ↑ Sakellariou, Dimitris; Drakopoulou, Paraskevi; Rousakis, Grigoris; Livanos, Isidoros; Loukaidi, Vassiliki; Kyriakidou, Chara; Morfis, Ioannis; Panagiotopoulos, Ioannis; Tsampouraki-Kraounaki, Konstantina; Manta, Kyriaki; Leontopoulou, Georgia (2022). "Geomorphological Features". Deep-sea Atlas of the Eastern Mediterranean Sea - Current Knowledge. Gland, Switzerland: IUCN. ص. 51, Figure 2.21.
  99. ↑ Micallef, Aaron; Camerlenghi, Angelo; Georgiopoulou, Aggeliki; Garcia-Castellanos, Daniel; Gutscher, Marc-André; Lo Iacono, Claudio; AI Huvenne, Veerle; Mountjoy, Joshu J. et al. (2019). "Geomorphic evolution of the Malta Escarpment and implications for the Messinian evaporative drawdown in the eastern Mediterranean Sea" (en ۾). Geomorphology 327 (327): 264–283. doi:10.1016/j.geomorph.2018.11.012. https://oceanrep.geomar.de/48710/7/Micallef%20et%20al.%20preprint.pdf.
  100. ↑ Malta, Times of (14 September 2014). "Massive canyon found in Mediterranean sea cliff". Times of Malta (برطانوي انگريزي ۾). 7 January 2025 تي حاصل ڪيل.
  101. ↑ Pinet, Paul R. (1996). Invitation to Oceanography (3rd ڇاپو). St Paul, Minnesota: West Publishing Co. ص. 202. ISBN 978-0-314-06339-7.
  102. ↑ Pinet 1996, p. 206.
  103. 1 2 Emeis, Kay-Christian; Struck, Ulrich; Schulz, Hans-Martin; Rosenberg, Reinhild; Bernasconi, Stefano; Erlenkeuser, Helmut; Sakamoto, Tatsuhiko; Martinez-Ruiz, Francisca (2000). "Temperature and salinity variations of Mediterranean Sea surface waters over the last 16,000 years from records of planktonic stable oxygen isotopes and alkenone unsaturation ratios". Palaeogeography, Palaeoclimatology, Palaeoecology 158 (3–4): 259–280. doi:10.1016/s0031-0182(00)00053-5. Bibcode: 2000PPP...158..259E.
  104. ↑ Ellenberg, L. (30 September 1981). "Die Meerenge von Gibraltar : Küstenmorphologie zwischen Mittelmeer und Atlantik". Geographica Helvetica 36 (3): 109–120. doi:10.5194/gh-36-109-1981. ISSN 2194-8798.
  105. ↑ Hofrichter, R. (2020). Das Mittelmeer: Geschichte und Zukunft eines ökologisch sensiblen Raums (جرمن ۾). Springer Berlin Heidelberg. ص. 530. ISBN 978-3-662-58929-8. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 1 May 2024 تي محفوظ ڪيل. 1 May 2024 تي حاصل ڪيل.
  106. ↑ TAUPIER-LETAGE, Isabelle; MILLOT, Claude. Recent results and new ideas about the Eurafrican Mediterranean Sea. Outlook on the similarities and differences with the Asian Mediterranean Sea (PDF) (Report). محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 11 May 2011 تي محفوظ ڪيل. 23 April 2010 تي حاصل ڪيل.
  107. ↑ "Regional seas around Europe - version 2, Oct. 2022". EEA. October 2022. June 20, 2025 تي حاصل ڪيل.
  108. ↑ Millot, Claude; Taupier-Letage, Isabelle (2005). "Circulation in the Mediterranean Sea" (PDF). The Mediterranean Sea. Handbook of Environmental Chemistry. جلد 5K. ص. 29–66. doi:10.1007/b107143. ISBN 978-3-540-25018-0. S2CID 55831361. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 16 December 2019 تي محفوظ ڪيل. 5 July 2019 تي حاصل ڪيل.
  109. ↑ Millot, C. (1989). "La Circulation Générale En Méditerranée Occidentale : Aperçu De Nos Connaissances Et Projets D'études" (fr ۾). Annales de Géographie 98 (549): 497–515. doi:10.3406/geo.1989.20925.
  110. ↑ Gasparini, G.P.; Ortona, A.; Budillon, G.; Astraldi, M.; Sansone, E. (June 2005). "The effect of the Eastern Mediterranean Transient on the hydrographic characteristics in the Strait of Sicily and in the Tyrrhenian Sea". Deep Sea Research Part I: Oceanographic Research Papers 52 (6): 915–935. doi:10.1016/j.dsr.2005.01.001. Bibcode: 2005DSRI...52..915G.
  111. ↑ Lascaratos, Alex; Roether, Wolfgang; Nittis, Kostas; Klein, Birgit (August 1999). "Recent changes in deep water formation and spreading in the eastern Mediterranean Sea: a review". Progress in Oceanography 44 (1–3): 5–36. doi:10.1016/S0079-6611(99)00019-1. Bibcode: 1999PrOce..44....5L.
  112. ↑ Theocharis, Alexander; Nittis, Kostas; Kontoyiannis, Harilaos; Papageorgiou, Emanuel; Balopoulos, Efstathios (1 June 1999). "Climatic changes in the Aegean Sea influence the eastern Mediterranean thermohaline circulation (1986–1997)". Geophysical Research Letters 26 (11): 1617–1620. doi:10.1029/1999GL900320. Bibcode: 1999GeoRL..26.1617T.
  113. ↑ Civitarese, G.; Gačić, M.; Lipizer, M.; Eusebi Borzelli, G. L. (15 December 2010). "On the impact of the Bimodal Oscillating System (BiOS) on the biogeochemistry and biology of the Adriatic and Ionian Seas (Eastern Mediterranean)". Biogeosciences (Copernicus GmbH) 7 (12): 3987–3997. doi:10.5194/bg-7-3987-2010. ISSN 1726-4189. Bibcode: 2010BGeo....7.3987C.
  114. ↑ Giorgi, F. (2006). "Climate change hot-spots". Geophysical Research Letters 33 (8). doi:10.1029/2006GL025734. ISSN 0094-8276. Bibcode: 2006GeoRL..33.8707G.
  115. ↑ Bethoux, J. P.; Gentili, B.; Raunet, J.; Tailliez, D. (1990). "Warming trend in the western Mediterranean deep water". Nature (Springer Science and Business Media LLC) 347 (6294): 660–662. doi:10.1038/347660a0. ISSN 0028-0836. Bibcode: 1990Natur.347..660B.
  116. ↑ "Climate warming and related changes in Mediterranean marine biota - an overview". CIESM Monographs 35: 5–21. 2008. https://www.researchgate.net/publication/233883451.
  117. ↑ Adloff, Fanny; Somot, Samuel; Sevault, Florence; Jordà, Gabriel; Aznar, Roland; Déqué, Michel; Herrmann, Marine; Marcos, Marta et al. (2015). "Mediterranean Sea response to climate change in an ensemble of twenty first century scenarios". Climate Dynamics 45 (9–10): 2775–2802. doi:10.1007/s00382-015-2507-3. ISSN 0930-7575. Bibcode: 2015ClDy...45.2775A.
  118. ↑ Sisma-Ventura, Guy; Bialik, Or M.; Yam, Ruth; Herut, Barak; Silverman, Jacob (November 2017). "p CO 2 variability in the surface waters of the ultra-oligotrophic Levantine Sea: Exploring the air–sea CO 2 fluxes in a fast warming region". Marine Chemistry 196: 13–23. doi:10.1016/j.marchem.2017.06.006. Bibcode: 2017MarCh.196...13S.
  119. ↑ Wimart-Rousseau, Cathy; Wagener, Thibaut; Álvarez, Marta; Moutin, Thierry; Fourrier, Marine; Coppola, Laurent; Niclas-Chirurgien, Laure; Raimbault, Patrick et al. (2021). "Seasonal and Interannual Variability of the CO2 System in the Eastern Mediterranean Sea: A Case Study in the North Western Levantine Basin". Frontiers in Marine Science 8. doi:10.3389/fmars.2021.649246. ISSN 2296-7745. Bibcode: 2021FrMaS...849246W.
  120. ↑ Marine heatwaves in the Mediterranean Sea and beyond - an overview. 2024. pp. 5–24 in CIESM Monograph 51 (F. Briand, Ed.) ISSN 1726-5886
  121. ↑ Verdura, Jana; Linares, Cristina; Ballesteros, Enric; Coma, Rafel; Uriz, María J.; Bensoussan, Nathaniel; Cebrian, Emma (December 2019). "Biodiversity loss in a Mediterranean ecosystem due to an extreme warming event unveils the role of an engineering gorgonian species". Scientific Reports 9 (1): 5911. doi:10.1038/s41598-019-41929-0. PMID 30976028. Bibcode: 2019NatSR...9.5911V.
  122. ↑ Jordà, Gabriel; Marbà, Núria; Duarte, Carlos M. (November 2012). "Mediterranean seagrass vulnerable to regional climate warming". Nature Climate Change 2 (11): 821–824. doi:10.1038/nclimate1533. Bibcode: 2012NatCC...2..821J.
  123. ↑ Grossowicz, Michal; Bialik, Or M.; Shemesh, Eli; Tchernov, Dan; Vonhof, Hubert B.; Sisma-Ventura, Guy (24 June 2020). "Ocean warming is the key filter for successful colonization of the migrant octocoral Melithaea erythraea (Ehrenberg, 1834) in the Eastern Mediterranean Sea". PeerJ 8. doi:10.7717/peerj.9355. PMID 32612887.
  124. 1 2 Uitz, Julia; Stramski, Dariusz; Gentili, Bernard; D'Ortenzio, Fabrizio; Claustre, Hervé (2012). "Estimates of phytoplankton class-specific and total primary production in the Mediterranean Sea from satellite ocean color observations". Global Biogeochemical Cycles 26 (2). doi:10.1029/2011GB004055. ISSN 0886-6236. Bibcode: 2012GBioC..26.2024U.
  125. 1 2 Bosc, E.; Bricaud, A.; Antoine, D. (2004). "Seasonal and interannual variability in algal biomass and primary production in the Mediterranean Sea, as derived from 4 years of SeaWiFS observations". Global Biogeochemical Cycles 18 (1). doi:10.1029/2003GB002034. ISSN 0886-6236. Bibcode: 2004GBioC..18.1005B.
  126. ↑ Lebeaupin Brossier, Cindy; Béranger, Karine; Deltel, Charles; Drobinski, Philippe (2011). "The Mediterranean response to different space–time resolution atmospheric forcings using perpetual mode sensitivity simulations". Ocean Modelling (Elsevier BV) 36 (1–2): 1–25. doi:10.1016/j.ocemod.2010.10.008. ISSN 1463-5003. Bibcode: 2011OcMod..36....1L.
  127. ↑ D'Ortenzio, F.; Ribera d'Alcalà, M. (5 February 2009). "On the trophic regimes of the Mediterranean Sea: a satellite analysis". Biogeosciences (Copernicus GmbH) 6 (2): 139–148. doi:10.5194/bg-6-139-2009. ISSN 1726-4189. Bibcode: 2009BGeo....6..139D.
  128. ↑ Moutin, T.; Van Wambeke, F.; Prieur, L. (8 October 2012). "Introduction to the Biogeochemistry from the Oligotrophic to the Ultraoligotrophic Mediterranean (BOUM) experiment". Biogeosciences (Copernicus GmbH) 9 (10): 3817–3825. doi:10.5194/bg-9-3817-2012. ISSN 1726-4189. Bibcode: 2012BGeo....9.3817M.
  129. ↑ Berland, Br; Bonin, Dj; Maestrini, Sy (1 January 1980). "Azote ou phosphore ? Considérations sur le paradoxe nutritionnel de la mer méditerranée" (fr ۾). Oceanologica Acta (Gauthier-Villars) 3 (1): 135–141. ISSN 0399-1784. https://archimer.ifremer.fr/doc/00121/23257/. Retrieved 1 May 2024.
  130. ↑ Bethoux, J.P.; Morin, P.; Madec, C.; Gentili, B. (1992). "Phosphorus and nitrogen behaviour in the Mediterranean Sea". Deep Sea Research Part A. Oceanographic Research Papers (Elsevier BV) 39 (9): 1641–1654. doi:10.1016/0198-0149(92)90053-v. ISSN 0198-0149. Bibcode: 1992DSRA...39.1641B.
  131. ↑ Kress, Nurit; Herut, Barak (2001). "Spatial and seasonal evolution of dissolved oxygen and nutrients in the Southern Levantine Basin (Eastern Mediterranean Sea): chemical characterization of the water masses and inferences on the N:P ratios". Deep Sea Research Part I: Oceanographic Research Papers (Elsevier BV) 48 (11): 2347–2372. doi:10.1016/s0967-0637(01)00022-x. ISSN 0967-0637. Bibcode: 2001DSRI...48.2347K.
  132. ↑ Krom, M.D.; Thingstad, T.F.; Brenner, S.; Carbo, P.; Drakopoulos, P.; Fileman, T.W.; Flaten, G.A.F.; Groom, S. et al. (2005). "Summary and overview of the CYCLOPS P addition Lagrangian experiment in the Eastern Mediterranean". Deep Sea Research Part II: Topical Studies in Oceanography (Elsevier BV) 52 (22–23): 3090–3108. doi:10.1016/j.dsr2.2005.08.018. ISSN 0967-0645. Bibcode: 2005DSRII..52.3090K..
  133. ↑ Sammartino, M.; Di Cicco, A.; Marullo, S.; Santoleri, R. (25 September 2015). "Spatio-temporal variability of micro-, nano- and pico-phytoplankton in the Mediterranean Sea from satellite ocean colour data of SeaWiFS". Ocean Science (Copernicus GmbH) 11 (5): 759–778. doi:10.5194/os-11-759-2015. ISSN 1812-0792. Bibcode: 2015OcSci..11..759S.
  134. ↑ Ryan, William B. F. (2009). "Decoding the Mediterranean salinity crisis". Sedimentology 56 (1): 95–136. doi:10.1111/j.1365-3091.2008.01031.x. Bibcode: 2009Sedim..56...95R.
  135. ↑ William Ryan (2008). "Modeling the magnitude and timing of evaporative drawdown during the Messinian salinity crisis". Stratigraphy 5 (3–4): 229. doi:10.29041/strat.05.3.02. Bibcode: 2008Strat...5..227R. http://eesc.ldeo.columbia.edu/courses/w4937/Readings/Ryan_Messinian_Stratigraphy_2008.pdf. Retrieved 5 November 2014. آرڪائيو ڪيا ويا 4 March 2016 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.
  136. ↑ Garcia-Castellanos, D.; Estrada, F.; Jiménez-Munt, I.; Gorini, C.; Fernàndez, M.; Vergés, J.; De Vicente, R. (2009). "Catastrophic flood of the Mediterranean after the Messinian salinity crisis". Nature 462 (7274): 778–781. doi:10.1038/nature08555. PMID 20010684. Bibcode: 2009Natur.462..778G.
  137. ↑ Elmer LaMoreaux, Philip (2001). "Geologic/Hydrogeologic Setting and Classification of Springs". Springs and Bottled Waters of the World: Ancient History, Source, Occurrence, Quality and Use. Springer. ص. 57. ISBN 978-3-540-61841-6. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 1 January 2024 تي محفوظ ڪيل. 28 September 2020 تي حاصل ڪيل.
  138. ↑ Žumer, Jože (2004). "Odkritje podmorskih termalnih izvirov" (sl ۾). Geografski Obzornik 51 (2): 11–17. ISSN 0016-7274. http://zgs.zrc-sazu.si/Portals/8/Geografski_obzornik/go_2004_2.pdf. Retrieved 4 May 2012. (in Slovene)
  139. ↑ de la Vara, Alba; Topper, Robin P.M.; Meijer, Paul Th.; Kouwenhoven, Tanja J. (2015). "Water exchange through the Betic and Rifian corridors prior to the Messinian Salinity Crisis: A model study". Paleoceanography 30 (5): 548–557. doi:10.1002/2014PA002719. Bibcode: 2015PalOc..30..548D.
  140. ↑ Briand, F. (ed.) (2008). The Messinian Salinity Crisis Mega-Deposits to Microbiology – A consensus report. CIESM Publishers, Paris, Monaco. 168 p.
  141. ↑ Krijgsman, W.; Fortuin, A.R.; Hilgen, F.J.; Sierro, F.J. (2001). "Astrochronology for the Messinian Sorbas basin (SE Spain) and orbital (precessional) forcing for evaporite cyclicity". Sedimentary Geology 140 (1): 43–60. doi:10.1016/S0037-0738(00)00171-8. Bibcode: 2001SedG..140...43K. https://dspace.library.uu.nl/bitstream/1874/1632/1/Krijgsman01.pdf. Retrieved 23 September 2019.
  142. ↑ Gargani J., Rigollet C. (2007). "Mediterranean Sea level variations during the Messinian Salinity Crisis.". Geophysical Research Letters 34 (L10405): L10405. doi:10.1029/2007GL029885. Bibcode: 2007GeoRL..3410405G.
  143. ↑ Gargani J.; Moretti I.; Letouzey J. (2008). "Evaporite accumulation during the Messinian Salinity Crisis: The Suez Rift Case.". Geophysical Research Letters 35 (2): L02401. doi:10.1029/2007gl032494. Bibcode: 2008GeoRL..35.2401G. https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-00357241/file/2007GL032494.pdf. Retrieved 19 May 2021.
  144. ↑ Govers, Rob (February 2009). "Choking the Mediterranean to dehydration: The Messinian salinity crisis". Geology 37 (2): 167–170. doi:10.1130/G25141A.1. Bibcode: 2009Geo....37..167G.
  145. ↑ Garcia-Castellanos, D.; Villaseñor, A. (15 December 2011). "Messinian salinity crisis regulated by competing tectonics and erosion at the Gibraltar arc". Nature 480 (7377): 359–363. doi:10.1038/nature10651. PMID 22170684. Bibcode: 2011Natur.480..359G.
  146. ↑ Agusti, J; Moya-Sola, S (1990). Mammal extinctions in the Vallesian (Upper Miocene). Lecture Notes in Earth Sciences. جلد 30. ص. 425–432. doi:10.1007/BFb0011163. ISBN 978-3-540-52605-6. ISSN 1613-2580. (Abstract)
  147. ↑ Politische Geographien Europas: Annäherungen an ein umstrittenes Konstrukt, Anke Strüver, LIT Verlag Münster, 2005, p. 43
  148. ↑ F.J. Hilgen (1991). "Astronomical calibration of Gauss to Matuyama sapropels in the Mediterranean and implication for the Geomagnetic Polarity Time Scale". Earth and Planetary Science Letters 104 (2–4): 226–244. doi:10.1016/0012-821X(91)90206-W. Bibcode: 1991E&PSL.104..226H. http://igitur-archive.library.uu.nl/geo/2007-0119-200857/hilgen_91_astronomical.pdf. Retrieved 4 December 2009. آرڪائيو ڪيا ويا 24 July 2011 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.
  149. ↑ Coll, Marta, et al., "The biodiversity of the Mediterranean Sea: estimates, patterns, and threats". PLOS ONE 5.8, 2010.
  150. ↑ Hsu K.J., "When the Mediterranean Dried Up" Scientific American, Vol. 227, December 1972, p. 32
  151. 1 2 3 "7 Facts You Didn't Know About Mediterranean". Maritime Business World (ترڪي ۾). 2020-07-03. 2025-06-20 تي حاصل ڪيل.
  152. 1 2 "Mediterranean Sea Ecosystem | EBSCO Research Starters". www.ebsco.com (انگريزي ۾). 2025-06-20 تي حاصل ڪيل.
  153. ↑ Cristina, Ruiz; Domingo, Samo; José Luís, Ruiz; Cristina, Ciércoles; Luís, Simarro (2016). "Exploring diversity and distribution of demersal fish species from the Northern Alboran Sea and Gulf of Vera (Western Mediterranean Sea)". Frontiers in Marine Science 3: 107. doi:10.3389/conf.fmars.2016.05.00107. Bibcode: 2016FrMaS...3Q.107C.
  154. ↑ Dendrinos, Panagiotis; Adamantopoulou, Styliani; Tounta, Eleni; Koemtzopoulos, Kimon; Karamanlidis, Alexandros A. (2024), "The Mediterranean Monk Seal (Monachus monachus) in the Aegean Sea. "The Living Myth of the Sirens"", ۾ Anagnostou, Christos L.; Kostianoy, Andrey G.; Mariolakos, Ilias D.; Panayotidis, Panayotis (مرتب), The Aegean Sea Environment: The Biodiversity of the Natural System (انگريزي ۾), Cham: Springer Nature Switzerland, ص. 211–233, doi:10.1007/698_2022_897, ISBN 978-3-031-59415-1, 2025-06-20 تي حاصل ڪيل
  155. ↑ Carrington, Damian. "UK's last resident killer whales 'doomed to extinction'" آرڪائيو ڪيا ويا 20 February 2019 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين., The Guardian, London, 14 January 2016. Retrieved 17 February 2019.
  156. ↑ Christian Pfister (editor), Das 1950er Syndrom: Der Weg in die Konsumgesellschaft, Berne 1995
  157. ↑ Marine hazards and coastal vulnerabilities in the Mediterranean - realities and perceptions. 2024. pp. 5–25 in ’’ CIESM Monograph 52’’ (F. Briand, Ed.) ISSN 1726-5886
  158. ↑ "Natural hazards in the Mediterranean Basin". www.mededuc.eu. اصل نسخو مان 23 August 2025 تي محفوظ ڪيل. 2025-06-20 تي حاصل ڪيل.
  159. ↑ McGuire, Bill (16 October 2003). "In the shadow of the volcano". The Guardian. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 12 November 2020 تي محفوظ ڪيل. 8 May 2010 تي حاصل ڪيل.
  160. ↑ "Alle kennisdossiers van het Instituut Fysieke Veiligheid" (PDF). اصل نسخو (PDF) مان 5 February 2015 تي محفوظ ڪيل. 20 September 2014 تي حاصل ڪيل.
  161. ↑ "Press corner". European Commission. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 25 August 2020 تي محفوظ ڪيل. 15 September 2020 تي حاصل ڪيل.
  162. ↑ Galil, Bella; Froglia, Carlo; Noël, Pierre (2002). Briand, Frederic (مرتب). CIESM Atlas of Exotic Species in the Mediterranean: Vol 2 Crustaceans. Paris, Monaco: CIESM Publishers. ص. 192. ISBN 978-92-990003-2-8. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 23 December 2022 تي محفوظ ڪيل. 2 January 2023 تي حاصل ڪيل.
  163. ↑ "IUCN Guidelines for the Prevention of Biodiversity Loss Caused by Alien Invasive Species" (PDF). International Union for Conservation of Nature. 2000. اصل نسخو (PDF) مان 15 January 2009 تي محفوظ ڪيل. 11 August 2009 تي حاصل ڪيل.
  164. ↑ "Egypt to deepen, widen Suez Canal after blockage". Al-Monitor (انگريزي ۾). 21 May 2021. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 12 July 2022 تي محفوظ ڪيل. 12 July 2022 تي حاصل ڪيل.
  165. ↑ Galil, Bella S.; Zenetos, Argyro (2002). "A Sea Change — Exotics in the Eastern Mediterranean Sea". Invasive Aquatic Species of Europe. Distribution, Impacts and Management. Dordrecht: Springer Netherlands. ص. 325–336. doi:10.1007/978-94-015-9956-6_33. ISBN 978-90-481-6111-9.
  166. ↑ Golani, Daniel; Azzurro, Ernesto; Dulčić, Jakov; Massutí, Enric; Briand, Frederic (2021). Atlas of Exotic Fishes in the Mediterranean Sea. CIESM Atlases (2nd ڇاپو). CIESM publishers. ISBN 978-92-990003-5-9.
  167. ↑ "Mediterranean Sea Level Could Rise By Over Two Feet, Global Models Predict". Science Daily. 3 March 2009. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 23 June 2018 تي محفوظ ڪيل. 9 March 2018 تي حاصل ڪيل.
  168. ↑ "Briny future for vulnerable Malta". BBC News. 4 April 2007. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 23 May 2021 تي محفوظ ڪيل. 23 November 2011 تي حاصل ڪيل.
  169. ↑ "Egypt fertile Nile Delta falls prey to climate change". 28 January 2010. اصل نسخو مان 9 February 2011 تي محفوظ ڪيل.
  170. ↑ "Cyprus wetlands in danger of being destroyed by climate change". cyprus-mail.com. 8 November 2019. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 24 February 2021 تي محفوظ ڪيل. 8 November 2019 تي حاصل ڪيل.
  171. ↑ Dawahidi, Touria; Ibarra Marinas, Daniel; Gomariz-Castillo, Francisco (2019). "Estimación de la subida del nivel del mar por efecto del Cambio Climático mediante datos de mareógrafos y la serie de satélite NASA Topex-Poseidon/Jason. El caso de Valencia". Anales de Geografía de la Universidad Complutense 39 (1): 39–58. ISSN 0211-9803.
  172. ↑ Nicholls, R.J.; Klein, R.J.T. (2005). Climate change and coastal management on Europe's coast, in: Vermaat, J.E. et al. (Ed.) (2005). Managing European coasts: past, present and future. pp. 199–226.
  173. 1 2 3 "Other threats in the Mediterranean | Greenpeace International". Greenpeace. اصل نسخو مان 16 April 2010 تي محفوظ ڪيل. 23 April 2010 تي حاصل ڪيل.
  174. ↑ "Pollution in the Mediterranean Sea. Environmental issues". Explore Crete. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 13 January 2010 تي محفوظ ڪيل. 23 April 2010 تي حاصل ڪيل.
  175. ↑ "EUROPA". Europa. اصل نسخو مان 9 April 2009 تي محفوظ ڪيل. 23 April 2010 تي حاصل ڪيل.
  176. ↑ "Mediterranean Monk Seal Fact Files: Overview". Monachus-guardian.org. 5 May 1978. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 12 September 2019 تي محفوظ ڪيل. 23 April 2010 تي حاصل ڪيل.
  177. ↑ "Marine Litter: An Analytical Overview" (PDF). United Nations Environment Programme. 2005. اصل نسخو (PDF) مان 17 July 2007 تي محفوظ ڪيل. 1 August 2008 تي حاصل ڪيل.
  178. ↑ Arvis, Jean-François; Vesin, Vincent; Carruthers, Robin; Ducruet, César; de Langen, Peter (2019). Maritime Networks, Port Efficiency, and Hinterland Connectivity in the Mediterranean. International Development in Focus (PDF). Washington, DC: عالمي بئنڪ. ص. 41. doi:10.1596/978-1-4648-1274-3. hdl:10398/08c83467-00f6-4f56-9833-1beda9f7734f. ISBN 978-1-4648-1274-3. S2CID 134161640. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 13 June 2021 تي محفوظ ڪيل. 8 September 2020 تي حاصل ڪيل.
  179. ↑ Thomas Fromm "Pipeline durch die Alpen: Alles im Fluss" In: Süddeutsche Zeitung, 26 December 2019.
  180. ↑ UNWTO Tourism Highlights: 2019 Edition | World Tourism Organization. 2019. doi:10.18111/9789284421152. ISBN 978-92-844-2115-2. S2CID 240665765.
  181. ↑ Rüdiger Hachtmann "Tourismus-Geschichte". (2007); Attilio Brilli "Quando viaggiare era un'arte. Il romanzo del grand tour." (1995).
  182. ↑ "Sustainable tourism in the Mediterranean" (PDF). محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 1 March 2023 تي محفوظ ڪيل. 1 March 2023 تي حاصل ڪيل.
  183. ↑ Ibarra Marinas, Daniel (2016). Análisis y evolución de las playas de la Región de Murcia (1956-2013) (PhD thesis) (هسپانوي ۾). University of Murcia.[مئل ڳنڍڻو]
  184. ↑ CORDIS. "The worrying state of Mediterranean fish stocks". phys.org (انگريزي ۾). 2025-06-23 تي حاصل ڪيل.
  185. ↑ Mendoza, Manuel; Garrido, Diego; Bellido, Jose M. (April 2014). "Factors affecting the fishing impact on cartilaginous fishes in southeastern Spain (western Mediterranean Sea)". Scientia Marina 78 (S1): 67–76. doi:10.3989/SCIMAR.04025.21A. Bibcode: 2014ScMar..78S..67M.
  186. ↑ "Marine heatwave: Record sea temperatures seen in the Mediterranean could devastate marine life". interestingengineering.com. 20 August 2022. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 20 August 2022 تي محفوظ ڪيل. 21 August 2022 تي حاصل ڪيل.
  187. ↑ Garrabou, Joaquim; Gómez-Gras, Daniel; Medrano, Alba; Cerrano, Carlo; Ponti, Massimo; Schlegel, Robert; Bensoussan, Nathaniel; Turicchia, Eva et al. (18 July 2022). "Marine heatwaves drive recurrent mass mortalities in the Mediterranean Sea" (en ۾). Global Change Biology 28 (19): 5708–5725. doi:10.1111/gcb.16301. ISSN 1354-1013. PMID 35848527. Bibcode: 2022GCBio..28.5708G.
  1. ↑ هن ۾ بحر روم جي پنهنجي ايراضي شامل ناهي
  2. ↑ ايبرو وسيلي
  3. ↑ اسٽروما، ماريتسا ۽ نيسٽوس وسيلي؛ ڏسو بلغاريا جي جاگرافي#آبي جاگرافي
  4. ↑ ڊرين ۽ واردار وسيلي
  5. ↑ ماريڪيا وسيلي[65]
  6. ↑ اسٽروما وسيلي
  7. ↑ رون، پو ۽ اڊيجي وسيلي؛ ڏسو سوئٽزرلينڊ جي آبي جاگرافي
"https://sd.wikipedia.org/w/index.php?title=رومي_سمنڊ&oldid=397780" تان ورتل