برونڊي

جمهوريه برونڊي (ٻين سرڪاري ٻولين ۾) فرانسيسي ريپيبليڪ دُو بُرونڊي Kirundi ريپوبوريڪا يا اوبورونڊي
جھنڊو نِسبتي نشان
شُعار: ' "اوبوموي، ابيڪوروا، اماجامبيري" (Kirundi) "يُونيتي، تراواي، پروگري" (فرانسيسي) "اتحاد, محنت, ترقي" (Sindhi)
ترانو: "برونڊي بواڪو" (Kirundi) "اسان جو برونڊي"
برونڊي جو هنڌ (گهرو نيرو) آفريڪا ۾ (هلڪو نيرو)
گادي جو هنڌ	گيٽيگا (سياسي) بوجمبورا (اقتصادي) 3°25′41″S 29°55′41″E (گيٽيگا) 3°21′46″S 29°21′56″E (بوجمبورا)
سڀ کان وڏو شهر	بوجمبورا
دفتري ٻوليون	ڪرونڊي فرينچ انگريزي
تسلیم ٿيل قومي ٻولي	ڪرونڊي
نسلي گروھ	100% برونڊيائي 85% هوتو 14% ٽوٽسي 1% توا ~1% ٻيا
مذهب (2020)	93.4% عيسائيت 63.7% ڪيٿولڪ مذهب 25.2% پروٽيسٽنٽ مذهب 4.5% ٻيا عيسائي 4.3% روايتي عقيدا 2.1% اسلام 0.2% ٻيا / ڪوبه مذهب نه
مقامي آبادي	برونڊين يا برونڊيائي
حڪومت	وحداني غالب-پارٽي صدارتي جمهوريه، آمرانه حڪمراني هيٺ
• صدر	ايوارست ندايشيميي
• وزيراعظم	نيسٽر نتاهونتويي
• نائب صدر	پروسپر بازومبانزا
• سينيٽ جو صدر	جيروي ندرڪوبوڪا
• قومي اسيمبلي جو صدر	جيلس ڊينيئل ندابيرابي
• چيف جسٽس	گماليئل نڪورونزيزا
مقننه	پارليامينٽ
•  مٿيون ایوان	سينيٽ
• ھيٺيون ایوان	قومي اسيمبلي
قيام جي تاريخ
• ارونڊي جي بادشاهت	1680–1966
• جرمن اوڀر آفريڪا جو حصو	1890–1916
• روانڊا-ارونڊي جو حصو	1916–1962
• بيلجيم کان آزادي	1 جولاءِ 1962
• جمهوريه	28 نومبر 1966
• برونڊي گهرو ويڙهه	21 آڪٽوبر 1993 – 15 مئي 2005
• موجوده آئين	17 مئي 2018
پکيڙ
• جملي	27,834 چورس ڪلوميٽر (10,747 چورس ميل) (142nd)
• پاڻي (%)	10
آبادي
• 2024 اندازو	14,151,540 (78th)
•  گھاٽائي	565/km2 (1,463.3/sq mi) (25th)
جِي ڊي پي (مساوي قوت خريد )	2025 لڳ ڀڳ
• ڪل	$13.980 ارب (161st)
• في سيڪڙو	US$1,020 (185th)
جِي. ڊي. پي  (رڳو نالي ۾ )	2025 لڳ ڀڳ
• ڪل	US$6.750 ارب (157th)
• في سيڪڙو	US$489 (186th)
جِينِي (2020)	37.5 وچولو
ايڇ ڊي آء (2023)	0.439 ڪمتر · 187th
ڪرنسي	برونڊين فرانڪ (FBu) (BIF)
معياري وقت	سي اي ٽي (متناسق عالمي وقت+2)
ڊائلنگ ڪوڊ	+257
انٽرنيٽ ڊومين	.bi

برونڊي، جنهن جو سرڪاري نالو جمهوريه برونڊي آهي، اوڀر آفريڪا جو هڪ زمين بند ملڪ آهي. اهو عظيم رفٽ وادي ۾، آفريڪي عظيم ڍنڍن واري علائقي ۽ ڏکڻ-اوڀر آفريڪا جي سنگم تي واقع آهي، ۽ ان جي آبادي 14 ملين کان وڌيڪ آهي. ان جون سرحدون اتر ۾ روانڊا، اوڀر ۽ ڏکڻ-اوڀر ۾ تنزانيا ۽ اولهه ۾ ڊيموڪريٽڪ ريپبلڪ آف ڪانگو سان ملن ٿيون؛ ٽانگانيڪا ڍنڍ ان جي ڏکڻ-اولهندي سرحد سان لڳل آهي. ملڪ جي سياسي گاديءَ جو هنڌ گيٽيگا آهي، جڏهن ته اقتصادي گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر بوجمبورا آهي.

توا، هوتو ۽ ٽوٽسي ماڻهو گهٽ ۾ گهٽ 500 سالن کان برونڊي ۾ رهن ٿا. انهن مان 200 سالن کان وڌيڪ عرصي تائين برونڊي هڪ آزاد بادشاهت هو. 1885ع ۾ اهو جرمن اوڀر آفريڪا جو حصو بڻيو. پهرين عالمي جنگ ۽ جرمنيءَ جي شڪست کان پوءِ قومن جي ليگ برونڊي ۽ روانڊا جي علائقن کي بيلجيم جي اختيار هيٺ گڏيل علائقي روانڊا-ارونڊي جي صورت ۾ ڏنو. ٻي عالمي جنگ کان پوءِ اهو گڏيل قومن جي ٽرسٽ علائقي ۾ تبديل ٿيو.

برونڊي 1962ع ۾ آزادي حاصل ڪئي ۽ شروعات ۾ بادشاهت برقرار رکي. تنهن هوندي به، 1966ع جي فوجي بغاوت بادشاهت جي جاءِ تي هڪ-پارٽي جمهوريه قائم ڪئي، ۽ ايندڙ 27 سالن تائين برونڊي تي نسلي ٽوٽسي آمرن جو سلسلو حڪمران رهيو؛ هن عرصي دوران 1972ع ۾ ايڪيزا جي نالي سان مشهور هوتو آباديءَ جي نسل ڪشي پڻ ٿي. 1993ع ۾ ميلڪيور ندادايي ملڪ جي پهرين گهڻ-پارٽي صدارتي چونڊ کان پوءِ برونڊي جو پهريون هوتو صدر بڻيو. ٽن مهينن کان پوءِ فوجي بغاوت جي ڪوشش دوران سندس قتل 12 سال ڊگهي برونڊي گهرو ويڙهه کي جنم ڏنو. 2000ع ۾ اروشا معاهدو منظور ٿيو، جنهن جا گهڻا حصا 2005ع جي نئين آئين ۾ شامل ڪيا ويا. 2005ع جي جنگ کان پوءِ ٿيندڙ چونڊن کان وٺي هوتو اڳواڻيءَ واري نيشنل ڪائونسل فار دي ڊفينس آف ڊيموڪريسي – فورسز فار دي ڊفينس آف ڊيموڪريسي (سي اين ڊي ڊي–ايف ڊي ڊي) ملڪ جي غالب پارٽي رهي آهي، جنهن تي وڏي پيماني تي آمرانه حڪمراني ۽ ملڪ جي خراب انساني حقن واري رڪارڊ کي جاري رکڻ جا الزام لڳندا رهيا آهن.

برونڊي اڃا تائين بنيادي طور هڪ ٻهراڙيءَ وارو سماج آهي؛ 2019ع ۾ صرف 13.4 سيڪڙو آبادي شهري علائقن ۾ رهندي هئي. برونڊي گهاٽي آباديءَ وارو ملڪ آهي ۽ ڪيترائي نوجوان ٻين هنڌن تي موقعن جي ڳولا ۾ لڏپلاڻ ڪن ٿا. لڳ ڀڳ 81 سيڪڙو آبادي هوتو نسل سان، 18 سيڪڙو ٽوٽسي نسل سان ۽ هڪ سيڪڙو کان گهٽ توا نسل سان تعلق رکي ٿي. سرڪاري ٻوليون ڪرونڊي، فرينچ ۽ انگريزي آهن، جڏهن ته ڪرونڊي کي سرڪاري طور ملڪ جي واحد قومي ٻولي طور تسليم ڪيو ويو آهي.

آفريڪا جي ننڍن ملڪن مان هڪ برونڊي جي زمين جو گهڻو حصو گذران واري زراعت ۽ مال چارڻ لاءِ استعمال ٿئي ٿو. ٻيلن جي تباهي، مٽيءَ جو ڪٽاءُ ۽ رهائشي ماحول جي تباهي اهم ماحولياتي مسئلا آهن. 2005ع مطابق ملڪ لڳ ڀڳ مڪمل طور ٻيلن کان محروم ٿي چڪو هو. ملڪ جي 6 سيڪڙو کان به گهٽ زمين وڻن سان ڍڪيل هئي، جنهن مان اڌ کان وڌيڪ تجارتي پوکيءَ تي مشتمل هئي. في فرد اسمي مجموعي گهرو پيداوار موجب برونڊي دنيا جو غريب ترين ملڪ آهي ۽ گهٽ ترقي يافته ملڪن مان هڪ آهي. ملڪ کي وڏي پيماني تي غربت، بدعنواني، عدم استحڪام ۽ آمريت جهڙن مسئلن کي منهن ڏيڻو پوي ٿو. برونڊي آفريڪي يونين، اوڀر ۽ ڏکڻ آفريڪا لاءِ گڏيل مارڪيٽ، گڏيل قومون، اوڀر آفريقي برادري، فرانڪوفوني جي بين الاقوامي تنظيم ۽ غير وابسته تحريڪ جو ميمبر آهي.

نالي جو اشتقاق

جديد برونڊي پنهنجو نالو نوآبادياتي دور کان اڳ واري برونڊي جي بادشاهت (اورونڊي) تان ورتو آهي، جيڪا هڪ سياسي رياست هئي، جيڪا 16هين صديءَ تائين وجود ۾ اچي چڪي هئي. نوآبادياتي گاديءَ واري شهر اوسومبورا جو نالو 1962ع ۾ آزاديءَ جي موقعي تي سرڪاري طور تبديل ڪري بوجمبورا رکيو ويو.

تاريخ

اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو برونڊي جي تاريخ ۽ روانڊا-اورونڊي

برونڊي آفريڪا جي انهن ٿورڙن ملڪن مان هڪ آهي (جن ۾ روانڊا، بوٽسوانا، ليسوتھو ۽ ايسواتيني پڻ شامل آهن) جيڪو نوآبادياتي دور کان اڳ واري آفريڪي رياست جو سڌو علائقائي تسلسل آهي. برونڊي جي شروعاتي تاريخ، خاص ڪري ان جي ٽن مکيه نسلي گروهن—توا، ھوتو ۽ ٽوٽسي—جي ڪردار ۽ نوعيت بابت عالمن ۾ اختلاف موجود آهن.

برونڊي جي بادشاهت

برونڊي رياست بابت سڀ کان پهريان ثبوت 16هين صديءَ جي پڇاڙيءَ جا ملن ٿا، جڏهن اها رفٽ وادي جي اوڀرندي دامن ۾ اڀري. ايندڙ صدين دوران اها وڌندي وئي ۽ پنهنجي ننڍن پاڙيسري علائقن کي پاڻ ۾ شامل ڪندي وئي. عظيم ڍنڍن واري علائقي ۾ واقع برونڊي جي بادشاهت، يا اورونڊي، هڪ سياسي رياست هئي، جنهن تي هڪ روايتي بادشاهه حڪمراني ڪندو هو ۽ سندس ماتحت ڪيترائي شهزادا هوندا هئا؛ تخت جي جانشينيءَ لاءِ ڇڪتاڻ عام هئي. بادشاهه (موامي) هڪ شهزادي اشرافيه (گانوا) جي اڳواڻي ڪندو هو، جيڪا گهڻي ڀاڱي زمين جي مالڪ هئي ۽ خاص طور تي ھوتو هارين ۽ ٽوٽسي مالوندن کان خراج وٺندي هئي. برونڊي جي بادشاهت جي خاصيت درجابنديءَ تي ٻڌل سياسي اختيار ۽ خراج جي بنياد تي ٿيندڙ معاشي ڏي وٺ هئي.

بادشاهه موامبوتسا چوٿون

بادشاهه نتاري پنجون، برونڊي جو آخري بادشاهه

18هين صديءَ جي وچ ڌاري، ٽوٽسي شاهي خاندان اوبوگابيري جي ترقيءَ سان زمين، پيداوار ۽ ورڇ تي پنهنجو اختيار مضبوط ڪيو. اوبوگابيري هڪ سرپرست-تابع تعلق هو، جنهن تحت ماڻهن کي خراج ۽ زمين تي حق جي عيوض شاهي تحفظ ملندو هو. ان وقت تائين شاهي درٻار ٽوٽسي-بانياروگورو تي مشتمل هئي. انهن جي سماجي حيثيت ٻين مالوندن، جهڙوڪ ٽوٽسي-هيما کان مٿانهين هئي. سماج جي هيٺين طبقن ۾ عام طور ھوتو ماڻهو شامل هئا، جڏهن ته توا سڀ کان هيٺين سطح تي هئا. بهرحال، ان نظام ۾ ڪنهن حد تائين لچڪ پڻ موجود هئي. ڪجهه ھوتو ماڻهو اشرافيه جو حصو هئا ۽ اهڙيءَ ريت رياست جي ڪار وهنوار ۾ پڻ پنهنجو اثر رکندا هئا.

ھوتو يا ٽوٽسي طور درجابندي رڳو نسلي معيار تي ٻڌل نه هئي. جيڪي ھوتو هاري دولت ۽ چوپايو مال حاصل ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيندا هئا، تن کي باقاعدي ٽوٽسي جي مٿانهين سماجي حيثيت ڏني ويندي هئي، جن مان ڪي گانوا جا ويجها صلاحڪار پڻ بڻيا. ٻئي طرف، اهڙيون رپورٽون پڻ ملن ٿيون ته جن ٽوٽسين پنهنجو سمورو چوپايو مال وڃائي ڇڏيو، تن پنهنجي مٿانهين حيثيت پڻ وڃائي ڇڏي ۽ کين ھوتو سڏيو ويو. اهڙيءَ طرح، ھوتو ۽ ٽوٽسي وچ ۾ فرق خالص نسلي هجڻ بدران هڪ سماجي-ثقافتي تصور پڻ هو. ھوتو ۽ ٽوٽسي ماڻهن وچ ۾ شادين جون پڻ ڪيتريون ئي رپورٽون ملن ٿيون. مجموعي طور، برونڊي جي سياست ۾ نسلي سڃاڻپ جي ڀيٽ ۾ علائقائي لاڳاپا ۽ اقتدار لاءِ ڇڪتاڻ گهڻو وڌيڪ فيصلائتو ڪردار ادا ڪندا هئا.

برونڊي جي آخري کان اڳ واري موامي موامبوتسا چوٿين جو روايتي شاهي احاطو

نوآبادياتي حڪمراني

1884ع کان جرمن اوڀر آفريڪا ڪمپني آفريڪا جي عظيم ڍنڍن واري علائقي ۾ سرگرم هئي. جرمن اوڀر آفريڪا ڪمپني، برطانوي سلطنت ۽ زنجبار جي سلطنت وچ ۾ وڌندڙ ڇڪتاڻ ۽ سرحدي تڪرارن جي نتيجي ۾ جرمن سلطنت کي ابوشيري بغاوت دٻائڻ ۽ علائقي ۾ سلطنت جي مفادن جي حفاظت ڪرڻ لاءِ مداخلت ڪرڻي پئي. جرمن اوڀر آفريڪا ڪمپني 1891ع ۾ پنهنجا حق جرمن سلطنت کي منتقل ڪري ڇڏيا، جنهن سان جرمن اوڀر آفريڪا جي جرمن نوآبادي قائم ٿي. ان ۾ برونڊي (اورونڊي)، روانڊا (روانڊا) ۽ تنزانيا جو مکيه زميني حصو (جيڪو اڳ ٽانگانيڪا جي نالي سان سڃاتو ويندو هو) شامل هئا. جرمن سلطنت 1880ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙيءَ دوران روانڊا ۽ برونڊي ۾ هٿياربند فوجون مقرر ڪيون. موجوده گيٽيگا واري هنڌ روانڊا-اورونڊي علائقي جي انتظامي مرڪز طور ڪم ڪيو.

پهرين عالمي جنگ دوران اوڀر آفريڪا مهم آفريڪا جي عظيم ڍنڍن واري علائقي تي تمام گهرو اثر وڌو. بيلجيئن ۽ برطانوي نوآبادياتي فوجن جرمن نوآباديءَ خلاف گڏيل حملو شروع ڪيو. برونڊي ۾ مقرر جرمن فوج بيلجيئن فوج جي عددي برتري سبب پوئتي هٽڻ تي مجبور ٿي ۽ 17 جون 1916ع تائين برونڊي ۽ روانڊا تي قبضو ٿي چڪو هو. فورس پبليڪ ۽ برطانوي ليڪ فورس ان کان پوءِ جرمن اوڀر آفريڪا جي انتظامي مرڪز ٽابورا تي قبضي لاءِ اڳڀرائي شروع ڪئي. جنگ کان پوءِ، ورسائي جي معاهدي ۾ طئي ڪيل شرطن موجب، جرمنيءَ کي پنهنجي اولهندي حصي جو ”ڪنٽرول“ بيلجيئم حوالي ڪرڻو پيو.

20 آڪٽوبر 1924ع تي روانڊا-اورونڊي، جيڪو موجوده روانڊا ۽ برونڊي تي مشتمل هو، بيلجيئم جي انتظام هيٺ قومن جي ليگ جو مينڊيٽ علائقو بڻيو ۽ اوسومبورا کي ان جي گاديءَ جو هنڌ بڻايو ويو. عملي طور ان کي بيلجيئن نوآبادياتي سلطنت جو حصو سمجهيو ويندو هو. يورپي اختيارين جي موجودگيءَ باوجود برونڊي پنهنجي شاهي خاندان جي حڪمراني جاري رکي. بيلجيئن اختيارين بادشاهت جي ڪيترن ئي ادارن کي برقرار رکيو.

ٻي عالمي جنگ کان پوءِ، روانڊا-اورونڊي کي بيلجيئم جي انتظامي اختيار هيٺ گڏيل قومن جو اعتماد وارو علائقو قرار ڏنو ويو. 1940ع واري ڏهاڪي دوران پاليسين جي هڪ سلسلي ملڪ اندر ورهاستون پيدا ڪيون. 4 آڪٽوبر 1943ع تي برونڊي جي حڪومت جي قانونسازي واري شعبي ۾ اختيار سرداري علائقن ۽ هيٺين سرداري علائقن وچ ۾ ورهايا ويا. سرداري علائقا زمين جا ذميوار هئا ۽ انهن جي ماتحت ننڍا سرداري علائقا قائم ڪيا ويا. مقامي اختيارين کي پڻ اختيار حاصل هئا. 1948ع ۾ بيلجيئم علائقي کي سياسي پارٽيون قائم ڪرڻ جي اجازت ڏني.

آزادي

برونڊي جي بادشاهت جو جهنڊو (1962–1966)

برونڊي جي بادشاهت جو سرڪاري نشان (1962–1966)

بوجمبورا ۾ آزادي چوڪ ۽ يادگار

جنوري 1959ع ۾ بادشاهه موامي موامبوتسا چوٿين بيلجيئم کان برونڊي جي آزادي ۽ روانڊا-اورونڊي اتحاد کي ختم ڪرڻ جو مطالبو ڪيو. ايندڙ مهينن دوران برونڊي جي سياسي جماعتن بيلجيئن نوآبادياتي حڪمراني جي خاتمي ۽ روانڊا ۽ برونڊي کي هڪ ٻئي کان ڌار ڪرڻ جي حمايت شروع ڪئي. انهن سياسي جماعتن مان پهرين ۽ سڀ کان وڏي قومي ترقي لاءِ اتحاد (يوپرونا) هئي. آزاديءَ جي تحريڪ روانڊا انقلاب ۽ ان سان گڏ اتي پيدا ٿيل عدم استحڪام ۽ نسلي تڪرار کان پڻ متاثر ٿي، جنهن جي نتيجي ۾ 1959ع کان 1961ع تائين ڪيترائي روانڊائي ٽوٽسي پناهگير برونڊي آيا.

برونڊي جون پهريون چونڊون سيپٽمبر 1961ع ۾ ٿيون، جن ۾ شهزادي لوئس رواگاسوري جي اڳواڻيءَ هيٺ گهڻ نسلي اتحادي جماعت يوپرونا 80 سيڪڙو کان وڌيڪ ووٽ حاصل ڪيا. چونڊن کان پوءِ 13 آڪٽوبر تي 29 ورهين جي شهزادي رواگاسوري کي قتل ڪيو ويو، جنهن سان برونڊي پنهنجي سڀ کان مقبول ۽ مشهور قومپرست اڳواڻ کان محروم ٿي ويو.

ملڪ 1 جولاءِ 1962ع تي آزادي حاصل ڪئي ۽ قانوني طور پنهنجو نالو روانڊا-اورونڊي مان بدلائي برونڊي رکيو. برونڊي هڪ آئيني بادشاهت بڻجي ويو، جنهن ۾ شهزادي رواگاسوري جو والد موامي موامبوتسا چوٿون ملڪ جو بادشاهه بڻيو. 18 سيپٽمبر 1962ع تي برونڊي گڏيل قومن جو ميمبر بڻيو.

1963ع ۾ موامبوتسا، ھوتو اڳواڻ پيئر نگينڊانڊوموي کي وزيراعظم مقرر ڪيو، پر 15 جنوري 1965ع تي آمريڪي سفارتخاني ۾ ملازم هڪ روانڊائي ٽوٽسي کيس قتل ڪري ڇڏيو. اهو قتل ڪانگو بحران جي وسيع پسمنظر ۾ ٿيو، جنهن دوران مغربي ڪميونسٽ مخالف ملڪ ڪميونسٽ عوامي جمهوريه چين سان مقابلي ۾ هئا، جيڪو برونڊي کي ڪانگو ۾ وڙهندڙ ڪميونسٽ باغين لاءِ رسد جو مرڪز بڻائڻ جي ڪوشش ڪري رهيو هو. 1965ع جي پارلياماني چونڊن ۾ ھوتو پارليامينٽ ۾ اڪثريت حاصل ڪئي، پر جڏهن موامبوتسا هڪ ٽوٽسي کي وزيراعظم مقرر ڪيو ته ڪجهه ھوتو ماڻهن ان کي ناانصافي سمجهيو، جنهن سبب نسلي ڇڪتاڻ وڌيڪ وڌي وئي. آڪٽوبر 1965ع ۾ ھوتو اڪثريت واري پوليس جي اڳواڻيءَ ۾ فوجي بغاوت جي ڪوشش ڪئي وئي، پر اها ناڪام ٿي وئي. ڪئپٽن مائيڪل ميڪومبيرو جي اڳواڻيءَ هيٺ ٽوٽسي اڪثريت واري فوج پنهنجي صفن مان ھوتو ماڻهن کي ڪڍي ڇڏيو ۽ جوابي حملا ڪيا، جن ۾ آخرڪار 5,000 تائين ماڻهو مارجي ويا.

موامبوتسا، جيڪو آڪٽوبر واري بغاوت دوران ملڪ مان ڀڄي ويو هو، جولاءِ 1966ع جي فوجي بغاوت ۾ تخت تان لاٿو ويو ۽ سندس نوجوان پٽ، شهزادي نتاري پنجون، تخت تي ويٺو. نومبر 1966ع ۾ وزيراعظم ميڪومبيرو هڪ ٻي فوجي بغاوت ڪئي، جنهن ۾ هن نتاري کي تخت تان لاٿو، بادشاهت ختم ڪئي ۽ ملڪ کي جمهوريه قرار ڏنو، جيتوڻيڪ سندس هڪ جماعتي حڪومت عملي طور هڪ فوجي آمريت هئي. صدر جي حيثيت ۾ ميڪومبيرو آفريڪي سوشلزم جو حامي بڻيو ۽ کيس عوامي جمهوريه چين جي حمايت حاصل ٿي. هن امن امان جو سخت نظام لاڳو ڪيو ۽ ھوتو عسڪريت پسنديءَ کي سختيءَ سان دٻايو.

نسل ڪشيون

1962ع کان 1993ع تائين برونڊي ۾ مختلف تڪرارن دوران اندازاً مجموعي طور 250,000 ماڻهو مارجي ويا. 1962ع ۾ برونڊي جي آزاديءَ کان پوءِ ملڪ ۾ ٻه نسل ڪشيون ٿيون: 1972ع ۾ ٽوٽسي اڪثريت واري فوج هٿان ھوتو ماڻهن جون وڏي پيماني تي قتل عام جون ڪارروايون، ۽ 1993ع ۾ ھوتو اڪثريت هٿان ٽوٽسي ماڻهن جا وڏي پيماني تي قتل. ٻنهي واقعن کي 2002ع ۾ گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل آڏو پيش ڪيل برونڊي بابت بين الاقوامي جاچ ڪميشن جي آخري رپورٽ ۾ نسل ڪشي قرار ڏنو ويو.

27 اپريل 1972ع تي جينڊارميري جي ھوتو ميمبرن جي اڳواڻيءَ ۾ رومونگي ۽ نيانزا-لاڪ جي ڍنڍ ڪناري وارن شهرن ۾ بغاوت شروع ٿي، ۽ باغين مختصر عرصي لاءِ مارٽيازو جمهوريه جو اعلان ڪيو. باغين ٽوٽسين سان گڏ انهن ھوتو ماڻهن تي به حملو ڪيو، جن بغاوت ۾ شامل ٿيڻ کان انڪار ڪيو. ھوتو بغاوت جي هن شروعاتي مرحلي دوران 800 کان 1,200 ماڻهن تائين مارجي ويا. ساڳئي وقت نتاري پنجون جلاوطنيءَ مان موٽي آيو، جنهن سان ملڪ ۾ سياسي ڇڪتاڻ وڌيڪ وڌي وئي. 29 اپريل تي 24 ورهين جو نتاري قتل ڪيو ويو. ايندڙ مهينن ۾ ميڪومبيرو جي ٽوٽسي اڪثريت واري حڪومت فوج کي ھوتو باغين خلاف استعمال ڪيو ۽ نسل ڪشي ڪئي، جنهن ۾ ھوتو اڪثريت جي چونڊيل ميمبرن کي قتل ڪيو ويو. مارجي ويلن جو ڪل انگ ڪڏهن به حتمي طور طئي نه ٿي سگهيو، پر ان وقت جي اندازن موجب 80,000 کان 210,000 تائين ماڻهو مارجي ويا. ان کان علاوه اندازاً ڪيترائي لک ھوتو ماڻهو قتل عام کان بچڻ لاءِ زائير، روانڊا ۽ تنزانيا ڏانهن ڀڄي ويا.

گهرو ويڙهه ۽ نسل ڪشي کان پوءِ ميڪومبيرو ذهني طور سخت پريشان ۽ گوشه نشين ٿي ويو. 1976ع ۾ ٽوٽسي ڪرنل ژان-باتيست باگازا، رت وهائڻ کان سواءِ فوجي بغاوت ذريعي ميڪومبيرو کي تخت تان لاٿو ۽ سڌارن جي واٽ اختيار ڪئي. سندس حڪومت 1981ع ۾ هڪ آئين تيار ڪيو، جنهن برونڊي کي هڪ-پارٽي رياست طور برقرار رکيو. 1984ع ۾ باگازا کي رياست جو سربراهه چونڊيو ويو. پنهنجي حڪمرانيءَ دوران باگازا سياسي مخالفن ۽ مذهبي آزادين کي دٻايو. ٽوٽسي ميجر پيئر بويويا، 1987ع ۾ باگازا کي تخت تان لاٿو، آئين معطل ڪيو ۽ سياسي جماعتون ختم ڪري ڇڏيون. هن ٻيهر فوجي حڪمراني قائم ڪئي. ٽوٽسي مخالف نسلي پروپيگنڊا جي نتيجي ۾ 1988ع ۾ اترين ڳوٺن نتيگا ۽ مارانگارا ۾ ٽوٽسي هارين جا قتل ٿيا.

بويويا حڪومت 1972ع جهڙيون سخت جوابي ڪارروايون نه ڪيون. عوامي اعتماد حاصل ڪرڻ جي سندس ڪوشش ان وقت ڪمزور ٿي وئي، جڏهن حڪومت انهن ماڻهن لاءِ عام معافي جو اعلان ڪيو، جن قتلن جي اپيل ڪئي هئي، اهي قتل ڪيا هئا يا انهن جي ذميواري قبول ڪئي هئي. تجزيه نگارن هن دور کي ”سزا کان ڇوٽڪاري جي ثقافت“ جي شروعات قرار ڏنو آهي. ٻين تجزيه نگارن موجب ”سزا کان ڇوٽڪاري جي ثقافت“ جون پاڙون ان کان اڳ، 1965ع ۽ 1972ع ۾ آهن، جڏهن سڃاڻپ لائق ٿورڙن ھوتو ماڻهن ٽوٽسين جا وڏي پيماني تي قتل ڪيا.

قتل عام کان پوءِ ھوتو دانشورن جي هڪ گروهه بويويا کي کليل خط لکي حڪومت ۾ ھوتو ماڻهن جي وڌيڪ نمائندگيءَ جو مطالبو ڪيو. کين گرفتار ڪري جيل موڪليو ويو. ڪجهه هفتن کان پوءِ بويويا نئين حڪومت مقرر ڪئي، جنهن ۾ ھوتو ۽ ٽوٽسي وزيرن جو انگ برابر هو. هن ادريان سيبومانا، جيڪو ھوتو هو، کي وزيراعظم مقرر ڪيو. بويويا قومي اتحاد سان لاڳاپيل مسئلن کي حل ڪرڻ لاءِ هڪ ڪميشن پڻ قائم ڪئي. 1992ع ۾ حڪومت اهڙو آئين تيار ڪيو، جنهن گهڻ-پارٽي نظام جي اجازت ڏني.

گهرو ويڙهه ۽ شروعاتي جمهوريت جو منصوبو

ھوتو اڪثريت واري برونڊي ۾ جمهوريت لاءِ محاذ (فروڊيبُو) جي اڳواڻ ميلڪيور ندادايي 1993ع برونڊي صدارتي چونڊ کٽي. هو رياست جو پهريون ھوتو سربراهه بڻيو ۽ ھوتو حامي حڪومت جي اڳواڻي ڪئي. جيتوڻيڪ هن ملڪ جي سخت نسلي ورهاست کي گهٽائڻ جي ڪوشش ڪئي، پر سندس سڌارن ٽوٽسي اڪثريت واري فوج جي سپاهين کي ناراض ڪيو، ۽ صرف ٽن مهينن جي حڪمرانيءَ کان پوءِ آڪٽوبر 1993ع ۾ ناڪام فوجي بغاوت دوران کيس قتل ڪيو ويو. ان کان پوءِ شروع ٿيل برونڊي گهرو ويڙهه (1993–2005ع) ۾ ھوتو باغين ۽ ٽوٽسي اڪثريت واري فوج وچ ۾ مسلسل تشدد جاري رهيو. اندازو آهي ته قتل کان پوءِ وارن سالن ۾ لڳ ڀڳ 300,000 ماڻهو، جن مان گهڻا عام شهري هئا، مارجي ويا.

1994ع جي شروعات ۾ پارليامينٽ سيپرين نتارياميرا (ھوتو) کي صدر چونڊيو. هو ۽ روانڊا جو صدر جووينال هابياريمانا، جيڪي ٻئي ھوتو هئا، اپريل 1994ع ۾ گڏجي ان وقت مارجي ويا جڏهن سندن جهاز کي ڪيرائي ڇڏيو ويو. ان کان پوءِ وڌيڪ پناهگير روانڊا ڏانهن ڀڄڻ لڳا. پارليامينٽ جو اسپيڪر سلويسٽر نتيبانتونگانيا (ھوتو) آڪٽوبر 1994ع ۾ صدر مقرر ٿيو. 13 مان 12 جماعتن تي ٻڌل هڪ اتحادي حڪومت قائم ڪئي وئي. وڏي پيماني تي قتل عام جو خدشو ٽري ويو، پر تشدد ٻيهر ڀڙڪي پيو. بوجمبورا ۾ ھوتو پناهگير ماريا ويا. ٽوٽسي اڪثريت واري قومي ترقي لاءِ اتحاد حڪومت ۽ پارليامينٽ مان نڪري ويو.

پيئر بويويا (ٽوٽسي) 1996ع جي فوجي بغاوت ذريعي ٻيهر اقتدار تي قبضو ڪيو. هن آئين معطل ڪيو ۽ 1998ع ۾ صدر طور حلف کنيو. باغي حملن جي جواب ۾ حڪومت آباديءَ جي وڏي حصي کي پناهگير ڪئمپن ڏانهن منتقل ٿيڻ تي مجبور ڪيو. بويويا جي حڪمرانيءَ دوران ڊگهيون امن ڳالهيون شروع ٿيون، جن جي ثالثي ڏکڻ آفريڪا ڪئي. ٻنهي ڌرين اقتدار جي ورهاست بابت معاهدن تي صحيحون ڪيون. انهن معاهدن جي تياريءَ ۾ چار سال لڳا.

ٻي ڪانگو جنگ جا ڌريون. برونڊي باغين جي حمايت ڪئي.

2000ع ۾ اروشا امن ۽ مفاهمتي معاهدي جي حصي طور عبوري حڪومت جو منصوبو تيار ڪيو ويو. عبوري حڪومت کي پنجن سالن جي آزمائشي مدي لاءِ قائم ڪيو ويو. ڪيترن ناڪام جنگبندي ڪوششن کان پوءِ 2001ع جو امن منصوبو ۽ اقتدار جي ورهاست وارو معاهدو نسبتاً ڪامياب رهيو. 2003ع ۾ ٽوٽسي ڪنٽرول واري برونڊي حڪومت ۽ سڀ کان وڏي ھوتو باغي تنظيم جمهوريت جي بچاءَ لاءِ قومي ڪائونسل – جمهوريت جي بچاءَ لاءِ فوجون (سي اين ڊي ڊي–ايف ڊي ڊي) وچ ۾ جنگبنديءَ تي صحيحون ٿيون.

2003ع ۾ فروڊيبُو اڳواڻ ڊوميتيان نداييزئي (ھوتو) صدر بڻيو. 2005ع جي شروعات ۾ برونڊي حڪومت ۾ عهدن جي ورهاست لاءِ نسلي ڪوٽا مقرر ڪيا ويا. سڄي سال دوران پارليامينٽ ۽ صدر جون چونڊون ٿيون. پيئر نڪورونزيزا (ھوتو)، جيڪو اڳ هڪ باغي گروهه جو اڳواڻ هو، 2005ع ۾ صدر چونڊيو ويو.

امن معاهدا

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو اروشا معاهدا (برونڊي)

گڏيل قومن جي سيڪريٽري جنرل بوتروس بوتروس-غالي جي درخواست کان پوءِ آفريڪي اڳواڻن وڙهندڙ ڌرين وچ ۾ امن ڳالهيون شروع ڪيون ته جيئن انساني بحران ۾ مداخلت ڪري سگهجي. 1995ع ۾ اڳوڻي تنزانيائي صدر جوليس نيريري جي سرپرستيءَ هيٺ ڳالهيون شروع ٿيون؛ سندس وفات کان پوءِ ڏکڻ آفريڪا جي صدر نيلسن منڊيلا ڳالهين جي اڳواڻي سنڀالي. ڳالهين جي اڳڀرائيءَ دوران ڏکڻ آفريڪا جي صدر ٿابو مبيڪي ۽ آمريڪا جي صدر بل ڪلنٽن پڻ معاهدن ۾ ڪردار ادا ڪيو.

مکيه مقصد برونڊي جي حڪومت ۽ فوج ٻنهي جي بناوٽ کي تبديل ڪرڻ هو ته جيئن ٽوٽسي ۽ ھوتو وچ ۾ نسلي وٿي گهٽائي سگهجي. ان لاءِ ٻه مرحلا تجويز ڪيا ويا. پهرين، اقتدار جي ورهاست تي ٻڌل عبوري حڪومت قائم ڪئي وڃي، جنهن ۾ صدر ٽن سالن جي چونڊيل مدي لاءِ عهدو سنڀالين. ٻيو، هٿياربند فوجن جي اهڙي ٻيهر بناوٽ ڪئي وڃي جو ٻنهي نسلي گروهن جي برابر نمائندگي هجي.

امن ڳالهين جي ڊگهي ٿيڻ مان ظاهر ٿيو ته ثالثن ۽ ڳالهين ۾ شامل ڌرين کي ڪيترين رڪاوٽن کي منهن ڏيڻو پيو. پهرين، برونڊي عملدارن مقصدن کي ”غير حقيقي“ سمجهيو ۽ معاهدي کي مبهم، تضادن سان ڀريل ۽ مونجهاري وارو قرار ڏنو. عملدارن جو اهو به خيال هو ته جنگبندي کان سواءِ معاهدو غير اثرائتو رهندو. ان لاءِ باغي گروهن سان الڳ ۽ سڌيون ڳالهيون ضروري هيون. مکيه ھوتو جماعت اقتدار جي ورهاست واري حڪومت جي آڇ تي شڪ ظاهر ڪيو؛ سندن دعويٰ هئي ته ماضي جي معاهدن ۾ ٽوٽسين کين دوکو ڏنو هو.

2000ع ۾ نداييزئي معاهدي تي صحيح ڪئي، ۽ ان سان گڏ 19 مان 13 وڙهندڙ ھوتو ۽ ٽوٽسي ڌرين پڻ صحيحون ڪيون. ان باوجود اختلاف جاري رهيا ته نئين حڪومت جي صدارت ڪهڙو گروهه ڪندو ۽ جنگبندي ڪڏهن شروع ٿيندي. امن ڳالهين کي ناڪام ڪرڻ وارن ۾ سخت گير ٽوٽسي ۽ ھوتو گروهه هئا، جن معاهدي تي صحيح ڪرڻ کان انڪار ڪيو؛ نتيجي ۾ تشدد وڌيڪ وڌي ويو. 2003ع ۾ تنزانيا ۾ آفريڪي اڳواڻن جي اجلاس دوران برونڊي جي صدر ۽ مکيه ھوتو مخالف گروهه تڪرار ختم ڪرڻ لاءِ هڪ معاهدي تي صحيحون ڪيون؛ صحيح ڪندڙ ميمبرن کي حڪومت ۾ وزارتي عهدا ڏنا ويا. تنهن هوندي به ننڍا ھوتو جنگجو گروهه، جهڙوڪ قومي آزادي جون فوجون، سرگرم رهيا.

گڏيل قومن جي شموليت

1993ع کان 2003ع تائين امن ڳالهين جي ڪيترن ئي مرحلن ذريعي تدريجي طور اقتدار جي ورهاست جا معاهدا تيار ٿيا ته جيئن مقابلي ۾ شامل اڪثر گروهن کي مطمئن ڪري سگهجي. شروعات ۾ ڏکڻ آفريڪي تحفظ مدد دستو جلاوطنيءَ مان موٽندڙ برونڊي اڳواڻن جي حفاظت لاءِ مقرر ڪيو ويو. اهي فوجون پوءِ برونڊي ۾ آفريڪي يونين مشن جو حصو بڻيون، جيڪو عبوري حڪومت جي قيام جي نگرانيءَ ۾ مدد لاءِ مقرر ڪيو ويو. جون 2004ع ۾ گڏيل قومن اڳتي وڌي امن قائم رکڻ جون ذميواريون سنڀاليون، جيڪو اڳ ئي ڪافي اڳتي وڌيل امن عمل لاءِ وڌندڙ بين الاقوامي حمايت جو اشارو هو.

گڏيل قومن جي منشور جي باب ستين تحت مشن جو مينڊيٽ جنگبنديءَ جي نگراني ڪرڻ، اڳوڻن فوجين جي هٿيار ڇڏائڻ، فوجي حيثيت ختم ڪرڻ ۽ ٻيهر سماج ۾ ضم ڪرڻ، انساني امداد ۽ پناهگيرن ۽ اندروني طور بي گهر ماڻهن جي واپسيءَ ۾ مدد ڪرڻ، چونڊن ۾ سهڪار، بين الاقوامي عملي ۽ برونڊي جي شهرين جي حفاظت ڪرڻ، برونڊي جي مسئلن واري سرحدن جي نگراني ڪرڻ، جن ۾ غيرقانوني هٿيارن جي وهڪري کي روڪڻ پڻ شامل هو، ۽ آئين، عدليه، هٿياربند فوجن ۽ پوليس سميت ادارتي سڌارن ۾ مدد ڪرڻ هو. مشن لاءِ 5,650 فوجي اهلڪار، 120 شهري پوليس اهلڪار ۽ لڳ ڀڳ 1,000 بين الاقوامي ۽ مقامي شهري اهلڪار مقرر ڪيا ويا. مشن مناسب نموني ڪم ڪيو. ان کي عبوري حڪومت مان وڏو فائدو ٿيو، جيڪا ڪم ڪندي رهي ۽ عوامي چونڊ ذريعي قائم ٿيندڙ حڪومت ڏانهن منتقليءَ جي عمل ۾ هئي.

شروعاتي مرحلن ۾ مکيه ڏکيائي آخري ھوتو قومپرست باغي گروهه پاران امن عمل جي مسلسل مخالفت هئي. گڏيل قومن جي موجودگيءَ باوجود هي تنظيم گاديءَ واري شهر جي ڀرپاسي تشدد وارو تڪرار جاري رکندي رهي. جون 2005ع تائين گروهه ويڙهه بند ڪئي ۽ ان جا نمائندا ٻيهر سياسي عمل ۾ شامل ڪيا ويا. سڀني سياسي جماعتن نسلي اقتدار جي ورهاست جو هڪ فارمولو قبول ڪيو: ڪابه سياسي جماعت ان وقت تائين سرڪاري عهدن تائين رسائي حاصل نه ڪري سگهي ٿي، جيستائين اها نسلي طور گڏيل نه هجي.

گڏيل قومن جي مشن جو ڌيان اقتدار جي ورهاست واري بندوبست کي عوامي ووٽ سان منظور ٿيل آئين ۾ شامل ڪرڻ تي هو، ته جيئن چونڊون ٿي سگهن ۽ نئين حڪومت قائم ٿئي. هٿيار ڇڏائڻ، فوجي حيثيت ختم ڪرڻ ۽ ٻيهر سماج ۾ ضم ڪرڻ وارو عمل چونڊن جي تيارين سان گڏ هليو. 2005ع جو آئين 90 سيڪڙو کان وڌيڪ عوامي ووٽن سان منظور ٿيو. آئين اقتدار جي ورهاست جي هڪ پيچيده ادارياتي بناوٽ کي رسمي شڪل ڏني، جنهن کي پنهنجي منطق ۾ ”اشتراڪي“ قرار ڏنو ويو آهي، ڇاڪاڻ ته ان جو مقصد ٽوٽسي اقليت جي نمائندگيءَ جي ضمانت ڏيڻ هو، بغير ان جي ته برونڊي جي سياست جي مرڪز ۾ نسلي ورهاست کي مستقل بڻايو وڃي. هي ادارياتي بناوٽ نسلي تڪرار کي سنڀالڻ لاءِ موجود ادارياتي اختيارن ۾ برونڊي جي ڳالهين ڪندڙن ۽ آئين سازن جو هڪ اصلوڪو حصو سمجهي وڃي ٿي.

تڪرار کان پوءِ ٻيهر تعمير

بوجمبورا

2006ع کان پوءِ ٻيهر تعمير جون ڪوششون عملي طور اثرائتي ٿيڻ لڳيون. گڏيل قومن پنهنجو امن قائم رکڻ وارو مشن بند ڪيو ۽ ٻيهر تعمير ۾ مدد تي ڌيان ڏيڻ شروع ڪيو. اقتصادي ٻيهر تعمير کي اڳتي وڌائڻ لاءِ روانڊا، ڊيموڪريٽڪ ريپبلڪ آف ڪانگو ۽ برونڊي علائقائي عظيم ڍنڍن وارن ملڪن جي اقتصادي برادري کي ٻيهر فعال ڪيو. برونڊي ۽ روانڊا 2007ع ۾ اوڀر آفريقي برادري ۾ شامل ٿيا.

تنهن هوندي به سيپٽمبر 2006ع ۾ حڪومت ۽ آخري بچيل هٿياربند مخالف گروهه ايف ايل اين (قومي آزادي جون فوجون، جن کي اين ايل ايف يا فرولينا پڻ سڏيو ويندو هو) وچ ۾ ٿيل جنگبنديءَ جون شرطون مڪمل طور لاڳو نه ٿيون، ۽ پوءِ ايف ايل اين جا سينيئر ميمبر جنگبنديءَ جي نگراني واري ٽيم مان نڪري ويا، سندن چوڻ هو ته سندن سلامتي خطري ۾ آهي. سيپٽمبر 2007ع ۾ گاديءَ واري شهر ۾ ايف ايل اين جي حريف ڌڙن وچ ۾ ويڙهه ٿي، جنهن ۾ 20 جنگجو مارجي ويا ۽ رهواسين کي علائقو ڇڏڻو پيو. ملڪ جي ٻين حصن ۾ به باغين جي حملن جون رپورٽون مليون. باغي ڌڙا هٿيار ڇڏائڻ ۽ سياسي قيدين جي آزاديءَ بابت حڪومت سان اختلاف رکندا هئا. 2007ع جي پڇاڙي ۽ 2008ع جي شروعات ۾ ايف ايل اين جنگجوئن حڪومت جي حفاظت هيٺ انهن ڪئمپن تي حملا ڪيا، جتي اڳوڻا جنگجو رهندا هئا. ٻهراڙيءَ جي رهواسين جي گهرن ۾ به ڦرلٽ ڪئي وئي.

2007ع جي ايمنسٽي انٽرنيشنل جي هڪ رپورٽ ۾ ملڪ جي انساني حقن واري صورتحال جون خاميون بيان ڪيون ويون. عام شهري ايف ايل اين جي بار بار ٿيندڙ تشدد جو شڪار هئا. ايف ايل اين ٻار سپاهي پڻ ڀرتي ڪندو هو. عورتن خلاف تشدد جي شرح به بلند هئي. ڏوهاري اڪثر رياستي ڪارروائي ۽ سزا کان بچي ويندا هئا. عدالتي نظام ۾ فوري سڌارن جي ضرورت هئي.

2008ع ۾ ايف ايل اين مطالبو ڪيو ته پارليامينٽ اهڙو قانون منظور ڪري جيڪو کين گرفتاريءَ کان ”عارضي ڇوٽ“ ڏئي. پارليامينٽ اهو مطالبو رد ڪري ڇڏيو. اها ڇوٽ عام ڏوهن تي لاڳو ٿئي ها، پر بين الاقوامي انساني قانون جي سنگين ڀڃڪڙين، جهڙوڪ جنگي ڏوهن يا انسانيت خلاف ڏوهن، تي لاڳو نه ٿئي ها. 17 اپريل 2008ع تي ايف ايل اين بوجمبورا تي گولا باري ڪئي. برونڊي فوج جوابي ڪارروائي ڪئي ۽ ايف ايل اين کي وڏو نقصان ٿيو. مئي ۾ جنگبندي ٿي. آگسٽ ۾ صدر نڪورونزيزا، ايف ايل اين جي اڳواڻ اگاتون رواسا سان چارلس نڪاڪولا، ڏکڻ آفريڪا جي سلامتي ۽ حفاظت واري وزير، جي ثالثيءَ هيٺ ملاقات ڪئي. ٻنهي ڌرين اتفاق ڪيو ته هو هفتي ۾ ٻه ڀيرا ملندا ته جيئن امن ڳالهين دوران پيدا ٿيندڙ ڪنهن به اختلاف کي حل ڪرڻ لاءِ هڪ ڪميشن قائم ڪري سگهجي.

2010ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ برونڊي ۾ گڏيل قومن جو امن قائم رکڻ وارو مشن، ملڪ ۾ هٿيارن جي گهڻائي کي نظر ۾ رکندي، پنهنجي هٿيار ڇڏائڻ، فوجي حيثيت ختم ڪرڻ ۽ ٻيهر سماج ۾ ضم ڪرڻ واري پروگرام جي ڪاميابي جانچڻ لاءِ گڏ ڪيل هٿيارن جو انگ ڳڻڻ لڳو. تنهن هوندي به انهن جائزي ۾ مقامي آباديءَ جا انگ اکر شامل نه ڪيا ويا، جيڪي امن سازيءَ جي منصوبن جي اثرن جي جائزي لاءِ اهم آهن.

برونڊي آفريڪي يونين جي امن قائم رکڻ وارن مشنن ۾ حصو ورتو آهي، جن ۾ الشباب جنگجوئن خلاف صوماليا ۾ آفريڪي يونين مشن پڻ شامل آهي. 2014ع ۾ سچائي ۽ مفاهمت ڪميشن قائم ڪئي وئي.

2015ع جون شهري بيچينيون

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو برونڊي جون بيچينيون (2015–2018)

اپريل 2015ع ۾ ان وقت احتجاج شروع ٿيا جڏهن حڪمران جماعت اعلان ڪيو ته نڪورونزيزا ٽئين صدارتي مدي لاءِ چونڊ وڙهندو. احتجاج ڪندڙن جو چوڻ هو ته نڪورونزيزا ٽئين مدي لاءِ چونڊ وڙهي نه ٿو سگهي، پر آئيني عدالت نڪورونزيزا جي موقف سان اتفاق ڪيو، جيتوڻيڪ ووٽنگ وقت ان جا ڪجهه ميمبر ملڪ مان ڀڄي ويا هئا.

13 مئي تي فوجي بغاوت جي ڪوشش نڪورونزيزا کي اقتدار تان هٽائڻ ۾ ناڪام رهي. هو برونڊي واپس آيو، پنهنجي حڪومت اندر صفائي شروع ڪئي ۽ بغاوت جي ڪيترن اڳواڻن کي گرفتار ڪيو. پر فوجي بغاوت جي ڪوشش کان پوءِ به احتجاج جاري رهيا؛ 20 مئي تائين 100,000 کان وڌيڪ ماڻهو ملڪ ڇڏي چڪا هئا، جنهن سان انساني بحران پيدا ٿيو. انساني حقن جي مسلسل ۽ وڏي پيماني تي ڀڃڪڙين جون رپورٽون مليون، جن ۾ غيرقانوني قتل، تشدد، گمشدگيون ۽ اظهار جي آزاديءَ تي پابنديون شامل هيون.

گڏيل قومن، آفريڪي يونين، آمريڪا، فرانس، ڏکڻ آفريڪا، بيلجيئم ۽ ٻين ڪيترين حڪومتن جي چونڊون نه ڪرائڻ واري اپيلن باوجود حڪمران جماعت 29 جون تي پارلياماني چونڊون ڪرايون، جن جو مخالف ڌر بائيڪاٽ ڪيو. گڏيل قومن جي انساني حقن واري ڪائونسل قرارداد 33/24 ذريعي برونڊي بابت جاچ ڪميشن قائم ڪئي. ان جو مينڊيٽ اپريل 2015ع کان پوءِ برونڊي ۾ ٿيل انساني حقن جي ڀڃڪڙين ۽ زيادتين جي جامع جاچ ڪرڻ، مبينا ذميوارن جي سڃاڻپ ڪرڻ ۽ سفارشون تيار ڪرڻ هو. ڪميشن حڪومت کي سنگين انساني حقن جي ڀڃڪڙين ختم ڪرڻ لاءِ چيو. ڪميشن زور ڏنو ته برونڊي حڪومت بار بار درخواستن ۽ ڪوششن باوجود جاچ ڪميشن سان سهڪار ڪرڻ کان انڪار ڪندي رهي آهي. ڪميشن طرفان دستاويز ڪيل ڀڃڪڙين ۾ بنا جواز گرفتاريون ۽ حراستون، تشدد ۽ ظالماڻو، غيرانساني يا توهين آميز ورتاءُ، عدالتي ڪارروائي کان سواءِ قتل، جبري گمشدگيون، ريپ ۽ جنسي تشدد جا ٻيا روپ شامل هئا.

موجوده دور

گيٽيگا 2019ع ۾ برونڊي جي سياسي گاديءَ جو هنڌ بڻيو.

2018ع جي آئيني ريفرنڊم ۾ برونڊي جي ماڻهن ترميم ٿيل آئين جي منظوريءَ لاءِ ووٽ ڏنو، جنهن تحت نڪورونزيزا 2034ع تائين اقتدار ۾ رهي سگهيو ٿي. پر گهڻن مبصرن جي حيرت جي ابتڙ، نڪورونزيزا پوءِ اعلان ڪيو ته هو ٻي مدت لاءِ اميدوار نه ٿيندو، جنهن سان 2020ع جي عام چونڊن ۾ نئون صدر چونڊجڻ جو رستو کليو. ايوارست ندايشيميي، جنهن کي سي اين ڊي ڊي–ايف ڊي ڊي نڪورونزيزا جي جانشين طور چونڊيو هو، چونڊ کٽي. ان کان ٿوري دير پوءِ، 9 جون تي، نڪورونزيزا 55 ورهين جي عمر ۾ دل بند ٿيڻ سبب فوت ٿي ويو. آئين موجب قومي اسيمبلي جي صدر پاسڪل نيابيندا 18 جون 2020ع تي ندايشيميي جي حلف برداريءَ تائين حڪومت جي اڳواڻي ڪئي.

ڊسمبر 2021ع ۾ گيٽيگا جي جيل ۾ باهه لڳڻ سبب ڪيترائي ماڻهو مارجي ويا. نومبر 2022ع ۾ COVID-19 عالمي وبا ۽ روس جو يوڪرين تي حملو جهڙن چئلينجن جي باوجود، بين الاقوامي مالياتي فنڊ جي هڪ جائزي موجب برونڊي جي معاشي واڌ ٿوري وڌي 3 سيڪڙو ٿي وئي. موجوده وقت ۾ برونڊي اڃا به دنيا جي غريب ترين ملڪن مان هڪ آهي، جنهن جي اندازي مطابق في فرد مجموعي قومي آمدني 298 آمريڪي ڊالر آهي.

جنوري 2025ع ۾ ڊيموڪريٽڪ ريپبلڪ آف ڪانگو ۾ گوما جي سقوط، 2012ع کان پوءِ ڪيوو تڪرار جي سڀ کان وڏي شدت هئي، ۽ ان خدشي کي وڌايو ته روانڊا جي حمايت يافته ايم 23 باغي مهم، روانڊا ۽ برونڊي جي فوجن جي ڪيوو صوبن ۾ موجودگي سبب، وڏي علائقائي جنگ ۾ تبديل ٿي سگهي ٿي. برونڊي، جنهن ۾ ھوتو اڪثريت واري حڪومت آهي ۽ جيڪو اڳ ۾ روانڊا تي 2015ع واري فوجي بغاوت جي ڪوشش جي حمايت ڪرڻ جو الزام لڳائي چڪو آهي، ڏکڻ ڪيوو ۾ ڪانگولي فوج جي مدد لاءِ هزارين فوجي مقرر ڪيا هئا، جنهن سان وڏي علائقائي جنگ بابت خدشا وڌيڪ وڌيا.

جاگرافي

اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو برونڊي جي جاگرافي ۽ برونڊي جي آبهوا

برونڊي جو نقشو

برونڊي جو زميني نقشو

برونڊي آفريڪا جي ننڍن ملڪن مان هڪ آهي، جيڪو زمين سان گهيريل ملڪ آهي ۽ هتي استوائي آبهوا ملي ٿي. برونڊي البرٽائن رفٽ جو حصو آهي، جيڪو اوڀر آفريقي رفٽ جي اولهندي توسيع آهي. ملڪ وچ آفريڪا جي هڪ لهرائتي پليٽو تي واقع آهي. برونڊي جي اتر ۾ روانڊا، اوڀر ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ تنزانيا ۽ اولهه ۾ ڊيموڪريٽڪ ريپبلڪ آف ڪانگو آهي. اهو البرٽائن رفٽ جبلائي ٻيلا، مرڪزي زمبيزيائي ميومبو ٻيلا ۽ وڪٽوريا طاس ٻيلو-ساوانا موزائيڪ ماحولياتي خطن ۾ واقع آهي.

مرڪزي پليٽو جي سراسري اوچائي لڳ ڀڳ 1,707 m (5,600 ft) آهي، جڏهن ته سرحدي علائقن ۾ اوچائي گهٽ آهي. سڀ کان اوچو جبل هيها جبل آهي، جنهن جي اوچائي 2,685 m (8,810 ft) آهي؛ اهو سڀ کان وڏي شهر ۽ اقتصادي گاديءَ واري هنڌ بوجمبورا جي ڏکڻ اوڀر ۾ واقع آهي. نيل درياهه جو هڪ سرچشمو بوروري صوبو ۾ آهي، جتي مرڪزي جبلائي علائقي جي اوڀرندي ڍلان مان روانڊا درياهه نڪري ٿو، جيڪو نيل جي سرچشمن مان هڪ آهي. هي سرچشمو روويرونزا درياهه وسيلي وڪٽوريا ڍنڍ جي پاڻيءَ واري نظام سان ڳنڍيل آهي. وڪٽوريا ڍنڍ هڪ اهم آبي سرچشمو آهي، جيڪو ڪاگيرا درياهه کي پاڻي ڏئي ٿو. هڪ ٻي اهم ڍنڍ ٽانگانيڪا ڍنڍ آهي، جيڪا برونڊي جي ڏکڻ اولهندي ڪنڊ ۾ واقع آهي.

برونڊي جو قدرتي منظر.

ٽانگانيڪا ڍنڍ جي ڪناري تي بوجمبورا.

ڪاريرا آبشار جو منظر.

رويهندا ڍنڍ ڀرسان وڻ؛ هن ڍنڍ کي اڪثر ”پکين واري ڍنڍ“ پڻ سڏيو ويندو آهي.

ٻيلو ڍڪ ملڪ جي ڪل زميني ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 11 سيڪڙو آهي، جيڪو 2020ع ۾ 279,640 هيڪٽر ٻيلن جي برابر هو. 1990ع ۾ ٻيلن جي ايراضي 276,480 هيڪٽر هئي. ڪاٺ جي ڪٽائي، ٻارڻ لاءِ ڪاٺ ۽ زراعت سبب ٻيلن جي خاتمي جي دٻاءَ جي ڪري برونڊي 2000ع تائين پنهنجي زمين جي 20 سيڪڙو کي ٻيلن هيٺ آڻڻ وارو هدف حاصل نه ڪري سگهيو. 2015ع ۾ ٻيلن جي سموري ايراضي، يعني 100 سيڪڙو، رياستي ملڪيت هيٺ ڄاڻائي وئي.

اتر ۾، ڪانگو-نيل ريج سان گڏ بوروري ٻيلي جو قدرتي محفوظ علائقو واقع آهي، جيڪو 3,300 هيڪٽرن تي پکڙيل محفوظ ٻيلو آهي. هي محفوظ علائقو موسمي ٻوڏن جي پاڻي کي جذب ڪرڻ سميت اهم ماحولياتي فائدا فراهم ڪري ٿو. رومونگي ٻيلي جو قدرتي محفوظ علائقو ڏکڻ اولهه ۾ آهي. غيرقانوني زراعت ۽ ريگستانڪاري انهن گهاٽن ٻيلي وارن علائقن جي وجود کي خطرو پهچائين ٿا. گذر سفر واري زراعت ۽ ٻارڻ لاءِ ڪاٺ گڏ ڪرڻ جي واڌ کان علاوه، غيرقانوني ڪاٺ ڪٽائي پڻ ٻيلن لاءِ وڏو خطرو آهي.

ڪيبيرا نيشنل پارڪ جو منظر

روسيزي نيشنل پارڪ ۾ دريائي گهوڙو.

بوروري ٻيلي جو قدرتي محفوظ علائقو اندر.

دريائي گهوڙو، برونڊي جي عام جانورن مان هڪ

ملڪ ۾ ٻه نيشنل پارڪ آهن: اتر اولهه ۾ ڪيبيرا نيشنل پارڪ، جيڪو برساتي ٻيلي جو هڪ ننڍو علائقو آهي ۽ روانڊا جي نيونگوي ٻيلي نيشنل پارڪ سان لڳو لڳ واقع آهي، ۽ اتر اوڀر ۾ رووبو نيشنل پارڪ، جيڪو رووبو درياهه سان گڏ پکڙيل آهي. ٻئي پارڪ 1982ع ۾ جهنگلي جيوت جي آباديءَ جي تحفظ لاءِ قائم ڪيا ويا. ڪيبيرا نيشنل پارڪ ۾ جبلائي ٻيلا آهن ۽ اهو برونڊي جي سڀ کان وڏي ڊيم کي ڀرڻ واري پاڻيءَ جو لڳ ڀڳ ٻه ٽهائي حصو فراهم ڪري ٿو.

ميومبو ٻيلا، جيڪي برونڊي جي ڪجهه حصن تائين پکڙيل آهن، وڏي پيماني تي غيرقانوني ڪاٺ ڪٽائيءَ جو مرڪز آهن، جنهن جو مکيه مقصد سخت ڪاٺ چين ڏانهن برآمد ڪرڻ آهي. 2024ع جي ماپوتو معاهدي تحت علائقي جي تحفظ کي وڌائڻ ۽ ڪجهه قسمن جي ڪاٺ جي ڪٽائي تي پابندي لڳائڻ جي باوجود، برونڊي جا اهم بندرگاهه غيرقانوني طور ڪٽيل ڪاٺ جي برآمد جا مرڪز بڻيا آهن، خاص طور ڊيموڪريٽڪ ريپبلڪ آف ڪانگو مان ايندڙ غيرقانوني ڪاٺ لاءِ. غيرقانوني ڪاٺ ڪٽائيءَ جي مسئلي جي حقيقي پکيڙ غالباً موجوده اندازن کان وڌيڪ آهي، ڇاڪاڻ ته حڪومتون ۽ محقق بين الاقوامي واپاري نيٽ ورڪن ذريعي غيرقانوني ڪاٺ جي وهڪري کي وڌيڪ صحيح نموني ڳڻڻ جي ڪوشش ڪري رهيا آهن.

آبي وسيلا

اوڀر آفريڪا جي خشڪيءَ سان گهيريل ملڪ برونڊي کي آبي نيڪال جي لحاظ کان لڳ ڀڳ ٻن برابر آبي حوضن ۾ ورهائي سگهجي ٿو. ملڪ جو ٿورو وڏو حصو، يعني 50.6 سيڪڙو، ٽانگانيڪا ڍنڍ وسيلي ڪانگو درياهه ۽ اتان اڳتي ائٽلانٽڪ سمنڊ ڏانهن پاڻي نيڪال ڪري ٿو، جڏهن ته باقي حصي جو پاڻي ڪاگيرا ۽ پوءِ نيل درياهه وسيلي ڀونوچ سمنڊ ۾ وڃي ڇوڙ ڪري ٿو.

جبلن مان لوويرونزا نڪري ٿو، جيڪو اڳتي هلي روووبو ۾ ڇوڙ ڪري ٿو. لوويرونزا کي نيل جي سڀ کان ڊگهي ۽ ڏاکڻي سرچشمي واري وهڪري طور ڄاتو وڃي ٿو. نيل جو هي سرچشمو ٽانگانيڪا ڍنڍ کان لڳ ڀڳ 45 ڪلوميٽر اوڀر طرف، بوروري ۽ روتانا جي وچ ۾ واقع آهي.

پڻ ڏسو: برونڊي جي درياهن جي فهرست

آبهوا

برونڊي جي آبهوا گرم خطي واري ۽ موسمي طور آلي آهي، جنهن ۾ ٻه برساتي موسمون ٿين ٿيون. ملڪ جي نسبتاً اوچي اوچائيءَ سبب گرمي پد ۾ اعتدال رهي ٿو. سڄي سال دوران سراسري طور لڳ ڀڳ 1,000 ملي ميٽر برسات پوي ٿي.

ھي ملڪ سمنڊ جي سطح کان 722 ميٽرن کان 2670 ميٽرن تائين بلند آھي ۽ ان جي سراسري بلندي 1504 ميٽرن تائين آهي ان بلندي جي ڪري ان جو ساليانو گرمي پد 17 کان 23 سينٽي گريڊ تائين رھندو آھي ۽ عام طور تي سراسري بلندي وارين جاين تي وچٿرو رھندو آھي. ھن ملڪ برسات پوڻ جي سراسري شدت 150 سينٽي ميٽر آھي ۽ سال ۾ ٻہ برساتي موسمون آهن: پھرين موسم فبروري کان مئي تائين ۽ ٻين برساتي موسم سيپٽمبر کان نومبر تائين آھي.ساڳئي طرح سال جا باقي ٻہ حصا خشڪ موسم وارا ھوندا آھن.

نباتات ۽ جهنگلي جيوت

برونڊي جي جنسن سان مالامال جهنگلي جيوت ۾ چيتا، شينهن، بئبون، زيبرا ۽ هرڻ جون مختلف جنسون شامل آهن. درياهن ۾ واڳون ۽ دريائي گهوڙا رهن ٿا.

آباديءَ ۾ تيز واڌ ۽ ان جي نتيجي ۾ قدرتي وسيلن ۽ زمين جي حد کان وڌيڪ استعمال سبب برونڊي جي اڳوڻي شاهوڪار جهنگلي جيوت جون قدرتي رهائشگاهون تمام گهڻيون محدود يا تباهه ٿي چڪيون آهن. آفريڪا جون ڪيتريون ئي عام جانورن جون جنسون هاڻي ملڪ ۾ رڳو ٿوري تعداد ۾ باقي بچيون آهن، انهن مان ڪي خطري هيٺ آيل جنسن جي ڳاڙهي فهرست ۾ شامل آهن، جڏهن ته ڪجهه ملڪ مان اڳ ئي ناپيد ٿي چڪيون آهن.

قدرتي حالتن ۾ برونڊي جو لڳ ڀڳ سڄو علائقو مختلف قسمن جي، حياتياتي لحاظ کان شاهوڪار ٻيلن ۽ نباتاتي برادرين سان ڍڪيل هجي ها. پر زرعي زمين حاصل ڪرڻ ۽ ڪاٺ جو ڪوئلو تيار ڪرڻ لاءِ انهن ٻيلن جي وڏي پيماني تي واڍي ڪئي وئي آهي. رڳو 1990ع کان 2020ع جي وچ ۾ برونڊي 117,000 هيڪٽر ٻيلي وارو علائقو وڃايو، جيڪو ان جي ٻيلن جي ڍڪ جو 40.5 سيڪڙو هو. ٻيهر ٻيلو پوکڻ جي منصوبن ۾ اڪثر تيزيءَ سان وڌندڙ غير مقامي جنسون، جهڙوڪ يوڪلپٽس، استعمال ڪيون وينديون آهن.

حڪومت ۽ انتظام

اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو برونڊي جي سياست ۽ برونڊي ۾ چونڊون

سياست

پيئر نڪورونزيزا، 2005ع کان 2020ع تائين برونڊي جو صدر

برونڊي هڪ گهڻ-جماعتي رياست تي ٻڌل صدارتي نمائنده جمهوري ريپبلڪ آهي. ملڪ جو صدر رياست جو سربراهه ۽ حڪومت جو سربراهه هوندو آهي. برونڊي ۾ 21 رجسٽرڊ سياسي جماعتون آهن. 1992ع جي آئين گهڻ-جماعتي سياسي عمل قائم ڪيو ۽ گهڻ-جماعتي سياسي مقابلي لاءِ بنياد فراهم ڪيو. 1998ع جي آئيني انتظامن تحت قومي اسيمبلي جي سيٽن جو انگ وڌايو ويو ۽ ٻن نائب صدرن لاءِ به بندوبست ڪيو ويو. بعد ۾ 2005ع جي آئين ملڪ جي جنگ کان پوءِ واري سياسي ۽ اقتداري ورهاست واري نظام کي نئين سر ترتيب ڏنو، جڏهن ته موجوده آئين 2018ع جي آئيني ريفرنڊم کان پوءِ لاڳو ٿيو.

برونڊي جي قانونساز شاخ هڪ ٻه ايواني پارليامينٽ تي مشتمل آهي، جنهن ۾ قومي اسيمبلي ۽ سينيٽ شامل آهن. قومي اسيمبلي ۾ 118 کان 123 ميمبر هوندا آهن. برونڊي جو آئين نمائندگيءَ ۾ 60 سيڪڙو ھوتو ۽ 40 سيڪڙو ٽوٽسي تناسب برقرار رکڻ سان گڏ گهٽ ۾ گهٽ 30 سيڪڙو عورتن جي نمائندگيءَ جو بندوبست ڪري ٿو، جڏهن ته ٽي سيٽون توا ميمبرن لاءِ مخصوص آهن. ميمبر عوامي ووٽ ذريعي چونڊيا ويندا آهن ۽ پنجن سالن لاءِ عهدو سنڀاليندا آهن.

سينيٽ ۾ 51 ميمبر هوندا آهن ۽ ٽي سيٽون اڳوڻن صدرن لاءِ مخصوص آهن. سينيٽ جي گهٽ ۾ گهٽ 30 سيڪڙو ميمبرن جو عورتون هجڻ ضروري آهي. ميمبر چونڊ ڪاليجن ذريعي چونڊيا ويندا آهن، جيڪي برونڊي جي صوبن ۽ ڪميون جي چونڊيل نمائندن تي مشتمل هوندا آهن. هر صوبي مان هڪ ھوتو ۽ هڪ ٽوٽسي سينيٽر چونڊيو ويندو آهي. سينيٽ جو مدو پنج سال هوندو آهي.

صدر انتظامي شاخ جي اڳواڻي ڪري ٿو ۽ وزيرن جي ڪائونسل جا ميمبر مقرر ڪري ٿو. تاريخي آئيني انتظامن تحت صدر سينيٽ مان به ڪجهه ميمبر وزيرن جي ڪائونسل لاءِ چونڊي سگهندو هو، ۽ وزيرن جي ڪائونسل جي جوڙجڪ لاءِ قانونساز اداري جي منظوري گهربل هوندي هئي.

برونڊي جو قانوني نظام وڏي حد تائين بيلجيئن سول قانوني روايت کان متاثر آهي. ڪور سپريم، يعني سپريم ڪورٽ، ملڪ جي سڀ کان مٿانهين عدالت آهي. سپريم ڪورٽ کان هيٺ ٽي اپيل عدالتون آهن. صوبائي سطح تي پهرين درجي جون عدالتون ۽ مقامي سطح تي عدالتون عدالتي ڪم سرانجام ڏين ٿيون.

برونڊي 1 جولاءِ 1962ع تي بيلجيئم جي انتظام هيٺ قائم گڏيل قومن جي ٽرسٽ علائقي روانڊا-ارونڊي کان آزادي حاصل ڪئي. ملڪ اڳ ۾ ارونڊي جي نالي سان سڃاتو ويندو هو ۽ نوآبادياتي دور ۾ جرمن اوڀر آفريڪا ۽ پوءِ روانڊا-ارونڊي جو حصو رهيو، جڏهن ته آزاديءَ وقت برونڊي جي بادشاهت قائم رهي. 1966ع ۾ بادشاهت ختم ڪري ريپبلڪ قائم ڪئي وئي.

برونڊي ۾ ووٽ ڏيڻ جو عام حق 18 سالن جي عمر کان حاصل ٿئي ٿو. شهريت جا قانون نسب، رهائش ۽ قانوني طريقي سان شهريت حاصل ڪرڻ جي اصولن تي ٻڌل آهن؛ رڳو ملڪ ۾ ڄمڻ پاڻمرادو شهريت حاصل ڪرڻ لاءِ ڪافي ناهي.

2006ع ۾ بوجمبورا جو منظر

تاريخي طور ملڪ کي 18 صوبن ۾ ورهايو ويو هو: بوبانزا، بوجمبورا ميرئي، بوجمبورا رورل، بوروري، ڪانڪوزو، سيبيٽوڪي، گيٽيگا، ڪاروزي، ڪايانزا، ڪرونڊو، ماڪامبا، مورامويا، موارو، موئينگا، نگوزي، رومونگي، روتانا ۽ روئيگي. انتظامي سڌارن کان پوءِ ملڪ کي پنجن وڏن صوبن ۾ ٻيهر منظم ڪيو ويو، تنهنڪري 18 صوبن واري ورهاست هاڻي تاريخي انتظامي نظام جي نمائندگي ڪري ٿي.

انتظامي ورهاست

2025ع تائين برونڊي جي صوبن جو نقشو

برونڊي جا صوبا ۽ ڪميون 1959ع ۾ بيلجيئن نوآبادياتي حڪم تحت قائم ڪيا ويا. انهن اڳ ۾ موجود سرداري نظام جي جاءِ ورتي. ملڪ هن وقت پنجن صوبن ۾ ورهايل آهي: بوهوموزا، بوجمبورا، بورونگا، بوتانييريرا ۽ گيٽيگا. 2000ع ۾ بوجمبورا تي مشتمل صوبي کي ٻن صوبن، بوجمبورا رورل ۽ بوجمبورا ميرئي، ۾ ورهايو ويو.

2025ع کان برونڊي انتظامي طور 5 صوبن ۾ ورهايل آهي، جن ۾ مجموعي طور 42 ڪميون (communes) شامل آهن. ان کان اڳ ملڪ 18 صوبن ۽ 116 ڪميونن ۾ ورهايل هو.

صوبو	آبادي (2024ع)	ايراضي (ڪلوميٽر²)
بوهوموزا	2,052,261	5,931
بوجمبورا	3,353,555	3,937
بورونگا	2,118,551	6,206
بوتانيئيرا	2,530,206	4,480
گيٽيگا	2,278,215	4,546

ڊسمبر 2018ع ۾ حڪومت ملڪ جي سياسي گاديءَ جو هنڌ بوجمبورا کان ملڪ جي وچ واري حصي ۾ واقع اڳوڻي شاهي شهر گيٽيگا منتقل ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.

انساني حق

پڻ ڏسو: برونڊي ۾ انساني حق ۽ برونڊي ۾ ايل جي بي ٽي حق

2009ع ۾ حڪومت هم جنس پرستي کي ڏوهه قرار ڏنو. رضامنديءَ سان هم جنس لاڳاپن ۾ ملوث قرار ڏنل ماڻهن کي ٽن مهينن کان ٻن سالن تائين قيد ۽/يا 50,000 کان 100,000 برونڊي فرئنڪ ڏنڊ جو خطرو رهي ٿو. ايمنسٽي انٽرنيشنل ان قدم جي مذمت ڪندي چيو ته اهو بين الاقوامي ۽ علائقائي انساني حقن واري قانون تحت برونڊي جي ذميوارين جي ڀڃڪڙي آهي ۽ آئين جي پڻ ابتڙ آهي، جيڪو رازداريءَ جي حق جي ضمانت ڏئي ٿو.

برسلز ۾ برونڊي جو سفارتخانو

برونڊي 2017ع ۾ سرڪاري طور بين الاقوامي فوجداري عدالت (آءِ سي سي) مان نڪري ويو، ۽ ائين ڪندڙ دنيا جو پهريون ملڪ بڻيو. اهو قدم سيپٽمبر 2017ع جي گڏيل قومن جي هڪ رپورٽ کان پوءِ کنيو ويو، جنهن ۾ ملڪ تي عدالتي ڪارروائي کان سواءِ قتل، تشدد ۽ جنسي تشدد سميت مختلف ڏوهن ۽ انساني حقن جي ڀڃڪڙين جا الزام لڳايا ويا هئا. آءِ سي سي نومبر ۾ اعلان ڪيو ته برونڊي جي عدالت جي ميمبر هجڻ واري عرصي دوران ٿيل انساني حقن جي ڀڃڪڙين بابت ڪارروائي جاري رهندي.

ملڪ ۾ حڪومتي سينسرشپ اڃا به هڪ اهم خدشو آهي. صحافي ژان-ڪلود ڪاومباگو کي سندس رپورٽنگ سبب بار بار گرفتار ڪرڻ ۽ 2010ع ۾ مقدما هلائڻ تي حڪومت تي تنقيد ڪئي وئي. ايمنسٽي انٽرنيشنل کيس ضمير جو قيدي قرار ڏنو ۽ سندس ”فوري ۽ بنا شرط آزادي“ جو مطالبو ڪيو.

معيشت

پڻ ڏسو: برونڊي ۾ ٻڌل ڪمپنين جي فهرست

في فرد مجموعي گهريلو پيداوار جي تاريخي واڌ

برونڊي هڪ زمين سان گهيريل ۽ قدرتي وسيلن جي لحاظ کان محدود ملڪ آهي، جنهن جو پيداواري شعبو اڃا ترقي هيٺ آهي. برونڊي جي معيشت ۾ زراعت کي مرڪزي حيثيت حاصل آهي، جيڪا 2017ع ۾ مجموعي گهريلو پيداوار جو 50 سيڪڙو حصو هئي، ۽ ملڪ جي 90 سيڪڙو کان وڌيڪ آبادي کي روزگار فراهم ڪندي هئي. گذران واري زراعت زراعت جي لڳ ڀڳ 90 سيڪڙو حصي تي مشتمل آهي. برونڊي جون مکيه برآمدون ڪافي ۽ چانهه آهن، جيڪي پرڏيهي ناڻي جي آمدنيءَ جو لڳ ڀڳ 90 سيڪڙو مهيا ڪن ٿيون، جيتوڻيڪ مجموعي گهريلو پيداوار ۾ برآمدن جو حصو نسبتاً ننڍو آهي. ٻين زرعي شين ۾ ڪپهه، مڪئي، جوار، مٺا پٽاٽا، ڪيلا، ڪساوا (ٽيپيوڪا)، گوشت، کير ۽ کلون شامل آهن. جيتوڻيڪ گذران واري زراعت تي تمام گهڻو دارومدار آهي، پر ڪيترن ماڻهن وٽ پنهنجي گذران لاءِ ڪافي وسيلا موجود ناهن. ان جو هڪ سبب آباديءَ ۾ تيز واڌ ۽ زمين جي مالڪي بابت مربوط پاليسين جي کوٽ آهي. 2014ع ۾ هڪ زرعي فارم جي سراسري ايراضي لڳ ڀڳ 0.40 ھيڪٽرs (1 ايڪڙ) هئي.

برونڊي دنيا جي غريب ترين ملڪن مان هڪ آهي، جنهن جا سبب جزوي طور ان جي زمين سان گهيريل جاگرافيائي بيهڪ، تعليم تائين محدود پهچ ۽ ايڇ آءِ وي/ايڊز جو ڦهلاءُ آهن. برونڊي جي لڳ ڀڳ 80 سيڪڙو آبادي غربت ۾ زندگي گذاري ٿي. 20هين صديءَ دوران ڏڪار ۽ خوراڪ جي کوٽ جا واقعا پيش ايندا رهيا، ۽ عالمي خوراڪ پروگرام موجب پنجن سالن کان گهٽ عمر وارن 56.8 سيڪڙو ٻارن ۾ دائمي غذائي کوٽ موجود آهي. برونڊي جي برآمدي آمدني ۽ درآمدن جي ادائيگيءَ جي صلاحيت بنيادي طور موسم جي حالتن ۽ عالمي مارڪيٽ ۾ ڪافي ۽ چانهه جي قيمتن تي دارومدار رکي ٿي.

گهڻن برونڊين جي خريداري قوت گهٽجي وئي آهي، ڇاڪاڻ ته اجرتن ۾ واڌ مهانگائيءَ جي رفتار سان هم آهنگ نه رهي آهي. غربت وڌڻ جي نتيجي ۾ برونڊي ٻه طرفي ۽ گهڻ طرفي امداد ڏيندڙن تي تمام گهڻو ڀاڙيندو رهيو آهي. پرڏيهي امداد برونڊي جي قومي آمدنيءَ جو 42 سيڪڙو حصو آهي، جيڪو سب صحارا آفريڪا ۾ ٻيو سڀ کان وڏو تناسب آهي. برونڊي 2009ع ۾ اوڀر آفريقي برادري ۾ شامل ٿيو، جنهن مان علائقائي واپاري لاڳاپا وڌڻ جي اميد ڪئي وئي، ۽ ساڳئي سال 700 ملين آمريڪي ڊالرن جي قرض رليف پڻ حاصل ڪئي. حڪومتي بدعنواني صحتمند خانگي شعبي جي ترقيءَ ۾ رڪاوٽ بڻجي ٿي، ڇاڪاڻ ته ڪمپنين کي اهڙي ماحول ۾ ڪم ڪرڻو پوي ٿو جتي ضابطا بار بار تبديل ٿين ٿا.

2007ع کان پوءِ ٿيل اڀياسن مان ظاهر ٿيو آهي ته برونڊي جي ماڻهن ۾ زندگيءَ سان اطمينان جي سطح انتهائي گهٽ رهي آهي؛ عالمي خوشحالي رپورٽ 2018ع ۾ برونڊي کي دنيا جو سڀ کان گهٽ خوشحال ملڪ قرار ڏنو ويو.

ٽانگانيڪا ڍنڍ تي مڇي ماريندڙ

برونڊي جي ڪجهه قدرتي وسيلن ۾ يورينيم، نڪل، ڪوبالٽ، ٽامو ۽ پلاٽينم شامل آهن. زراعت کان علاوه ٻين صنعتن ۾ درآمد ڪيل حصن جي اسيمبلي، عوامي اڏاوتي ڪم، خوراڪ جي پروسيسنگ، ۽ هلڪيون صارف شيون، جهڙوڪ ڪمبل، جوتا ۽ صابڻ شامل آهن.

ٽيلي ڪميونيڪيشن جي ڍانچي جي حوالي سان برونڊي ورلڊ اڪنامڪ فورم جي نيٽ ورڪڊ ريڊينيس انڊيڪس ۾ آخري نمبر تي رهيو آهي؛ هي اشاريه ڪنهن ملڪ ۾ ڄاڻ ۽ رابطي واري ٽيڪنالاجيءَ جي ترقيءَ جي سطح ماپڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي. مالي خدمتن تائين محدود پهچ آباديءَ جي وڏي حصي لاءِ، خاص طور ڳتيل آبادي وارن ٻهراڙي علائقن ۾، هڪ سنجيده مسئلو آهي: رڳو 2 سيڪڙو آبادي وٽ بئنڪ اڪائونٽ آهن، ۽ 0.5 سيڪڙو کان به گهٽ ماڻهو بئنڪن جي قرضي خدمتن جو استعمال ڪن ٿا. تنهن هوندي به مائڪرو فنانس جو ڪردار وڌيڪ اهم آهي، ڇاڪاڻ ته 4 سيڪڙو برونڊي جا رهواسي مائڪرو فنانس ادارن جا ميمبر آهن، جيڪو بئنڪنگ ۽ پوسٽل خدمتن جي گڏيل رسائيءَ کان به وڏو حصو آهي. 26 لائسنس يافته مائڪرو فنانس ادارا بچت، جمع ۽ مختصر کان وچولي مدي وارا قرض فراهم ڪن ٿا. هن شعبي جو امداد ڏيندڙن تي دارومدار محدود آهي.

برونڊي اوڀر آفريقي برادري جو حصو آهي ۽ رٿيل اوڀر آفريقي وفاق جو امڪاني ميمبر آهي. 1990ع واري ڏهاڪي کان برونڊي جي معيشت پوئتي هٽي آهي، ۽ ملڪ سڀني پاڙيسري ملڪن کان پٺتي آهي. برونڊي 2025ع ۾ عالمي جدت اشاريه ۾ 127هين نمبر تي هو.

ڪرنسي

برونڊي جي ڪرنسي برونڊي فرئنڪ آهي. نظرياتي طور ان کي 100 سينٽيم ۾ ورهايو ويو آهي، پر آزاد برونڊي ۾ ڪڏهن به سينٽيم جا سڪا جاري نه ڪيا ويا؛ سينٽيم جا سڪا صرف ان وقت گردش ۾ هئا، جڏهن برونڊي بيلجيئن ڪانگو فرئنڪ استعمال ڪندو هو. مالياتي پاليسي مرڪزي بئنڪ، بئنڪ آف دي ريپبلڪ آف برونڊي، جي ڪنٽرول هيٺ آهي.

آمدورفت

برونڊي ۾ سائيڪل آمدورفت جو هڪ مشهور ذريعو آهي.

برونڊي جو آمدورفت جو نيٽ ورڪ محدود ۽ گهٽ ترقي يافته آهي. 2012ع جي ڊي ايڇ ايل گلوبل ڪنيڪٽڊنيس انڊيڪس موجب برونڊي سروي ڪيل 140 ملڪن مان سڀ کان گهٽ عالمي ڳانڍاپو رکندڙ ملڪ هو. بوجمبورا بين الاقوامي هوائي اڏو ملڪ جو واحد هوائي اڏو آهي، جنهن وٽ پڪو رن وي آهي، ۽ هتان چار هوائي ڪمپنيون، برسلز ايئرلائنز، ايٿوپيئن ايئرلائنز، ڪينيا ايئرويز ۽ روانڊ ايئر، خدمتون هلائين ٿيون. ڪيگالي اهو شهر آهي، جتان بوجمبورا لاءِ روزاني اڏامن جا سڀ کان وڌيڪ رابطا موجود آهن.

2005ع مطابق، ملڪ جي 10 سيڪڙو کان به گهٽ روڊ پڪا هئا، ۽ 2012ع مطابق، ڪيگالي ڏانهن بين الاقوامي رستي تي خانگي بس ڪمپنيون مکيه بس آپريٽر هيون؛ جڏهن ته ٻين پاڙيسري ملڪن، تنزانيا ۽ ڊيموڪريٽڪ ريپبلڪ آف ڪانگو، ڏانهن بس رابطا موجود نه هئا. بوجمبورا مسافر ۽ مال بردار فيري ايم وي مونگوزو ذريعي تنزانيا جي ڪيگوما سان ڳنڍيل آهي. ڊگهي مدي واري اوڀر آفريقي ريلوي ماسٽر پلان تحت برونڊي کي ريل ذريعي ڪيگالي سان، ۽ اتان اڳتي ڪمپالا ۽ ڪينيا سان ڳنڍڻ جو منصوبو موجود آهي.

قدرتي وسيلا ۽ معدنيات

ھتي جي معدنيات ۽ قدرتي وسيلن ۾ نڪل، يورينيم، اڻ لڀ زميني آڪسائيڊ، ڪوئلو، ڪوبالٽ، ٽامو، پلاٽينيم ، ونيڊيئم، پوکي لائق زمين، ھائڊرو پاور، نيئوبيم، ٽينٽلم، سون، ٽين، ٽنگسٽن، ڪيئولين ۽ لائم اسٽون آھن.

زراعت

ھن ملڪ جي زرعي زمين 73.3 سيڪڙو آھي جنھن مان 38.9 سيڪڙو زمين پوکي لائق آھي ۽ 15.6 سيڪڙو تي مستقل فصل ٿيندا آهن.18.8 سيڪڙو زرعي زمين تي مستقل چراگاھون آھن ۽ 6.6 سيڪڙو تي ٻيلا واقع آھن. 2012 ۾ ملڪ ۾ آبپاشيءَ تي آباد ٿيندڙ زمين 230 چورس ڪلوميٽر ھئي.

آبادي

اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو برونڊي جي آبادي ۽ برونڊي جون ٻوليون

Burundi جا وڏا شهر Source:
درجو	نالو		آبادي
1	بوجمبورا	بوجمبورا ميرئي	374,809
2	گيٽيگا	گيٽيگا	135,467
3	نگوزي	نگوزي	39,884
4	رومونگي	بوروري	35,931
5	سيبيٽوڪي	سيبيٽوڪي	23,885
6	ڪايانزا	ڪايانزا	21,767
7	بوبانزا	بوبانزا	20,031
8	ڪاروزي	ڪاروزي	10,705
9	ڪرونڊو	ڪرونڊو	10,024
10	موئينگا	موئينگا	9,609

روايتي لباس پهريل ۽ ڍول کڻندڙ برونڊي جا ڍول وڄائيندڙ

آڪٽوبر 2021ع تائين گڏيل قومن جي اندازي موجب برونڊي جي آبادي 12,346,893 هئي، جڏهن ته 1950ع ۾ اها 2,456,000 هئي. آبادي جي واڌ جي شرح سالياني 2.5 سيڪڙو آهي، جيڪا عالمي سراسري رفتار کان ٻيڻي کان به وڌيڪ آهي، ۽ هڪ برونڊي عورت سراسري طور 5.0 ٻار ڄڻي ٿي، جيڪو عالمي زرخيزي جي شرح کان ٻيڻي کان وڌيڪ آهي. 2021ع ۾ برونڊي دنيا جي ڏهين سڀ کان وڌيڪ ڪل زرخيزي جي شرح رکندڙ ملڪ هو. گهرو ويڙهه جي نتيجي ۾ ڪيترائي برونڊي ماڻهو ٻين ملڪن ڏانهن لڏي ويا. 2006ع ۾ آمريڪا لڳ ڀڳ 10,000 برونڊي پناهگير قبول ڪيا.

برونڊي اڃا تائين گهڻو ڪري ٻهراڙيءَ واري سماج تي مشتمل آهي؛ 2013ع ۾ صرف 13 سيڪڙو آبادي شهري علائقن ۾ رهندي هئي. آباديءَ جي کثافت لڳ ڀڳ 315 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر (753 في چورس ميل) آهي، جيڪا سب صحارا آفريڪا ۾ ٻي سڀ کان وڌيڪ آهي. لڳ ڀڳ 85 سيڪڙو آبادي نسلي طور ھوتو، 15 سيڪڙو ٽوٽسي ۽ هڪ سيڪڙو کان گهٽ مقامي توا آهن. غير آفريڪي آباديءَ ۾ لڳ ڀڳ 3,000 يورپي ۽ 2,000 ڏکڻ ايشيائي شامل آهن.

ٻوليون

برونڊي جون سرڪاري ٻوليون ڪرونڊي، فرينچ ۽ انگريزي آهن. انگريزي کي 2014ع ۾ سرڪاري ٻولي جو درجو ڏنو ويو. لڳ ڀڳ سڄي آبادي ڪرونڊي ڳالهائي ٿي، جڏهن ته 10 سيڪڙو کان ٿورو گهٽ ماڻهو فرينچ ڳالهائين ٿا.

مذهب

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو برونڊي ۾ مذهب

مختلف ذريعن موجب برونڊي جي 80 کان 90 سيڪڙو آبادي عيسائي آهي، جن مان 60 کان 65 سيڪڙو رومن ڪيٿولڪ آهن. پروٽيسٽنٽ ۽ اينگليڪن پيروڪار باقي 15 کان 25 سيڪڙو حصو ٺاهين ٿا. اندازاً 5 سيڪڙو آبادي روايتي مقامي مذهبي عقيدن جي پيروي ڪري ٿي. مسلمان آبادي 2 کان 5 سيڪڙو آهي، جن مان اڪثريت سني آهي ۽ گهڻو ڪري شهري علائقن ۾ رهي ٿي.

بوجمبورا ۾ ريگينا منڊي ڪيٿيڊرل.

گيٽيگا جو چرچ.

بوجمبورا جي مسجد

صحت

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو برونڊي ۾ صحت

عالمي بک اشاريه ۾ شامل 120 ملڪن مان برونڊي ۾ بک ۽ غذائي کوٽ جون حالتون سڀ کان خراب آهن. 1962ع ۾ شروع ٿيل گهرو ويڙهه ملڪ ۾ طبي ترقيءَ کي روڪي ڇڏيو. 2015ع ۾ برونڊي ٻيهر تشدد جي هڪ چڪر ۾ داخل ٿيو، جنهن شهرين جي طبي سارسنڀال کي خطري ۾ وجهي ڇڏيو.

سب صحارا آفريڪا جي ٻين ملڪن وانگر، برونڊي ۾ بايوميڊيسن سان گڏ مقامي روايتي علاج به استعمال ڪيو وڃي ٿو. 1980ع واري ڏهاڪي ۾ برونڊي جي صحت اختيارين گڏيل قومن جي ترقياتي پروگرام کان مدد گهري ته جيئن دوائن وارن ٻوٽن مان تيار ٿيندڙ دوائن جي معيار جي جانچ ۽ نئين تحقيق کي ترقي ڏني وڃي. ساڳئي وقت برونڊي ايسوسيئيشن آف ٽريڊيشنل پريڪٽشنرز قائم ڪئي وئي، جنهن حڪومتي اداري سان گڏجي برونڊي ۾ روايتي طب جي تحقيق ۽ واڌاري لاءِ مرڪز قائم ڪيو. تازن سالن ۾ بين الاقوامي امداد جي اچڻ سان بايوميڊيڪل صحت نظام جي ڪم کي سهارو مليو آهي. تنهن هوندي به بين الاقوامي امدادي ڪارڪن روايتي طور مقامي طب کان پري رهيا آهن.

عام بيمارين ۾ مليريا ۽ ٽائيفائيڊ بخار شامل آهن. تشدد سبب ملڪ ۾ دوائن ۽ اسپتالن جي سامان تائين رسائي محدود ٿي آهي. 2015ع تائين لڳ ڀڳ هر 10 ٻارن مان هڪ ٻار پنجن سالن جي عمر کان اڳ اهڙين بيمارين سبب فوت ٿي ويندو هو، جيڪي روڪڻ ۽ علاج ڪرڻ جوڳيون آهن، جهڙوڪ نمونيا، دست ۽ مليريا. جيتوڻيڪ زرخيزي جي شرح بلند آهي، پر ٻارڙن جي موت جي شرح هر 1,000 جيئري ڄاول ٻارن تي 61.9 موت آهي. 2015ع تائين سراسري متوقع عمر 60.1 سال هئي. 2013ع ۾ برونڊي پنهنجي مجموعي گهريلو پيداوار جو 8 سيڪڙو صحت جي شعبي تي خرچ ڪيو.

سياسي نظام

2006 جو بوجمبورا جو ھڪ منظر

ھن ملڪ جا پراڻا نالا ارونڊي، جرمن اوڀر آفريڪا ۽ برونڊي جي بادشاھت آھن. ھتان جو رياستي نظام صدارتي ريپبلڪ آھي. گاديءَ جي هنڌ بوجمبورا جي جاگرافيائي بيھڪ 3 22 S, 29 21 E. ھن ملڪ ۾ 18 صوبا آھن جن جا نالا آهن: بوبانزا، بوجمبورا مائرئي ، بوجمبورا ٻھراڙيءَ، بروري، ڪينڪوزو، سبيٽوڪ، گائٽيگا، ڪاروزي، ڪايانزا، ڪرونڊو، ماڪامبا، مورامويا، موارو، مويينگا، نگوزي، رمونگي، روتانا ۽ روييگي.
ھن ملڪ پھرين جولاءِ 1962 م گڏيل قومن جي بيلجيئم جي نگراني ۾ قائم ڪيل ٽرسٽ کان ازادي ورتي. ملڪ جو سياسي نظام موجوده آئين ذريعي جڙيل آھي جيڪو 28 فبروري 2005 جي ريفرنڊم جي ذريعي لاڳو ڪيو ويو. ھن ملڪ جو قانوني نظام بيلجيئم واري قانوني نظام تحت جڙيل آھي. ھي آڪٽوبر 2017 کان ملڪ انٽرنيشنل ڪورٽ آف جسٽس جي اختيار کي نہ ٿو مڃي. ھي ملڪ ٻٽي شھريت کي ني ٿو مڃي ۽ ٻار جي ڄمڻ سان شھرت ملڻ کي بہ تسليم نہ ٿو ڪري. ھن ملڪ ۾ شھريت لاء لازم آھي تہ پيء ھن ملڪ جو شھري ھجي يا شھرت وٺندڙ لاڳيتو ڏھ سال ملڪ ۾ رھندڙ ھجي.. ھتي ووٽ جو يونيورسل حق 18 سالن جي عمر ۾ ملندو آھي.

ثقافت

هڪ سواحلي ڳالهائيندڙ ڪنوار.

برونڊي جي ثقافت مقامي روايتن تي ٻڌل آهي ۽ ان تي پاڙيسري ملڪن جا پڻ اثر پيا آهن. تنهن هوندي به، ملڪ ۾ ٿيندڙ ڪيترين گهرو بيچينين ۽ تڪرارن ثقافت جي واڌ ويجهه ۽ ڦهلاءَ کي متاثر ڪيو آهي. جيئن ته زراعت برونڊي جي مکيه صنعت آهي، تنهنڪري هڪ عام برونڊي کاڌي ۾ مٺا پٽاٽا، مڪئي، مٽر ۽ چانور شامل هوندا آهن. گوشت مهانگو هجڻ سبب عام طور مهيني ۾ صرف ڪجهه ڀيرا کاڌو ويندو آهي.

جڏهن برونڊي جا ماڻهو وڏين تقريبن يا گڏجاڻين ۾ گڏ ٿيندا آهن ته هو ايمپيڪي نالي سورگم مان تيار ڪيل بيئر پيئندا آهن، جيڪا هڪ ئي وڏي ٿانوَ ۾ پيش ڪئي ويندي آهي. اتحاد جي علامت طور هر ماڻهو پنهنجي پيئڻ واري نڙي ساڳئي ٿانوَ ۾ وجهي ان مان پيئندو آهي. روزمره جي زندگيءَ ۾ ڪيلي مان تيار ٿيندڙ بيئر پڻ وڏي پيماني تي استعمال ڪئي ويندي آهي. ان جي تياريءَ جي طريقي ۽ خمير ٿيڻ جي مدت موجب ڪرونڊي ۾ ان جا ڪيترائي مختلف نالا آهن. انهن روايتي پيئڻ وارين شين ۾ ايسونگو به شامل آهي، جيڪو ڪيلي مان تيار ٿيندڙ شراب جو هڪ قسم آهي.

زباني روايت برونڊي ۾ تمام مضبوط آهي، جنهن وسيلي تاريخ ۽ زندگيءَ جا سبق قصن، شاعري ۽ گيتن ذريعي نسل در نسل منتقل ٿين ٿا. ايميگاني، انديريمبو، امازينا ۽ ايويوگو برونڊي ۾ رائج ادبي صنفن مان آهن.

نامياري برونڊي شخصيتن ۾ شامل آهن:

• فٽبال رانديگر محمد ٽشيٽي
• فٽبال رانديگر سائدو بيراهينو
• ڊنگينن سوئفٽس ايف سي جو مڊفيلڊر گائل بگيريمانا
• او جي سي نيس جو دفاعي مڊفيلڊر يوسف ندايشيميي
• ويٽل او ايف سي جو ونگر سائدي نتيبازونڪيزا
• اولمپڪ سون تمغي جو فاتح وينوسٽي نيونگابو
• اولمپڪ ۽ عالمي چاندي تمغي جي فاتح فرانسين نيونسابا
• اقتصاديات جو پروفيسر ليونسي نديڪومانا
• انسان دوست ديوگراسياس نييزونڪيزا
• ليکڪ ۽ ماڊل ايسٿر ڪاماتاري
• انساني ڀلائي لاءِ ڪم ڪندڙ مارگريت بارانڪيتسي
• ڳائڻو ژان-پيئر نيمبونا، جيڪو ڪيدومو جي نالي سان مشهور آهي
• ڳائڻو موگاني ديزيري، جيڪو بگ فيزو جي نالي سان مشهور آهي
• ڳائڻو انتوان ماري روگيرينيانگي، جيڪو آفريڪا نووا جي نالي سان مشهور آهي
• ڳائڻو پروسپر مگلوائر ڪرسچن مارشل بوريڪوڪيي، جيڪو بهاگا جي نالي سان مشهور آهي
• ڳائڻي ژانين ريما، جيڪا خادجا نِن جي نالي سان مشهور آهي
• ڳائڻو ژان ڪرسٽوف ماتاتا

موڪلون ۽ سرڪاري موڪلون

تاريخ	نالو	مقامي نالو	وضاحت
5 فيبروري	قومي اتحاد جو ڏينهن	اوبوموي بو ابارونڊي
1 مئي	مزدورن جو ڏينهن	اوموسي موڪورو و اباڪوزي
1 جولاءِ	آزاديءَ جو ڏينهن	اوڪويڪوڪيرا ڪو اوبرونڊي
15 آگسٽ	مريم جو آسمان ڏانهن کنيو وڃڻ	ايوريزوا ريا بيڪيرا ماريا مو ايجورو
13 آڪٽوبر	آزاديءَ جي هيري پرنس لوئس رواگاسوري جي قتل جي ياد	اگانداگوروا ريا انچونگو يا اوڪويڪوڪيرا، نيينينگوما اوموگانووا لوڊوويڪو رواگاسوري
21 آڪٽوبر	جمهوريت جي هيري صدر ميلڪيور ندادايي جي قتل جي ياد	اگانداگوروا ريا انچونگو يا انتواروروسانگي، نيينڪوباهيرو ميلڪيورو ندادايي
1 نومبر	سڀني مقدسن جو ڏينهن	اباتاگاتيفو بوسي

گهڻيون عيسائي موڪلون ملهايون وڃن ٿيون، جن مان ڪرسمس سڀ کان وڏي آهي. برونڊي جو آزاديءَ جو ڏينهن هر سال 1 جولاءِ تي ملهايو ويندو آهي. جيتوڻيڪ برونڊي وڏي اڪثريت سان عيسائي ملڪ آهي، پر ڪجهه اسلامي مذهبي ڏڻ پڻ سرڪاري موڪلن جي ڪئلينڊر ۾ شامل ڪيا ويا آهن. 2005ع ۾ برونڊي حڪومت رمضان جي پڄاڻيءَ تي ملهائي ويندڙ عيدالفطر کي سرڪاري موڪل قرار ڏنو.

دستڪاري

دستڪاري برونڊي ۾ فن جي هڪ اهم صورت آهي. ٽوڪريون ۽ ٻيون شيون اُڻڻ مقامي ڪاريگرن ۾ تمام گهڻو مقبول آهي. خاص طور تي انڪوڪو ۽ ابيسيڪي ٽوڪرين جي اُڻت مشهور آهي، جڏهن ته ڪاريگر نقاب، ڍالون، ڪاٺ جا مجسما ۽ ٻيون آرائشي شيون پڻ ٺاهيندا آهن. باتوا، هڪ پگمي نسلي گروهه جيڪو برونڊي جي آباديءَ جو بمشڪل 1 سيڪڙو آهي، خاص طور تي ٺڪر جا ٿانوَ ٺاهڻ ۾ مهارت رکي ٿو. برونڊي جي دستڪاري تمام شاهوڪار ۽ نفيس آهي ۽ ان جون ڪجهه صورتون بلڪل منفرد آهن، پر گهرو ويڙهه سبب هن هنر کي تمام گهڻو نقصان پهتو. تنهن هوندي به، 2000ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙيءَ کان دستڪاريءَ ۾ نمايان بحالي ڏسڻ ۾ آئي آهي.

اگيسيڪي، روايتي اُڻيل ٽوڪري

روايتي ٽوڪري اُڻڻ

دستڪاريءَ جي اها بحالي جزوي طور بصري فنن جي ترقيءَ سان پڻ لاڳاپيل آهي، جن ۾ برونڊي جي ماڻهن نسبتاً تازو دلچسپي وٺڻ شروع ڪئي آهي. بوجمبورا ۽ گيٽيگا ۾ اهڙا فنڪار موجود آهن، جيڪي ڪاٺ جي اُڀريل نقش نگاريءَ ۾ ڳوٺاڻي زندگيءَ جا منظر تراشين ٿا، جڏهن ته اتي منظرنگاري ڪندڙ مصور پڻ ملن ٿا.

برونڊي جا ڍول وڄائيندڙ

ڍول برونڊي جي ثقافتي ورثي جو هڪ اهم حصو آهي. دنيا ۾ مشهور برونڊي جا شاهي ڍول وڄائيندڙ، جيڪي چاليهن سالن کان وڌيڪ عرصي کان دنيا جي مختلف ملڪن ۾ پنهنجي فن جو مظاهرو ڪندا رهيا آهن، روايتي ڍول وڄائڻ لاءِ مشهور آهن. سندن اهم ڍولن ۾ ڪارييندا، اماشاڪو، ابيشيڪيسو، انڪيرانيا ۽ ننڍو ڍول ڪيروٽسا شامل آهن. هي ٽولو اڄ به گيٽيگا کان اتر طرف لڳ ڀڳ 10 ڪلوميٽر (6.2 mi) جي فاصلي تي واقع قديم شاهي ماڳ گيشورا ۾ پنهنجي فن جو مظاهرو ڪري ٿو.

ڍول وڄائڻ سان اڪثر ناچ پڻ گڏ هوندو آهي ۽ اها موسيقي خاص طور تي جشنن، رسمن ۽ خانداني گڏجاڻين ۾ پيش ڪئي ويندي آهي. سرڪاري تقريبن ۽ رسمن دوران پيش ٿيندڙ اباتيمبو ۽ تيز رفتار ابانياگاسيمبو برونڊي جا مشهور ناچ آهن. ٻين اهم روايتي موسيقي سازن ۾ امويرونگي (بانسري)، ايڪيمبي، اندونونگو، امودوري، انانگا (زِتر)، اندنگيتي (اننگيتي)، امايوگي، انزوگيرا، انزامبا، اوروتارو ۽ انياگارا شامل آهن.

گيٽيگا جا روايتي ڍول.

برونڊي جي ڍول وڄائيندڙن جي شهرت ملڪ جي سرحدن کان گهڻو اڳتي وڌي عالمي سطح تائين پهچي چڪي آهي. آفريڪا ۾ اهي ڍول وڄائڻ جي منظم، هم آهنگ ۽ اجتماعي فن جي علامت پڻ سمجهيا وڃن ٿا. ڍول وڄائڻ رڳو موسيقيءَ جي پيشڪش نه، پر برونڊي جي اجتماعي سڃاڻپ، روايتن ۽ تاريخي ورثي سان پڻ گهرو تعلق رکي ٿو.

سندن فن مقدس به آهي ۽ غير مذهبي به. اهو ملڪ، ان جي ماڻهن ۽ ساز جي وچ ۾ هڪ روحاني ۽ علامتي لاڳاپي جي نمائندگي ڪري ٿو. انگوما لفظ جا ڪيترائي مطلب آهن: اهو ڍول لاءِ به استعمال ٿيندو آهي، روانگيءَ جي مفهوم ۾ به اچي ٿو (انڪوڪو ني يو نگوما، يعني ”ڪڪڙ جي ٻانگ تي روانگي ٿيندي آهي“)، ۽ بادشاهت توڙي ڪنهن زماني يا دور جي معنيٰ پڻ رکي ٿو. برونڊي جي روايتي سماج ۾ ڍول جو تعلق شاهي اقتدار ۽ رسمن سان پڻ رهيو آهي، جنهن ڪري ڍول وڄائڻ کي محض وندر کان وڌيڪ ثقافتي اهميت حاصل آهي.

فن جي مظاهري دوران برونڊي جا ڍول وڄائيندڙ، يا باتيمبو رسمن جا فنڪار، عام طور تي لڳ ڀڳ ويهن ماڻهن جو ٽولو ٺاهيندا آهن. سندن پيشڪش ۾ ڍول وڄائڻ، ڳائڻ، ناچ ۽ علامتي جسماني حرڪتون هڪ ٻئي سان ڳنڍيل هونديون آهن.

بوجمبورا ۾ برونڊي جي روايتي ڍول وڄائڻ جو مظاهرو.

اهي پنهنجي مٿي تي ڍول رکي ميدان ۾ داخل ٿيندا آهن ۽ ناچ ڪرڻ سان گڏ ڳائيندا به آهن. وچ ۾ رکيل مرڪزي ڍول انڪيرانيا جي چوڌاري اڌ گول جي شڪل ۾ بيهي، اهي ان جي اشاري جو انتظار ڪندا آهن. پوءِ ٻن ٽولن، ابانيا ماشاڪو ۽ ابانيا بيشيڪيزو، ۾ ورهائجي هم آهنگيءَ سان پنهنجا پنهنجا تال وڄائيندا آهن. مختلف ڍولن جا الڳ الڳ تال گڏجي هڪ منظم موسيقيائي بناوٽ پيدا ڪندا آهن، جڏهن ته مرڪزي ڍول پيشڪش جي رفتار ۽ رخ مقرر ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪندو آهي.

اڪيلو ڍول وڄائيندڙ، جيڪو انڪيرانيا يا مرڪزي ڍول وڄائيندو آهي، اهڙو ناچ پيش ڪندو آهي جنهن ۾ شوخي ۽ سنجيدگي ٻئي گڏيل هونديون آهن. هي هڪ جنگي ناچ آهي ۽ ان جون جسماني حرڪتون علامتي معنيٰ رکن ٿيون. اڪيلو ناچ ڪندڙ ڪڏهن ڪڏهن پنهنجي ڳلي کي ڪٽڻ واري حرڪت جي نقل ڪندو آهي. اها حرڪت پنهنجي ملڪ ۽ ڍول جي روايت سان سندس وفاداريءَ جو اظهار آهي: ”جيڪڏهن آئون ڍول سان غداري ڪريان ته مري وڃان!“ سمورا باتيمبو رسمن جا فنڪار سندس پيروي ڪندا آهن، ڇاڪاڻ ته هو سندن بادشاهه ۽ اهي سندس رعيت سمجهيا ويندا آهن.

برونڊي جا ڍول وڄائيندڙ يا باتيمبو رسمن جا فنڪار پنهنجي پيشڪش ۾ مزاح، طنز ۽ نفاست پڻ استعمال ڪندا آهن. اڪيلو ناچ ڪندڙ ڪڏهن هڪ خوش مزاج مسخري جو روپ اختيار ڪري هٿن تي هلندو، مزاحيه انداز ۾ چال هلندو ۽ ڏسندڙن ڏانهن اکين جا اشارا ڪندو آهي. اهڙيءَ طرح پيشڪش ۾ رسمي ۽ سنجيده پهلوئن سان گڏ تفريح پڻ شامل رهندي آهي.

ڍول وڄائيندڙ واري واري سان انڪيرانيا سنڀاليندا يا سامعين لاءِ پنهنجي فن جو مظاهرو ڪندا آهن. اهي اڪيلي، ٻن، ٽن يا چئن ڄڻن جي صورت ۾ پڻ پيشڪش ڪري سگهن ٿا. اهي جسماني طور انتهائي سرگرم فنڪار هوندا آهن، جيڪي ڊوڙندا، ٽپندا، ڳچي ۽ چيلهه کي مختلف انداز ۾ موڙيندا ۽ ڊگها قدم کڻندا آهن. ڍول وڄائيندڙ ٽپ ڏيندا، ڳائيندا ۽ ڍولن جي چوڌاري هلندا رهندا آهن، ساڳئي وقت ڍول وڄائيندي سامهون ناچ ڪندڙ فنڪار، يعني سندن ”بادشاهه“، جي ناچ جي گهربل تال جي پيروي ڪندا آهن. هن کي بادشاهه ان ڪري چيو ويندو آهي، جو ٻيا ڍول وڄائيندڙ سندس سڏ ۽ اشارن مطابق ڍول وڄائيندا آهن، ۽ ضرورت محسوس ٿيڻ تي هو پيشڪش يا ناچ کي روڪي پڻ سگهي ٿو.

برونڊي جي روايتي موسيقيءَ ۾ ڍول سان گڏ انانگا، ايڪيمبي ۽ امودوري جهڙا ساز پڻ اهم آهن، پر اجتماعي رسمن ۽ عوامي تقريبن ۾ ڍول کي خاص حيثيت حاصل آهي. ڍول، ناچ ۽ گيت گڏجي برونڊي جي مضبوط زباني روايت جو حصو بڻجن ٿا، جنهن وسيلي تاريخ، اجتماعي يادگيري ۽ زندگيءَ جا سبق هڪ نسل کان ٻئي نسل تائين منتقل ٿيندا رهيا آهن. ايميگاني، انديريمبو، امازينا ۽ ايويوگو جهڙيون ادبي ۽ زباني صنفون پڻ انهيءَ وسيع ثقافتي روايت جو حصو آهن.

ايڪيمبي، برونڊي ۾ استعمال ٿيندڙ روايتي موسيقي سازن مان هڪ.

انانگا وڄائيندڙ ٽوروبِڪا جوزف.

امودوري وڄائيندي.

روايتي ناچ

برونڊي جي ثقافت ۾ روايتي ناچ کي اهم مقام حاصل آهي، ۽ هر ناچ جي پنهنجي مخصوص معنيٰ، انداز ۽ سماجي پسمنظر هوندو آهي. عورتن جي ناچن، جهڙوڪ اورويدينگوي، اهونجا، اموتسيبو ۽ اماروانداما وغيره، توڙي مردن جي ناچن، جهڙوڪ انگوما، اگاسيمبو، بورگاني جو ڪرتبي ناچ، انتوري يا جنگجوئن جو نمائشي ناچ، ۽ اموييبي وغيره، مان هر هڪ ڪنهن مخصوص واقعي، رسم يا خاص پيشي سان لاڳاپيل هوندو آهي.

روايتي ناچن ۾ گيت، تال، جسماني اظهار ۽ نقالي واريون حرڪتون اهڙا نمايان عنصر آهن، جيڪي هر موقعي جي نوعيت مطابق اختيار ڪيا ويندا آهن. انهن جو مقصد رڳو وندر مهيا ڪرڻ نه، پر ڏسندڙن جي جمالياتي احساس ۽ ذهني تاثر ٻنهي کي متاثر ڪرڻ پڻ هوندو آهي. ناچ، موسيقي ۽ جسماني حرڪتن جي ميلاپ وسيلي برونڊي جي سماجي زندگي، روايتن، پيشَن ۽ تاريخي يادگيرين جا مختلف پهلو ظاهر ڪيا ويندا آهن.

عورتن جي ناچن ۾ خاص طور نفاست، لچڪ ۽ منظم جسماني حرڪتن کي اهميت ڏني ويندي آهي. انهن جي ناچ جون حرڪتون انيامبو جي نفاست ۽ وقار سان ڀيٽيون وينديون آهن. انيامبو ڊگهن سڱن واريون ڍڳيون آهن، جن کي روايتي برونڊي سماج ۾ تقريباً مقدس حيثيت حاصل رهي آهي. عورتن جي نرم ۽ نفيس حرڪتن سان گڏ ناچ ۾ برونڊي جي ڳوٺاڻي روزاني زندگيءَ جي تيز ۽ مسلسل سرگرمين جي عڪاسي پڻ ڪئي ويندي آهي.

مردن جا روايتي ناچ عام طور طاقت، بهادري، جسماني چستي ۽ اجتماعي هم آهنگيءَ کي نمايان ڪن ٿا. انهن مان انتوري جنگجوئن سان لاڳاپيل نمائشي ناچ آهي، جڏهن ته بورگاني واري علائقي جو ڪرتبي ناچ جسماني مهارت ۽ چستيءَ تي ٻڌل هوندو آهي. اگاسيمبو پنهنجي تيز رفتار حرڪتن لاءِ مشهور آهي. اهڙن ناچن ۾ ٽپ ڏيڻ، تيز قدمن، جسم کي مختلف اندازن ۾ موڙڻ ۽ منظم اجتماعي حرڪتن کي اهميت حاصل هوندي آهي.

برونڊي جي روايتي ناچن جو موسيقيءَ، خاص ڪري ڍول وڄائڻ، سان گهرو تعلق آهي. ناچ اڪثر جشنن، خانداني گڏجاڻين، سرڪاري تقريبن ۽ رسمن دوران ڍولن جي تال سان پيش ڪيا ويندا آهن. سرڪاري تقريبن ۽ رسمن سان لاڳاپيل اباتيمبو ۽ تيز رفتار ابانياگاسيمبو پڻ مشهور برونڊي ناچ آهن.

ناچ سان گڏ روايتي موسيقيءَ ۾ امويرونگي (بانسري)، ايڪيمبي، اندونونگو، امودوري، انانگا (زِتر)، امايوگي ۽ انياگارا جهڙا ساز پڻ استعمال ٿيندا آهن. اهڙيءَ طرح موسيقي، گيت ۽ ناچ هڪ ٻئي سان ڳنڍجي برونڊي جي ثقافتي اظهار جو اهم حصو بڻجن ٿا.

روايتي ناچ برونڊي جي مضبوط زباني روايت سان پڻ ڳنڍيل آهن. ملڪ ۾ تاريخ ۽ زندگيءَ جا سبق قصن، شاعري ۽ گيتن وسيلي هڪ نسل کان ٻئي نسل تائين منتقل ٿيندا رهيا آهن. ايميگاني، انديريمبو، امازينا ۽ ايويوگو برونڊي جون اهم زباني ۽ ادبي صنفون آهن. ان ڪري روايتي ناچ کي رڳو تفريح جي صورت بدران موسيقي، زباني ادب، رسمن ۽ اجتماعي يادگيريءَ سان ڳنڍيل ثقافتي اظهار طور پڻ ڏٺو وڃي ٿو.

ٿيٽر

برونڊي ۾ ٿيٽر نسبتاً تازو ترقي ڪئي آهي، جنهن ۾ خاص طور ٻن ٿيٽر ٽولن اهم ڪردار ادا ڪيو آهي: فرانسيسي فنڪار پيٽريس فائي جو پيلي-پيلي ٽولو ۽ فريڊي سابيمبونا جو لامپير ٽولو. اهي ٻئي ٽولا برونڊي جي فرانسيسي اداري، جيڪو اڳ فرانسيسي ثقافتي مرڪز جي نالي سان سڃاتو ويندو هو، جي احاطي ۾ باقاعدگيءَ سان ناٽڪ پيش ڪندا آهن.

ٻين ٿيٽر ٽولن پڻ برونڊي ۾ ناٽڪ جي ترقيءَ ۾ حصو ورتو آهي. انهن ۾ لورا شيلا انانگوما جي هدايت هيٺ سا نو لا دانتي جو ليزانفوائري ٽولو، اومونينيا اي ايس بي ايل ۽ ڪمپني اوف شامل آهن. 2010ع کان انهن ٽولن پنهنجي ڊرامائي سرگرمين کي وڌيڪ مضبوط ڪرڻ سان گڏ علائقائي ۽ بين الاقوامي سطح تي پڻ باقاعده پيشڪشون ڪيون آهن.

اسڪولن ۾ ٿيٽر

برونڊي جي اسڪولن ۾ پڻ ٿيٽر کي تعليمي ذريعي طور استعمال ڪيو وڃي ٿو. خاص طور تي فرانسيسي ٻولي جي تدريس کي بهتر بڻائڻ ۽ شاگردن جي زباني اظهار جي صلاحيت وڌائڻ لاءِ ناٽڪ ۽ ٿيٽر جون سرگرميون استعمال ڪيون وڃن ٿيون. اهڙي استعمال ۾ شاگردن کي ڳالهائڻ، گفتگو ڪرڻ ۽ عملي طور ٻولي استعمال ڪرڻ جا موقعا فراهم ٿين ٿا.

سئنيما

برونڊي جي پهرين ڊگهي دورانيي واري فلم گيٽو، لانگرا هئي، جنهن جي هدايت ليونسي نگابو ڪئي ۽ جيڪا 1992ع ۾ رليز ٿي. فلم جو مرڪزي ڪردار گيٽو نالي هڪ شخص آهي، جيڪو فرانس ۾ تعليم حاصل ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿئي ٿو. پنهنجي ڪاميابيءَ تي تمام گهڻو فخر ڪندڙ ۽ خودپسنديءَ جو شڪار گيٽو پنهنجي اباڻي ملڪ کي حقارت جي نظر سان ڏسندي برونڊي واپس اچي ٿو. هن کي يقين هوندو آهي ته سندس تعليمي ۽ ذاتي ڪاميابي کيس ڪاروبار توڙي عورتن سان لاڳاپن ۾ هر شيءِ آسانيءَ سان حاصل ڪرڻ جي قابل بڻائيندي.

2012ع ۾ برونڊي جي ٻي ڊگهي دورانيي واري فلم لي پيئي اي لي مين (اماگورو نامابوڪو) رليز ٿي، جنهن جي هدايت رولان روگيرو ڪئي. فلم هڪ باصلاحيت نوجوان فٽبال رانديگر جي شروعاتي زندگيءَ جي ڪهاڻي بيان ڪري ٿي، جنهن جي چاچي کيس مليل مالي امداد کي ڪرپشن ذريعي پنهنجي فائدي لاءِ استعمال ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿو.

2009ع ۾ برونڊي بين الاقوامي فلم ۽ آڊيو ويژوئل ميلو، جنهن کي فيسٽيڪاب پڻ سڏيو وڃي ٿو، قائم ڪيو ويو. هن ميلي جو مقصد برونڊي جي فلمن، فلمسازن ۽ اداڪارن کي هٿي ڏيڻ، سندن ڪم کي عوام تائين پهچائڻ ۽ نمايان تخليقڪارن کي انعام ڏيڻ آهي.

ميلي جي پهرين ايڊيشن ۾ مقابلي لاءِ رڳو ٽي فلمون شامل هيون. تنهن هوندي به، ان جي دائري ۾ تيزيءَ سان واڌ ٿي ۽ 2011ع ۾ ٿيل ٽئين ايڊيشن تائين مختلف صنفن ۽ فارميٽن جون لڳ ڀڳ ويهه فلمون پيش ڪيون ويون. اهڙيءَ ريت هن ميلي برونڊي جي اڀرندڙ فلمي صنعت لاءِ مقامي تخليقڪارن جي ڪم جي نمائش ۽ سڃاڻپ جو هڪ اهم پليٽ فارم مهيا ڪيو.

رانديون

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو برونڊي ۾ رانديون

برونڊي ۾ فٽبال

اولمپڪ راندين ۾ برونڊي پنهنجي پهرين اولمپڪ سون جي تمغي جي ڪاميابي وينوسٽي نيونگابو ذريعي حاصل ڪئي، جنهن 1996ع جي ائٽلانٽا اولمپڪ راندين ۾ 5,000 metres (16,000 ft) ڊوڙ ۾ سون جو تمغو کٽيو. ان کان پوءِ فرانسين نيونسابا 2016ع جي ريو ڊي جينيرو اولمپڪ راندين ۾ 800 metres (2,600 ft) ڊوڙ ۾ چانديءَ جو تمغو حاصل ڪيو.

فٽبال برونڊي ۾ هڪ مشهور راند ۽ وندر آهي. ملڪ سان لاڳاپيل مشهور فٽبال رانديگرن ۾ محمد ٽشيٽي، سائدو بيراهينو، گائل بگيريمانا، يوسف ندايشيميي ۽ سائدي نتيبازونڪيزا شامل آهن. بگيريمانا ڊنگينن سوئفٽس ايف سي لاءِ مڊفيلڊر طور کيڏيو آهي، جڏهن ته ندايشيميي او جي سي نيس ۾ دفاعي مڊفيلڊر ۽ نتيبازونڪيزا ويٽل او ايف سي ۾ ونگر طور کيڏيو آهي.

ايٿليٽڪس پڻ ملڪ جي اهم راندين مان هڪ آهي. برونڊي کي بين الاقوامي سطح تي هن راند ۾ خاص سڃاڻپ وينوسٽي نيونگابو ۽ فرانسين نيونسابا جي اولمپڪ ڪاميابين ذريعي ملي آهي. نيونگابو اولمپڪ سون جو تمغو حاصل ڪندڙ برونڊي جي اهم رانديگرن مان آهي، جڏهن ته نيونسابا اولمپڪ ۽ عالمي سطح تي چانديءَ جا تمغا حاصل ڪيا آهن.

باسڪيٽ بال ۽ ٽريڪ اينڊ فيلڊ پڻ ملڪ ۾ کيڏيون ويندڙ اهم رانديون آهن. مارشل آرٽ پڻ مقبول آهن. ملڪ ۾ جودو جا پنج وڏا ڪلب آهن، جن ۾ ڊائون ٽائون ۾ واقع ڪلب جودو دي لانٽانٽ اسپورٽيو ۽ ٻين هنڌن تي چار وڌيڪ ڪلب شامل آهن.

روايتي راندين ۾ ايڪيبوگو (منڪالا) پڻ مشهور آهي. اها باو راند جو هڪ قسم آهي، جيڪا روايتي طور سڄي اوڀر آفريڪا ۾ کيڏي ويندي آهي.

زئنزيبار جي اسٽون ٽائون ۾ باو کيڏندڙ

يادگار

بوجمبورا ۾، شهر مٿان نظر ايندڙ بيلويڊيئر تي، شهزادي لوئي رواگاسوري جو مقبرو واقع آهي، جيڪو يوپرونا جماعت جو باني ۽ برونڊي جي آزاديءَ جو هيرو هو. بوجمبورا کان ڏکڻ طرف 10 ڪ.م جي مفاصلي تي، مهم جوئن اسٽينلي ۽ لونگسٽون جي ملاقات جي ياد ۾ هڪ پٿر نصب ڪيو ويو آهي. بوجمبورا کان 114 ڪ.م جي مفاصلي تي، بوجمبورا–ايجينڊا–ماتانا رستي تي روتووو ۾، سمنڊ جي سطح کان 200 ميٽر کان وڌيڪ اوچائيءَ تي نيل درياهه جي سڀ کان ڏاکڻي سرچشمي وٽ هڪ اهرام اڏيل آهي.

بوجمبورا کان ٻاهر قدرتي ماڳن ۾ نياڪازو فالٽ، ڪاريرا آبشار، ويانڊا يا ڪابونامبو وٽان ٽانگانيڪا ڍنڍ جا نظارا، بوتانيريرا صوبي جون ڍنڍون ۽ تيزا يا رويگورا جا چانهه جا باغ شامل آهن. برونڊي ۾ ڪيترائي گرم پاڻيءَ جا چشما پڻ آهن، جيڪي اڃا تائين گهڻي حد تائين ترقي هيٺ نه آندا ويا آهن.

• 
  شهزادي رواگاسوري جو مقبرو.
• 
  بوجمبورا بين الاقوامي هوائي اڏو.

عجائب گهر

ملڪ جي ٻئي اهم شهر گيٽيگا ۾ واقع برونڊي قومي عجائب گهر 1955ع کان هڪ اهم نسلياتي مجموعو محفوظ ڪري رهيو آهي. هن مجموعي ۾ بادشاهت ۽ شاهي درٻار سان لاڳاپيل اهي شيون شامل آهن، جيڪي 20هين صديءَ جي پهرئين اڌ تائين برونڊي جي شاهي زندگيءَ جو حصو رهيون. عجائب گهر ۾ ان سان گڏ هڪ آثار قديمه جو مجموعو ۽ تاريخي تصويرن جو ذخيرو پڻ موجود آهي.

عجائب گهر ۾ گذريل صديءَ جي برونڊي جي بادشاهن، شهزادن ۽ راڻين جون پراڻيون تصويرون محفوظ آهن. انهن سان گڏ ملڪ جي مردن ۽ عورتن جي استعمال هيٺ رهندڙ ڪيترين ئي قسمن جون تاريخي ۽ روزمره جون شيون رکيل آهن. انهن ۾ سينگار جون شيون، زيور، ملڪ جي مختلف علائقن جون ٽوڪريون، مختلف مقصدن لاءِ استعمال ٿيندڙ مٽيءَ جا ٿانوَ، پاڻي ڪڍڻ يا مکڻ ولوڙڻ لاءِ ڪدوءَ مان ٺهيل ٿانوَ، جنگ ۽ شڪار لاءِ استعمال ٿيندڙ نيزا، لوهارڪي ۽ ڪاٺ يا ٻين شين جي تراش خراش جا اوزار شامل آهن. هتي مختلف نوآبادياتي دورن سان واسطو رکندڙ شروعاتي سڪا پڻ محفوظ ڪيا ويا آهن.

گيشورا جي شاهي ماڳ تي شاهي طرز جي رهائشگاهه جي اصل ماپ مطابق ٻيهر تعمير ڪيل نموني کي پڻ ڏسي سگهجي ٿو. هتي سياح مکيه رهائشگاهه سان لاڳاپيل مختلف اڱڻن مان گذري سگهن ٿا، جنهن کان پوءِ گول شڪل واري روايتي جهوپڙي ڏسڻ ۾ اچي ٿي. ان جي ڇت اڻيل گنبذ جهڙي بناوٽ واري آهي، جنهن جي مٿان گاهه ۽ ڪکن جو ٿلهو تهه وڇايل آهي. هي ماڳ برونڊي جي تاريخي شاهي رهڻي ڪهڻي ۽ روايتي اڏاوتي طرز جو نمونو پيش ڪري ٿو.

بوجمبورا ۾ برونڊي جو زنده عجائب گهر ٽانگانيڪا ڍنڍ جي ويجهو واقع آهي. عجائب گهر ۾ پکين لاءِ هڪ مخصوص حصو موجود آهي، جتي برونڊي ۾ ملندڙ پکين جون ڪجهه جنسون رکيون ويون آهن. هتي هرپيٽالاجي، يعني ريڙهيون پائيندڙ جانورن ۽ ٻه-جيوتائن جي مطالعي، جو هڪ تحقيقي مرڪز پڻ آهي. هن مرڪز جي وڏن احاطن ۽ شيشي جي نمائشي خانن ۾ ريڙهيون پائيندڙ جانورن جون ڪيتريون ئي جنسون ڏيکاريون وڃن ٿيون، جن ۾ ٽانگانيڪا ڍنڍ جا واڳون خاص طور شامل آهن.

2011ع کان هن عجائب گهر جي چوڌاري هڪ باقاعده ثقافتي مرڪز پڻ ترقي وٺي چڪو آهي. ان ۾ ثقافتي ۽ فني پيشڪشن لاءِ هڪ کليل ايمفي ٿيٽر ۽ مقامي دستڪاري جون شيون وڪڻندڙ دڪان شامل آهن. اهڙيءَ طرح هي ماڳ عجائب گهر ۽ حياتياتي نمائش سان گڏ برونڊي جي ثقافت، مقامي هنر ۽ عوامي فني سرگرمين جو مرڪز پڻ بڻجي چڪو آهي.

تعليم

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو برونڊي ۾ تعليم

ڪارولس ميگنس اسڪول

2022ع تائين برونڊي پنهنجي مجموعي گهريلو پيداوار جي برابر 5 سيڪڙو رقم تعليم تي خرچ ڪئي. 2012ع ۾ 15 کان 24 سالن جي مردن ۽ عورتن ۾ بالغ خواندگيءَ جي شرح 75 سيڪڙو اندازي ڪئي وئي، جڏهن ته نوجوانن ۾ خواندگيءَ جي شرح گهڻي وڌيڪ، يعني 93 سيڪڙو هئي. علائقي جي ٻين ملڪن جي ڀيٽ ۾ برونڊي ۾ خواندگيءَ جي شرح نسبتاً بلند آهي ۽ عالمي سراسري کان فقط لڳ ڀڳ 10 سيڪڙو گهٽ آهي. برونڊي جي رڳو 10 سيڪڙو ڇوڪرن کي ثانوي تعليم حاصل ڪرڻ جو موقعو ملي ٿو.

برونڊي ۾ هڪ سرڪاري يونيورسٽي، برونڊي يونيورسٽي، موجود آهي. شهرن ۾ عجائب گهر پڻ آهن، جهڙوڪ بوجمبورا ۾ برونڊي ارضياتي عجائب گهر، ۽ گيٽيگا ۾ برونڊي قومي عجائب گهر ۽ برونڊي زندگيءَ جو عجائب گهر.

2010ع ۾ رووگا جي ننڍڙي ڳوٺ ۾ هڪ نئون پرائمري اسڪول کوليو ويو، جنهن لاءِ ڪئناڊا جي ڪيوبيڪ ۾ ويسٽ ووڊ هاءِ اسڪول جي شاگردن مالي مدد ڪئي.

سائنس ۽ ٽيڪنالاجي

2013ع جي هڪ سرڪاري منصوبابندي واري دستاويز ۾ محققن جي تربيت کي پاليسيءَ جو اهم شعبو قرار ڏنو ويو. 2011ع کان 2018ع تائين محققن جي کثافت 40 مان وڌي 55 محقق في ڏهه لک آبادي ٿي. ان جي باوجود، هر ڏهه لک آباديءَ تي رڳو ڇهه سائنسي اشاعتون هجڻ سبب برونڊي وچ ۽ اوڀر آفريڪا ۾ سڀ کان گهٽ اشاعتي شرح رکندڙ ملڪن مان هڪ آهي. 2017ع کان 2019ع دوران تقريباً 97.5 سيڪڙو اشاعتن ۾ پرڏيهي گڏيل ليکڪ شامل هئا، ۽ يوگنڊا جا محقق مٿين پنجن ڀائيوارن ۾ شامل هئا. هر محقق لاءِ موجود فنڊنگ پي پي پي 14,310 ڊالرن، 2005ع جي ڪرنسي قدر، مان وڌي پي پي پي 22,480 ڊالر ٿي وئي، ڇاڪاڻ ته 2012ع کان ملڪ جي اندروني تحقيقاتي ڪوشش پڻ مجموعي گهريلو پيداوار جي 0.11 سيڪڙو مان وڌي 0.21 سيڪڙو ٿي وئي. 2011ع کان 2019ع دوران برونڊي جي سائنسدانن ملڪ جي پائيدار ترقيءَ جي مقصدن سان هم آهنگ ايڇ آءِ وي، اڀرندي وبائي بيمارين ۽ ٽي بي بابت ڪيترائي مقالا شايع ڪيا. مادي سائنس جي حوالي سان 2012ع کان 2019ع تائين اشاعت جي شدت هر ڏهه لک آباديءَ تي 0.6 مان وڌي 1.2 مقالا ٿي، جنهن سان برونڊي هن حڪمت عملي واري ٽيڪنالاجيءَ ۾ سب صحارا آفريڪا جي مٿين 15 ملڪن ۾ شامل ٿيو. طبي سائنس اڃا به تحقيق جو مکيه مرڪز آهي: 2018ع ۾ طبي محقق ملڪ جي سائنسدانن جو 4 سيڪڙو هئا، پر 2011ع کان 2019ع وچ ۾ سائنسي اشاعتن جو 41 سيڪڙو طبي شعبي سان لاڳاپيل هو.

2021ع جي عالمي صحت سلامتي اشاريه ۾ برونڊي 195 ملڪن مان 181هين نمبر تي هو. هي درجابندي ملڪ ۾ تحقيقاتي عملي جي گهٽ تعداد ۽ ننڍڙي ليبارٽري نيٽ ورڪ کي ظاهر ڪري ٿي. ملڪ وٽ عالمي صحت تنظيم پاران بيان ڪيل پنج اهم بيمارين جي جاچ لاءِ پڻ ڪافي ليبارٽري صلاحيت موجود ناهي. اشاريه ۾ هيٺين درجي جي باوجود برونڊي ۾ هڪ تحقيقاتي يونيورسٽي، قومي جانورن جي علاج واري ليبارٽري ۽ غذائي سائنسن جو هڪ ادارو موجود آهي.

سياحت

برونڊي جي قدرتي سياحتي ماڳن ۾ قومي پارڪ، قدرتي محفوظ علائقا، آبشار، ڍنڍون ۽ تاريخي ماڳ شامل آهن. ملڪ جي نمايان قدرتي علائقن ۾ ڪيبيرا قومي پارڪ، رووبو قومي پارڪ، روسيزي قدرتي محفوظ علائقو، بروري ٻيلو قدرتي محفوظ علائقو، رويهنڊا ڍنڍ، ڪاريرا آبشار ۽ نياڪازو فالٽ شامل آهن. ٽانگانيڪا ڍنڍ پڻ ملڪ جي اهم قدرتي ۽ تفريحي ماڳن مان هڪ آهي.

ڪيبيرا قومي پارڪ

ڪيبيرا قومي پارڪ جو منظر

ڪانگو-نيل ريج تي واقع ڪيبيرا قومي پارڪ ۾ لڳ ڀڳ 40,000 ھيڪٽرs () محفوظ ٻيلو موجود آهي ۽ اهو برونڊي ۾ اڃا تائين نسبتاً سالم رهيل سڀ کان وڏي قدرتي علائقن مان هڪ آهي. نباتاتي لحاظ کان شاهوڪار هن پارڪ ۾ چمپينزي، بابون، سرڪوپيٿيڪس ۽ ڪارا ڪولوبس جا ڪيترائي گروهه رهن ٿا. پارڪ ۾ لڳ ڀڳ 180 ڪلوميٽر (110 mi) رستن جو ڄار موجود آهي، جيڪو ٻيلي جي گاڏين ذريعي نگراني ڪرڻ ۽ سياحن جي پهچ کي آسان بڻائي ٿو.

ٻيلي جي اندر گرم پاڻيءَ جو هڪ قدرتي چشمو پڻ موجود آهي. پارڪ ڏانهن ويندڙ رستو تيزا ۽ رويگورا جي وسيع چانهه جي باغن مان گذري ٿو.

ڪيبيرا جو جبلائي ٻيلو ماحولياتي لحاظ کان پڻ اهم آهي ۽ برونڊي جي پاڻيءَ جي وسيلن جي حفاظت ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو. پارڪ جا ٻيلا ملڪ جي سڀ کان وڏي ڊيم ۾ پهچندڙ پاڻيءَ جو لڳ ڀڳ ٻه ٽهائي حصو مهيا ڪن ٿا.

رووبو قومي پارڪ

رووبو قومي پارڪ رووبو درياهه جي ٻنهي ڪنارن تي واقع آهي ۽ ان جي چوڌاري اوچا جبلائي سلسلا آهن. پارڪ قائم ڪرڻ کان پوءِ ان جي اندر رهندڙ انساني آباديءَ کي منتقل ڪري علائقي کي ٻيهر جهنگلي جيوت لاءِ مخصوص ڪيو ويو. لڳ ڀڳ 100 ڪلوميٽر (62 mi) ڊگهي رستن جو ڄار پارڪ جي ڪيترن ئي جهنگلي جيوت مشاهدي وارن هنڌن تائين پهچ فراهم ڪري ٿو.

ڪيبيرا ۽ رووبو قومي پارڪ ٻئي 1982ع ۾ جهنگلي جيوت جي آباديءَ جي تحفظ لاءِ قائم ڪيا ويا.

روسيزي قدرتي محفوظ علائقو

روسيزي ۾ دريائي گهوڙو

روسيزي قدرتي محفوظ علائقو بوجمبورا جي ويجهو واقع آهي. روسيزي درياهه جو ڊيلٽا لڳ ڀڳ 500 ھيڪٽرs () ايراضيءَ تي پکڙيل آهي ۽ ان ۾ Phragmites mauritanus جي نباتات گهڻي مقدار ۾ ملي ٿي. هن علائقي ۾ اينٽيلوپ جا ڪجهه ڌڻ ۽ چراگاهن جي ڳولا ۾ ايندڙ دريائي گهوڙا پڻ ملن ٿا.

سيبيٽوڪي ڏانهن ويندڙ رستي تي، بوجمبورا کان لڳ ڀڳ 10 ڪلوميٽر (6.2 mi) جي فاصلي تي روسيزي جو کجين وارو علائقو واقع آهي. هتي گهٽ برساتي حالتن سان موافقت رکندڙ ڪنڊيدار ٻوٽا، يوفوربيا ۽ Hyphaene bengalensis var. ventricosa کجيون ملن ٿيون.

محفوظ علائقي اندر روسيزي درياهه جي پراڻن وڪڙن مان ٺهيل قدرتي تلاءَ پڻ آهن، جتي سوين پکي مڇين ۽ ٻين خوراڪي ذريعن لاءِ گڏ ٿين ٿا.

بروري قدرتي محفوظ علائقو

بروري ٻيلو قدرتي محفوظ علائقو

بروري ٻيلو قدرتي محفوظ علائقو لڳ ڀڳ 3,300 ھيڪٽرs () ايراضيءَ تي پکڙيل اوچائيءَ وارو گهميل ٻيلو آهي. هتي پکين جون 117 ۽ ٿڻائتن جون 25 جنسون سڃاتيون ويون آهن. محفوظ علائقو رومونگي کان لڳ ڀڳ 33 ڪلوميٽر (21 mi) جي فاصلي تي واقع آهي ۽ ڍنڍ جي ڪناري کان ويندڙ رستي وسيلي اتي پهچي سگهجي ٿو.

هي محفوظ ٻيلو موسمي ٻوڏن جي پاڻيءَ کي جذب ڪرڻ سميت ڪيترائي اهم ماحولياتي فائدا پڻ فراهم ڪري ٿو.

رومونگي، ڪيگوينا ۽ موگارا جا ٻيلا پڻ اهڙي نموني سنواريا پيا وڃن، جيئن چمپينزي ۽ سرڪوپيٿيڪس لاءِ مناسب خوراڪ ۽ رهائش مهيا ٿي سگهي ۽ اهي اتي مستقل طور رهي ۽ نسل وڌائي سگهن. موگارا محفوظ علائقي ۾ گرم پاڻيءَ جو هڪ آبشار پڻ موجود آهي. ويجهو ٽانگانيڪا ڍنڍ جا ڪنارا ترڻ ۽ تفريح لاءِ استعمال ٿين ٿا.

رويهنڊا ڍنڍ جو قدرتي محفوظ علائقو

رويهنڊا ڍنڍ جو قدرتي محفوظ علائقو لڏپلاڻ ڪندڙ آبي پکين لاءِ هڪ اهم پناهه گاهه ۽ نسل وڌائڻ جو هنڌ آهي. ڍنڍ جي ڪنارن جي تحفظ ۽ سنڀال کان پوءِ پکين لاءِ موجود رهائشي ماحول ۾ بهتري آئي آهي ۽ اهي سائي ننڍن ٻيٽن ۽ ڀرپاسي جي دلدلي علائقن ۾ وڏي تعداد ۾ آکيرا ٺاهين ٿا.

سياحن لاءِ ٻيڙيون پڻ موجود آهن، جن ذريعي پکين کي پريشان ڪرڻ کان سواءِ مختلف آبي پکين کي نسبتاً ويجهو وڃي ڏسي سگهجي ٿو.

نياڪازو فالٽ ۽ ڪاريرا آبشار

ڪاريرا آبشار

برونڊي جي ڏکڻ-اوڀر ۾ روتانا صوبي جي نڪوما جبلائي سلسلي ۾ ٻه نمايان قدرتي ماڳ، ڪاريرا آبشار ۽ نياڪازو فالٽ، واقع آهن.

ڪاريرا آبشار روتانا صوبي جي مپنگا-ڪائووي ڪميون جي شانگا ٽڪريءَ تي واقع آهن. آبشار اتر کان ڏکڻ رخ ۾ آهن ۽ لڳ ڀڳ 142 ھيڪٽرs () ايراضيءَ تي پکڙيل آهن. اهي ڇهن شاخن ۾ ورهايل آهن، جيڪي ٽن مختلف سطحن تي هيٺ لهن ٿيون.

پهرين سطح تي مکيه آبشار ٻن متوازي شاخن ۾ ورهايل آهي، جن جي اندازي مطابق ڊيگهه لڳ ڀڳ 80 metres (260 ft) آهي ۽ اهي هيٺ هڪ حوض ۾ ڪرن ٿيون. هن حصي ۾ مختلف جسامت جا ڪيترائي ننڍا آبشار آهن، جن جي وچ ۾ ٻه قدرتي سطحون آهن. مکيه آبشار جي اولهه ۾ لڳ ڀڳ 50 metres (160 ft) جو هڪ ٻيو ننڍو آبشار موجود آهي.

انهن ٻنهي آبشارن جو پاڻي ٻئي سطح تي گڏ ٿي ٽيون آبشار ٺاهي ٿو، جيڪو هيٺ واديءَ ۾ ڪري ٿو. پاڻي هڪ اهڙي ٻيلائي لنگهه مان وهي ٿو، جنهن جي چوڌاري Parinari curatellifolia ۽ Pericopsis angolensis واري ساوانا ۽ Newtonia buchananii جهڙا وڏا وڻ موجود آهن. 1980ع کان ڪاريرا آبشار کي محفوظ قدرتي علائقو قرار ڏنو ويو آهي.

نياڪازو فالٽ ڪوموسو واري هيٺاهين علائقي ڏانهن کلي ٿو. اهو نڪوما جبلائي سلسلي ۾ هڪ وڏو قدرتي چير آهي، جيڪو هيٺاهين ميدان تي مٿانهون بيٺل آهي ۽ تنزانيا جي سرحد ڏانهن پکڙجي ٿو. هي فالٽ نسبتاً جديد ٽيڪٽانڪي بڻ بڻياد رکي ٿو ۽ لڳ ڀڳ 600 ھيڪٽرs () ايراضيءَ تي پکڙيل آهي. هتي هڪ پراڻي جرمن قلعي جا تاريخي آثار پڻ موجود آهن.

هن علائقي ۾ 100 metres (330 ft) کان وڌيڪ اوچائيءَ وارو هڪ موسمي آبشار پڻ آهي، جيڪو مختلف وڻن، خاص طور Entandrophragma excelsum، تي مشتمل ٻيلي واري واديءَ ۾ ڪري ٿو. فالٽ جي چوڌاري براڪيسٽيگيا جي کليل ٻيلائي نباتات موجود آهي. مخصوص ننڍي آبهوا رکندڙ هي علائقو اوچن علائقن جي وڻن جي تحفظ لاءِ پڻ اهم آهي. هتي موجود جهنگلي جيوت جي سڀني جنسن جي اڃا مڪمل فهرست تيار نه ڪئي وئي آهي.

اسٽينلي-لونگسٽن يادگار پٿر

لونگسٽن-اسٽينلي يادگار

موجوده بوجمبورا جي ماڳ کان لڳ ڀڳ ڏهه ڪلوميٽر ڏکڻ طرف موگيري ۾ هڪ يادگار پٿر نصب ڪيو ويو، جيڪو 25 نومبر 1871ع تي محقق ڊيوڊ لونگسٽن ۽ سندس ڳولا ۾ نڪتل نوجوان صحافي ۽ مهم جو هينري مورٽن اسٽينلي جي ملاقات جي ياد ۾ قائم ڪيو ويو. ان وقت موجوده بوجمبورا اڃا قائم نه ٿيو هو؛ شهر ڪجهه ڏهاڪن کان پوءِ اوسمبورا جي نالي سان وجود ۾ آيو.

ٽانگانيڪا ڍنڍ

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ٽانگانيڪا ڍنڍ

ٽانگانيڪا ڍنڍ

ٽانگانيڪا ڍنڍ آفريڪا جي وڏين ڍنڍن مان هڪ آهي. سطح جي ايراضيءَ جي لحاظ کان اها وڪٽوريا ڍنڍ کان پوءِ آفريڪا جي ٻي وڏي ڍنڍ آهي، جڏهن ته پاڻيءَ جي مقدار ۽ گهرائيءَ جي لحاظ کان بائيڪل ڍنڍ کان پوءِ دنيا ۾ ٻئي نمبر تي اچي ٿي. ڍنڍ مڇين جي غيرمعمولي گهڻائي ۽ حياتياتي تنوع لاءِ پڻ مشهور آهي. ان جو پاڻي ڪانگو درياهه جي طاس ۾ وڃي آخرڪار ائٽلانٽڪ سمنڊ تائين پهچي ٿو. ڍنڍ جي ٺهڻ جي شروعات اندازي مطابق لڳ ڀڳ 20 ملين سال اڳ ميوسين دور ۾ ٿي.

ان جو نالو بيمبي يا ڪيبمبي ٻوليءَ جي ايتانگا يا نيا مان نڪتل ڄاڻايو وڃي ٿو، جنهن جي معنيٰ ”ميلاپ جي جاءِ“ آهي. رچرڊ فرانسس برٽن ۽ جان هيننگ اسپيڪ هن ڍنڍ کي ڏسندڙ شروعاتي يورپي مهم جوئن مان هئا ۽ ان دور جي ٻين ڪيترن جاگرافيائي ماڳن جي ابتڙ هنن ان جو مقامي نالو برقرار رکيو. ڍنڍ جي دريافت جو اعزاز برٽن پنهنجي نالي سان منسوب ڪيو، جنهن سبب ٻنهي مهم جوئن جي لاڳاپن ۾ ڊگهو تڪرار پيدا ٿيو.

ٽانگانيڪا ڍنڍ جي پکيڙ لڳ ڀڳ 32,900 چورس ڪلوميٽر (12,700 چورس ميل) آهي ۽ اها لڳ ڀڳ 677 ڪلوميٽر (421 mi) ڊگهي آهي. ان جي اوڀر ۾ تنزانيا ۽ اولهه ۾ ڊيموڪريٽڪ ريپبلڪ آف ڪانگو واقع آهن. ڍنڍ جو اترين ڇيڙو انهن ٻنهي ملڪن کي برونڊي کان جدا ڪري ٿو، جڏهن ته ڏاکڻي ڇيڙو کين زامبيا کان جدا ڪري ٿو. اولهندي، ڪانگو واري پاسي، ميٽومبا جبل واقع آهن.

ڍنڍ عظيم رفٽ وادي جي اولهندي شاخ ۾ واقع آهي. ان جي سطح جي پاڻيءَ جو سراسري گرمي پد لڳ ڀڳ 25 °C (77 °F) ۽ پي ايڇ لڳ ڀڳ 8.4 آهي. ڍنڍ جي تمام گهڻي گهرائي ۽ خط استوا جي ويجهو گرم علائقي ۾ هجڻ سبب پاڻيءَ جي تهن جو مڪمل ميلاپ نه ٿيندو آهي؛ ان ڪري گهري حصي جو گهڻو پاڻي قديم ۽ آڪسيجن کان محروم آهي.

ٽانگانيڪا ڍنڍ هاڻي ڪانگو درياهه جي آبي طاس جو حصو آهي ۽ لوڪوگا درياهه وسيلي پنهنجو پاڻي ڪانگو ڏانهن خارج ڪري ٿي. 1878ع تائين لوڪوگا جو وهڪرو ڍنڍ ڏانهن هو، پر ٽيڪٽانڪي تبديلين ۽ خاص طور پاڻيءَ جي سطح وڌڻ کان پوءِ وهڪري جو رخ ڪانگو ڏانهن تبديل ٿي ويو.

ڍنڍ جو آبي طاس لڳ ڀڳ 250,000 چورس ڪلوميٽر (97,000 چورس ميل) ايراضيءَ تي پکڙيل آهي. ان ۾ پاڻي آڻيندڙ اهم درياهن ۾ مالاگاراسي، روسيزي، ايفومي، رووبو ۽ نتاهانگوا شامل آهن، جيڪي مجموعي طور هر سال لڳ ڀڳ 24 cubic kilometres (5.8 cu mi) پاڻي ڍنڍ ۾ آڻين ٿا، جڏهن ته برسات ذريعي ساليانو لڳ ڀڳ 41 cubic kilometres (9.8 cu mi) پاڻي ملي ٿو. مالاگاراسي درياهه پاڻ ڍنڍ کان به پراڻو آهي ۽ ماضيءَ ۾ ڪانگو درياهي نظام جي تسلسل جو حصو هو.

نباتات ۽ جهنگلي جيوت

ٽانگانيڪا ڍنڍ پنهنجي انتهائي شاهوڪار آبي حياتياتي تنوع لاءِ مشهور آهي. هتي گهٽ ۾ گهٽ 250 سڪلڊ مڇين جون جنسون، جن ۾ نيوليمپرولوگس، پيليوليمپرولوگس، آلٽوليمپرولوگس، زينوٽيلاپيا، جوليڊوڪرومس، ٽيلماٽوڪرومس، ٽروفيوس ۽ پيٽروڪرومس شامل آهن، ۽ لڳ ڀڳ 150 غير سڪلڊ مڇين جون جنسون، جن ۾ اسٽولوٿريسا ۽ ليمنوٿريسا شامل آهن، ملن ٿيون. انهن مان گهڻيون جنسون ڪناري سان لڳ ڀڳ 180 metres (590 ft) جي گهرائيءَ تائين رهن ٿيون.

ڍنڍ جي حياتياتي ڪتلي جو وڏو حصو کليل پاڻيءَ واري علائقي ۾ موجود آهي، جتي ڇهه جنسون نمايان آهن: ٽانگانيڪا سارڊين جون ٻه جنسون ۽ ليٽس جون چار جنسون. ڍنڍ جي لڳ ڀڳ سمورين سڪلڊ جنسن جو قدرتي وطن صرف ٽانگانيڪا ڍنڍ آهي، جڏهن ته انهن مان ڪيتريون ايڪويريم مڇين طور پڻ مشهور آهن.

بوجمبورا ۾ سرمائي تاجدار ڪونج.

پاڻيءَ جو ڪوبرا بولينجرينا اينولاٽا اسٽورمسي پڻ هتان جي مخصوص ريڙهيون پائيندڙ جانورن مان آهي ۽ پاڻيءَ هيٺ زندگيءَ سان موافقت رکي ٿو. ان جي جسم جو پويون حصو پاسن کان چپترو آهي، جنهن ڪري ان کي ترڻ ۾ مدد ملي ٿي. ننڍي عمر ۾ اهو نيوٿوما ٽانگانيئنسس جي خولن ۾ رهندڙ نيوليمپرولوگس مڇين کي شڪار ڪري ٿو، جڏهن ته بالغ ٿيڻ کان پوءِ وڌيڪ وڏن شڪارن تي پڻ حملو ڪري سگهي ٿو.