اٽلي

اطالوي جمهوريه Repubblica Italiana
جھنڊو نشان
ترانو: "اِل ڪانتو ديلي اطالياني" "اطالوين جو گيت"
گادي جو هنڌ	روم 41°54′N 12°29′E
سڀ کان وڏو شهر	capital
دفتري ٻوليون	اطالويa
قوميت (2021)	91% اطالوي 9% ٻيا
ڏيهي ٻوليون	ڏسو مکيه مضمون
مذهب (2021)	84% عيسائيت 12% لادينيت 4% ٻيا
مقامي آبادي	اطالوي
حڪومت	وحداني پارلياماني جمهوريه
• صدر	سرجيو ماتاريلا
• وزيراعظم	جورجيا ميلوني
• سينيٽ جو صدر	اگناتسيو لا روسا
• چيمبر آف ڊپٽيز جو صدر	لورينزو فونتانا
مقننه	پارليامينٽ
•  مٿيون ایوان	جمہوريه جي سينيٽ
• ھيٺيون ایوان	چيمبر آف ڊپٽيز
تاريخي سياسي وحدتون
• اٽالڪ ماڻھو	قديم دور
• قديم روم رومي اٽلي	753 ق م–476 ع
• رومي-بربر بادشاهتون بازنطيني اٽلي	اوائلي وچون دور
• اطالوي شهري رياستون ۽ علائقائي سياسي وحدتون	وچون دور ۽ جديد دور
• اٽلي جي بادشاهت	1861–1946 مارچ 17, 1861 (1861-03-17)
• اطالوي سلطنت	1869/1882–1960
• اطالوي جمهوريه	جون 2, 1946 (1946-06-02)
پکيڙ
• جملي	301,340 چورس ڪلوميٽر (116,350 چورس ميل) (71هون)
• پاڻي (%)	1.24 (2015)
آبادي
• 2025 اندازو	58,915,561 (25هون)
•  گھاٽائي	195.5/km2 (506.3/sq mi) (72هون)
جِي ڊي پي (مساوي قوت خريد )	2026 لڳ ڀڳ
• ڪل	$3.872 trillion (12هون)
• في سيڪڙو	$65,761 (29هون)
جِي. ڊي. پي  (رڳو نالي ۾ )	2026 لڳ ڀڳ
• ڪل	$2.738 trillion (8هون)
• في سيڪڙو	$46,505 (27هون)
جِينِي (2020)	32.5 وچولو
ايڇ ڊي آء (2023)	0.915 انتهائي اعلیٰ · 29هون
ڪرنسي	يورو (€)b (EUR)
معياري وقت	CET (متناسق عالمي وقت+1)
• اونھارو ( روشني جي روزاني بچت وارو وقت)	CEST (متناسق عالمي وقت +2)
ڊائلنگ ڪوڊ	+39 c
انٽرنيٽ ڊومين	.it
جرمن ڏکڻ ٽائرول ۽ فريولي-وينيتسيا جوليا ۾ گڏيل سرڪاري ٻولي آهي؛ فرينچ آئوستا وادي ۾ گڏيل سرڪاري ٻولي آهي؛ سلووين ٽريئستي صوبو، گوريتسيا صوبو ۽ فريولي-وينيتسيا جوليا ۾ گڏيل سرڪاري ٻولي آهي؛ لاڊن ڏکڻ ٽائرول، ترنتينو ۽ ٻين اترين علائقن ۾ گڏيل سرڪاري ٻولي آهي؛ فريولي فريولي-وينيتسيا جوليا ۾ گڏيل سرڪاري ٻولي آهي؛ سارڊينيائي سارڊينيا ۾ گڏيل سرڪاري ٻولي آهي. 2002ع کان اڳ، اطالوي ليرا. يورو ڪامپيوني دي اٽاليا ۾ قبول ڪئي وڃي ٿي، پر ان جي سرڪاري ڪرنسي سوئس فرانڪ آهي. ڪامپيوني دي اٽاليا کي فون ڪرڻ لاءِ سوئس ڪوڊ +41 استعمال ڪرڻ ضروري آهي.

اٽلي، سرڪاري طور اطالوي جمهوريه، ڏکڻ ۽ اولهه يورپ ۾ واقع هڪ ملڪ آهي. اهو هڪ اپٻيٽ تي مشتمل آهي، جيڪو رومي (ڀونوچ) سمنڊ ۾ وڌي وڃي ٿو، جنهن جي اترين زميني سرحد تي الپس آهن، ۽ ان سان گڏ لڳ ڀڳ 800 ٻيٽ پڻ شامل آهن، جن مان خاص طور سسلي ۽ سارڊينيا اهم آهن. اٽلي اولهه ۾ فرانس؛ اتر ۾ سوئٽزرلينڊ ۽ آسٽريا؛ اوڀر ۾ سلووينيا؛ ۽ ٻن انڪليوز، ويٽيڪن سٽي ۽ سان مارينو، سان زميني حدون رکي ٿو. ايراضي جي لحاظ کان اهو يورپ جو ڏهون وڏو ملڪ آهي، جيڪو 301,340 چورس ڪلوميٽر (116,350 چورس ميل) تي پکڙيل آهي، ۽ لڳ ڀڳ 59 ملين آبادي سان يورپي يونين جو ٽيون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو رڪن ملڪ آهي. اٽلي جي گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر روم آهي؛ ٻين وڏن شهرن ۾ ميلان، جيڪو ملڪ جو سڀ کان وڏو ميٽروپوليٽن علائقو آهي، نيپلز، تورين، پالرمو، بولونيا، فلورينس، جينووا ۽ وينس شامل آهن.

اٽلي جي تاريخ ڪيترن ئي اٽالڪ قومن تائين وڃي ٿي، جن ۾ خاص طور قديم رومي شامل آهن، جن رومي جمهوريه دوران ڀونوچ سمنڊ جي دنيا کي فتح ڪيو ۽ رومي سلطنت دوران صدين تائين ان تي حڪومت ڪئي. عيسائيت جي پکڙجڻ سان، روم ڪيٿولڪ ڪليسا ۽ پاپائيت جو مرڪز بڻجي ويو. بربر حملن ۽ ٻين سببن ڪري قديم دور جي آخري مرحلي ۽ اوائلي وچئين دور جي وچ ۾ اولهه رومي سلطنت جو زوال ۽ خاتمو ٿيو. يارهين صديءَ تائين اطالوي شهري رياستون ۽ سامونڊي جمهوريهون وڌيون، جن واپار ذريعي نئين خوشحالي آندي ۽ جديد سرمائيداريءَ لاءِ بنياد وڌا. اطالوي نشاةِ ثانيه پندرهين ۽ سورهين صديءَ دوران ڦهلي ڦولي ۽ باقي يورپ تائين پکڙجي وئي. اطالوي ڳولائوئن پري اوڀر ۽ نئين دنيا ڏانهن نوان رستا دريافت ڪيا، جنهن سان دريافتن جي دور ۾ اهم حصو پيو.

سياسي ۽ علائقائي ورهاستن جي صدين کان پوءِ، اٽلي جي بادشاهت 1861ع ۾ آزاديءَ جي جنگين ۽ هزارن جي مهم کان پوءِ قائم ٿي. اوڻيهين صديءَ جي آخر کان ويهين صديءَ جي شروعات تائين، اٽلي صنعتڪاري ڪئي ۽ نوآبادياتي سلطنت حاصل ڪئي، جڏهن ته ڏکڻ گهڻي حد تائين غريب رهيو، جنهن سبب آمريڪا ڏانهن وڏي مهاجر ڊائاسپورا پيدا ٿي. 1915ع کان 1918ع تائين، اٽلي پهريين عالمي جنگ ۾ انتانت سان گڏ مرڪزي طاقتن خلاف وڙهيو. 1922ع ۾ اطالوي فاشسٽ آمريت قائم ٿي. ٻي عالمي جنگ دوران، اٽلي پهرين محوري طاقتن جو حصو هو، جيستائين جنگبندي اتحادي طاقتن سان نه ٿي (1940–1943)، پوءِ اطالوي مزاحمت ۽ جرمن قبضي ۽ سهڪار ڪندڙ آر ايس آءِ کان اٽلي جي آزادي دوران اتحادي طاقتن جو هم جنگي ساٿي بڻيو (1943–1945). 1946ع ۾ بادشاهت کي جمهوريه سان تبديل ڪيو ويو ۽ ملڪ مضبوط بحالي ڪئي.

ترقي يافته ملڪ طور، ترقي يافته معيشت سان، اٽلي دنيا جو اٺون وڏو ناليوار جي ڊي پي رکي ٿو، يورپ جو ٻيون وڏو پيداوار وارو شعبو رکي ٿو، ۽ علائقائي ۽ – گهٽ حد تائين – عالمي اقتصادي، فوجي، ثقافتي ۽ سياسي معاملن ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو. اهو يورپي يونين جو باني ۽ اهم رڪن آهي، ۽ ڪيترين ٻين بين الاقوامي تنظيمن ۽ فورمن جو حصو آهي. ثقافتي سپر پاور طور، اٽلي ڊگهي عرصي کان فن، موسيقي، ادب، کاڌي، فيشن، سائنس ۽ ٽيڪنالاجي جو مشهور عالمي مرڪز رهيو آهي، ۽ ڪيترين ايجادن ۽ دريافتن جو ذريعو آهي. هن وٽ سڀ کان وڌيڪ تعداد ۾ عالمي ورثو ماڳ (61) آهن ۽ اهو دنيا جو پنجون سڀ کان وڌيڪ گهميو ويندڙ ملڪ آهي.

نالو

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو اٽلي جو نالو

اٽاليا جي اشتقاق بابت ڪيترائي مفروضا موجود آهن. هڪ نظريي موجب اهو قديم يوناني اصطلاح مان نڪتو، جيڪو اٽالوئي جي زمين لاءِ استعمال ٿيندو هو؛ اٽالوئي هڪ قبيلو هو، جيڪو انهيءَ علائقي ۾ رهندو هو، جيڪو اڄ ڪلابريا جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. اصل ۾ سمجهيو ويندو هو ته ان جو نالو ويتولي هو، ۽ ڪجهه عالمن جي راءِ آهي ته سندن ٽوٽمي جانور ڳئون جو ٻچو هو (لاطيني: vitulus؛ امبريائي: vitlo؛ اوسڪن: Víteliú). ڪيترن قديم ليکڪن چيو آهي ته اهو نالو هڪ مقامي حڪمران اٽالس جي نالي تان پيو.

اٽلي لاءِ قديم يوناني اصطلاح شروعات ۾ رڳو بروٽيم اپٻيٽ جي ڏکڻ حصي ۽ ڪاتانزارو ۽ ويبو والينتيا جي ڪجهه حصن لاءِ استعمال ٿيندو هو. اوينوٽريا ۽ "اٽلي" جو وڏو تصور هڪ ٻئي جا مترادف بڻجي ويا، ۽ اهو نالو لوڪانيا جي اڪثر حصي تي به لاڳو ٿيڻ لڳو. رومي جمهوريه جي واڌ کان اڳ، اهو نالو يونانين طرفان ميسينا آبنائے ۽ ساليرنو نارين ۽ تارانٽو کي ملائيندڙ لڪير جي وچ واري زمين لاءِ استعمال ٿيندو هو، جيڪا ڪلابريا سان مطابقت رکي ٿي. يونانين "اٽاليا" کي وڌيڪ وڏي علائقي تي لاڳو ڪرڻ شروع ڪيو. ڏکڻ ۾ "يوناني اٽلي" کان علاوه، مورخن هڪ "ايٽرسڪن اٽلي" جي وجود جو به امڪان ظاهر ڪيو آهي، جيڪو وچ اٽلي جي علائقن تي مشتمل هو.

رومي اٽلي، يعني اٽاليا، جون سرحدون وڌيڪ واضح طور مقرر ٿيل آهن. ڪيٽو جي اوريجنيز اٽلي کي الپس جي ڏکڻ ۾ واقع سڄي اپٻيٽ طور بيان ڪري ٿي. 264 ق م ۾ رومي اٽلي مرڪزي-اتر جي آرنو ۽ روبيڪون دريائن کان وٺي سڄي ڏکڻ تائين پکڙيل هئي. اتر وارو علائقو، سيسالپائن گال، جغرافيائي طور اٽلي جو حصو سمجهيو ويندو هو، 220ع ق م واري ڏهاڪي ۾ روم طرفان قبضو ڪيو ويو، پر سياسي طور الڳ رهيو. 42 ق م ۾ ان کي قانوني طور اٽلي جي انتظامي وحدت ۾ ضم ڪيو ويو. سارڊينيا، ڪورسيڪا، سسلي ۽ مالٽا کي 292ع ۾ ڊيوڪليشن اٽلي ۾ شامل ڪيو، جنهن سان آخري قديم دور جو اٽلي جديد اطالوي جاگرافيائي علائقي سان لڳ ڀڳ هم سرحد ٿي ويو.

لاطيني لفظ Italicus "اٽلي جي ماڻهو" لاءِ استعمال ٿيندو هو، يعني provincial يا رومي صوبي مان آيل ماڻهو جي ابتڙ. صفت italianus، جنهن مان Italian نڪتو، وچئين دور جي لاطيني مان آهي ۽ اوائلي جديد دور دوران Italicus سان متبادل طور استعمال ٿيندي هئي. اولهه رومي سلطنت جي زوال کان پوءِ، اٽلي جي اوستروگوٿڪ بادشاهت قائم ٿي. لومبارڊن جي حملن کان پوءِ، اٽاليا سندن بادشاهت جي نالي طور برقرار رهي، ۽ پاڪ رومي سلطنت اندر ان جي جانشين بادشاهت لاءِ به اهو نالو استعمال ٿيو.

تاريخ

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو اٽلي جي تاريخ

قبل تاريخ ۽ قديم دور

اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو قبل تاريخي اٽلي, اٽالڪ قومون, ايٽرسڪن تهذيب, يوناني نوآبادڪاري ۽ميگنا گريشيا

ايٽرسڪن فريسڪو، مونتيروتسي نيڪروپولس ۾، 5هين صدي ق م

هيٺيون پيلئوليٿڪ جا آثار، جيڪي 850,000 سال اڳ جا آهن، مونتي پوجيولو مان مليا آهن. سڄي اٽلي ۾ کوٽاين مان 200,000 سال اڳ وچين پيلئوليٿڪ دور ۾ نينڊرٿال جي موجودگي ظاهر ٿي آهي، جڏهن ته جديد انسان لڳ ڀڳ 40,000 سال اڳ ريپارو موڪي ۾ ظاهر ٿيا.

رومي دور کان اڳ واري اٽلي جا قديم ماڻھو انڊو-يورپي هئا، خاص طور اٽالڪ قومون. ممڪن غير انڊو-يورپي يا قبل انڊو-يورپي ورثي وارن مکيه تاريخي ماڻهن ۾ ايٽرسڪن، سسلي جا ايلميئن ۽ سيڪاني، ۽ قبل تاريخي سارڊينيائي ماڻھو شامل آهن، جن نوراجڪ تهذيب کي جنم ڏنو. ٻين قديم آبادين ۾ ريئتيائي ماڻھو ۽ ڪاموني شامل آهن، جيڪي والڪامونيڪا جي پٿريلي چٽسالين لاءِ مشهور آهن. هڪ قدرتي ممي، اوئٽسي، جيڪا 3400–3100 ق م جي آهي، 1991ع ۾ سيميلاون گليشيئر مان دريافت ٿي.

پهريان نوآبادڪار فينيقي هئا، جن سسلي ۽ سارڊينيا جي ڪنارن تي واپاري مرڪز قائم ڪيا. انهن مان ڪجهه ننڍا شهري مرڪز بڻيا ۽ يوناني نوآبادين سان گڏوگڏ ترقي ڪئي. 8هين ۽ 7هين صدي ق م دوران، پٿيڪوسائي ۾ يوناني نوآباديون قائم ٿيون، جيڪي آخرڪار اطالوي اپٻيٽ جي ڏکڻ ۽ سسلي جي سامونڊي ڪناري تائين پکڙجي ويون؛ اهو علائقو بعد ۾ ميگنا گريشيا جي نالي سان مشهور ٿيو. آيونيائي، ڊوريائي نوآبادڪارن، سيراڪيوزن ۽ اڪائيائين ڪيترائي شهر قائم ڪيا. يوناني نوآبادڪاري اٽالڪ قومن کي جمهوري حڪومتي صورتن ۽ اعليٰ فني ۽ ثقافتي اظهار سان رابطي ۾ آندو.

قديم روم

اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو قديم روم, اٽلي ۾ رومي واڌ ۽ رومي اٽلي

ڪولوسيئم، جنهن کي وڏي پيماني تي قديم تاريخ جي تعمير ۽ انجنيئرنگ جي عظيم ترين ڪمن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو

  117ع ۾ رومي سلطنت پنهنجي سڀ کان وڏي وسعت تي

  تابع رياستون

اٽلي جي تاريخ ڪيترين اٽالڪ قومن تائين وڃي ٿي، جن ۾ خاص طور قديم رومي شامل آهن، جن رومي جمهوريه دوران ڀونوچ سمنڊ جي دنيا کي فتح ڪيو ۽ رومي سلطنت دوران صدين تائين ان تي حڪومت ڪئي.

قديم روم، جيڪو وچ اٽلي ۾ ٽائبر درياهه تي هڪ آبادڪاري هو، 753 ق م ۾ قائم ٿيو ۽ 244 سالن تائين بادشاهي نظام هيٺ حڪمراني ڪئي وئي. 509 ق م ۾، رومن، سينيٽ ۽ عوام (SPQR) واري حڪومت جي حمايت ڪندي، بادشاهت کي نيڪالي ڏني ۽ هڪ اشرافي جمهوريه قائم ڪئي.

اطالوي اپٻيٽ، جنهن جو نالو اٽاليا هو، رومي واڌ دوران هڪ متحد وحدت ۾ گڏ ڪيو ويو؛ نون علائقن جي فتح اڪثر ٻين اٽالڪ قبيلن، ايٽرسڪنن، سيلٽن ۽ يونانين جي قيمت تي ٿي. مقامي قبيلن ۽ شهرن جي اڪثريت سان هڪ مستقل اتحاد قائم ٿيو، ۽ روم اولهه يورپ، اتر آفريڪا ۽ وچ اوڀر جي فتح شروع ڪئي. 44 ق م ۾ جوليس سيزر جي قتل کان پوءِ، روم هڪ وڏي سلطنت بڻجي ويو، جيڪا برطانيه کان فارس جي سرحدن تائين پکڙيل هئي، ۽ سڄي ڀونوچ سمنڊ جي حوض کي پنهنجي اندر آڻي ڇڏيو، جتي يوناني، رومي ۽ ٻيون ثقافتون گڏجي هڪ طاقتور تهذيب ۾ تبديل ٿيون. پهرئين شهنشاهه آگسٽس جي ڊگهي حڪومت امن ۽ خوشحالي جو دور شروع ڪيو. رومي اٽلي سلطنت جو ميٽروپول، رومن جو وطن ۽ گاديءَ واري هنڌ جو علائقو رهيو.

سلطنت جي پهرين ٻن صدين ۾ بي مثال استحڪام جو دور ڏٺو ويو، جيڪو پيڪس رومانا (سانچو:مختصر صورت 'رومي امن') جي نالي سان مشهور آهي. روم پنهنجي سڀ کان وڏي علائقائي وسعت ٽراجن جي دور ۾ حاصل ڪئي (r. 98–117 AD )، پر وڌندڙ پريشانين ۽ زوال جو دور ڪوموڊس جي دور ۾ شروع ٿيو (r. 180–192 ). لڏپلاڻ وارو دور، جنهن ۾ جرمنڪ قومن جا وڏا حملا شامل هئا، رومي سلطنت جي زوال جو سبب بڻيو.

رومي سلطنت تاريخ جي سڀ کان وڏين سلطنتن مان هڪ هئي، جنهن وٽ وڏي اقتصادي، ثقافتي، سياسي ۽ فوجي طاقت هئي. پنهنجي سڀ کان وڏي وسعت تي، ان جو علائقو 5 million چورس ڪلوميٽر (1.9 million چورس ميل) هو. رومي ورثي مغربي تهذيب تي گهرو اثر وڌو ۽ جديد دنيا کي شڪل ڏني. لاطيني مان نڪتل رومانس ٻولين جو وسيع استعمال، عددي نظام، جديد مغربي الفابيٽ ۽ ڪئلينڊر، ۽ عيسائيت جو عالمي مذهب طور اڀرڻ، رومي غلبي جي ڪيترن ئي ورثن مان آهن.

وچون دور

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو وچئين دور ۾ اٽلي

اولهه رومي سلطنت جي زوال کان پوءِ، اٽلي اوڊواڪر جي بادشاهت هيٺ آيو، ۽ پوءِ اوستروگوٿ ان تي قابض ٿيا. حملن جي نتيجي ۾ بادشاهتن جو افراتفري وارو سلسلو پيدا ٿيو ۽ مبينا "اونداهو دور" شروع ٿيو. 6هين صديءَ ۾ هڪ ٻئي جرمنڪ قبيلي، لومبارڊن، جي حملي بازنطيني موجودگي کي گهٽائي ڇڏيو ۽ اپٻيٽ جي سياسي وحدت ختم ڪري ڇڏي. اتر ۾ لومبارڊ بادشاهت ٺهي، وچ-ڏکڻ تي پڻ لومبارڊن جو ڪنٽرول هو، ۽ ٻيا حصا بازنطيني رهيا.

مارڪو پولو، 13هين صديءَ جو ڳولائو

لومبارڊ بادشاهت 8هين صديءَ جي آخر ۾ شارليمان جي هٿان فرانڪيا ۾ ضم ٿي وئي ۽ اٽلي جي بادشاهت بڻجي وئي. فرانڪن پاپائي رياستون ٺاهڻ ۾ مدد ڪئي. 13هين صديءَ تائين سياست پاڪ رومي شهنشاهن ۽ پاپائيت جي لاڳاپن تي غالب رهي، جتي شهري رياستون عارضي فائدي لاءِ اڳئين ڌر (گبيلين) يا پوئين ڌر (گويلف) سان گڏ ٿينديون هيون. جرمنڪ شهنشاهه ۽ رومي پونٽف وچئين دور جي يورپ جون عالمي طاقتون بڻجي ويا. بهرحال، سرماياداري تڪرار ۽ گويلفن ۽ گبيلينن جي وچ ۾ ٽڪراءُ اتر ۾ شهنشاهي-جاگيرداري نظام کي ختم ڪري ڇڏيو، جتي شهرن آزادي حاصل ڪئي. 1176ع ۾، شهري رياستن جي لومبارڊ ليگ پاڪ رومي شهنشاهه فريڊرڪ بارباروسا کي شڪست ڏني، جنهن سان انهن جي آزادي يقيني ٿي.

شهري رياستن، جهڙوڪ ميلان، فلورينس ۽ وينس، مالياتي ترقي ۾ نهايت اهم جدت وارو ڪردار ادا ڪيو، بئنڪنگ جي طريقن کي تيار ڪندي، ۽ سماجي تنظيم جي نون روپن کي ممڪن بڻائيندي. ساحلي ۽ ڏاکڻن علائقن ۾، سامونڊي جمهوريهن ڀونوچ سمنڊ تي غلبو حاصل ڪيو ۽ مشرق ڏانهن واپار تي اجارو قائم ڪيو. اهي آزاد سامونڊي طاقت واريون شهري رياستون هيون، جن ۾ واپارين وٽ ڪافي طاقت هئي. جيتوڻيڪ اهي اشرافي حڪومتون هيون، پر انهن طرفان ڏنل نسبي سياسي آزادي علمي ۽ فني ترقي لاءِ سازگار هئي. سڀ کان مشهور سامونڊي جمهوريهون وينس، جينووا، پيزا ۽ امالفي هيون. هر هڪ کي پرڏيهي زمينن، ٻيٽن، ايڊرياٽڪ، ايجيئن ۽ ڪاري سمنڊن جي علائقن، ۽ ويجهي اوڀر ۽ اتر آفريڪا ۾ واپاري نوآبادين تي غلبو حاصل هو.

کاٻي: اطالوي بحريه جو جهنڊو. گھڙيال جي رخ ۾، مٿئين کاٻي کان: وينس، جينووا، پيزا ۽ امالفي جا نشان.
ساڄي: واپاري رستا، جينووا ۽ وينس جون نوآباديون.

وينس ۽ جينووا يورپ جا اوڀر ڏانهن دروازا هئا، ۽ نفيس شيشي جا ٺاهيندڙ هئا، جڏهن ته فلورينس ريشم، اون، بئنڪنگ ۽ زيورن جو مرڪز هو. پيدا ٿيل دولت وڏن عوامي ۽ خانگي فني منصوبن جي سرپرستي لاءِ استعمال ٿي. انهن جمهوريهن صليبي جنگين ۾ حصو ورتو، مدد ۽ ٽرانسپورٽ مهيا ڪئي، پر بنيادي طور سياسي ۽ تجارتي موقعن جي پيروي ڪئي. اٽلي پهريون علائقو هو جتي اهي معاشي تبديليون محسوس ٿيون، جن تجارتي انقلاب ڏانهن واٽ هموار ڪئي: وينس بازنطيني گاديءَ واري شهر کي لٽڻ ۽ مارڪو پولو جي ايشيا ڏانهن سفرن جي مالي مدد ڪرڻ جي قابل ٿي؛ پهرين يونيورسٽيون اطالوي شهرن ۾ ٺهيون، ۽ اڪويناس جهڙن عالمن عالمي شهرت حاصل ڪئي؛ سرمائيداري ۽ بئنڪنگ خاندان فلورينس ۾ اڀريا، جتي دانتي ۽ جوتو لڳ ڀڳ 1300ع ۾ سرگرم هئا. ڏکڻ ۾، سسلي 9هين صديءَ ۾ عرب اسلامي امارت بڻجي چڪي هئي، جيڪا 11هين صديءَ جي آخر ۾ اطالو-نارمن جي فتح تائين خوشحال رهي؛ انهن ڏکڻ اٽلي جي اڪثر لومبارڊ ۽ بازنطيني شهزادگين سان گڏ ان کي فتح ڪيو. پوءِ اهو علائقو سسلي جي بادشاهت ۽ نيپلز جي بادشاهت جي وچ ۾ ورهايو ويو. 1348ع واري ڪاري موت شايد اٽلي جي آبادي جو هڪ ٽيون حصو ماري ڇڏيو.

اوائلي جديد دور

اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو اطالوي نشاةِ ثانيه ۽ اوائلي جديد اٽلي جي تاريخ

1494ع ۾ اطالوي جنگين کان اڳ اطالوي رياستون

1400ع ۽ 1500ع جي ڏهاڪن دوران، اٽلي نشاةِ ثانيه جو جنم هنڌ ۽ مرڪز هو. هن دور وچئين دور کان جديد دور ڏانهن منتقلي کي ظاهر ڪيو ۽ واپاري شهرن جي گڏ ڪيل دولت ۽ حاڪم خاندانن جي سرپرستيءَ سان وڌايو ويو. اطالوي سياسي وحدتون هاڻي علائقائي رياستون هيون، جن تي عملي طور شهزادن جي حڪومت هئي، جيڪي واپار ۽ انتظاميه تي ڪنٽرول رکندا هئا، ۽ سندن درٻارون فنون ۽ سائنسن جا مرڪز بڻجي ويون. اهي شهزادگيون سياسي خاندانن ۽ واپاري خاندانن، جهڙوڪ فلورينس جا ميڊيچي، جي اڳواڻي هيٺ هيون. مغربي ڦوٽ جي خاتمي کان پوءِ، نئين چونڊيل پوپ مارٽن پنجون پاپائي رياستن ڏانهن موٽي آيو ۽ اٽلي کي اولهه عيسائيت جو واحد مرڪز طور بحال ڪيو. ميڊيچي بئنڪ پاپائيت جو قرض ڏيندڙ ادارو بڻيو، ۽ ڪليسا ۽ نون سياسي خاندانن جي وچ ۾ اهم لاڳاپا قائم ٿيا.

ليونارڊو دا ونچي، مثالي نشاةِ ثانيه انسان، پنهنجي تصوير ۾ (ت. 1512)

1453ع ۾، پوپ نڪولس پنجون جي بازنطينين جي مدد لاءِ ڪوششن باوجود، قسطنطنيه جو شهر عثمانين جي قبضي ۾ آيو. ان سبب يوناني عالمن ۽ متنن جي اٽلي ڏانهن لڏپلاڻ ٿي، جنهن يوناني انسان پرستي جي ٻيهر دريافت کي وڌيڪ هٿي ڏني. انسان پرست حڪمرانن، جهڙوڪ فيديريڪو دا مونتيفيلترو ۽ پوپ پائيس ٻيون، مثالي شهرن جي قيام لاءِ ڪم ڪيو، ۽ اربينو ۽ پيئنزا جو بنياد وڌو. پيڪو ديلا ميراندولا انسان جي عظمت تي خطبو لکيو، جنهن کي نشاةِ ثانيه جو منشور سمجهيو وڃي ٿو. فنون ۾، اطالوي نشاةِ ثانيه صديون تائين يورپي فن تي غالب اثر رکيو، فنڪارن جهڙوڪ ليونارڊو دا ونچي، بوتيچيلي، مائيڪل اينجلو، رافائيل، جوتو، دوناتيلو ۽ تيشيان، ۽ معمارن جهڙوڪ فليپو برونيلليسڪي، اندريا پالاديو ۽ دوناتو برامانتي سان. سامونڊي جمهوريهن مان اطالوي ڳولائو ۽ ناوَچالڪ، عثمانين کان بچندي هندستان ڏانهن متبادل رستو ڳولڻ لاءِ بيتاب، ائٽلانٽڪ ملڪن جي بادشاهن کي پنهنجون خدمتون پيش ڪندا هئا ۽ دريافتن جي دور ۽ آمريڪا جي نوآبادڪاري جي شروعات ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. سڀ کان نمايان ڳولائوئن ۾ ڪرسٽوفر ڪولمبس شامل هو، جنهن جي 1492ع واري سفر آمريڪا سان مسلسل يورپي رابطو، نوآبادڪاري ۽ استحصال شروع ڪيو؛ جان ڪيبٽ، جنهن نارس کان پوءِ اتر آمريڪا جي پهرين دستاويزي يورپي کوجنا ڪئي؛ ۽ آمريگو ويسپوچي، جنهن جي سفرن انهن زمينن کي نئون کنڊ، يعني "نئين دنيا"، طور تصديق ڪيو، جنهن کي پوءِ سندس نالي تي رکيو ويو.

وينس، نيپلز، فلورينس، ميلان ۽ پاپائيت جي وچ ۾ اٽالڪ ليگ نالي دفاعي اتحاد قائم ٿيو. لورينزو دي ميگنيفيسنٽ دي ميڊيچي نشاةِ ثانيه جو سڀ کان وڏو سرپرست هو؛ سندس مدد ليگ کي ترڪن جي حملي کي ناڪام ڪرڻ جي قابل بڻايو. بهرحال، اهو اتحاد 1490ع واري ڏهاڪي ۾ ٽٽي پيو؛ فرانس جو چارلس اٺون جي حملي اپٻيٽ ۾ جنگين جي هڪ سلسلي جي شروعات ڪئي. اعليٰ نشاةِ ثانيه دوران، جوليس ٻيون (1503–1513) جهڙا پوپ اٽلي تي ڪنٽرول لاءِ پرڏيهي بادشاهن خلاف وڙهيا؛ پال ٽيون (1534–1549) يورپي طاقتن جي وچ ۾ امن لاءِ ثالثي کي ترجيح ڏني. اهڙن تڪرارن جي وچ ۾، ميڊيچي پوپن ليو ڏهون (1513–1521) ۽ ڪليمنٽ ستون (1523–1534) جرمني، انگلينڊ ۽ ٻين هنڌن ۾ پروٽيسٽنٽ اصلاح کي منهن ڏنو.

1559ع ۾، فرانس ۽ هبسبرگن جي وچ ۾ اطالوي جنگين جي خاتمي تي، اٽلي جو لڳ ڀڳ اڌ حصو، يعني ڏکڻ واريون نيپلز، سسلي، سارڊينيا جون بادشاهتون ۽ ميلان جو ڊچي، اسپيني حڪمراني هيٺ هو، جڏهن ته ٻيو اڌ آزاد رهيو؛ ڪيترائي رياستون رسمي طور اڃا به پاڪ رومي سلطنت جو حصو رهيون. پاپائيت جوابي اصلاح شروع ڪئي، جنهن جا اهم واقعا هي هئا: ٽرينٽ ڪائونسل (1545–1563)؛ گريگورين ڪئلينڊر جي قبوليت؛ جيسوئٽ چين مشن؛ فرانسيسي مذهبي جنگيون؛ ٽيهه سالن جي جنگ (1618–1648) جو خاتمو؛ ۽ وڏي ترڪي جنگ. اطالوي معيشت 1600ع ۽ 1700ع جي ڏهاڪن ۾ زوال پذير ٿي.

چيسپاداني جمهوريه جو جهنڊو، پهريون اطالوي ترنگو جيڪو ڪنهن خودمختيار اطالوي رياست اختيار ڪيو (1797)

اسپيني جانشيني جي جنگ (1700–1714) دوران، آسٽريا اٽلي ۾ اسپيني علائقن جو وڏو حصو، يعني ميلان، نيپلز ۽ سارڊينيا حاصل ڪيو؛ پوءِ 1720ع ۾ سارڊينيا سسلي جي بدلي ۾ هائوس آف ساووي کي ڏني وئي. بعد ۾ بوربن خاندان جي هڪ شاخ سسلي ۽ نيپلز جي تخت تي ويٺي. نيپوليني جنگين دوران، اتر ۽ وچ اٽلي کي فرانس جي ڀيڻ جمهوريهون طور ٻيهر منظم ڪيو ويو، ۽ پوءِ اٽلي جي بادشاهت طور. ڏکڻ کي نيپولين جي ڀيڻوئي جواڪيم مورا هلائيندو هو. 1814ع جي ويانا ڪانگريس 18هين صديءَ جي آخر واري صورتحال بحال ڪئي، پر فرانسيسي انقلاب جا آدرش ختم نه ٿي سگهيا، ۽ 19هين صديءَ جي شروعات جي سياسي اٿل پٿلن دوران ٻيهر ظاهر ٿيا. ڪنهن اطالوي رياست طرفان اطالوي ترنگو جي پهرين قبوليت، چيسپاداني جمهوريه، نيپوليني اٽلي دوران ٿي، فرانسيسي انقلاب کان پوءِ، جنهن قومي خود اراديت جي حمايت ڪئي. هي واقعو ترنگو ڏينهن طور ملهايو ويندو آهي.

اتحاد

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو اٽلي جو اتحاد

اٽلي جي بادشاهت جو جنم اطالوي قومپرستن ۽ هائوس آف ساووي سان وفادار شاهپرستن جي ڪوششن جو نتيجو هو، جن سڄي اطالوي اپٻيٽ تي مشتمل هڪ گڏيل بادشاهت قائم ڪرڻ ٿي چاهي. 19هين صديءَ جي وچ تائين، وڌندڙ اطالوي قومپرستي انقلاب جو سبب بڻجي. 1815ع جي ويانا ڪانگريس کان پوءِ، اٽلي جي سياسي ۽ سماجي اتحاد واري تحريڪ، يعني ريسورجي مينتو، اٽلي کي رياستن جي گڏجڻ ۽ انهن کي پرڏيهي ڪنٽرول کان آزاد ڪرڻ ذريعي متحد ڪرڻ لاءِ اڀري. هڪ انقلابي شخصيت محب وطن صحافي جوزيپي ماتسيني هو، جنهن 1830ع واري ڏهاڪي ۾ سياسي تحريڪ نوجوان اٽلي جو بنياد وڌو؛ هو وحداني جمهوريه جو حامي هو ۽ وسيع قومپرست تحريڪ جي وڪالت ڪندو هو. 1847ع ۾ "اِل ڪانتو ديلي اطالياني" جي پهرين عوامي پرفارمنس ٿي، جيڪو 1946ع ۾ قومي ترانو بڻيو.

جوزيپي ماتسيني (کاٻي)، اطالوي انقلابي تحريڪ جو انتهائي اثرائتو اڳواڻ؛ ۽ جوزيپي گاريبالدي (ساڄي)، جديد دور جي عظيم ترين جرنيلن مان هڪ طور مشهور ۽ ڏکڻ آمريڪا ۽ يورپ ۾ پنهنجي فوجي ڪارنامن سبب "ٻن جهانن جو هيرو" طور سڃاتو ويندڙ، جنهن ڪيترين فوجي مهمن ۾ وڙهيو، جيڪي اطالوي اتحاد تائين پهتيون

نوجوان اٽلي جو سڀ کان مشهور ميمبر انقلابي ۽ جنرل جوزيپي گاريبالدي هو، جنهن ڏکڻ اٽلي ۾ اتحاد لاءِ جمهوري مهم جي اڳواڻي ڪئي. بهرحال، سارڊينيا جي بادشاهت ۾ هائوس آف ساووي جي اطالوي بادشاهت، جنهن جي حڪومت ڪاميليو بينسو، ڪائونٽ آف ڪاوير هلائي رهيو هو، به متحد اطالوي رياست قائم ڪرڻ جا ارادا رکندي هئي. يورپ ۾ پکڙيل 1848ع جي لبرل انقلابن جي پس منظر ۾، آسٽريا خلاف هڪ ناڪام پهرين اطالوي آزاديءَ جي جنگ جو اعلان ڪيو ويو. 1855ع ۾، سارڊينيا ڪريميائي جنگ ۾ برطانيا ۽ فرانس جو اتحادي بڻيو. سارڊينيا 1859ع جي ٻي اطالوي آزاديءَ جي جنگ ۾ فرانس جي مدد سان آسٽريائي سلطنت خلاف وڙهيو، جنهن جي نتيجي ۾ لومباردي آزاد ٿي. پلومبيئرز معاهدي جي بنياد تي، سارڊينيا ساووي ۽ نيس فرانس کي حوالي ڪيا، اهڙو واقعو جنهن نيسارڊ لڏپلاڻ جو سبب بڻيو.

1860–1861ع ۾، گاريبالدي نيپلز ۽ سسلي ۾ اتحاد واري مهم جي اڳواڻي ڪئي. تيانو گاريبالدي ۽ وڪٽر ايمانوئل ٻيون، سارڊينيا جي آخري بادشاهه، جي مشهور ملاقات جو هنڌ هو، جنهن دوران گاريبالدي وڪٽر ايمانوئل سان هٿ ملايو ۽ کيس اٽلي جو بادشاهه ڪري سلام ڪيو. ڪاوير 1860ع ۾ گاريبالدي جي ڏکڻ اٽلي کي سارڊينيا جي بادشاهت سان اتحاد ۾ شامل ڪرڻ تي راضي ٿيو. ان سان سارڊينيا جي حڪومت کي 17 مارچ 1861ع تي متحد اطالوي بادشاهت جو اعلان ڪرڻ جي اجازت ملي، ۽ وڪٽر ايمانوئل ٻيون ان جو پهريون بادشاهه بڻيو. 1865ع ۾ بادشاهت جي گادي تورين کان فلورينس منتقل ڪئي وئي. 1866ع ۾، وڪٽر ايمانوئل ٻيون، پروشيا سان اتحاد ڪندي آسٽرو-پروشين جنگ دوران، ٽين اطالوي آزاديءَ جي جنگ وڙهي، جنهن جي نتيجي ۾ اٽلي وينيتيا کي پاڻ ۾ شامل ڪيو. آخرڪار، 1870ع ۾، جڏهن فرانس فرانڪو-پروشين جنگ دوران روم ڇڏي ڏنو، اطالوين پاپائي رياستن تي قبضو ڪيو، اتحاد مڪمل ٿيو، ۽ گادي روم منتقل ڪئي وئي.

لبرل دور

اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو اٽلي جي بادشاهت, اطالوي ڊائاسپورا, اطالوي سلطنت ۽ پهريين عالمي جنگ دوران اٽلي جي فوجي تاريخ

وڪٽر ايمانوئل ٻيون (کاٻي) ۽ ڪاميليو بينسو، ڪائونٽ آف ڪاوير (ساڄي)، اتحاد جون اهم شخصيتون، ترتيبوار متحد اٽلي جا پهريان بادشاهه ۽ وزيراعظم بڻيا.

سارڊينيا جو آئين 1861ع ۾ سڄي اٽلي تائين وڌايو ويو، ۽ نئين رياست لاءِ بنيادي آزاديون مهيا ڪيون ويون؛ پر چونڊ قانونن بي ملڪيت طبقن کي ٻاهر رکيو. نئين بادشاهت هڪ پارلياماني آئيني بادشاهت طور هلائي وئي، جنهن تي لبرلن جو غلبو هو. جيئن اتر اٽلي تيزيءَ سان صنعتي ٿيو، ڏکڻ ۽ اتر جا ڳوٺاڻا علائقا غير ترقي يافته ۽ وڌيڪ آبادي وارا رهيا، جنهن سبب لکين ماڻهو لڏپلاڻ ڪرڻ تي مجبور ٿيا ۽ وڏي ۽ اثرائتي ڊائاسپورا کي هٿي ملي. اطالوي سوشلسٽ پارٽي طاقت ۾ وڌي، جنهن روايتي لبرل ۽ قدامت پسند اسٽيبلشمينٽ کي چئلينج ڪيو. 19هين صديءَ جي آخري ٻن ڏهاڪن ۾، اٽلي آفريڪا ۾ اريٽريا، صوماليا، ٽرپوليطانيا ۽ سيرينيڪا کي ماتحت ڪري نوآبادياتي طاقت بڻجي ويو. 1913ع ۾ مردن لاءِ عام ووٽ جو حق اختيار ڪيو ويو. پهريين عالمي جنگ کان اڳ واري دور تي جيوواني جيوليٽي جو غلبو رهيو، جيڪو 1892ع ۽ 1921ع جي وچ ۾ پنج ڀيرا وزيراعظم رهيو.

3 نومبر 1918ع تي، فاتح ويتوريو وينيتو جي جنگ کان پوءِ، ترنتو ۾ اطالوي گهوڙيسوار

اٽلي 1915ع ۾ پهريين عالمي جنگ ۾ داخل ٿيو، جنهن جو مقصد قومي اتحاد کي مڪمل ڪرڻ هو، تنهنڪري تاريخ نويسيءَ جي نقطه نظر کان ان کي چوٿين اطالوي آزاديءَ جي جنگ به سمجهيو وڃي ٿو، جيئن اٽلي جي اتحاد جي پڄاڻي. اٽلي، جيڪو ظاهري طور جرمن ۽ آسٽرو-هنگريائي سلطنتن سان ٽرپل الائنس ۾ اتحادي هو، 1915ع ۾ اتحادين سان شامل ٿيو، ۽ وعدي تحت پهريين عالمي جنگ ۾ داخل ٿيو، جنهن ۾ وڏن علائقائي فائدن جو واعدو شامل هو: اولهه انر ڪارنيولا، اڳوڻو آسٽريائي لٽرل ۽ دلماتيا، گڏوگڏ عثماني سلطنت جا ڪجهه حصا. اتحادي فتح ۾ ملڪ جي حصي سبب ان کي "بگ فور" طاقتن مان هڪ جي حيثيت ملي. فوج جي ٻيهر تنظيم ۽ جبري ڀرتي اطالوي فتحن جو سبب بڻيا. آڪٽوبر 1918ع ۾، اطالوين هڪ وڏي جارحاڻي مهم شروع ڪئي، جيڪا ويتوريو وينيتو جي جنگ ۾ فتح تي ختم ٿي. هن اطالوي محاذ تي جنگ جي پڄاڻي ڪئي، آسٽرو-هنگريائي سلطنت جي ٽٽڻ کي يقيني بڻايو، ۽ ٻن هفتن کان به گهٽ عرصي ۾ جنگ کي ختم ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.

جنگ دوران 650,000 کان وڌيڪ اطالوي سپاهي ۽ ايترا ئي عام شهري مارجي ويا، ۽ بادشاهت ڏيوالپڻي جي ڪناري تي هئي. سينٽ-جرمين-آن-لي جو معاهدو (1919) ۽ راپالو جو معاهدو (1920) ترنتينو ۽ ڏکڻ ٽائرول، جوليئن مارچ، استريا، ڪوارنر نار ۽ دلماتيا جي شهر زارا کي اٽلي ۾ شامل ڪرڻ جي اجازت ڏني. بعد واري روم جي معاهدي (1924) سبب فيومي اٽلي سان شامل ٿيو. اٽلي کي لنڊن جي معاهدي ۾ واعدو ڪيل ٻيا علائقا نه مليا، تنهنڪري بينيتو موسوليني هن نتيجي کي "ڪٽيل فتح" قرار ڏنو، جنهن اطالوي فاشزم جي اڀار ۾ مدد ڪئي. مورخ "ڪٽيل فتح" کي هڪ "سياسي افسانو" سمجهن ٿا، جنهن کي فاشسٽن اطالوي سامراجيت کي ڀڙڪائڻ لاءِ استعمال ڪيو. اٽلي کي قومون جي ليگ جي ايگزيڪيوٽو ڪائونسل ۾ مستقل سيٽ ملي.

فاشسٽ حڪومت ۽ ٻي عالمي جنگ

اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو فاشسٽ اٽلي, ٻي عالمي جنگ دوران اٽلي جي فوجي تاريخ, اطالوي مهم (ٻي عالمي جنگ) ۽ اٽلي ۾ هولوڪاسٽ

فاشسٽ آمر بينيتو موسوليني پاڻ کي دوچي سڏائيندو هو ۽ 1922ع کان 1943ع ۾ پنهنجي معزولي تائين ملڪ تي حڪومت ڪئي.

عظيم جنگ جي تباهي کان پوءِ پيدا ٿيل سوشلسٽ تحريڪن، جيڪي روسي انقلاب کان متاثر هيون، سڄي اٽلي ۾ جوابي انقلاب ۽ دٻاءُ جو سبب بڻيون. لبرل اسٽيبلشمينٽ، سوويت طرز جي انقلاب کان ڊڄندي، موسوليني جي اڳواڻي هيٺ ننڍي نيشنل فاشسٽ پارٽي جي حمايت شروع ڪئي. آڪٽوبر 1922ع ۾، نيشنل فاشسٽ پارٽي جي بليڪ شرٽس هڪ عوامي مظاهرو ۽ "روم ڏانهن مارچ" وارو ڪُو منظم ڪيو. بادشاهه وڪٽر ايمانوئل ٽيون موسوليني کي وزيراعظم مقرر ڪيو، هٿياربند ٽڪراءَ کان سواءِ اقتدار فاشسٽن ڏانهن منتقل ڪندي. موسوليني سياسي پارٽين تي پابندي وڌي ۽ ذاتي آزاديون گهٽايون، آمريت قائم ڪندي. انهن قدمن عالمي ڌيان حاصل ڪيو ۽ نازي جرمني ۽ شاهي جاپان ۾ ساڳين آمريتن کي متاثر ڪيو.

فاشزم اطالوي قومپرستي ۽ سامراجيت تي ٻڌل هو، ۽ رومي ۽ وينسي سلطنتن جي ورثي جي بنياد تي ارڊينٽسٽ دعوائن وسيلي اطالوي ملڪيتن کي وڌائڻ چاهيندو هو. انهيءَ سبب فاشسٽ مداخلت پسند پرڏيهي پاليسي ۾ مصروف رهيا. 1935ع ۾، موسوليني ايٿوپيا تي حملو ڪيو ۽ اطالوي اوڀر آفريڪا قائم ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ عالمي اڪيلائي پيدا ٿي. اٽلي قومون جي ليگ مان نڪري ويو. پوءِ اٽلي نازي جرمني سان اتحاد ڪيو ۽ جاپاني سلطنت سان گڏ ٿيو، ۽ اسپيني گهرو جنگ ۾ فرانسسڪو فرانڪو جي مضبوط حمايت ڪئي. اپريل 1939ع ۾، اٽلي البانيا تي حملو ڪيو.

اٽلي 10 جون 1940ع تي ٻي عالمي جنگ ۾ داخل ٿيو. ان تاريخ تائين فرانس عملي طور فرانس جي جنگ هارائي چڪو هو. مختلف وقتن تي، اطالوي برطانوي صومالي لينڊ، مصر، بلقان ۽ اوڀر محاذن تي اڳتي وڌيا. بهرحال، اهي اوڀر محاذ سان گڏ اوڀر آفريقي ۽ اتر آفريقي مهمن ۾ شڪست کائي ويا، ۽ آفريڪا ۽ بلقان ۾ پنهنجا علائقا وڃائي ويٺا. اطالوي جنگي ڏوهن ۾ عدالت کان ٻاهر قتل ۽ نسلي صفائي شامل هئا، جن ۾ لڳ ڀڳ 25,000 ماڻهن، خاص طور يوگوسلاوين، کي اطالوي حراستي ڪيمپن ۽ ٻين هنڌن ڏانهن جلاوطن ڪيو ويو. يوگوسلاو پارٽيزنز جنگ دوران ۽ ان کان پوءِ نسلي اطالوي آبادي خلاف پنهنجا ڏوهه ڪيا، جن ۾ فوئبي قتل عام شامل هئا. جولاءِ 1943ع ۾ سسلي تي اتحادي حملو شروع ٿيو، جنهن 25 جولاءِ تي فاشسٽ حڪومت جي خاتمي جو سبب بڻيو. بادشاهه وڪٽر ايمانوئل ٽيون جي حڪم سان موسوليني کي معزول ۽ گرفتار ڪيو ويو. 3 سيپٽمبر تي، اٽلي ڪاسيبلي جي جنگبندي تي صحيح ڪئي، جنهن برطانيا ۽ آمريڪا سان جنگ ختم ڪئي. جرمن، اطالوي فاشسٽن جي مدد سان، اتر ۽ وچ اٽلي تي ڪنٽرول حاصل ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيا (آپريشن آڪسي). ملڪ جنگ جو ميدان رهيو، جڏهن ته اتحادي ڏکڻ کان اڳتي وڌندا رهيا.

اپريل 1945ع ۾ اٽلي جي آزادي تائين پهچندڙ آخري بغاوت دوران ميلان ۾ اطالوي پارٽيزن

اتر ۾، جرمنن اطالوي سماجي جمهوريه (RSI) قائم ڪئي، جيڪا هڪ نازي ڪٺ پتلي رياست ۽ سهڪاريت پسند حڪومت هئي، جنهن ۾ موسوليني کي جرمن پيراٽروپرن طرفان بچائڻ کان پوءِ اڳواڻ مقرر ڪيو ويو. اطالوي فوجن جو باقي حصو اطالوي هم جنگي فوج ۾ منظم ڪيو ويو، جنهن اتحادي طاقتن سان گڏ وڙهيو، جڏهن ته موسوليني سان وفادار ٻيون اطالوي فوجون نيشنل ريپبلڪن آرمي ۾ جرمنن سان گڏ وڙهڻ لاءِ چونڊيو. جرمن فوجن، RSI جي سهڪار سان، قتل عام ڪيا ۽ هزارين يهودين کي موت جي ڪيمپن ڏانهن جلاوطن ڪيو. جنگبندي کان پوءِ واري دور ۾ اطالوي مزاحمت اڀري، جنهن نازي جرمن قابضن ۽ سهڪاريت پسندن خلاف گوريلا جنگ وڙهي. هن دور جو هڪ پاسو اطالوي گهرو جنگ هو، ڇاڪاڻ⁠تہ پارٽيزنن ۽ فاشسٽ RSI فوجن جي وچ ۾ ويڙهه ٿي. اپريل 1945ع ۾، جڏهن شڪست ويجهي هئي، موسوليني اتر طرف ڀڄڻ جي ڪوشش ڪئي، پر پارٽيزنن هٿان پڪڙيو ويو ۽ فوري طور قتل ڪيو ويو.

دشمنيون 29 اپريل 1945ع تي ختم ٿيون، جڏهن اٽلي ۾ جرمن فوجن هٿيار ڦٽا ڪيا. جنگ ۾ لڳ ڀڳ اڌ ملين اطالوي مارجي ويا، سماج ورهائجي ويو، ۽ معيشت لڳ ڀڳ تباهه ٿي وئي؛ 1944ع ۾ في فرد آمدني 1900ع کان پوءِ سڀ کان هيٺين سطح تي هئي. جنگ کان پوءِ اطالوي جمهوريت پسندي ٻيهر اڀري، جنهن 1946ع اطالوي اداراتي ريفرنڊم ڏانهن واٽ هموار ڪئي.

جمهوري دور

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو اطالوي جمهوريه جي تاريخ

اٽلي 2 جون تي ٿيل 1946ع جي ريفرنڊم کان پوءِ جمهوريه بڻيو، اهو ڏينهن ان کان پوءِ جمهوريه جو عيد طور ملهايو وڃي ٿو. اها پهريون ڀيرو هئي جو عورتن قومي سطح تي ووٽ ڏنو. وڪٽر ايمانوئل ٽئين جي پٽ، امبيرتو ٻيون، کي تخت ڇڏڻ تي مجبور ڪيو ويو. جمهوري آئين 1948ع ۾ منظور ڪيو ويو. اٽلي ۽ اتحادي طاقتن جي وچ ۾ پيرس جو معاهدو تحت، ايڊرياٽڪ سمنڊ جي ڀرسان علائقا يوگوسلاويا سان شامل ڪيا ويا، جنهن جي نتيجي ۾ استريائي-دلماتيني لڏپلاڻ ٿي، جنهن ۾ لڳ ڀڳ 300,000 استريائي ۽ دلماتيني اطالوي لڏي ويا. اٽلي پنهنجون سڀ نوآبادياتي ملڪيتون وڃايون، جنهن سان اطالوي سلطنت ختم ٿي.

الچيدي دي گاسپري، جمهوريه جو پهريون اٽلي جو وزيراعظم ۽ يورپي يونين جي باني پيئرن مان هڪ

ڪميونسٽ قبضي جي خوف 1948ع جي اطالوي عام چونڊن ۾ فيصلائتو ڪردار ادا ڪيو، جتي ڪرسچن ڊيموڪريٽن، الچيدي دي گاسپري جي اڳواڻي هيٺ، وڏي اڪثريت سان فتح حاصل ڪئي. نتيجي طور، 1949ع ۾ اٽلي نيٽو جو ميمبر بڻيو. مارشل پلان معيشت کي بحال ڪيو، جنهن 1960ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين هڪ اهڙو دور ڏٺو جيڪو اطالوي معاشي معجزو جي نالي سان مشهور آهي. 1950ع واري ڏهاڪي ۾ اٽلي يورپي برادرين جو باني ملڪ بڻيو، جيڪي بعد ۾ يورپي يونين جو بنياد بڻيون. 1960ع واري ڏهاڪي جي آخر کان 1980ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين، ملڪ ليڊ جا سال نالي دور مان گذريو، جيڪو معاشي مشڪلاتن، خاص طور تي 1973ع جو تيل بحران، سماجي تڪرارن ۽ دهشتگرد حملا ۽ قتل عام جي واقعن سان نمايان هو.

معيشت ٻيهر بحال ٿي ۽ اٽلي 1970ع واري ڏهاڪي ۾ جي-7 ۾ شامل ٿيڻ کان پوءِ دنيا جي پنجين وڏي صنعتي قوم بڻجي ويو. بهرحال، قومي قرض مجموعي ملڪي پيداوار (GDP) جي 100 سيڪڙو کان به وڌي ويو. 1992ع ۽ 1993ع جي وچ ۾، حڪومت جي نون مافيا مخالف قدمن جي نتيجي ۾ اٽلي سسلين مافيا طرفان ڪيل دهشتگرد حملن کي منهن ڏنو. ووٽر، جيڪي سياسي جمود، وڏي عوامي قرضي ۽ بدعنواني کان مايوس هئا، جيڪا صاف هٿن واري جاچ ذريعي ظاهر ٿي، بنيادي سڌارن جو مطالبو ڪرڻ لڳا. ڪرسچن ڊيموڪريٽ، جيڪي لڳ ڀڳ 50 سالن تائين حڪومت ڪندا رهيا هئا، بحران جو شڪار ٿيا ۽ ٽٽي مختلف ڌڙن ۾ ورهائجي ويا. ڪميونسٽن پاڻ کي هڪ سماجي جمهوريت پسند قوت طور ٻيهر منظم ڪيو. 1990ع ۽ 2000ع واري ڏهاڪن دوران، مرڪز-ساڄي اتحاد (جنهن تي ميڊيا جي واپاري شخصيت سلويو برلسڪوني جو غلبو هو) ۽ مرڪز-کاٻي اتحاد (جنهن جي اڳواڻي پروفيسر رومانو پروڊي ڪندو هو) باري باري حڪومت ڪندا رهيا.

21هين صديءَ جي شروعات ۾، اٽلي سياسي ۽ معاشي عدم استحڪام جي هڪ ڊگهي دور مان گذريو، جيڪو بين الاقوامي بحرانن کان گهڻو متاثر ٿيو. 2008ع ۾ شروع ٿيندڙ عظيم معاشي بحران جا اثر ملڪ جي معيشت ۽ عوامي ماليات تي گهرا پيا، جنهن جي نتيجي ۾ سخت مالي پاليسيون اختيار ڪيون ويون ۽ استحڪام ۽ عالمي اعتبار کي يقيني بڻائڻ لاءِ ٽيڪنوڪريٽ يا وسيع اتحادي حڪومتن تي وڌيڪ ڀروسو ڪيو ويو.

غير قانوني مهاجر، جيڪي 5 سيپٽمبر 2015ع تي ڪاتانيا جي اطالوي بندرگاهه ڏانهن بحر روم ذريعي سفر ڪري رهيا آهن

2010ع واري ڏهاڪي دوران، نئين وزيراعظم ماتيو رينزي طرفان ادارتي سڌارا متعارف ڪرائڻ جون ڪوششون ڪيون ويون، جن جو مقصد سياسي نظام کي وڌيڪ مؤثر بڻائڻ ۽ انتظامي شاخ کي مضبوط ڪرڻ هو، پر اهي تجويزون 2016ع جو اطالوي آئيني ريفرنڊم ۾ رد ٿي ويون. ساڳئي وقت، يورپي مهاجر بحران اٽلي کي يورپي يونين ۾ داخل ٿيڻ جي هڪ اهم مرڪزي دروازي جي حيثيت ڏني، ڇاڪاڻ⁠تہ وڏي تعداد ۾ مهاجر ۽ پناهه گهرندڙ بحر روم رستي يورپ پهتا، خاص طور تي سب-صحارا آفريڪا مان. هن صورتحال جا اهم سماجي ۽ سياسي اثر ٿيا، جنهن سبب اميگريشن بابت عوامي بحث وڌيو ۽ عوام پسند سياسي پارٽين جي حمايت ۾ واڌ آئي.

ڪووڊ-19 وبا، جيڪا 2020ع ۾ شروع ٿي، ملڪ جي عوامي صحت ۽ معاشي ڪارڪردگي کي سخت متاثر ڪيو، ۽ اڳ ۾ موجود ڍانچائي ڪمزورين کي وڌيڪ نمايان بڻايو. ان جي جواب ۾، غير معمولي قدم اختيار ڪيا ويا ته جيئن معيشت کي سهارو ملي سگهي، جن مان ڪيترائي يورپي سطح تي گڏيل طور هم آهنگ ڪيا ويا. 2022ع ۾، جورجيا ميلوني اٽلي جي پهرين خاتون وزيراعظم طور حلف کنيو.

جاگرافي

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو اٽلي جي جاگرافي

وڌيڪ ڏسو: اٽلي جي ارضيات, اٽلي ۾ آتش فشاني سرگرمي, اٽلي جي دريائن جي فهرست, اٽلي جي ڍنڍن جي فهرست, اٽلي جي ٻيٽن جي فهرست, ۽ اٽلي (جاگرافيائي علائقو)

اٽلي جو جاگرافيائي اُڀار وارو نقشو

اٽلي، جنهن جو علائقو گهڻي حد تائين ساڳئي نالي واري جاگرافيائي علائقي سان ملي ٿو، ڏکڻ يورپ ۾ واقع آهي (۽ اولهه يورپ جو حصو پڻ سمجهيو ويندو آهي)، 35° اتر ۽ 47° اتر ويڪرائي ڦاڪن، ۽ 6° اوڀر ۽ 19° اوڀر ڊگهائي ڦاڪن جي وچ ۾. اتر ۾، اولهه کان اوڀر طرف، اٽلي جون سرحدون فرانس، سوئٽزرلينڊ، آسٽريا ۽ سلووينيا سان ملن ٿيون، ۽ تقريباً الپس جي آبي ورهاست واري حد تائين پکڙيل آهن، جنهن ۾ پو ماٿري ۽ وينيسيائي ميدان شامل آهن. ملڪ اطالوي اپٻيٽ، سسلي ۽ سارڊينيا (جيڪي بحر روم جا سڀ کان وڏا ٻيٽ آهن)، ۽ ڪيترن ننڍن ٻيٽن تي مشتمل آهي. اٽلي جا ڪي علائقا الپائن حوض کان ٻاهر به پکڙيل آهن، ۽ ڪجهه ٻيٽ يوروشيا جي براعظمي کنڊ کان ٻاهر واقع آهن.

ملڪ جو ڪل پکيڙ 301,230 چورس ڪلوميٽر (116,306 چورس ميل) آهي، جنهن مان 294,020 چورس ڪلوميٽر (113,522 چورس ميل) خشڪي ۽ 7,210 چورس ڪلوميٽر (2,784 چورس ميل) پاڻي آهي. ٻيٽن سميت، اٽلي جي سامونڊي ڪناري جي ڊيگهه 7,600 ڪلوميٽر (4,722 miles) آهي، جيڪا بحر روم، ليگورين سمنڊ، ٽيرينين سمنڊ، آئيونين سمنڊ ۽ ايڊرياٽڪ سمنڊ سان لڳي ٿي.

فرانس سان سرحد 488 ڪلوميٽر (303 mi)، سوئٽزرلينڊ سان 740 ڪلوميٽر (460 mi)، آسٽريا سان 430 ڪلوميٽر (267 mi) ۽ سلووينيا سان 232 ڪلوميٽر (144 mi) ڊگهي آهي. سان مارينو ۽ ويٽيڪن سٽي (دنيا جو سڀ کان ننڍو ملڪ ۽ هولي سي جي انتظام هيٺ عالمي ڪيٿولڪ چرچ جو مرڪز) اٽلي جي اندر واقع انڪليو آهن، جڏهن ته ڪامپيوني ڊي اٽاليا سوئٽزرلينڊ جي اندر واقع هڪ اطالوي ايڪسڪليو آهي. سان مارينو سان سرحد 39 ڪلوميٽر (24 mi) ۽ ويٽيڪن سٽي سان 3.2 ڪلوميٽر (2.0 mi) ڊگهي آهي.

مونٽي بيانڪو (مون بلان)، اوستا وادي ۾، جيڪو يورپي يونين جو سڀ کان اوچو مقام آهي

اٽلي جي 35 سيڪڙو کان وڌيڪ زمين جبلن تي مشتمل آهي. اپينائن جبل اپٻيٽ جي مرڪزي ريڙهه آهن، جڏهن ته الپس اترين سرحد جو وڏو حصو ٺاهين ٿا، جتي اٽلي جو سڀ کان اوچو مقام مونٽي بيانڪو (مون بلان) جي چوٽيءَ تي 4,810 m (15,780 ft) جي اوچائي تي واقع آهي. ٻيا مشهور جبل مونٽي چيروينو (ميٽرهورن) ۽ ڊولومائيٽس آهن. اٽلي جا ڪيترائي حصا آتش فشاني اصل جا آهن. ڏکڻ جا گهڻا ننڍا ٻيٽ ۽ ٻيٽ-گروهه آتش فشاني ٻيٽ آهن. فعال آتش فشانن ۾ ايٽنا جبل (سسلي ۾ ۽ يورپ جو سڀ کان وڏو فعال آتش فشان)، ولڪانو، اسٽرومبولي ۽ ويسوويس شامل آهن.

اٽلي جون اڪثر دريائون ايڊرياٽڪ سمنڊ يا ٽيرينين سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪن ٿيون. سڀ کان ڊگهي درياهه پو درياهه آهي، جيڪو الپس مان نڪري پادان ميدان مان گذري ايڊرياٽڪ سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو. پو ماٿري ملڪ جو سڀ کان وڏو ميدان آهي، جنهن جو پکيڙ 46,000 چورس ڪلوميٽر (18,000 چورس ميل) آهي، ۽ ملڪ جي 70 سيڪڙو کان وڌيڪ هيٺاهين زمينن تي مشتمل آهي. سڀ کان وڏيون ڍنڍون، وڏي کان ننڍي ترتيب سان، گاردا ڍنڍ، ماجوري ڍنڍ ۽ ڪومو ڍنڍ آهن.

اطالوي بگھڙ، اٽلي جو قومي جانور

اطالوي بگھڙ اٽلي جو قومي جانور آهي، جڏهن ته قومي وڻ اسٽرابيري وڻ آهي. ان جو سبب اهو آهي ته اطالوي بگھڙ، جيڪو اپينائن جبل ۽ اولهندي الپس ۾ رهندو آهي، لاطيني ۽ اطالوي ثقافتن ۾ نمايان حيثيت رکي ٿو، جهڙوڪ روم جي بنياد پوڻ واري ڏند ڪٿا ۾، جڏهن ته اسٽرابيري وڻ جا ساوا پن، اڇا گل ۽ ڳاڙها ٻير، جيڪي بحر روم جي علائقي جا مقامي آهن، قومي جهنڊي جي رنگن جي ياد ڏيارين ٿا. قومي پکي اطالوي جهرڪي آهي، جڏهن ته قومي گل اسٽرابيري وڻ جو گل آهي.

ماحول

پڻ ڏسو: اٽلي جي قومي پارڪن جي فهرست, اٽلي جي علائقائي پارڪن جي فهرست, ۽ اٽلي جي سامونڊي محفوظ علائقن جي فهرست

اٽلي جا قومي ۽ علائقائي پارڪ

تيز صنعتي ترقي کان پوءِ، اٽلي کي پنهنجي ماحولياتي مسئلن کي منهن ڏيڻ ۾ ڪجهه وقت لڳو. بهتري کان پوءِ، اٽلي هاڻي ماحولياتي پائيداري جي لحاظ کان دنيا ۾ 84هين درجي تي آهي. قومي پارڪن، علائقائي پارڪن ۽ قدرتي محفوظ علائقن هيٺ محفوظ ڪيل ڪل زمين اٽلي جي علائقي جي لڳ ڀڳ 11 سيڪڙو تي مشتمل آهي، جڏهن ته اٽلي جي سامونڊي ڪناري جو 12 سيڪڙو حصو پڻ محفوظ ڪيو ويو آهي.

اٽلي دنيا جي اهم قابلِ تجديد توانائي پيدا ڪندڙ ملڪن مان هڪ رهيو آهي. 2010ع ۾ اهو نصب ٿيل شمسي توانائي جي گنجائش جي لحاظ کان دنيا جو چوٿون وڏو فراهم ڪندڙ هو، ۽ هَوائي توانائي جي گنجائش جي لحاظ کان ڇهون وڏو ملڪ هو. 2020ع ۾ قابلِ تجديد توانائي اٽلي جي ڪل توانائي استعمال جو لڳ ڀڳ 37 سيڪڙو فراهم ڪري رهي هئي.

ملڪ 1963ع کان 1990ع تائين جوهري ريئڪٽر هلائيندو رهيو، پر چرنوبل حادثو ۽ 1987ع جا اطالوي ريفرنڊم ٿيڻ کان پوءِ جوهري پروگرام ختم ڪيو ويو. 2008ع ۾ حڪومت هن فيصلي کي واپس وٺندي چار تائين جوهري بجلي گهر ٺاهڻ جا منصوبا جوڙيا، پر فوكوشيما جوهري حادثو کان پوءِ ٿيل ريفرنڊم ذريعي اهي منصوبا به رد ڪيا ويا.

هوا جي آلودگي اڃا تائين هڪ سنگين مسئلو آهي، خاص طور تي صنعتي اتر ۾. اٽلي ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ پيدا ڪندڙ دنيا جو ٻارهون وڏو ملڪ آهي. وڏن شهرن ۾ وڌندڙ ٽرئفڪ ۽ رش ماحولياتي ۽ صحت جا مسئلا پيدا ڪندا رهن ٿا، جيتوڻيڪ 1970ع ۽ 1980ع وارن ڏهاڪن کان پوءِ دونهين ۽ سموگ جي سطح ۾ نمايان گهٽتائي آئي آهي، ۽ سلفر ڊاءِ آڪسائيڊ جا مقدار پڻ گهٽيا آهن.

ٻيلن جي ڪٽائي، غيرقانوني اڏاوتن، ۽ زمين جي ناقص انتظامي پاليسين سبب اٽلي جي جبلستاني علائقن ۾ وڏي پيماني تي زميني ڪٽائي ٿي آهي، جنهن جي نتيجي ۾ ماحولياتي آفتون پيدا ٿيون آهن، جهڙوڪ 1963ع ۾ واجونٽ ڊيم جي تباهي، 1998ع جو سارنو سانحو، ۽ 2009ع جا ميسينا جا مٽيءَ جا ڌوڪڙا ۽ ٻوڏون.

سياست

اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو اٽلي جي سياست ۽ اٽلي ۾ چونڊون

اٽلي 1946ع کان هڪ وحداني پارلياماني جمهوريه آهي، جڏهن بادشاهت کي 1946ع جي ريفرنڊم وسيلي ختم ڪيو ويو. اٽلي جو صدر، سرجيو ماتاريلا، جيڪو 2015ع کان هن عهدي تي فائز آهي، ملڪ جو سربراهه آهي. صدر کي گڏيل اجلاس ۾ اٽلي جي پارليامينٽ ۽ علائقائي نمائندن طرفان هڪ ستن سالن واري مدي لاءِ چونڊيو ويندو آهي. اٽلي وٽ هڪ لکيل جمهوري آئين موجود آهي، جيڪو آئين ساز اسيمبلي طرفان تيار ڪيو ويو. اها اسيمبلي انهن فاشزم مخالف قوتن جي نمائندن تي مشتمل هئي، جن ٻي عالمي جنگ دوران اٽلي جي آزاديءَ وقت نازي ۽ فاشسٽ قوتن جي شڪست ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو هو.

اٽلي معاشي، فوجي، ثقافتي ۽ سياسي معاملن ۾ اهم عالمي ڪردار ادا ڪري ٿو ۽ يورپي يونين جي ٽن وڏين رياستن مان هڪ سمجھيو وڃي ٿو. اهو عام طور تي هڪ علائقائي طاقت تصور ڪيو ويندو آهي، جڏهن ته ان جي عظيم طاقت واري حيثيت بابت عالمن ۽ سياسي تجزيه نگارن ۾ بحث جاري آهي.

انٽرنيشنل آئيڊيا جي عالمي جمهوريت واري اشاري (GSoD) ۽ جمهوريت ٽريڪر موجب، اٽلي مجموعي جمهوري معيارن ۾ اعليٰ درجي تي ڪارڪردگي ڏيکاري ٿو، جيتوڻيڪ قانون جي حڪمراني جي شعبي ۾ ڪجهه ڪمزورين جي نشاندهي ڪئي وئي آهي.

حڪومت

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو اٽلي جي حڪومت

سرجيو ماتاريلا
صدر

جورجيا ميلوني
وزيراعظم

اٽلي ۾ پارلياماني حڪومت آهي، جيڪا مخلوط اڪثريتي نمائندگي واري چونڊ نظام تي ٻڌل آهي. پارليامينٽ مڪمل طور تي ٻه ايواني آهي ۽ ٻنهي ايوانن وٽ ساڳيا اختيار آهن. اهي ٻه ايوان هي آهن: چيمبر آف ڊپٽيز، جيڪو پالازو مونٽيچيٽوريو ۾ اجلاس ڪندو آهي، ۽ سينيٽ آف دي ريپبلڪ، جيڪا پالازو ماداما ۾ اجلاس ڪندي آهي. اٽلي جي پارليامينٽ جي هڪ خاص خصوصيت اها آهي ته پرڏيهه ۾ مستقل رهندڙ اطالوي شهرين کي پڻ نمائندگي حاصل آهي؛ 8 ڊپٽيز ۽ 4 سينيٽر چار الڳ پرڏيهي حلقن مان چونڊيا ويندا آهن.

پارليامينٽ ۾ تاحيات سينيٽر پڻ هوندا آهن، جن کي صدر "سماجي، سائنسي، فني يا ادبي ميدان ۾ غيرمعمولي وطن دوست خدمتن" جي بنياد تي مقرر ڪندو آهي. اڳوڻا صدر خودبخود تاحيات سينيٽر بڻجي ويندا آهن.

پالازو ماداما، روم، سينيٽ آف دي ريپبلڪ جو صدر مقام

اٽلي جو وزيراعظم حڪومت جو سربراهه آهي ۽ انتظامي اختيار رکي ٿو، پر گهڻين پاليسين تي عملدرآمد لاءِ کيس وزيرن جي ڪائونسل جي منظوري حاصل ڪرڻي پوي ٿي. وزيراعظم ۽ ڪابينا کي صدر مقرر ڪندو آهي ۽ پوءِ پارليامينٽ کان اعتماد جو ووٽ وٺڻو پوندو آهي. پنهنجي عهدي تي برقرار رهڻ لاءِ وزيراعظم کي اعتماد جا ووٽ حاصل ڪرڻ ضروري هوندا آهن.

اٽلي جا اهم سياسي پارٽيون برادرز آف اٽلي، ڊيموڪريٽڪ پارٽي ۽ فائيو اسٽار موومينٽ آهن. 2022ع جي عام چونڊن دوران انهن ٽنهي پارٽين ۽ سندن اتحادين چيمبر آف ڊپٽيز ۾ 400 مان 357 سيٽون ۽ سينيٽ ۾ 200 مان 187 سيٽون حاصل ڪيون.

قانون ۽ فوجداري انصاف

اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو اٽلي جو قانون, اٽلي جو عدالتي نظام, اٽلي ۾ قانون لاڳو ڪندڙ ادارا ۽ اٽلي ۾ ڏوھ

اٽلي جي سپريم ڪورٽ آف ڪيسيشن، روم

اٽلي جي قانون جا ڪيترائي ذريعا آهن. اهي درجابنديءَ جي لحاظ کان ترتيب ڏنل آهن؛ هيٺين درجي جي قانون يا ضابطي کي مٿين درجي جي قانون سان ٽڪراءُ ڪرڻ جي اجازت ناهي. 1948ع جو آئين سڀ کان اعليٰ قانوني ذريعو آهي.

اٽلي جي آئيني عدالت قانونن جي آئين سان مطابقت بابت فيصلو ڪندي آهي. عدليه پنهنجا فيصلا رومي قانون، نيپولين ڪوڊ ۽ بعد وارن قانونن جي بنياد تي ڪري ٿي. اٽلي جي سپريم ڪورٽ آف ڪيسيشن فوجداري ۽ ديواني اپيلن لاءِ اعليٰ ترين عدالت آهي.

اٽلي ايل جي بي ٽي حقن جي ميدان ۾ ٻين ڪيترن مغربي يورپي ملڪن کان پوئتي سمجهيو ويندو آهي. تشدد جي ممانعت بابت اطالوي قانون کي پڻ ڪجهه بين الاقوامي معيارن کان گهٽ تصور ڪيو ويو آهي.

قانون لاڳو ڪندڙ نظام گهڻ رخو آهي ۽ ان ۾ ڪيترائي پوليس ادارا شامل آهن. قومي پوليس ادارن ۾ پوليٽسيا دي ستاتو ('رياستي پوليس')، ڪارابينيئري، گوارڊيا دي فنانزا ('مالي پوليس') ۽ پوليٽسيا پينيٽينتسيريا ('جيل پوليس') شامل آهن، ان سان گڏ گوارڊيا ڪوسٽيرا ('سامونڊي ڪناري جي محافظ پوليس') پڻ آهي. جيتوڻيڪ پوليسنگ بنيادي طور قومي سطح تي فراهم ڪئي ويندي آهي، پر صوبائي ۽ ميونسپل پوليس پڻ موجود آهن.

19هين صديءَ جي وچ ڌاري ظاهر ٿيڻ کان وٺي، اطالوي منظم ڏوھ ۽ ڏوهاري تنظيمن ڏکڻ اٽلي جي ڪيترن علائقن جي سماجي ۽ معاشي زندگيءَ ۾ گهڙي وئي آهن؛ انهن مان سڀ کان بدنام سسلي مافيا آهي، جيڪا آمريڪا سميت پرڏيهي ملڪن تائين پکڙجي وئي. مافيا جي آمدني GDP جي 9 سيڪڙو تائين پهچي سگهي ٿي. 2009ع جي هڪ رپورٽ 610 comuni جي نشاندهي ڪئي، جتي مافيا جي مضبوط موجودگي آهي، جتي 13 ملين اطالوي رهن ٿا ۽ GDP جو 15 سيڪڙو پيدا ٿئي ٿو. ڪلابريا جي 'ندرنگيتا، جيڪا غالباً اٽلي جي سڀ کان طاقتور ڏوهاري تنظيم آهي، اڪيلي GDP جو 3 سيڪڙو حصو رکي ٿي.

هر 1,000 ماڻهن تي 0.013 جي شرح سان، اٽلي قتل جي شرح ۾ 61 ملڪن جي ڀيٽ ۾ 47هين نمبر تي آهي، ۽ دنيا جي 64 ملڪن جي ڀيٽ ۾ هر 1,000 ماڻهن تي زيادتي جي ڪيسن جي تعداد ۾ 43هين نمبر تي آهي. اهي ترقي يافته ملڪن ۾ نسبتاً گهٽ انگ اکر آهن.

پرڏيهي لاڳاپا

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو اٽلي جا پرڏيهي لاڳاپا

جي-7 اڳواڻن جي 50هين جي-7 سربراهي اجلاس، اپوليا ۾ گروپ تصوير

اٽلي يورپي اقتصادي ڪميونٽي (EEC)، جيڪا هاڻي يورپي يونين (EU) آهي، ۽ نيٽو جو باني ميمبر آهي. اٽلي کي 1955ع ۾ گڏيل قومن ۾ داخل ڪيو ويو، ۽ اهو بين الاقوامي تنظيمن، جهڙوڪ او اي سي ڊي، ٽيرفن ۽ واپار بابت عام معاهدو/ورلڊ ٽريڊ آرگنائيزيشن (GATT/WTO)، يورپ ۾ سلامتي ۽ تعاون جي تنظيم (OSCE)، يورپ جي ڪائونسل ۽ مرڪزي يورپي انيشيٽو جو ميمبر ۽ مضبوط حامي آهي. بين الاقوامي تنظيمن جي گردشي صدارتن ۾ ان جا وارو شامل آهن: 2018ع ۾ يورپ ۾ سلامتي ۽ تعاون جي تنظيم، 2017ع ۾ جي-7، ۽ 2014ع ۾ يورپي يونين ڪائونسل. اٽلي گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل جو بار بار چونڊجندڙ غير مستقل ميمبر آهي.

اٽلي گهڻ طرفي بين الاقوامي سياست جي مضبوط حمايت ڪري ٿو، گڏيل قومن ۽ ان جي بين الاقوامي سلامتي سرگرمين جي تائيد ڪري ٿو. 2013ع ۾، اٽلي جا 5,296 فوجي پرڏيهه ۾ مقرر هئا، جيڪي 25 ملڪن ۾ گڏيل قومن ۽ نيٽو جي 33 مشنن ۾ شامل هئا. اٽلي گڏيل قومن جي امن قائم رکڻ وارن مشنن جي حمايت ۾ صوماليا، موزمبيق ۽ اوڀر تيمور ۾ فوجون مقرر ڪيون. اٽلي بوسنيا، ڪوسوو ۽ البانيا ۾ نيٽو ۽ گڏيل قومن جي آپريشنن لاءِ مدد فراهم ڪري ٿو، ۽ 2003ع کان آپريشن اينڊيئرنگ فريڊم (OEF) جي حمايت ۾ افغانستان ۾ 2,000 کان وڌيڪ فوجي مقرر ڪيا.

اٽلي عراق جي ٻيهر تعمير ۽ استحڪام لاءِ بين الاقوامي ڪوششن جي حمايت ڪئي، پر 2006ع تائين پنهنجو 3,200 فوجين وارو فوجي دستو واپس وٺي ڇڏيو. آگسٽ 2006ع ۾، اٽلي لبنان ۾ گڏيل قومن جي عبوري فورس لاءِ لڳ ڀڳ 2,450 فوجي مقرر ڪيا. اٽلي فلسطيني اٿارٽي جو هڪ وڏو مالي مددگار آهي، جنهن صرف 2013ع ۾ €60 ملين جو حصو ڏنو.

فوج

اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو اطالوي هٿياربند فوجون ۽ اٽلي جي فوجي تاريخ

پڻ ڏسو: اٽلي سان لاڳاپيل جنگين جي فهرست

هوائي جهاز بردار ٻيڙو ڪاوير، اطالوي بحريه جو فليگ شپ

IFOR جي حصي طور بوسنيا ۽ هرزيگووينا ۾ گشت دوران اطالوي فوج جو چينتاورو ٽينڪ تباه ڪندڙ

اٽلي جي فوجي تاريخ هڪ وسيع دور کي بيان ڪري ٿي، جيڪو اٽلي جي قديم قومن طرفان وڙهيل فوجي تڪرارن کان شروع ٿئي ٿو، خاص طور تي قديم رومن طرفان ڀونوچ سمنڊ جي دنيا جي فتح، وچئين دور ۾ اطالوي شهري رياستن ۽ سامونڊي جمهوريهن جي واڌ، ۽ تاريخي اطالوي رياستن جي اطالوي جنگين ۽ جانشيني جي جنگين ۾ شموليت کان گذري، نيپوليني دور، اٽلي جو اتحاد، نوآبادياتي سلطنت جي مهمن، ٻنهي عالمي جنگين، ۽ جديد دور تائين پهچي ٿو، جنهن ۾ نيٽو، يورپي يونين يا گڏيل قومن جي سرپرستي هيٺ عالمي امن قائم رکڻ واريون ڪارروائيون شامل آهن.

اطالوي فوج، بحريه، هوائي فوج ۽ ڪارابينيئري گڏجي اطالوي هٿياربند فوجون ٺاهين ٿيون، جيڪي هاءِ ڪائونسل آف ڊفينس جي حڪم هيٺ آهن، جنهن جي صدارت صدر ڪندو آهي، جيئن اٽلي جو آئين مقرر ڪري ٿو. آرٽيڪل 78 موجب، پارليامينٽ کي جنگ جي حالت جو اعلان ڪرڻ ۽ جنگ لاءِ ضروري اختيار حڪومت کي ڏيڻ جو اختيار آهي.

هٿياربند فوجن جي شاخ نه هجڻ باوجود، گوارڊيا دي فنانزا کي فوجي حيثيت حاصل آهي ۽ اها فوجي بنيادن تي منظم آهي. 2005ع کان فوجي خدمت رضاڪارانه آهي. 2010ع ۾، اطالوي فوج وٽ فعال ڊيوٽي تي 293,202 اهلڪار هئا، جن مان 114,778 ڪارابينيئري هئا. نيٽو جي نيوڪليئر شيئرنگ حڪمت عملي جي حصي طور، اٽلي 90 آمريڪي B61 نيوڪليئر بمن جي ميزباني ڪري ٿو، جيڪي گيدي ۽ اويانو هوائي اڏن تي رکيل آهن.

فوج قومي زميني دفاعي قوت آهي. اها 1946ع ۾، اٽلي جي جمهوريه بڻجڻ وقت، "رائل اطالوي آرمي" جي باقيات مان ٺهي. ان جون مشهور ترين جنگي گاڏيون دارڊو پيادل جنگي گاڏي، بي 1 چينتاورو ٽينڪ تباه ڪندڙ ۽ ارييتي ٽينڪ آهن، ۽ ان جي هوائي جهازن ۾ مانگوستا حملو ڪندڙ هيليڪاپٽر شامل آهي، جيڪو يورپي يونين، نيٽو ۽ گڏيل قومن جي مشنن ۾ مقرر ڪيو ويو آهي. ان وٽ ليوپارڊ 1 ۽ M113 بکتر بند گاڏيون پڻ موجود آهن.

اطالوي بحريه هڪ بليو واٽر نيوي آهي. اها پڻ 1946ع ۾ ريجيا مارينا ('شاهي بحريه') جي باقيات مان ٺهي. يورپي يونين ۽ نيٽو جي ميمبر طور، بحريه سڄي دنيا ۾ اتحادي امن قائم رکڻ وارن آپريشنن ۾ حصو ورتو آهي. 2014ع ۾، بحريه 154 جهاز هلائي رهي هئي، جن ۾ ننڍا مددگار جهاز پڻ شامل هئا.

اطالوي هوائي فوج 1923ع ۾ بادشاهه وڪٽر ايمانوئل ٽئين طرفان هڪ آزاد خدمتي هٿيار طور ريجيا ايروناوٽيڪا ('شاهي هوائي فوج') جي نالي سان قائم ڪئي وئي. ٻي عالمي جنگ کان پوءِ، ان جو نالو ايروناوٽيڪا ميليتاري رکيو ويو. 2021ع ۾، اطالوي هوائي فوج 219 جنگي جيٽ هلائي رهي هئي. ٽرانسپورٽ جي صلاحيت 27 C-130J ۽ C-27J اسپارٽن جهازن جي ٻيڙي ذريعي يقيني بڻائي وئي آهي. فضائي ڪرتب ڏيکاريندڙ ٽيم فريتچي تريڪولوري ('ترنگا تير') آهي.

فوج جو هڪ خودمختيار ڪور، ڪارابينيئري، اٽلي جي جينڊارمري ۽ فوجي پوليس آهي، جيڪا اٽلي جي ٻين پوليس فورسن سان گڏ فوجي ۽ شهري آبادي جي پوليسنگ ڪري ٿي. جڏهن ته ڪارابينيئري جون مختلف شاخون الڳ وزارتن کي رپورٽ ڪن ٿيون، پر عوامي امن امان ۽ سلامتي برقرار رکڻ وقت هي ڪور گهرو وزارت کي رپورٽ ڪري ٿو.

معيشت

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو اٽلي جي معيشت

پڻ ڏسو: وڏين اطالوي ڪمپنين جي فهرست

اٽلي وٽ هڪ ترقي يافته مخلوط معيشت آهي، جيڪا يورو زون ۾ ٽين وڏي ۽ قوت خريد جي برابري سان ترتيب ڏنل GDP موجب دنيا ۾ 11هين وڏي معيشت آهي. ان وٽ نائين وڏي قومي دولت آهي ۽ مرڪزي بئنڪ جي سون جي ذخيرن ۾ ٽئين نمبر تي آهي. جي-7، يورو زون ۽ او اي سي ڊي جي باني ميمبر طور، اهو سڀ کان وڌيڪ صنعتي ملڪن مان هڪ ۽ يورپ ۾ هڪ اهم واپاري قوم آهي؛ 2024ع تائين، ان €612 ارب ماليت جو سامان برآمد ڪيو ۽ €46 ارب جو واپاري سرپلس حاصل ڪيو. انساني ترقي اشاري ۾ 30هين نمبر تي ايندڙ هڪ ترقي يافته ملڪ طور، اٽلي متوقع حياتي، صحت سنڀال، ۽ تعليم اشاري ۾ سٺي ڪارڪردگي ڏيکاري ٿو. اهو پنهنجي تخليقي ۽ جدت پسند ڪاروبارن، مقابلي واري زرعي شعبي، ۽ پنهنجي اثرائتي ۽ اعليٰ معيار واري موٽر گاڏين، مشينري، خوراڪ، ڊزائن ۽ فيشن جي صنعتن لاءِ مشهور آهي.

ميلان اٽلي جو معاشي گاديءَ جو هنڌ آهي ۽ هڪ عالمي مالي مرڪز ۽ فيشن گاديءَ جو هنڌ آهي.

بانڪا مونٽي دي پاسڪي دي سيئنا، جيڪا 1472ع ۾ قائم ٿي، دنيا جي سڀ کان قديم يا ٻئي نمبر تي قديم بئنڪ آهي جيڪا مسلسل ڪم ڪري رهي آهي.

ايني کي دنيا جي تيل ۽ گئس جي سپرميجرز مان هڪ سمجھيو ويندو آهي.

اٽلي دنيا جو اٺون وڏو پيداواري ملڪ ۽ يورپ ۾ ٻيو وڏو ملڪ آهي، جنهن جي خاصيت اها آهي ته ساڳي ماپ واري ٻين معيشتن جي ڀيٽ ۾ ان ۾ ملٽي نيشنل ڪارپوريشنون گهٽ آهن ۽ ڪيترائي متحرڪ ننڍا ۽ وچولي درجي جا ڪاروبار موجود آهن، جيڪي صنعتي ضلعن ۾ گڏ ٿيل آهن ۽ اطالوي صنعت جي ريڙهه جي هڏي آهن. ان سان هڪ اهڙو پيداوار وارو شعبو پيدا ٿيو آهي، جيڪو اڪثر نچ مارڪيٽن ۽ عياشي شين جي برآمد تي ڌيان ڏئي ٿو. جيتوڻيڪ اهو مقدار جي لحاظ کان مقابلي ۾ گهٽ صلاحيت رکي ٿو، پر اعليٰ معيار جي شين وسيلي انهن ايشيائي معيشتن سان مقابلو ڪري سگهي ٿو، جتي مزدوريءَ جو خرچ گهٽ آهي. اٽلي 2023ع ۾ دنيا جو 9هين وڏو برآمد ڪندڙ ملڪ هو. ان جا ويجها واپاري لاڳاپا ٻين يورپي يونين ملڪن سان آهن، ۽ 2019ع ۾ ان جا سڀ کان وڏا برآمدي ڀائيوار جرمني (12%)، فرانس (11%) ۽ آمريڪا (10%) هئا.

اطالوي موٽر گاڏين جي صنعت ملڪ جي پيداواري شعبي جو اهم حصو آهي، جنهن ۾ 2015ع ۾ 144,000 کان وڌيڪ ڪمپنيون ۽ لڳ ڀڳ 485,000 ملازم هئا، ۽ اها GDP ۾ 9% حصو وجهي ٿي. ملڪ وٽ گاڏين جو وڏو سلسلو آهي، ماس مارڪيٽ تي ڌيان ڏيندڙ برانڊن جهڙوڪ فيات، پريميئم برانڊن جهڙوڪ الفا روميو ۽ مازيراتي کان وٺي عياشي سپر ڪارز جهڙوڪ پاگاني، لامبورگيني ۽ فيراري تائين.

بانڪا مونٽي دي پاسڪي دي سيئنا، تعريف تي دارومدار رکندي، دنيا جي سڀ کان قديم يا ٻئي نمبر تي قديم بئنڪ آهي جيڪا مسلسل ڪم ڪري رهي آهي، ۽ اٽلي جي چوٿين وڏي تجارتي ۽ ريٽيل بئنڪ آهي. اٽلي وٽ مضبوط ڪوآپريٽو شعبو آهي، جنهن ۾ يورپي يونين اندر آباديءَ جو سڀ کان وڏو حصو (4.5%) ڪوآپريٽو ۾ ملازم آهي. وال ڊي آڪري علائقو، بازيليڪاتا، يورپ جو سڀ کان وڏو آن شور هائيڊروڪاربن ميدان رکي ٿو. معتدل قدرتي گئس جا ذخيرا، خاص طور تي پو ماٿري ۽ ايڊرياٽڪ سمنڊ جي هيٺان آف شور علائقن ۾، دريافت ڪيا ويا آهن ۽ اهي ملڪ جو سڀ کان اهم معدني وسيلو آهن. اٽلي دنيا ۾ پومس، پوزولانا ۽ فيلڊسپار جي اهم پيدا ڪندڙن مان هڪ آهي. ٻيو قابل ذڪر وسيلو سنگ مرمر آهي، خاص طور تي ٽسڪني مان نڪرندڙ مشهور اڇو ڪارارا سنگ مرمر.

اٽلي هڪ مالي اتحاد، يعني يورو زون، جو حصو آهي، جيڪو لڳ ڀڳ 330 ملين شهرين جي نمائندگي ڪري ٿو، ۽ يورپي واحد مارڪيٽ جو پڻ حصو آهي، جيڪا 500 ملين کان وڌيڪ صارفين جي نمائندگي ڪري ٿي. ڪيترين ئي ملڪي تجارتي پاليسين جو تعين يورپي يونين جي ميمبر ملڪن جي معاهدن ۽ يورپي يونين جي قانون سازي ذريعي ٿيندو آهي. اٽلي 2002ع ۾ گڏيل يورپي ڪرنسي، يورو، اختيار ڪئي. ان جي مالياتي پاليسي يورپي مرڪزي بئنڪ طرفان مقرر ڪئي ويندي آهي.

اٽلي 2008ع جي مالي بحران کان متاثر ٿيو، جنهن ڍانچائي مسئلن کي وڌيڪ سنگين بڻايو. 1950ع واري ڏهاڪي کان 1970ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين هر سال GDP جي 5–6% مضبوط واڌ کان پوءِ، ۽ 1980ع ۽ 1990ع واري ڏهاڪن ۾ تدريجي سستي کان پوءِ، ملڪ 2000ع واري ڏهاڪي ۾ جمود جو شڪار ٿيو. وڏي سرڪاري خرچ سان واڌ بحال ڪرڻ لاءِ سياسي ڪوششن عوامي قرض ۾ شديد واڌ پيدا ڪئي، جيڪو 2017ع ۾ GDP جي 132% کان وڌيڪ هو؛ اهو يورپي يونين ۾ يونان کان پوءِ ٻيو سڀ کان وڏو هو. اطالوي عوامي قرض جو سڀ کان وڏو حصو قومي ادارن ۽ ماڻهن وٽ آهي، جيڪو اٽلي ۽ يونان جي وچ ۾ هڪ اهم فرق آهي، ۽ گهريلو قرض جي سطح او اي سي ڊي جي اوسط کان گهڻي گهٽ آهي. وڏي اتر–ڏکڻ ورهاست سماجي-معاشي ڪمزوريءَ جو هڪ اهم عنصر آهي؛ اتر ۽ ڏکڻ وارن علائقن ۽ ميونسپلٽين جي سرڪاري آمدنيءَ ۾ تمام وڏو فرق آهي. سڀ کان امير صوبو، آلٽو آديجي-ڏکڻ ٽائرول، في فرد قومي GDP جو 152% ڪمائي ٿو، جڏهن ته سڀ کان غريب علائقو، ڪلابريا، 61% ڪمائي ٿو. بيروزگاريءَ جي شرح (11%) يورو زون جي اوسط کان مٿي آهي، پر جدا جدا انگن موجب اها اتر ۾ 7% ۽ ڏکڻ ۾ 19% آهي. درمياني قابلِ خرچ آمدني 2021ع ۾ هر سال $27,949 هئي (PPP). نوجوانن جي بيروزگاريءَ جي شرح (2018ع ۾ 32%) انتهائي بلند آهي.

زراعت

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو اٽلي ۾ زراعت

لانگهي ۽ مونفيرات، پيڊمونٽ ۾ انگورن جا باغ. اٽلي دنيا جو سڀ کان وڏو شراب پيدا ڪندڙ ملڪ آهي، ۽ ان وٽ مقامي انگورن جي ولين جو سڀ کان وسيع قسم آهي.

آخري زرعي مردم شماري موجب، 2010ع ۾ 1.6 ملين فارم هئا (2000ع کان −32%)، جيڪي 12,700,000 ha or تي پکڙيل هئا (انهن مان 63% ڏکڻ اٽلي ۾ آهن). 99% خاندانن طرفان هلندڙ ۽ ننڍا آهن، جن جو سراسري پکيڙ صرف 8 ha () آهي. زرعي استعمال واري زمين مان، اناج جا کيت 31%، زيتون جا باغ 8%، انگورن جا باغ 5%، کٽا ميوا جا باغ 4%، شگر بيٽ 2%، ۽ باغباني 2% تي مشتمل آهن. باقي زمين گهڻو ڪري چراگاهن (26%) ۽ چارا اناج (12%) لاءِ مخصوص آهي.

اٽلي دنيا جو سڀ کان وڏو شراب پيدا ڪندڙ ملڪ آهي، ۽ زيتون جو تيل، ميون (صوف، زيتون، انگور، نارنگيون، ليمون، ناسپاتيون، خوبانيون، هيزل نٽ، آڙون، چيريون، آلوبخارا، اسٽرابيريون ۽ ڪيئي فروٽ) ۽ ڀاڄين (خاص طور تي آرٽچوڪ ۽ ٽماٽا) جو اهم پيدا ڪندڙ آهي. سڀ کان مشهور اطالوي شراب ٽسڪن ڪيانتي ۽ پيڊمونٽي بارولو آهن. ٻيا مشهور شراب بارباريسڪو، باربيرا ڊي آستي، برونيلو دي مونتالچينو، فراسڪاتي، مونٽي پلچانو دابروزو، موريلينو دي اسڪانسانو، ۽ چمڪندڙ شراب فرانچياڪورتا ۽ پروسيڪو آهن.

معياري شيون جن ۾ اٽلي خاص مهارت رکي ٿو، خاص طور شراب ۽ علائقائي پنير، اڪثر معيار جي ضمانت وارن ليبلن DOC/DOP هيٺ محفوظ ڪيون وينديون آهن. هي جاگرافيائي اشاري وارو سرٽيفڪيٽ، جيڪو يورپي يونين طرفان منظور ٿيل آهي، نقلي شين سان مونجهاري کان بچڻ لاءِ اهم سمجھيو ويندو آهي.

آمدرفت

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو اٽلي ۾ آمدرفت

پڻ ڏسو: اٽلي ۾ ريلوي اسٽيشنون

آٽوسترادا ديئي لاگي ('ڍنڍن واري موٽر وي'؛ A8 ۽ A9 جو حصو)، دنيا ۾ ٺهيل پهرين موٽر وي

اٽلي پهريون ملڪ هو جنهن موٽر ويون، آٽوسترادي، ٺاهيون، جيڪي تيز ٽرئفڪ ۽ موٽر گاڏين لاءِ مخصوص هيون. 2002ع ۾ اٽلي ۾ استعمال لائق رستن جي ڊيگهه 668,721 ڪلوميٽر (415,524 mi) هئي، جنهن ۾ 6,487 ڪلوميٽر (4,031 mi) موٽر ويون شامل هيون، جيڪي رياست جي ملڪيت هيون پر اٽلانٽيا طرفان خانگي طور هلائي وينديون هيون. 2005ع ۾، لڳ ڀڳ 34,667,000 ڪارون (هر 1,000 ماڻهن تي 590) ۽ 4,015,000 مال بردار گاڏيون هن نيٽ ورڪ تي هلنديون هيون.

ETR 500 ريل گاڏي فلورنس–روم تيز رفتار لائين تي، جيڪا يورپ ۾ ٺهيل پهرين تيز رفتار ريلوي هئي

ريلوي نيٽ ورڪ، جيڪو رياست جي ملڪيت آهي ۽ ريتي فيرووياريا ايتاليانا (FSI) طرفان هلائجي ٿو، 2024ع ۾ ڪل 16,879 ڪلوميٽر (10,488 mi) هو، جنهن مان 12,277 ڪلوميٽر (7,629 mi) بجليءَ سان هلندڙ هو، ۽ جنهن تي 4,802 لوڪوموٽو ۽ ريل ڪارون هلن ٿيون. تيز رفتار ريلن جو مکيه عوامي آپريٽر ترينيتاليا آهي، جيڪو FSI جو حصو آهي. تيز رفتار ريلون ٽن قسمن ۾ آهن: فريچياروسا ('ڳاڙهو تير') ريلون مخصوص تيز رفتار پٽڙين تي وڌ ۾ وڌ 300 

 km/h جي رفتار سان هلن ٿيون؛ فريچيارجينتو ('چانديءَ جو تير') تيز رفتار ۽ مکيه پٽڙين تي وڌ ۾ وڌ 250 

 km/h سان هلن ٿيون؛ ۽ فريچيابيانڪا ('اڇو تير') علائقائي تيز رفتار لائينن تي وڌ ۾ وڌ 200 

 km/h سان هلن ٿيون. اٽلي وٽ پاڙيسري ملڪن سان الپائن جبلن مٿان 11 ريل سرحدي گذرگاهون آهن.

هوائي آمدرفت استعمال ڪندڙ مسافرن جي تعداد موجب اٽلي يورپ ۾ پنجين نمبر تي آهي، 2011ع ۾ لڳ ڀڳ 148 ملين مسافرن، يعني يورپ جي ڪل جو تقريباً 10%، سان. 2022ع ۾ 45 شهري هوائي اڏا هئا، جن ۾ ميلان مالپينسا ايئرپورٽ ۽ روم فيوميچينو ايئرپورٽ جا مرڪز شامل هئا. 2021ع کان، اٽلي جو قومي هوائي جهاز بردار ITA ايئرويز آهي، جنهن اليتاليا جي جاءِ ورتي.

2004ع ۾ 43 وڏا سامونڊي بندرگاهه هئا، جن ۾ جينوا شامل آهي، جيڪو ملڪ جو سڀ کان وڏو ۽ بحر روم ۾ ٻيو وڏو بندرگاهه آهي. 2005ع ۾ اٽلي وٽ لڳ ڀڳ 389,000 يونٽن تي مشتمل شهري هوائي ٻيڙو ۽ 581 جهازن تي مشتمل واپاري ٻيڙو هو. قومي اندروني آبي رستن جي نيٽ ورڪ جي ڊيگهه 2012ع ۾ تجارتي آمدرفت لاءِ 2,400 ڪلوميٽر (1,491 mi) هئي. اتر اطالوي بندرگاهه، جهڙوڪ ٽريئستي جو گہرے پاڻي وارو بندرگاهه، جنهن جون وچ ۽ اوڀر يورپ سان وسيع ريلوي ڳنڍڻيون آهن، سبسڊين ۽ اهم پرڏيهي سيڙپڪاريءَ جو مرڪز آهن.

آگسٽ 2025ع ۾، رٿيل آبنائے ميسينا پل کي ميلوني حڪومت طرفان حتمي منظوري ڏني وئي، جنهن جي تعمير 2025ع جي سرءُ ۾ شروع ٿيڻ مقرر آهي. اهو ڪلابريا کي سسلي سان ڳنڍيندو جڏهن اهو 2032ع ۾ کلي ويندو، ۽ اهو دنيا جي سڀ کان ڊگهي معلق پل بڻجي ويندو.

توانائي

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو اٽلي ۾ توانائي

وڌيڪ ڏسو: اٽلي ۾ قابل تجديد توانائي ۽ اٽلي ۾ بجلي جو شعبو

پيومبينو، ٽسڪني ۾ شمسي پينل. اٽلي دنيا جي قابل تجديد توانائي جي سڀ کان وڏن پيدا ڪندڙ ملڪن مان هڪ آهي.

اٽلي دنيا جي قابل تجديد توانائي جي سڀ کان وڏن پيدا ڪندڙن مان هڪ بڻجي ويو آهي، جيڪو يورپي يونين ۾ ٻيو ۽ دنيا ۾ نائون نمبر رکي ٿو. هوائي توانائي، پن بجلي ۽ ارضي حرارتي توانائي ملڪ ۾ بجلي جا اهم ذريعا آهن. قابل تجديد ذريعا پيدا ٿيندڙ سموري بجلي جو 28% فراهم ڪن ٿا، جنهن ۾ صرف پن بجلي 13% تائين پهچي ٿي، ان کان پوءِ شمسي توانائي 6%، هوائي توانائي 4%، بائيو انرجي 3.5% ۽ ارضي حرارتي توانائي 1.6% آهي. قومي طلب جو باقي حصو فوسل ٻارڻن (قدرتي گئس 38%، ڪوئلو 13%، تيل 8%) ۽ درآمدات مان پورو ٿئي ٿو. ايني، جيڪا 79 ملڪن ۾ ڪم ڪري ٿي، ست "بگ آئل" ڪمپنين مان هڪ ۽ دنيا جي سڀ کان وڏين صنعتي ڪمپنين مان هڪ آهي.

شمسي توانائي جي پيداوار اڪيلي 2014ع ۾ بجلي جو 9% هئي، جنهن سان اٽلي دنيا ۾ شمسي توانائي جي سڀ کان وڏي حصيداري وارو ملڪ بڻيو. مونتالتو دي ڪاسترو فوٽو وولٽائڪ پاور اسٽيشن، جيڪا 2010ع ۾ مڪمل ٿي، اٽلي جي سڀ کان وڏي فوٽو وولٽائڪ (PV) بجلي گهر آهي. اٽلي پهريون ملڪ هو جنهن بجلي پيدا ڪرڻ لاءِ ارضي حرارتي توانائي جو استعمال ڪيو. اٽلي ۾ جوهري توانائي 1987ع جي ريفرنڊمن کان پوءِ، 1986ع جي چرنوبل حادثو جي پسمنظر ۾، ڇڏي ڏني وئي، جيتوڻيڪ اٽلي اڃا تائين پرڏيهي علائقن ۾ اطالوي ملڪيت وارن ريئڪٽرن مان جوهري توانائي درآمد ڪري ٿو.

سائنس ۽ ٽيڪنالاجي

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو اٽلي ۾ سائنس ۽ ٽيڪنالاجي

پڻ ڏسو: اطالوي ايجادن ۽ دريافتن جي فهرست

گليليو گليلي، جنهن کي عام طور جديد سائنس، فزڪس ۽ فلڪيات جو پيءُ سمجھيو ويندو آهي

صدين کان، اٽلي هڪ اهڙي سائنسي برادريءَ کي فروغ ڏنو آهي، جنهن سائنسن ۾ اهم دريافتون پيدا ڪيون. گليليو گليلي سائنسي انقلاب ۾ وڏو ڪردار ادا ڪيو ۽ کيس عام طور مشاهداتي فلڪيات، جديد فزڪس، ۽ سائنسي طريقي جو پيءُ سمجھيو ويندو آهي.

لابوراتوري ناتسيونالي دل گران ساسو (LNGS) دنيا جو سڀ کان وڏو زير زمين تحقيقي مرڪز آهي. ٽريئستي ۾ آباديءَ جي نسبت سان يورپ ۾ محققن جو سڀ کان وڏو سيڪڙو آهي. اٽلي 2025ع ۾ عالمي جدت اشاري ۾ 28هين نمبر تي هو. اٽلي ۾ ٽيڪنالاجي پارڪ آهن، جهڙوڪ سائنس ۽ ٽيڪنالاجي پارڪ ڪلوميٽرو روسو (بيرگامو)، AREA سائنس پارڪ (ٽريئستي)، ويگا-وينس گيٽ وي فار سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي (وينيزيا)، توسڪانا لائيف سائنسز (سيئنا)، ٽيڪنالاجي پارڪ آف لودي ڪلسٽر (لودي)، ۽ ٽيڪنالاجي پارڪ آف ناواڪيو (پيزا)، گڏوگڏ سائنس ميوزيم، جهڙوڪ ميلان ۾ ميوزيو ناتسيونالي شينتسا ا ٽيڪنالوجيا ليوناردو دا ونچي.

آمدنيءَ ۾ اتر–ڏکڻ جو وڏو فرق هڪ "ڊجيٽل ورهاست" پيدا ڪري ٿو.

سياحت

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو اٽلي ۾ سياحت

امالفي ساحل اٽلي جي اهم سياحتي منزلن مان هڪ آهي.

ماڻهو صدين کان اٽلي جو دورو ڪندا رهيا آهن، پر سياحت لاءِ اپٻيٽ جو دورو سڀ کان پهريان امير امرا گرانڊ ٽور دوران ڪرڻ لڳا، جيڪو 17هين صديءَ ۾ شروع ٿيو ۽ 18هين ۽ 19هين صديءَ ۾ عروج تي پهتو. اهو اهڙو دور هو، جنهن ۾ يورپي اشرافيا، جن مان گهڻا برطانوي هئا، يورپ جي حصن جو دورو ڪندا هئا، جن ۾ اٽلي هڪ اهم منزل هوندو هو. اٽلي لاءِ، هن جو مقصد قديم تعمير، مقامي ثقافت جو مطالعو ڪرڻ ۽ ان جي قدرتي خوبصورتيءَ کي ساراهڻ هو.

اٽلي دنيا جو پنجون سڀ کان وڌيڪ گهميل ملڪ آهي، جتي 2024ع ۾ ڪل 57 ملين سياح آيا. 2014ع ۾ سفر ۽ سياحت مان آمدني EUR163 

 ارب هئي (GDP جو 10%) ۽ 1,082,000 نوڪريون سڌي طرح ان سان لاڳاپيل هيون (روزگار جو 5%).

سياحن جي دلچسپي خاص طور ثقافت، کاڌي، تاريخ، تعميراتي فن، فن، مذهبي هنڌن ۽ رستن، شادي سياحت، قدرتي حسن، رات جي زندگي، پاڻيءَ هيٺان هنڌن ۽ اسپا سان آهي. سياري ۽ اونهاري جي سياحت الپس ۽ اپينائن جبلن جي هنڌن تي موجود آهي، جڏهن ته سامونڊي سياحت بحر روم جي ڪناري وارن هنڌن تي وڏي پيماني تي عام آهي. اٽلي بحر روم ۾ ڪروز سياحت جي اهم منزل آهي. ننڍن، تاريخي ۽ فني ڳوٺن کي اي بورگي پيو بيلي ديٽاليا (لفظي. 'اٽلي جا سڀ کان خوبصورت ڳوٺ') انجمن وسيلي فروغ ڏنو ويندو آهي.

سڀ کان وڌيڪ گهميل علائقا وينيتو، ٽسڪني، لومباردي، ايميليا-رومانيا ۽ لازيو آهن. روم يورپ جو ٽيون ۽ دنيا جو 12هون سڀ کان وڌيڪ گهميل شهر آهي، جتي 2017ع ۾ 9.4 ملين سياح آيا. وينس ۽ فلورنس دنيا جي 100 وڏين منزلن مان آهن.

اٽلي وٽ ڪنهن به ملڪ جي ڀيٽ ۾ سڀ کان وڌيڪ عالمي ورثو ماڳ آهن: 61، جن مان 55 ثقافتي ۽ 6 قدرتي آهن.

آبادي

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو اٽلي جي آبادي

پڻ ڏسو: اطالوي ماڻهو, اٽلي ۾ اندروني لڏپلاڻ, اطالوي ڊائاسپورا, اٽلي جي جينياتي تاريخ, ۽ اٽلي جي شهرن جي فهرست

اٽلي جي آباديءَ جي گهاٽائي جو نقشو (2011ع مردم شماري)

دنيا ۾ اطالوي ڊائاسپورا

2025ع تائين، اٽلي جي آبادي 58,915,561 آهي. ان جي آباديءَ جي گهاٽائي 195 inhabitants per square kilometre (510/sq mi) آهي، جيڪا اڪثر مغربي يورپي ملڪن کان وڌيڪ آهي. تنهن هوندي به ورهاست غير برابر آهي: سڀ کان وڌيڪ گهاٽا آباد علائقا پو ماٿري (لڳ ڀڳ اڌ آبادي) ۽ روم ۽ نيپلز جا ميٽروپوليٽن علائقا آهن، جڏهن ته وڏا علائقا جهڙوڪ الپس ۽ اپينائن جا بلند ميداني علائقا، بازيليڪاتا جا پليٽو، ۽ سارڊينيا ٻيٽ، گڏوگڏ سسلي جو وڏو حصو، گهٽ آباد آهن.

20هين صديءَ دوران اٽلي جي آبادي لڳ ڀڳ ٻيڻي ٿي، پر واڌ جو نمونو غير برابر رهيو، ڇاڪاڻ ته ڳوٺاڻي ڏکڻ کان صنعتي اتر ڏانهن وڏي پيماني تي اندروني لڏپلاڻ ٿي، جيڪا 1950ع–1960ع واري ڏهاڪي جي اطالوي معاشي معجزو جو نتيجو هئي. بلند زرخيزيءَ جون شرحون 1970ع واري ڏهاڪي تائين برقرار رهيون، جنهن کان پوءِ اهي گهٽجڻ لڳيون؛ ڪل زرخيزي شرح (TFR) 1995ع ۾ هر عورت تي 1.2 ٻارن جي تاريخي گهٽ ترين سطح تي پهتي، جيڪا 2.1 جي بدلي واري شرح کان گهڻو گهٽ ۽ 1883ع جي 5 واري بلند ترين سطح کان ڪافي گهٽ هئي. 2008ع کان، جڏهن شرح ٿوري وڌي 1.4 ٿي، ڄمڻ جو تعداد هر سال مسلسل گهٽجي رهيو آهي، جيڪو 2023ع ۾ 379,000 جي رڪارڊ گهٽ سطح تي پهتو — 1861ع کان پوءِ سڀ کان گهٽ. 2024ع ۾ اها شرح 1.2 هئي.

انهن رجحانن جي نتيجي ۾، اٽلي جي آبادي تيزيءَ سان پوڙهي ٿي رهي آهي ۽ آهستي آهستي گهٽجي رهي آهي. لڳ ڀڳ هر چئن مان هڪ اطالوي 65 سالن کان مٿي آهي، ۽ ملڪ وٽ دنيا جي چوٿين سڀ کان پوڙهي آبادي آهي، جنهن جي درمياني عمر 48 ۽ اوسط عمر 46.6 آهي. مجموعي آبادي 2014ع کان مسلسل گهٽجي رهي آهي ۽ 2024ع ۾ 59 ملين کان ٿوري گهٽ ٿيڻ جو اندازو آهي، جيڪو هڪ ڏهاڪي ۾ 1.36 ملين کان وڌيڪ ماڻهن جي گڏيل گهٽتائي ڏيکاري ٿو.

19هين صديءَ جي آخر کان 1960ع واري ڏهاڪي تائين، اٽلي وڏي پيماني تي هجرت ڪندڙ ملڪ هو. 1898ع ۽ 1914ع جي وچ ۾، اطالوي ڊائاسپورا جي عروج وارن سالن ۾، لڳ ڀڳ 750,000 اطالوي هر سال هجرت ڪندا هئا. ڊائاسپورا ۾ 25 ملين کان وڌيڪ اطالوي شامل هئا ۽ ان کي جديد دور جي سڀ کان وڏي اجتماعي لڏپلاڻ سمجھيو ويندو آهي.

اميگريشن

اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو اٽلي ڏانهن اميگريشن ۽ 2015ع يورپي مهاجر بحران

علائقائي آباديءَ جي سيڪڙو طور پرڏيهي رهواسي (2011ع مردم شماري)

1980ع واري ڏهاڪي ۾، ان وقت تائين لساني ۽ ثقافتي طور هڪجهڙي سماج طور، اٽلي وڏي تعداد ۾ اميگرنٽس کي متوجه ڪرڻ لڳو. برلن ديوار ۽ لوهي پردي جي زوال کان پوءِ، لڏپلاڻ جون لهرون اوڀر يورپ جي ڪيترن اڳوڻن سوشلسٽ ملڪن مان شروع ٿيون. يورپي يونين 2004ع، 2007ع (رومانيا ۽ بلغاريا) ۽ 2013ع (ڪروشيا) ۾ وڌي.

اميگريشن جا ٻيا ذريعا پاڙيسري اتر آفريڪا، ايشيا-پئسفڪ علائقو، فلپائن ۽ لاطيني آمريڪا رهيا آهن.

2010ع ۾، پرڏيهه ڄاول آبادي هيٺين علائقن مان هئي: يورپ (54%)، آفريڪا (22%)، ايشيا (16%)، آمريڪا (8%)، ۽ اوشيانا (0.06%). پرڏيهي آباديءَ جي ورهاست جاگرافيائي طور مختلف آهي: 2020ع ۾، 61% پرڏيهي شهري اتر ۾، 24% مرڪز ۾، 11% ڏکڻ ۾ ۽ 4% ٻيٽن تي رهندا هئا.

2021ع ۾، اٽلي ۾ لڳ ڀڳ 5.2 ملين پرڏيهي رهواسي هئا، جيڪي آباديءَ جو 9% بڻجن ٿا. انهن انگن ۾ پرڏيهي شهرين مان اٽلي ۾ ڄاول اڌ ملين کان وڌيڪ ٻار شامل آهن، پر اهي پرڏيهي شهري شامل ناهن، جن بعد ۾ اطالوي شهريت حاصل ڪئي؛ 2016ع ۾ لڳ ڀڳ 201,000 ماڻهن اطالوي شهريت حاصل ڪئي. سرڪاري انگن ۾ غير قانوني مهاجر پڻ شامل ناهن، جن جو 2008ع ۾ اندازو 670,000 لڳايو ويو هو. لڳ ڀڳ هڪ ملين رومانوي شهري اٽلي ۾ رهندڙ طور رجسٽرڊ آهن، جيڪي سڀ کان وڏي مهاجر آباديءَ جي نمائندگي ڪن ٿا.

ٻوليون

اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو اٽلي جون ٻوليون, اطالوي ٻولي, علائقائي اطالوي ۽ اطالوي ڳالهائيندڙن جي جاگرافيائي ورهاست

اٽلي ۾ ڳالهائي ويندڙ ٻولين جو نقشو

اٽلي جي سرڪاري ٻولي اطالوي آهي. دنيا ۾ اندازاً 64 ملين مقامي اطالوي ڳالهائيندڙ آهن، ۽ ٻيا 21 ملين ان کي ٻي ٻولي طور استعمال ڪن ٿا. اطالوي اڪثر مقامي طور علائقائي لهجي طور ڳالهائي ويندي آهي، جنهن کي اٽلي جي علائقائي ۽ اقليتي ٻولين سان نه ملائڻ گهرجي؛ تنهن هوندي به، 20هين صديءَ دوران قومي تعليمي نظام جي قيام سان علائقائي لهجن ۾ گهٽتائي آئي. معيار سازي 1950ع ۽ 1960ع واري ڏهاڪن ۾ معاشي واڌ ۽ ماس ميڊيا ۽ ٽيليويزن جي اڀار سبب وڌيڪ پکڙجي وئي.

ٻارهن "تاريخي اقليتي ٻوليون" رسمي طور تسليم ٿيل آهن: البانيائي، ڪاتالان، جرمن، يوناني، سلووين، ڪروئيشيائي، فرينچ، فرينڪو-پروونسل، فريوليائي، لادين، اوڪسيٽان، ۽ سارڊينيائي. انهن مان چار کي پنهنجي لاڳاپيل علائقن ۾ گڏيل سرڪاري حيثيت حاصل آهي: اوستا وادي ۾ فرينچ؛ ڏکڻ ٽائرول ۾ جرمن، ۽ ساڳئي صوبي جي ڪجهه حصن ۽ پاڙيسري ترينتينو جي ڪجهه حصن ۾ لادين؛ ۽ سلووين ٽريئستي، گوريزيا ۽ اوديني جي صوبن ۾. ٻين Ethnologue، ISO ۽ UNESCO ٻولين کي اطالوي قانون تحت تسليم نه ڪيو ويو آهي. فرانس وانگر، اٽلي به علائقائي يا اقليتي ٻولين لاءِ يورپي چارٽر تي صحيح ڪئي آهي، پر ان جي توثيق نه ڪئي آهي.

تازو اميگريشن سبب، اٽلي ۾ اهڙيون وڏيون آباديون آهن جن جي مادري ٻولي اطالوي يا ڪا علائقائي ٻولي نه آهي. اطالوي قومي شمارياتي ادارو موجب، 2012ع ۾ پرڏيهي رهواسين ۾ رومانوي سڀ کان عام مادري ٻولي هئي: لڳ ڀڳ 800,000 ماڻهو رومانوي کي پنهنجي پهرين ٻولي طور ڳالهائين ٿا (6 سال ۽ ان کان مٿي عمر وارن پرڏيهي رهواسين جو 22%). ٻيون عام مادري ٻوليون عربي (475,000 کان وڌيڪ ماڻهن طرفان ڳالهائي ويندڙ؛ پرڏيهي رهواسين جو 13%)، البانيائي (380,000)، ۽ اسپيني (255,000) هيون.

مذهب

اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو اٽلي ۾ مذهب ۽ اٽلي ۾ ڪيٿولڪ چرچ

پڻ ڏسو: اٽلي ۾ ڪيٿيڊرلز جي فهرست

سينٽ پيٽرز بيسيليڪا ٽائبر کان ڏسڻ ۾؛ پٺيان ويٽيڪن ٽڪري ۽ ساڄي طرف روم ۾ ڪاستل سانت اينجلو. بيسيليڪا ۽ ٽڪري ٻئي ويٽيڪن سٽي جي خودمختيار رياست جو حصو آهن، جيڪا ڪيٿولڪ چرچ جي هولي سي آهي.

هولي سي، يعني روم جو اسقفي اختيار، ويٽيڪن سٽي ۽ عالمي ڪيٿولڪ چرچ جي حڪومت تي مشتمل آهي. ان کي هڪ خودمختيار اداري طور تسليم ڪيو ويو آهي، جنهن جو سربراهه پوپ آهي، جيڪو روم جو اسقف پڻ آهي، جنهن سان سفارتي لاڳاپا برقرار رکي سگهجن ٿا.

اٽلي تاريخي طور ڪيٿولڪ ازم جي غلبي هيٺ رهيو آهي. گهڻا ڪيٿولڪ نالي ماتر آهن؛ ايسوسيئيٽيڊ پريس اطالوي ڪيٿولڪ ازم کي "نالي ماتر قبول ڪيل پر گهٽ ئي عمل ڪيل" قرار ڏنو. لڳ ڀڳ 2010ع ۾، اٽلي وٽ دنيا جي پنجين وڏي ڪيٿولڪ آبادي ۽ يورپ جي سڀ کان وڏي ڪيٿولڪ آبادي هئي. 1985ع کان، ڪيٿولڪ ازم هاڻي رياستي مذهب ناهي رهيو. 2011ع ۾، اقليتي عيسائي عقيدن ۾ اندازاً 15 لک آرتھوڊوڪس عيسائي شامل هئا، جڏهن ته پروٽيسٽنٽ ازم جي پيروڪارن جو انگ وڌي رهيو آهي. اٽلي صدين کان انهن يهودين کي پناهه ڏيندو رهيو آهي، جن کي ٻين ملڪن، خاص طور تي اسپين، مان جلاوطن ڪيو ويو هو. بهرحال، هولوڪاسٽ دوران تقريباً 20 سيڪڙو اطالوي يهودي ماريا ويا هئا. ان سان گڏ ٻي عالمي جنگ کان اڳ ۽ پوءِ لڏپلاڻ جي نتيجي ۾ اڄ اٽلي ۾ لڳ ڀڳ 28,000 يهودي رهجي ويا آهن. اٽلي ۾ 120,000 هندو ۽ 70,000 سک پڻ رهن ٿا.

رياست هڪ نظام تحت، جيڪو اٺ في هزار (Otto per mille) جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، تسليم ٿيل مذهبي برادرين کي آمدني ٽيڪس مان حصو منتقل ڪري ٿي. عيسائي، يهودي، ٻڌ ۽ هندو برادرين کي عطيا ڏيڻ جي اجازت آهي؛ بهرحال، اسلام هن نظام کان ٻاهر آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪنهن به مسلم برادري حڪومت سان باضابطه معاهدو نه ڪيو آهي. جيڪي ٽيڪس ڏيندڙ ڪنهن مذهب جي مالي مدد نٿا ڪرڻ چاهين، تن جو حصو فلاحي نظام ۾ شامل ڪيو ويندو آهي.

تعليم

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو اٽلي ۾ تعليم

بولونيا يونيورسٽي، جيڪا 1088ع ۾ قائم ٿي، دنيا جي مسلسل هلندڙ قديم ترين يونيورسٽي آهي.

تعليم ڇهن کان سورهن سالن جي عمر تائين لازمي ۽ مفت آهي، ۽ اها پنجن مرحلن تي مشتمل آهي: ڪنڊرگارٽن، پرائمري اسڪول، هيٺيون ثانوي اسڪول، مٿيون ثانوي اسڪول ۽ يونيورسٽي.

پرائمري اسڪول اٺ سال هلندو آهي. شاگردن کي اطالوي ٻولي، انگريزي، رياضي، قدرتي سائنسون، تاريخ، جاگرافي، سماجي اڀياس، جسماني تعليم ۽ بصري ۽ موسيقي فنون ۾ بنيادي تعليم ڏني ويندي آهي. ثانوي تعليم پنج سال جاري رهندي آهي ۽ ان ۾ ٽن روايتي قسمن جا اسڪول شامل آهن، جيڪي مختلف علمي سطحن تي ڌيان ڏين ٿا: ليچيو شاگردن کي ڪلاسيڪي يا سائنسي نصاب سان يونيورسٽي تعليم لاءِ تيار ڪري ٿو، جڏهن ته اِسٽيٽوٽو ٽيڪنيڪو ۽ اِسٽيٽوٽو پروفيشونالي شاگردن کي پيشيوراڻين شعبن لاءِ تيار ڪن ٿا.

2018ع ۾، ثانوي تعليم جو جائزو وٺندي ان کي او اي سي ڊي ملڪن جي اوسط کان هيٺ قرار ڏنو ويو. اٽلي پڙهائي ۽ سائنس ۾ او اي سي ڊي جي اوسط کان هيٺ ۽ رياضي ۾ اوسط جي ويجهو رهيو. اتر ۽ ڏکڻ جي اسڪولن جي ڪارڪردگيءَ ۾ نمايان فرق موجود آهي؛ اتر جا اسڪول تقريباً اوسط جي برابر نتيجا ڏين ٿا، جڏهن ته ڏکڻ جا نتيجا گهڻو ڪمزور رهيا آهن.

اعليٰ تعليم سرڪاري يونيورسٽين، خانگي يونيورسٽين ۽ معزز ۽ چونڊيل اعليٰ گريجوئيٽ اسڪولن جي وچ ۾ ورهايل آهي، جهڙوڪ اسڪولا نورمالي سپيريئوري دي پيزا. 2019ع ۾ 33 اطالوي يونيورسٽيون دنيا جي مٿين 500 يونيورسٽين ۾ شامل هيون. بولونيا يونيورسٽي، جيڪا 1088ع ۾ قائم ٿي، اڃا تائين هلندڙ قديم ترين يونيورسٽي آهي ۽ يورپ جي اهم علمي ادارن مان هڪ آهي. بوڪوني يونيورسٽي، يونيورسيتا ڪاتوليڪا دل ساڪرو ڪوئوري، لوئيس يونيورسٽي، پولي ٽيڪنيڪ يونيورسٽي آف ٽورين، پولي ٽيڪنيڪ يونيورسٽي آف ميلان، ساپئينزا يونيورسٽي آف روم ۽ يونيورسٽي آف ميلان پڻ بهترين يونيورسٽين ۾ شمار ٿين ٿيون.

صحت

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو اٽلي ۾ صحت

پڻ ڏسو: اٽلي ۾ صحت جي سار سنڀال

زيتون جو تيل ۽ ڀاڄيون بحيرۂ روم واري خوراڪ جو مرڪزي حصو آهن.

اٽلي ۾ 2015ع دوران مردن جي متوقع عمر 80.5 سال ۽ عورتن جي 84.8 سال هئي، جنهن سبب ملڪ دنيا ۾ پنجين نمبر تي رهيو. ٻين اولهندي ملڪن جي ڀيٽ ۾، اٽلي ۾ بالغن ۾ موٽاپي جي شرح گهٽ آهي، جيڪا 10 سيڪڙو کان گهٽ آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ بحيرۂ روم واري غذا جا صحت وارا فائدا تمام اهم آهن. 2013ع ۾، اٽلي جي ترغيب تي يونيسڪو، بحيرۂ روم واري غذا کي اٽلي، مراڪش، اسپين، پرتگال، يونان، قبرص ۽ ڪروئيشيا جي انسانيت جي غير مادي ثقافتي ورثي جي نمائنده فهرست ۾ شامل ڪيو.

روزانو سگريٽ پيئندڙن جو تناسب 2012ع ۾ 22 سيڪڙو هو، جيڪو 2000ع جي 24 سيڪڙو کان گهٽ هو، پر او اي سي ڊي جي اوسط کان مٿي هو. 2005ع کان وٺي، عوامي هنڌن تي سگريٽ نوشي کي "خاص طور تي هوادار ڪمرن" تائين محدود ڪيو ويو آهي.

1978ع کان وٺي، رياست هڪ آفاقي عوامي صحت جو نظام هلائي رهي آهي. بهرحال، صحت جون خدمتون سڀني شهرين ۽ رهواسين کي هڪ گڏيل سرڪاري-خانگي نظام وسيلي مهيا ڪيون وڃن ٿيون. ان جو سرڪاري حصو سيرويتسيو سانيتاريو ناتسيونالي آهي، جيڪو صحت واري وزارت جي ماتحت منظم آهي ۽ علائقائي اختيارن جي حوالي ٿيل بنيادن تي هلائجي ٿو. 2020ع ۾ صحت تي خرچ مجموعي گهريلو پيداوار جو 10 سيڪڙو هو. اٽلي جو صحت وارو نظام لڳاتار دنيا جي بهترين نظامن ۾ شمار ٿيندو رهيو آهي؛ عالمي صحت تنظيم (WHO) جي 2000ع سان لاڳاپيل تحقيق موجب، خرچن جي ڪارڪردگي ۽ شهرين کي عوامي علاج تائين رسائي جي لحاظ کان، فرانس کان پوءِ اٽلي وٽ دنيا جو ٻيون بهترين صحت وارو نظام هو.

ثقافت

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو اٽلي جي ثقافت

اٽلي اولهندي تهذيب جي بنيادي جنم ڀومن مان هڪ ۽ هڪ ثقافتي سپر پاور آهي. ان جي ثقافت کي ڪيترين ئي علائقائي رسمن، مقامي طاقت جي مرڪزن ۽ سرپرستيءَ جي مرڪزن شڪل ڏني آهي. ملڪ يورپ جي ثقافتي ۽ تاريخي ورثي ۾ اهم حصو وڌو آهي.

معمارِي

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو اطالوي معمارِي

ڪاسيرتا جو شاهي محل دنيا ۾ سڀ کان وڏي اڳوڻي شاهي رهائشگاهه آهي.

اٽلي پنهنجي معمارِي ڪاميابين لاءِ مشهور آهي، جهڙوڪ قديم روم طرفان محرابن، گنبذن ۽ ساڳين اڏاوتن جي تعمير، چوڏهين صديءَ جي آخر کان سورهين صديءَ تائين نشاۃ ثانيه واري معمارِي تحريڪ جو بنياد، ۽ پيلاڊيئن ازم جو گهر هجڻ؛ اهو اهڙو انداز هو جنهن نوڪلاسيڪي معمارِي جهڙين تحريڪن کي متاثر ڪيو ۽ سڄي دنيا ۾ ملڪاڻن گهرن جي ڊزائنن تي اثر وڌو، خاص ڪري برطانيا ۽ آمريڪا ۾ سترهين صديءَ جي آخر کان ويهين صديءَ جي شروعات تائين.

ڊزائنن جي هڪ مڃيل سلسلي جي شروعات سڀ کان پهرين يونانين ۽ اِيٽرسڪن ماڻهن ڪئي، جيڪو اڳتي وڌي ڪلاسيڪي رومي انداز تائين پهتو، پوءِ نشاۃ ثانيه دوران ڪلاسيڪي رومي دور جي ٻيهر بحالي ٿي، ۽ اهو باروڪ دور تائين ارتقا ڪندو رهيو. باسيليڪا جو عيسائي تصور، جيڪو وچئين دور ۾ غالب معمارِي انداز بڻجي ويو، روم ۾ ايجاد ٿيو هو. رومانسڪ معمارِي، جيڪا تقريباً 800ع کان 1100ع تائين عروج تي رهي، اطالوي معمارِي جي سڀ کان وڌيڪ زرخيز ۽ تخليقي دورن مان هڪ هئي، جڏهن پيزا جو جهڪيل مينار ۽ ميلان ۾ سينٽ امبروجيو جي باسيليڪا جهڙا شاهڪار تعمير ٿيا. اها رومي محرابن، رنگين شيشي وارن دريچن ۽ وڪڙيل ٿنڀن جي استعمال لاءِ مشهور هئي. اطالوي رومانسڪ معمارِي جي بنيادي جدت والٽ هئي، جيڪا ان کان اڳ اولهندي معمارِي ۾ ڪڏهن به نه ڏٺي وئي هئي.

اطالوي معمارِي نشاۃ ثانيه دوران نمايان طور ارتقا ڪئي. فليپو برونيلليسڪي فلورينس جي گرجاگھر لاءِ پنهنجي گنبذ وسيلي معمارِي ڊزائن ۾ حصو وڌو، جيڪو انجنيئرنگ جو اهڙو ڪارنامو هو، جيڪو قديم زماني کان پوءِ نه ڏٺو ويو هو. اطالوي نشاۃ ثانيه واري معمارِي جي مشهور ڪاميابي سينٽ پيٽر جي باسيليڪا هئي، جنهن کي دوناٽو برامانتي سورهين صديءَ جي شروعات ۾ ڊزائن ڪيو. اندريا پيلاڊيو پنهنجي ڊزائن ڪيل ولاز ۽ محلن وسيلي سڄي اولهندي يورپ جي معمارن تي اثر وڌو.

باروڪ دور شاندار اطالوي معمار پيدا ڪيا. پوئين باروڪ ۽ روڪوڪو معمارِي جو سڀ کان اصلي ڪم ستوپينيجي جو شڪار محل آهي. 1752ع ۾، لوئيجي وانويتيلي ڪاسيرتا جو شاهي محل تعمير ڪرڻ شروع ڪيو. ارڙهين صديءَ جي آخر ۽ اڻويهين صديءَ جي شروعات ۾، اٽلي نوڪلاسيڪي معمارِي تحريڪ کان متاثر ٿيو. ولاز، محل، باغ، اندروني سجاوٽ ۽ فن ٻيهر قديم رومي ۽ يوناني موضوعن تي ٻڌل ٿيڻ لڳا.

فاشسٽ دور دوران، نام نهاد "نويچينتو تحريڪ" عروج تي آئي، جيڪا سامراجي روم جي ٻيهر دريافت تي ٻڌل هئي. مارچيلو پياچينتيني، جيڪو شهرن جي شهري تبديليءَ جو ذميوار هو، سادي بڻايل نوڪلاسيڪيت جو هڪ روپ جوڙيو.

بصري فن

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو اطالوي فن

آخري دعوت (1494–1499)، ليونارڊو دا ونچي، سانتا ماريا ديللي گراتسي جو گرجاگھر، ميلان

اطالوي بصري فنن جي تاريخ اولهندي مصوري لاءِ اهم آهي. رومي فن يونان کان متاثر هو ۽ ان کي قديم يوناني مصوريءَ جو وارث سمجهي سگهجي ٿو. رومي مصوريءَ مان رڳو ديواري مصوريون باقي بچيون آهن. انهن ۾ ٽرومپ لوئيل، ڪاذب منظرڪشي ۽ خالص منظرنگاريءَ جا سڀ کان پهريان مثال شامل ٿي سگهن ٿا.

اطالوي نشاۃ ثانيه کي مصوريءَ جو سونهري دور سمجهيو وڃي ٿو، جيڪو پندرهين صديءَ کان سورهين صديءَ جي آخر تائين پکڙيل هو ۽ اٽلي کان ٻاهر به وڏو اثر رکندڙ هو. مساچچو، فليپو لپي، تنتوريتو، ساندرو بوتيچيللي، ليونارڊو دا ونچي، مائيڪل اينجلو، رافائيل ۽ تيتسيان جهڙن فنڪارن منظرڪشي جي استعمال ذريعي مصوريءَ کي وڌيڪ بلند سطح تي پهچايو. مائيڪل اينجلو مجسما ساز طور پڻ سرگرم هو؛ سندس ڪمن ۾ ڊيوڊ، پيتا ۽ موسى جهڙا شاهڪار شامل آهن.

پندرهين ۽ سورهين صديءَ ۾، اعليٰ نشاۃ ثانيه هڪ اندازي فن کي جنم ڏنو، جنهن کي مينرزم چيو وڃي ٿو. سورهين صديءَ جي شروعات واري فن کي نمايان ڪندڙ متوازن ترتيبن ۽ منظرڪشيءَ ڏانهن عقلي طريقيڪار جي جاءِ تي، مينرسٽ فنڪارن بي ثباتي، بناوٽ ۽ شڪ کي اختيار ڪيو. پيئرو ديللا فرانچيسڪا جا بي چين نه ٿيندڙ چهرا ۽ اشارا ۽ رافائيل جون پرسڪون مريمون، پونتورمو جي پريشان اظهار ۽ ايل گريڪو جي جذباتي شدت سان بدلجي ويون.

وينس جو جنم (1484–1486)، ساندرو بوتيچيللي، اُففيتسي گيلري، فلورينس

سترهين صديءَ ۾، اطالوي باروڪ جي عظيم ترين مصورن ۾ ڪاراواجو، آرتيميسيا جينتيليسڪي، ڪارلو ساراسيني ۽ بارتولوميو مانفريدي شامل آهن. ارڙهين صديءَ ۾، اطالوي روڪوڪو بنيادي طور فرانسيسي روڪوڪو کان متاثر هو. اطالوي نوڪلاسيڪي مجسما سازي، انتونيو ڪانووا جي عريان مجسمن سان گڏ، تحريڪ جي مثالي رخ تي مرڪوز رهي.

اڻويهين صديءَ ۾، رومانوي مصورن ۾ فرانچيسڪو هايز ۽ فرانچيسڪو پوديستي شامل هئا. امپريشنزم فرانس کان اٽلي ۾ ماڪيايولي وسيلي آيو، ۽ حقيقت نگاري جوآڪينو توما ۽ جيوسيپي پيلليتسا دا وولپيدو وسيلي آئي. ويهين صديءَ ۾، مستقبل نگاري سان گڏ، اٽلي مصوري ۽ مجسما سازيءَ جي ارتقا ۾ ٻيهر هڪ بنيادي ملڪ طور اڀريو. مستقبل نگاريءَ کان پوءِ جورجو دي ڪيريڪو جون مابعدالطبيعي مصوريون آيون، جن سررئيلسٽن تي اثر وڌو.

ادب

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو اطالوي ادب

رسمي لاطيني ادب 240 ق.م. ۾ شروع ٿيو، جڏهن روم ۾ پهريون اسٽيج ڊرامو پيش ڪيو ويو. لاطيني ادب انتهائي اثرائتو هو ۽ اڄ به آهي، جنهن ۾ ڪيترائي ليکڪ، شاعر، فلسفي ۽ مؤرخ شامل آهن، جهڙوڪ پليني دي ايلڊر، پليني دي ينگر، ورجل، هوريس، پروپرشيس، اووڊ ۽ ليوي. رومي پنهنجي زباني روايت، شاعري، ڊرامي ۽ قطعات لاءِ مشهور هئا. تيرهين صديءَ جي شروعات ۾، فرانسس آف اسيسي پهريون اطالوي شاعر هو، پنهنجي مذهبي گيت سج جو گيت سان.

دانتي اليگهيئري، جنهن جي ڪمن جديد اطالوي ٻوليءَ جي بنياد وجهڻ ۾ مدد ڪئي، وچئين دور جي عظيم ترين شاعرن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. سندس رزمي نظم ڊيوائن ڪاميڊي عالمي ادب جي بهترين ڪمن ۾ شمار ٿئي ٿو.

تيرهين صديءَ ۾، سسلي ۾ شهنشاهه فريڊرڪ ٻيون جي درٻار ۾، پرووانسال صورتن ۽ موضوعن تي ٻڌل غنائي شاعري مقامي عام ٻوليءَ جي هڪ نفيس صورت ۾ لکي وئي. انهن شاعرن مان هڪ جياڪومو دا لينتيني هو، جيڪو سونٽ جي صورت جو موجد هو؛ سڀ کان مشهور ابتدائي سونٽ نگار پيٽرارڪ هو.

گويڊو گوئينيتسيلي دولچي ستل نووو جو باني آهي، جيڪا اهڙي شعري مکتب هئي جنهن محبت جي شاعريءَ ۾ فلسفيانه پاسو شامل ڪيو. محبت جي هن نئين سمجهه، جيڪا نرم انداز ۾ ظاهر ڪئي وئي، فلورينس جي شاعر دانتي اليگهيئري کي متاثر ڪيو، جنهن جديد اطالوي ٻوليءَ جو بنياد وڌو. دانتي جو ڪم، ڊيوائن ڪاميڊي، ادب جي بهترين ڪمن مان آهي. پيٽرارڪ ۽ جيوواني بوڪاچچو قديم دور جي ڪمن کي ڳوليو ۽ انهن جي پيروي ڪئي ۽ پنهنجي فني شخصيتن کي سنواريو. پيٽرارڪ پنهنجي نظمن جي مجموعي اِل ڪانتسونيري وسيلي شهرت ماڻي. بوڪاچچو جو دي ڊيڪاميرون پڻ برابر اثرائتو هو، جيڪو ننڍين ڪهاڻين جو تمام مشهور مجموعو آهي.

نشاۃ ثانيه جي ليکڪن جي ڪمن ۾ نيڪولو ميڪياويلي جو دي پرنس شامل آهي، جيڪو سياسي سائنس تي هڪ مضمون آهي، جنهن ۾ "اثرائتي حقيقت" کي ڪنهن به مجرد مثالي تصور کان وڌيڪ اهم سمجهيو ويو آهي. جيوواني فرانچيسڪو سترپارولا ۽ جيمباتيستا باسيلي، جن بالترتيب سترپارولا جون مزاحيه راتيون (1550–55) ۽ پينتاميرون (1634) لکيا، يورپ ۾ پري ڪهاڻين جي سڀ کان پهرين معلوم صورتن مان ڪجهه ڇاپيون. باروڪ دور گليليو جي صاف سائنسي نثر کي جنم ڏنو. سترهين صديءَ ۾، آرڪيڊين شاعريءَ ۾ سادگي ۽ ڪلاسيڪي ضبط بحال ڪرڻ لاءِ هڪ تحريڪ شروع ڪئي.

اطالوي ليکڪن اڻويهين صديءَ ۾ رومانويت کي اختيار ڪيو؛ اها ريزورجيمنتو جي خيالن سان هم وقت هئي، اها تحريڪ جنهن اطالوي اتحاد آندو. اتحاد جي خبر ويتوريو الفيري، اوگو فوسڪولو ۽ جياڪومو ليوپاردي جهڙن شاعرن اڳواٽ ڏني. اهم اطالوي رومانوي ليکڪ اليساندرو مانزوني جا ڪم، پنهنجي حب الوطنيءَ واري پيغام ۽ جديد، متحد اطالوي ٻوليءَ جي ترقيءَ ۾ سندس ڪوششن سبب، اطالوي اتحاد جي علامت آهن.

ميڪياويلي، جديد سياسي سائنس جو باني

اڻويهين صديءَ جي آخر ۾، ويرزمو نالي هڪ ادبي تحريڪ، جنهن حقيقت نگاريءَ کي ساراهيو، اطالوي ادب ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. ايميليو سالگاري، جيڪو ايڪشن-ايڊوينچر سواش بڪلرن جو ليکڪ ۽ سائنس فڪشن جو اڳواڻ هو، پنهنجي ساندوڪان سلسلو شايع ڪيو. 1883ع ۾، ڪارلو ڪولودي پنوڪيو جون مهمون شايع ڪيو، جيڪو ڪنهن اطالوي ليکڪ جو سڀ کان مشهور ٻارن جو ڪلاسيڪي ڪتاب بڻيو ۽ دنيا جي سڀ کان وڌيڪ ترجمو ٿيل غير مذهبي ڪتابن مان هڪ آهي. مستقبل نگاري نالي تحريڪ ويهين صديءَ جي شروعات ۾ ادب تي اثر انداز ٿي. فليپو توماسو مارينيتي مستقبل نگاري جو منشور لکيو ۽ اهڙي ٻولي ۽ استعارن جي استعمال جو مطالبو ڪيو، جيڪي مشيني دور جي رفتار، تحرڪ ۽ تشدد کي عظمت ڏين.

جديد ادبي شخصيتن ۾ گابريئلي دانونتسيو، قوم پرست شاعر جيوسوئي ڪارڊوچچي، 1906ع جو نوبل انعام ماڻيندڙ، حقيقت نگار ليکڪا گرازيا ديليدا، 1926ع جي انعام يافته، جديد ٿيٽر ليکڪ لوئيجي پيرانديللو، 1936ع ۾، ننڍين ڪهاڻين جو ليکڪ ايتالو ڪالوينو، 1960ع ۾، شاعر سالوواتوري ڪوازيمودو، 1959ع ۾، ۽ يوجينيو مونتالي، 1975ع ۾، امبرتو ايڪو، 1980ع ۾، ۽ طنز نگار ۽ ٿيٽر ليکڪ داريو فو، 1997ع ۾، شامل آهن.

فلسفو

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو اطالوي فلسفو

اطالوي فلسفي اولهندي فلسفي تي اثر وڌو، جنهن جي شروعات يونانين ۽ رومن کان ٿي، ۽ پوءِ نشاۃ ثانيه جي انسان دوستي، روشن خيالي جو دور ۽ جديد فلسفو تائين پهتي. اٽلي ۾ باضابطه فلسفو فيثاغورث متعارف ڪرايو، جيڪو ڪروتوني ۾ اطالوي فلسفي جي مکتب جو باني هو. يوناني دور جي اطالوي فلسفين ۾ زينوفينس، پارمينيدس ۽ زينو شامل آهن. رومي فلسفين ۾ سيسرو، لوڪريتيوس، سينيڪا دي ينگر، پلوٽارڪ، ايپيڪتيتس، مارڪس اوريليئس ۽ آگسٽين آف هيپو شامل آهن.

مٿي کاٻي پاسي کان گهڙيءَ جي رخ ۾: اڪوئناس، ديني عالم؛ برونو، ڪائناتيات دان؛ بيڪاريا، جرم شناس؛ ۽ مونٽيسوري، مونٽيسوري تعليم واري

اطالوي وچئين دور جو فلسفو بنيادي طور عيسائي هو، ۽ ان ۾ ٿامس اڪوئناس جهڙا ديني عالم شامل هئا، جيڪو فطري الٰهيات جو ڪلاسيڪي حامي هو، جنهن ارسطوي فلسفو عيسائيت ۾ ٻيهر متعارف ڪرايو. نشاۃ ثانيه جي فلسفين ۾ شامل آهن: جورڊانو برونو، اولهه جي هڪ اهم سائنسي شخصيت؛ مارسيليو فيچينو، انسان دوست فلسفي؛ ۽ نيڪولو ميڪياويلي، جديد سياسي سائنس جو هڪ باني. ميڪياويلي جو سڀ کان مشهور ڪم دي پرنس آهي، جنهن جو سياسي فڪر ۾ حصو سياسي مثاليت پسندي ۽ حقيقت پسندي جي وچ ۾ بنيادي وڇوڙو آهي. پادووا، بولونيا ۽ نيپلز جهڙا يونيورسٽي شهر علم ۽ تحقيق جا مرڪز رهيا، جن ۾ جيامباتيستا ويڪو جهڙا فلسفي شامل هئا. چيزاري بيڪاريا روشن خياليءَ جي اهم شخصيت ۽ ڪلاسيڪي فوجداري نظريي ۽ سزا شناسي جو پيءُ هو.

اٽلي ۾ 1800ع واري ڏهاڪي ۾ هڪ مشهور فلسفيانه تحريڪ هئي، جنهن ۾ مثاليت پسندي، حسيت ۽ تجربيت شامل هئا. اڻويهين صديءَ جي آخر ۽ ويهين صديءَ دوران ٻيون تحريڪون پڻ مقبول ٿيون، جهڙوڪ وجودي الٰهيات، انارڪزم، ڪميونزم، سوشلزم، مستقبل نگاري، فاشزم ۽ عيسائي جمهوريت. انتونيو گرامشي ڪميونسٽ نظريي اندر اڃا تائين لاڳاپيل فلسفي آهي، جنهن کي ثقافتي بالادستي جو نظريو ٺاهڻ جو ڪريڊٽ ڏنو وڃي ٿو. اطالوي فلسفين غير مارڪسي لبرل سوشلزم واري فلسفي جي ترقيءَ ۾ اثر وڌو. 1960ع واري ڏهاڪي ۾، کاٻي ڌر جي ڪارڪنن اختيار مخالف مزدور نواز نظرين کي اختيار ڪيو، جيڪي خودمختيار تحريڪ ۽ ورڪرزم جي نالي سان مشهور ٿيا.

اطالوي فيمينسٽن ۾ سيبيلا اليرامو، الائدي گوالبيرتا بيڪاري ۽ آنا ماريا موتسوني شامل آهن، ۽ پروٽو-فيمينسٽ فلسفن کي اڳ ۾ ئي اطالوي ليکڪن ڇُهيو هو. اطالوي تعليمدان ماريا مونٽيسوري اهڙو تعليمي فلسفو پيدا ڪيو، جيڪو سندس نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. جيوسيپي پيانو تجزياتي فلسفي ۽ رياضيات جي جديد فلسفي جو باني هو. تجزياتي فلسفين ۾ ڪارلو پينڪو، گلوريا اوريجي، پيئرئنا گاراواسو ۽ لوچانو فلوريدي شامل آهن.

ٿيٽر

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو اٽلي جو ٿيٽر

ڪوميڊيا ديل آرٽي جو ٽولو آئي جيلوسي پرفارم ڪندي، هيرونيمس فرانڪن اول جو ڪم، ت. 1590

اطالوي ٿيٽر وچئين دور ۾ وجود ۾ آيو، جنهن جا اڳوڻا بنياد ڏکڻ اٽليءَ جي قديم يوناني ڪالونين (ميگنا گريشيا)، گڏوگڏ اٽالڪ قومن جي ٿيٽر ۽ قديم روم جو ٿيٽر تائين پهچن ٿا. ٻه مکيه رستا هئا، جن وسيلي ٿيٽر ترقي ڪئي. پهريون، ڪيٿولڪ مذهبي عبادتن جي ڊرامائي صورت، ۽ ٻيو، تماشي جي بت پرست صورتن مان ٺهيل هو، جهڙوڪ شهري ميلن لاءِ اسٽيجنگ، درٻاري مسخرن جون تياريون، ۽ ٽروباڊورن جا گيت. نشاۃ ثانيه واري ٿيٽر جديد ٿيٽر جي شروعات ڪئي. قديم ٿيٽري متن ترجمو ڪيا ويا ۽ درٻارن ۾ اسٽيج ڪيا ويا، ۽ پوءِ عوامي ٿيٽرن ڏانهن منتقل ٿيا. پندرهين صديءَ جي آخر ۾، فيرارا ۽ روم جا شهر ٿيٽر جي ٻيهر دريافت ۽ تجديد لاءِ اهم هئا.

سورهين صديءَ کان ارڙهين صديءَ تائين، ڪوميڊيا ديل آرٽي بداهتي ٿيٽر جي هڪ صورت هئي، ۽ اڄ به پيش ڪئي وڃي ٿي. اداڪارن جا گهمندڙ ٽولا کليل هنڌن تي اسٽيج لڳائيندا هئا ۽ جگلنگ، اڪروبيٽڪس ۽ مزاحيه ڊرامن جي صورت ۾ وندر فراهم ڪندا هئا. ڊراما لکيل ڊرامائي متن مان پيدا نه ٿيندا هئا، پر لاتسي نالي منظرنامن مان، جيڪي اهڙا آزاد ڍانچا هئا، جن جي چوڌاري اداڪار بداهت ڪندا هئا. ڪوميڊيا جا ڪردار عام طور تي مقرر سماجي قسمن ۽ روايتي ڪردارن جي نمائندگي ڪندا هئا، جن مان هر هڪ جو پنهنجو جدا لباس هوندو هو. ڪوميڊيا ديل آرٽي جي پهرين رڪارڊ ٿيل پرفارمنسون 1551ع جي شروعات ۾ روم مان مليون. عورتن جا ڪردار عورتن ئي ادا ڪيا، جن جو دستاويزي ثبوت 1560ع واري ڏهاڪي جي شروعات کان ملي ٿو، جنهن ڪري اهي قديم دور کان پوءِ يورپ جون پهريون ڄاتل پيشاور اداڪارائون بڻيون. لوڪريتسيا دي سينا، جنهن جو نالو 1564ع جي هڪ معاهدي ۾ آيو آهي، نالي سان سڃاتل پهرين اطالوي اداڪاره سڏبي آهي، جڏهن ته ونچينزا آرماني ۽ باربرا فلامينيا پهريون پريما ڊوناون هيون.

بيلٽ نشاۃ ثانيه دوران اٽليءَ ۾ پيدا ٿيو، درٻاري نمائش ۽ شان و شوڪت جي واڌ ويجهه طور.

موسيقي

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو اٽلي جي موسيقي

ڪلاسيڪي موسيقي سان لاڳاپيل ساز، جن ۾ وائلن ۽ پيانو شامل آهن، اٽلي ۾ ايجاد ٿيا.

لوڪ کان ڪلاسيڪي تائين، موسيقي اطالوي ثقافت جو اندروني حصو آهي. ڪلاسيڪي موسيقي سان لاڳاپيل ساز، جن ۾ پيانو ۽ وائلن شامل آهن، اٽلي ۾ ايجاد ٿيا، ۽ ڪيترين موجوده صورتن، جهڙوڪ سمفني، ڪنسرٽو ۽ سوناتا، جون پاڙون سورهين ۽ سترهين صديءَ جي اطالوي موسيقيءَ جي نون تجربن تائين پهچن ٿيون.

اٽلي جي سڀ کان مشهور موسيقارن ۾ نشاۃ ثانيه جا پالسترينا، مونتيوردي ۽ جيسوالدو؛ باروڪ جا اسڪارلاتي ۽ ويوالدي؛ ڪلاسيڪي جا پاگانيني ۽ روسيني؛ ۽ رومانوي دور جا ويردي ۽ پوچيني شامل آهن. اٽلي ۾ ڪلاسيڪي موسيقيءَ جي مضبوط حيثيت آهي، جنهن جو ثبوت ان جي اوپيرا گهرن، جهڙوڪ لا اسڪالا، ۽ پيانو نواز مائوريتسيو پوليني ۽ ٽينر لوچانو پاواروتي جهڙن فنڪارن جي شهرت مان ملي ٿو. اٽلي اوپيرا جي جنم ڀومي طور سڃاتو وڃي ٿو. اطالوي اوپيرا بابت مڃيو وڃي ٿو ته اهو سترهين صديءَ ۾ قائم ٿيو.

1920ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ متعارف ٿيڻ کان پوءِ، جاز اٽلي ۾ مضبوط جڳهه حاصل ڪئي، ۽ فاشسٽن جي غير ملڪي مخالف پاليسين باوجود مقبول رهيو. 1970ع واري ڏهاڪي جي پروگريسيو راڪ ۽ پاپ تحريڪن ۾ اٽلي جي نمائندگي پي ايف ايم، بانڪو دل موتوو سوڪورسو، لي اورمي، گوبلن ۽ پوھ جهڙن بينڊن ڪئي. ساڳئي دور ۾ اطالوي سئنيما ۾ تنوع آيو، ۽ چينيچتا جي فلمن ۾ اينيو موريڪوني سميت موسيقارن جا پيچيده موسيقيائي اسکور شامل هئا. 1980ع واري ڏهاڪي ۾، اطالوي هپ هاپ مان اڀرندڙ پهريون ستارو ڳائڻو جووانوتي هو. اطالوي ميٽل بينڊن ۾ ريپسوڊي آف فائر، لاڪونا ڪوئل، ايلون ڪنگ، فارگوٽن ٽومب ۽ فليش گاڊ اپوڪليپس شامل آهن.

اٽلي ڊسڪو ۽ اليڪٽرانڪ موسيقي جي ترقيءَ ۾ حصو وڌو، جنهن ۾ اٽالو ڊسڪو، جيڪو پنهنجي مستقبل پسند آواز ۽ سنٿيسائيزرن ۽ ڊرم مشينن جي نمايان استعمال لاءِ مشهور آهي، اليڪٽرانڪ ڊانس جي سڀ کان پهرين صنفن مان هڪ آهي. جورجو مورودر جهڙا پروڊيوسر، جنهن ٽي اڪيڊمي اوارڊ ۽ چار گولڊن گلوب کٽيا، اليڪٽرانڪ ڊانس موسيقيءَ جي ترقيءَ ۾ اثرائتا رهيا. اطالوي پاپ جي نمائندگي هر سال سانريمو ميوزڪ فيسٽيول وسيلي ٿئي ٿي، جنهن يوروويزن سانگ ڪانٽيسٽ لاءِ الهام طور ڪم ڪيو. جيگليولا چينڪويتي، توتو ڪوتونيو ۽ مونياسڪن بالترتيب 1964ع، 1990ع ۽ 2021ع ۾ يوروويزن کٽيو. دومينيڪو مودونيو، مينا، اندريا بوچيلي، رافائيلا ڪارا، اِل وولو، ال بانو، توتو ڪوتونيو، نيڪ، امبرتو توتسي، جورجيا، گريمي کٽيندڙ لائورا پائوسيني، ايروس رامازوتي، تيتسيانو فيرو، مونياسڪن ۽ ٻين ڳائڻن عالمي شهرت ماڻي آهي.

فيشن ۽ ڊزائن

اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو اطالوي فيشن ۽ اطالوي ڊزائن

ميلان ۾ گاليريا ويتوريو ايمانوئلي ٻيون ۾ پرادا جو دڪان

اطالوي فيشن جي ڊگهي روايت آهي. گلوبل لئنگئيج مانيٽر جي Top Global Fashion Capital Rankings (2013ع) ۾ روم کي ڇهين ۽ ميلان کي ٻارهين نمبر تي رکيو ويو. اهم اطالوي فيشن ليبلز — جهڙوڪ گوچي، ارماني، پرادا، ورساچي، ويلنٽينو، ڊولچي اينڊ گبانا — دنيا جي بهترين فيشن گهرن ۾ شامل آهن. بلغاري، دامياني ۽ بوچيلاتي جهڙا زيورن جا ادارا اٽلي ۾ قائم ٿيا. فيشن رسالو ووگ اٽاليا دنيا جي سڀ کان وڌيڪ معزز فيشن رسالن مان هڪ آهي.

اٽلي ڊزائن جي ميدان ۾ نمايان آهي، خاص طور تي اندروني، معمارِي، صنعتي ۽ شهري ڊزائن ۾. ميلان ۽ تورين ملڪ ۾ معمارِي ۽ صنعتي ڊزائن جا اڳواڻ آهن. ميلان شهر فيرا ميلانو جي ميزباني ڪري ٿو، جيڪا يورپ جي سڀ کان وڏي ڊزائن نمائش آهي. ميلان ڊزائن ۽ معمارِي سان لاڳاپيل اهم واقعن ۽ هنڌن جي ميزباني ڪري ٿو، جهڙوڪ Fuori Salone ۽ ميلان فرنيچر فيئر، ۽ اهو برونو موناري، لوچيو فونتانا، اينريڪو ڪاستيلاني ۽ پيئرو مانزوني جهڙن ڊزائنرن جو گهر رهيو آهي.

سئنيما

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو اٽلي جو سئنيما

اطالوي سئنيما لوميئر ڀائرن طرفان حرڪتي تصويرن جون نمائشون متعارف ڪرائڻ کان ٿوري ئي پوءِ شروع ٿيو. پهريون اطالوي ڊائريڪٽر ويتوريو ڪالچينا آهي، جنهن 1896ع ۾ پوپ ليو تيرهون کي فلمبند ڪيو. 1914ع جي ڪابيريا سڀ کان مشهور اطالوي خاموش فلم آهي. يورپ جي سڀ کان پراڻي اونگارڊ سئنيما تحريڪ، اطالوي مستقبل نگاري، 1910ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ ٿي.

فيديريڪو فيليني، جيڪو ويهين صديءَ جي سڀ کان وڌيڪ اثرائتن ۽ وڏي پيماني تي عزت ماڻيندڙ فلمسازن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو

1920ع واري ڏهاڪي ۾ زوال کان پوءِ، صنعت 1930ع واري ڏهاڪي ۾ آواز جي اچڻ سان ٻيهر متحرڪ ٿي. هڪ مشهور اطالوي صنف، تيليفوني بيانڪي، دلڪش پس منظرن واريون مزاحيه فلمون هيون. ڪاليگرافزمو، تيليفوني بيانڪي-آمريڪي انداز جي مزاحيه فلمن جي تيز ابتڙ هو؛ اهو وڌيڪ فني، تمام گهڻو رسمي، پيچيدگيءَ ۾ اظهار ڀريو، ۽ بنيادي طور معاصر ادبي مواد سان لاڳاپيل هو. سئنيما کي موسوليني استعمال ڪيو، جنهن روم جي مشهور چينيچتا اسٽوڊيو قائم ڪيو، فاشسٽ پروپيگنڊا جي پيداوار لاءِ.

ٻي عالمي جنگ کان پوءِ، اطالوي فلم کي وسيع سڃاڻپ ملي ۽ اها برآمد ڪئي وئي، تان جو 1980ع واري ڏهاڪي ۾ فني زوال آيو. اطالوي فلم ڊائريڪٽرن ۾ فيديريڪو فيليني، سرجيو ليئوني، پيئر پاولو پاسوليني، دوچو تيساري، لوڪينو ويسڪونتي، ويتوريو دي سيڪا، مائيڪل اينجلو انتونيوني ۽ روبيرتو روسيلليني شامل آهن، جن کي هر دور جي عظيم ترين ڊائريڪٽرن مان مڃيو وڃي ٿو. 1940ع واري ڏهاڪي جي وچ کان 1950ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين اطالوي نيو ريئلزم جو عروج هو، جيڪو جنگ کان پوءِ واري اٽليءَ جي خراب حالت کي ظاهر ڪندو هو.

1950ع واري ڏهاڪي ۾ جيئن ملڪ وڌيڪ امير ٿيو، نيو ريئلزم جي هڪ صورت، جيڪا گلابي نيو ريئلزم طور مشهور هئي، ان جي جاءِ ورتي، ۽ ڪوميڊيا آل اطاليانا صنف ۽ ٻيون فلم صنفون، جهڙوڪ سورڊ اينڊ سينڊل ۽ اسپيگيٽي ويسٽرن، 1960ع ۽ 1970ع واري ڏهاڪي ۾ مشهور ٿيون. صوفيا لورين جهڙين اداڪارائن عالمي شهرت حاصل ڪئي. شهوت انگيز اطالوي ٿرلر، يا جئلي، جيڪي 1970ع واري ڏهاڪي ۾ داريو ارجينتو جهڙن ڊائريڪٽرن ٺاهيا، خوفناڪ فلمن تي اثرانداز ٿيا. تازو دور ۾، اطالوي منظر کي رڳو ڪڏهن ڪڏهن ڌيان مليو آهي، جهڙوڪ لائف از بيوٽيفل، سئنيما پيراڊيسو ۽ اِل پوستينو: دي پوسٽمين جهڙين فلمن سان.

چينيچتا اسٽوڊيو يورپ ۾ فلم ۽ ٽيليويزن پيداوار جي سڀ کان وڏي سهولت آهي، جتي ڪيتريون ئي عالمي باڪس آفيس ڪامياب فلمون فلمبند ٿيون. 1950ع واري ڏهاڪي ۾، اتي ٺاهيل عالمي پيداوارن جي انگ سبب روم کي "ٽائبر تي هالي ووڊ" سڏيو ويو. ان جي احاطي تي 3,000 کان وڌيڪ پيداوارون ٺهيون، جن مان 90 کي اڪيڊمي اوارڊ لاءِ نامزدگي ملي، ۽ 47 ڪاميابيون حاصل ٿيون. اٽلي بهترين پرڏيهي ٻوليءَ واري فلم لاءِ اڪيڊمي اوارڊ ۾ سڀ کان وڌيڪ اوارڊ ماڻيندڙ ملڪ آهي، جنهن 14 ڪاميابيون، 3 خاص اوارڊ ۽ 31 نامزدگيون حاصل ڪيون آهن. بمطابق

2016

، اطالوي فلمن 12 پام دُور، 11 گولڊن لائن، ۽ 7 گولڊن بيئر کٽيا آهن.

کاڌ خوراڪ

اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو اطالوي کاڌ خوراڪ, اطالوي کاڌي جو ڍانچو ۽ اطالوي کاڌن ۽ مشروبن جي فهرست

اطالوي شراب ۽ سالومي

اطالوي کاڌ خوراڪ تي اِيٽرسڪن، قديم يوناني، قديم رومي، بازنطيني، عربي ۽ يهودي کاڌن جو گهرو اثر آهي. نئين دنيا جي دريافت سان اهم تبديليون آيون، جن ۾ آلو، ٽماٽا ۽ مڪئي جهڙيون شيون ارڙهين صديءَ کان بنيادي جز بڻجي ويون. بحيرۂ روم واري غذا اطالوي کاڌ خوراڪ جو بنياد بڻجي ٿي، جيڪا پاستا، مڇي، ميون ۽ ڀاڄين سان مالا مال آهي ۽ پنهنجي سادگي ۽ قسمين قسمين هئڻ ڪري سڃاتي وڃي ٿي، جنهن ۾ ڪيترن کاڌن ۾ رڳو چار کان اٺ جز هوندا آهن. اطالوي کاڌ خوراڪ پنهنجي علائقائي تنوع، ذائقي جي گهڻائي ۽ دنيا جي سڀ کان وڌيڪ مشهور کاڌن مان هڪ هئڻ ڪري نمايان آهي، جنهن جو ٻاهرين ملڪن تي به مضبوط اثر آهي.

اطالوي کاڌ خوراڪ روايتي شين تي گهڻو ڀاڙي ٿي؛ ملڪ وٽ يورپي يونين جي قانون هيٺ محفوظ ڪيل روايتي خاصيتن جو وڏو تعداد آهي. اٽلي ۾ 395 ميشلن اسٽار رکندڙ ريسٽورنٽ آهن. چيز، ٿڌا گوشت ۽ شراب اطالوي کاڌ خوراڪ جا مرڪزي جز آهن، جن سان علائقائي صورتون ۽ محفوظ اصل جو نالو يا محفوظ جاگرافيائي اشارو جا ليبل لاڳاپيل آهن؛ ان سان گڏ پيزا ۽ ڪافي پڻ کاڌي پيتي واري ثقافت جو حصو آهن. مٺا کاڌا مقامي ذائقن، جهڙوڪ ترش ميون، پسته ۽ بادام، کي ماسڪارپوني ۽ ريڪوٽا جهڙن مٺن چيزن يا ڪوڪو، وينلا ۽ دارچيني جهڙن غير ملڪي ذائقن سان ملائڻ جي ڊگهي روايت رکن ٿا. جيلاتو، تيراميسو، ۽ ڪاساتا اطالوي مٺن کاڌن جا سڀ کان مشهور مثال آهن.

اطالوي کاڌي جو ڍانچو بحيرۂ روم واري علائقي لاءِ خاص آهي ۽ اتر، وچ ۽ اوڀر يورپي کاڌي جي ڍانچن کان مختلف آهي، جيتوڻيڪ اهو اڃا به اڪثر ناشتي (ڪولازيوني)، منجهند جي ماني (پرانزو) ۽ رات جي ماني (چينا) تي مشتمل هوندو آهي. بهرحال، ناشتي تي گهڻو گهٽ زور ڏنو ويندو آهي، جيڪو اڪثر ڇڏيو ويندو آهي يا غير بحيرۂ روم اولهندي ملڪن جي ڀيٽ ۾ هلڪن حصن تي مشتمل هوندو آهي. صبح دير سان ۽ منجهند کان پوءِ هلڪا کاڌا، جن کي ميريندا (سانچو:Plural form: ميريندي) چيو وڃي ٿو، اڪثر شامل هوندا آهن.

راند

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو اٽلي ۾ راند

2012ع ۾ آتسوري. فٽبال اٽلي ۾ سڀ کان مشهور راند آهي.

سڀ کان مشهور راند فٽبال آهي. اٽلي جي ٽيم سڀ کان وڌيڪ ڪامياب ٽيمن مان هڪ آهي، جنهن چار ورلڊ ڪپ ڪاميابيون (1934، 1938، 1982 ۽ 2006) ۽ ٻه يوئيفا يورو ڪاميابيون (1968 ۽ 2020) حاصل ڪيون آهن. اطالوي ڪلبن 48 وڏيون يورپي ٽرافيون کٽيون آهن، جنهن ڪري اٽلي اسپين کان پوءِ يورپ جو ٻيو سڀ کان ڪامياب ملڪ بڻجي ٿو. اٽلي جي مٿئين ليگ سيري آ آهي، جنهن کي دنيا ڀر ۾ لکين مداح ڏسن ٿا.

ٻيون مشهور ٽيم واريون رانديون باسڪيٽ بال، والي بال ۽ رگبي آهن. اٽلي جون مردن ۽ عورتن جون قومي والي بال ٽيمون اڪثر دنيا جي بهترين ٽيمن ۾ شامل ٿين ٿيون. مردن جي ٽيم لڳاتار ٽي عالمي چيمپيئن شپون کٽيون (1990ع، 1994ع ۽ 1998ع ۾). اٽلي مردن جي باسڪيٽ بال ٽيم جا بهترين نتيجا يورو باسڪيٽ 1983 ۽ 1999ع ۾ سونا تمغا، ۽ 2004ع اولمپڪس ۾ چاندي جو تمغو هئا. ليگا باسڪيٽ سيري آ يورپ جي سڀ کان وڌيڪ مقابلي واري ليگن مان هڪ آهي. اٽلي قومي رگبي يونين ٽيم سڪس نيشنز چيمپيئن شپ ۽ رگبي ورلڊ ڪپ ۾ مقابلو ڪري ٿي.

انفرادي راندين ۾، سائيڪل ڊوڙ مشهور آهي؛ اطالوين يو سي آءِ عالمي چيمپيئن شپون بيلجيم کان سواءِ ڪنهن به ٻئي ملڪ کان وڌيڪ کٽيون آهن. جيرو دي اٽاليا هر مئي ۾ ٿيندڙ سائيڪل ريس آهي ۽ ٽن گرانڊ ٽورس مان هڪ آهي. الپائن اسڪائينگ هڪ وسيع راند آهي، ۽ ملڪ اسڪائينگ لاءِ مشهور منزل آهي. اطالوي اسڪائر سياري جون اولمپڪ رانديون ۽ الپائن اسڪائي ورلڊ ڪپ ۾ سٺا نتيجا حاصل ڪن ٿا. ٽينس کي اهم پيروي حاصل آهي: اها چوٿين سڀ کان وڌيڪ کيڏي ويندڙ راند آهي. روم ماسٽرز، جيڪو 1930ع ۾ قائم ٿيو، سڀ کان وڌيڪ معزز ٽينس ٽورنامينٽن مان هڪ آهي. اطالوي رانديگرن ڊيويس ڪپ 4 ڀيرا (1976، 2023، 2024 ۽ 2025) ۽ بلي جين ڪنگ ڪپ 6 ڀيرا (2006، 2009، 2010، 2013، 2024 ۽ 2025) کٽيا آهن.

اسڪوديريا فيراري جي فيراري 248 ايف 1، جيڪا گرانڊ پري ريسنگ ۾ اڃا تائين موجود سڀ کان پراڻي ٽيم آهي، جيڪا 1948ع کان مقابلو ڪري رهي آهي، ۽ شمارياتي طور تاريخ جي سڀ کان ڪامياب فارمولا ون ٽيم آهي

موٽر راندون مشهور آهن. اٽلي، تمام وڏي فرق سان، سڀ کان وڌيڪ موٽو جي پي عالمي چيمپيئن شپون کٽيون آهن. اطالوي اسڪوديريا فيراري گرانڊ پري ريسنگ ۾ اڃا تائين موجود سڀ کان پراڻي ٽيم آهي، جيڪا 1948ع کان مقابلو ڪري رهي آهي، ۽ 232 ڪاميابين سان سڀ کان ڪامياب فارمولا ون ٽيم آهي. فارمولا ون جو اطالوي گرانڊ پري 1921ع کان منعقد ٿيندو رهيو آهي ۽ هميشه آٽوڊرومو ناتسيونالي مونزا ۾ ٿيو آهي (سواءِ 1980ع جي). موٽر راندين ۾ ٻيا ڪامياب اطالوي ڪار ٺاهيندڙ الفا روميو، لانچيا، مازيراتي ۽ فيات آهن.

اٽلي اولمپڪس ۾ ڪامياب رهيو آهي، پهرين اولمپياڊ کان حصو وٺندو رهيو آهي ۽ 48 مان 47 رانديگرن ۾ شامل ٿيو آهي (1904ع کان سواءِ). اطالوين گرمائين اولمپڪ رانديون ۾ 618 تمغا، ۽ سياري جي اولمپڪس ۾ 141 تمغا کٽيا آهن، جن ۾ 259 سونا تمغا شامل آهن، ۽ ڪل تمغن جي لحاظ کان ڇهون سڀ کان ڪامياب ملڪ آهي. ملڪ 1960ع ۾ گرمائين اولمپڪس جي ميزباني ڪئي؛ ۽ سياري جي اولمپڪس جي 1956ع، 2006ع ۾ ميزباني ڪئي، ۽ هن وقت ميلان ۽ ڪورتينا دامپيتسو ۾ 2026ع واري ايڊيشن جي ميزباني ڪري رهيو آهي.

عام موڪلون، ميلو ۽ لوڪ روايتون

اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو اٽلي ۾ عام موڪلون, اٽلي جون روايتون ۽ اٽلي جون لوڪ روايتون

روم ۾ فيستا ديلا ريپوبليڪا جي جشن دوران وڪٽر ايمانوئل ٻيون يادگار مٿان فريچي تريڪولوري، جنهن جي دونهين واري لڪير اٽلي جا قومي رنگ ڏيکاري ٿي

عام موڪلن ۾ مذهبي، قومي ۽ علائقائي ڏينهن شامل آهن. اٽلي جو قومي ڏينهن، فيستا ديلا ريپوبليڪا ('جمهوريت جو ڏينهن')، 2 جون تي ملهايو ويندو آهي، جنهن جو مکيه جشن روم ۾ ٿيندو آهي، ۽ اهو 1946ع ۾ اطالوي جمهوريه جي جنم جي ياد ۾ ملهايو ويندو آهي. تقريب ۾ اطالوي اڻڄاتل سپاهي کي خراج عقيدت طور گلن جي چادر چاڙهڻ ۽ روم ۾ ويا ديئي فوري امپيريالي سان فوجي پريڊ شامل آهي.

سينٽ لوسي جو ڏينهن، 13 ڊسمبر تي، اٽلي جي ڪجهه علائقن ۾ ٻارن ۾ مشهور آهي، جتي هوءَ سانتا ڪلاز جهڙو ڪردار ادا ڪري ٿي. ايپيفني اطالوي لوڪ روايتن جي شخصيت بيفانا سان لاڳاپيل آهي، جيڪا ٻهاريءَ تي سوار هڪ پوڙهي عورت آهي، جيڪا 5 جنوري جي رات سٺن ٻارن لاءِ تحفا، ۽ خراب ٻارن لاءِ ڪوئلو يا رک جا ٿيلها آڻي ٿي. مريم جو آسمان تي کڄڻ 15 آگسٽ تي فيراگوستو سان گڏ اچي ٿو، جيڪو اونهاري جي موڪلن جو دور آهي. اطالوي قومي سرپرست ڏينهن، 4 آڪٽوبر تي، سينٽ فرانسس ۽ سينٽ ڪيٿرائن کي ملهايو ويندو آهي. هر شهر يا ڳوٺ پنهنجي مقامي سرپرست بزرگ جي عيد تي پڻ عام موڪل ملهائيندو آهي. ناتالي دي روما (لفظي. 'روم جو جنم ڏينهن') روم ۾ 21 اپريل تي ٿيندڙ ساليانو ميلو آهي، جيڪو شهر جي ڏند ڪٿائي بنياد جي خوشيءَ ۾ ملهايو ويندو آهي. ڏند ڪٿا موجب، چيو وڃي ٿو ته رومولس 21 اپريل 753 ق.م. تي روم شهر جو بنياد وڌو.

ميلن ۽ جشنن ۾ پاليو دي سينا گهوڙن جي ڊوڙ، مقدس هفتي جون رسمون، اريتسو جو ساراسين جوسٽ، ۽ ڪالچو ستوريڪو فيورينتينو شامل آهن. 2013ع ۾، يونيسڪو غير مادي ثقافتي ورثي ۾ اطالوي ميلن ۽ پاسو کي شامل ڪيو، جهڙوڪ واريا دي پالمي، ويتربو ۾ ماڪينا دي سانتا روزا، ۽ ساساري ۾ faradda di li candareri. ٻين ميلن ۾ ڪارنيول شامل آهن، جهڙوڪ وينس، وياريجو، اِوريا، فويانو ديلا ڪيانا، ۽ ساتريانو دي لوڪانيا. وينس فلم فيسٽيول، جيڪو گولڊن لائن انعام ڏئي ٿو ۽ 1932ع کان منعقد ٿي رهيو آهي، دنيا جو سڀ کان پراڻو فلمي ميلو آهي ۽ ڪانز ۽ برلن سان گڏ يورپ جي "وڏن ٽن" فلمي ميلن مان هڪ آهي.

انتظامي ورهاستون

اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو اٽلي جا علائقا, اٽلي جا صوبا, اٽلي جا ميٽروپوليٽن شهر ۽ ڪوموني

اٽلي 20 علائقن (ريجوني) تي مشتمل آهي، جن مان پنجن کي خاص خودمختيار حيثيت حاصل آهي، جيڪا کين اضافي معاملن تي قانون سازي ڪرڻ جي اجازت ڏئي ٿي.

• ابروزو
• اوستا وادي
• اپوليا
• بازيليڪاتا
• ڪلابريا
• ڪمپانيا
• ايميليا-رومانا
• فريولي-وينيزيا جوليا
• لازيو
• ليگوريا
• لومباردي
• مارڪي
• موليزه
• پيڊمونٽ
• سارڊينيا
• سسلي
• ترنتينو-آلٽو آديجي/سڊٽيرول
• ٽسڪني
• امبريا
• وينيتو

اپوليا

بازيليڪاتا

ڪلابريا

سسلي

موليزه

ڪمپانيا

ابروزو

لازيو

امبريا

مارڪي

ٽسڪني

سارڊينيا

ايميليا-رومانيا

ليگوريا

پيڊمونٽ

فريولي-
وينيزيا جوليا

اوستا
وادي

ترنتينو-
آلٽو آديجي

وينيتو

لومباردي

ايڊرياٽڪ سمنڊ

آئيونين سمنڊ

بحر روم

ٽيرينين سمنڊ

ليگورين سمنڊ

ريجوني ۾ 107 صوبا (پرووينچي) يا ميٽروپوليٽن شهر (چِتا ميٽروپوليتاني)، ۽ 7,896 ميونسپلٽيون (ڪوموني) شامل آهن.

پڻ ڏسو

• اٽلي جو خاڪو

ڪتابيات

• Cushman-Roisin, Benoit; Gačić, Miroslav; Poulain, Pierre-Marie (2001). Physical oceanography of the Adriatic Sea. Springer. ISBN 978-1-4020-0225-0.
• "FastiOnline: A database of archaeological excavations since the year 2000". International Association of Classical Archaeology (AIAC). 2004–2007. 6 March 2010 تي حاصل ڪيل.
• Hibberd, Matthew. The media in Italy (McGraw-Hill International, 2007).
• Sarti, Roland, ed. Italy: A reference guide from the Renaissance to the present (2004).
• Sassoon, Donald. Contemporary Italy: politics, economy and society since 1945 (Routledge, 2014).
• "Italy History – Italian History Index" (اطالوي and انگريزي ۾). European University Institute, The World Wide Web Virtual Library. 1995–2010. اصل نسخو مان 15 August 2021 تي محفوظ ڪيل. 6 March 2010 تي حاصل ڪيل.

ٻاهريان ڳنڍڻا

• اٽلي بي بي سي نيوز مان
• اٽلي. دي ورلڊ فيڪٽ بڪ. سينٽرل انٽيليجنس ايجنسي.
• اٽلي يو سي بي لائبريريز گوو پبس مان
• اٽلي او اي سي ڊي مان
• يورپي يونين جي ويب سائيٽ تي اٽلي جو ملڪي خاڪو
• وڪيميڊيا اٽلس آف Italy
• Geographic data related to اٽلي at OpenStreetMap
• اٽلي لاءِ اهم ترقياتي اڳڪٿيون انٽرنيشنل فيوچرز مان
• سرڪاري ويب سائيٽ (in Italian)
• اطالوي سياحت جي سرڪاري ويب سائيٽ

اپوليا

بازيليڪاتا

ڪلابريا

سسلي

موليزه

ڪمپانيا

ابروزو

لازيو

امبريا

مارڪي

ٽسڪني

سارڊينيا

ايميليا-رومانيا

ليگوريا

پيڊمونٽ

فريولي-
وينيزيا جوليا

اوستا
وادي

ترنتينو-
آلٽو آديجي

وينيتو

لومباردي

ايڊرياٽڪ سمنڊ

آئيونين سمنڊ

بحر روم

ٽيرينين سمنڊ

ليگورين سمنڊ