مواد ڏانھن هلو

بلغاريا

ڳنڍڻن کي سنواريو
کليل ڄاڻ چيڪلي، وڪيپيڊيا مان
(بلغاريه کان چوريل)
جمهوريه بلغاريا

Република България
Flag of بلغاريا
{{{coat_alt}}}
جھنڊو نِسبتي نشان
شُعار: 'Съединението прави силата
سانچو:Tlit
("اتحاد طاقت آهي")
ترانو: Мила Родино
سانچو:Tlit
("پياري مادر وطن")
مڪانيت  بلغاريا     (dark green)– يورپ ۾     (green & dark grey)– in the يورپي يونين     (green)  –  [Legend]
مڪانيت  بلغاريا     (dark green)

– يورپ ۾     (green & dark grey)
– in the يورپي يونين     (green)  –  [Legend]

گادي جو هنڌصوفيا
42°41′51″N 23°19′21″E / 42.69750°N 23.32250°E / 42.69750; 23.32250 (Largo)
سڀ کان وڏو شهرگادي وارو شھر
دفتري ٻوليونبلغاري[1]
سرڪاري رسم الخطسيريلڪ
نسلي گروھ (2021 جي آدمشماري[note 1])
مذهب (2021 جي آدمشماري)
  • 15.9% ڪوبه مذهب نه
  • 9.8% اسلام
  • 0.1% ٻيا
  • 9.5% بي جواب
مقامي آبادي
حڪومتوحداني پارلياماني جمهوريه
• صدر
ايليانا يوٽووا
خالي
رومن راديف
ميهائيلا ڊوتسووا
مقننه قومي اسيمبلي
قيام جي تاريخ
681–1018
1185–1396
3 مارچ 1878
5 آڪٽوبر 1908
15 سيپٽمبر 1946
15 نومبر 1990
پکيڙ
• جملي
110,993.6[2] km2 (42,854.9 sq mi) (103هون)
• پاڻي (%)
2.16[3]
آبادي
• ڊسمبر 2025[4] اندازو
Neutral decrease 6,423,207 (109هون)
• 2021[5] مردم شماري
Neutral decrease 6,519,789
•  گھاٽائي
58/km2 (150.2/sq mi) (154هون)
جِي ڊي پي (مساوي قوت خريد )2025 لڳ ڀڳ
• ڪل
Increase $264.699 ارب[6] (73هون)
• في سيڪڙو
Increase $41,901[7] (55هون)
جِي. ڊي. پي  (رڳو نالي ۾ )2025 لڳ ڀڳ
• ڪل
Increase $117.007 ارب[7] (68هون)
• في سيڪڙو
Increase $18,522[7] (59هون)
جِينِي (2023)Positive decrease 37.2[8]
وچولو
ايڇ ڊي آء (2023)Increase 0.845[9]
انتهائي اعلیٰ · 55هون
ڪرنسييورو (€) (EUR)
معياري وقتEET (متناسق عالمي وقت+2)
EEST (متناسق عالمي وقت +3)
ڊائلنگ ڪوڊ+359
انٽرنيٽ ڊومين

بلغاريا،[lower-alpha 1] سرڪاري طور جمهوريه بلغاريا،[lower-alpha 2] ڏکڻ اوڀر يورپ ۾ هڪ ملڪ آهي. اهو بلقان جي اوڀرئين حصي ۾، ڊينيوب درياهه جي بلڪل ڏکڻ ۽ ڪارو سمنڊ جي اولهه ۾ واقع آهي. بلغاريا جي ڏکڻ ۾ يونان ۽ ترڪي، اولهه ۾ سربيا ۽ اتر مقدونيا، جڏهن تہ اتر ۾ ڊينيوب درياهه جي ٻئي پاسي رومانيا واقع آهن. ان جي ايراضي 110,994 چور�ڪلو� ميٽرs (42,855 sq mi) آهي، جنهن ڪري اهو ايراضيءَ جي لحاظ کان يورپي يونين جو ڏهون وڏو ۽ يورپ جو سورهون وڏو ملڪ آهي. صوفيا ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر آهي؛ ٻين وڏن شهرن ۾ پلووديف، وارنا ۽ برگاس شامل آهن.

هاڻوڪي بلغاريا جي سرزمين تي آباد قديم ترين سماجن مان هڪ ڪارانووو ثقافت (6,500 ق.م.) هئي. ڇهين کان ٽين صدي ق.م. دوران هي علائقو قديم ٿريشيائي ماڻهن، فارسين، سيلٽن ۽ مقدونيائي ماڻهن جي وچ ۾ جنگين جو ميدان رهيو؛ علائقي ۾ استحڪام تڏهن آيو جڏهن رومي سلطنت 45ع ۾ هن علائقي کي فتح ڪيو. رومي رياست جي ٽٽڻ کان پوءِ علائقي ۾ قبائلي حملا ٻيهر شروع ٿي ويا. ڇهين صديءَ جي لڳ ڀڳ انهن علائقن ۾ اوائلي سلاو اچي آباد ٿيا. بلغارن، اسپاروخ جي اڳواڻيءَ ۾، قديم عظيم بلغاريا جي سرزمين کان حملا ڪيا ۽ پوءِ ستين صديءَ جي آخر ڌاري مستقل طور بلقان ۾ داخل ٿي ويا. هنن پهرين بلغاري سلطنت قائم ڪئي، جنهن کي بازنطيني سلطنت 681ع ۾ هڪ معاهدي وسيلي تسليم ڪيو. هن سلطنت بلقان جي وڏي حصي تي غلبو حاصل ڪيو ۽ سلاوي ثقافتن تي سيريلڪ رسم الخط جي ترقيءَ وسيلي نمايان اثر وڌو. پهرين بلغاري سلطنت يارهين صديءَ جي شروعات تائين قائم رهي، جڏهن بازنطيني شهنشاهه باسل ٻيون ان کي فتح ڪري ختم ڪري ڇڏيو. 1185ع ۾ بلغارين جي ڪامياب بغاوت جي نتيجي ۾ ٻي بلغاري سلطنت قائم ٿي، جيڪا ايوان اسين ٻيون (1218–1241) جي دور ۾ پنهنجي عروج تي پهتي. ڪيترين ئي ٿڪائيندڙ جنگين ۽ جاگيرداراڻي تڪرارن کان پوءِ سلطنت ٽٽي پکڙي وئي ۽ 1396ع ۾ لڳ ڀڳ پنجن صدين لاءِ عثماني حڪمرانيءَ هيٺ اچي وئي.

1877–78ع جي روس-ترڪ جنگ جي نتيجي ۾ ٽين ۽ موجوده بلغاري رياست وجود ۾ آئي، جنهن 1908ع ۾ عثماني سلطنت کان پنهنجي آزاديءَ جو اعلان ڪيو. ڪيترائي نسلي بلغاري نئين ملڪ جي سرحدن کان ٻاهر رهجي ويا، جنهن الحاق پسندي وارن جذبن کي هٿي ڏني ۽ نتيجي ۾ پاڙيسري ملڪن سان ڪيترائي تڪرار ٿيا، جڏهن تہ ٻنهي عالمي جنگين ۾ بلغاريا جرمني سان اتحاد ڪيو. 1946ع ۾ بلغاريا سوويت قيادت واري اوڀر بلاڪ جو حصو بڻيو ۽ هڪ سوشلسٽ رياست بڻجي ويو. حڪمران ڪميونسٽ پارٽي 1989ع جي انقلابن کان پوءِ اقتدار تي پنهنجي هڪ هٽي ختم ڪري ڇڏي ۽ گهڻ پارٽي چونڊن جي اجازت ڏني. ان کان پوءِ بلغاريا جمهوريت ڏانهن منتقل ٿيو.

1991ع ۾ جمهوري آئين اختيار ڪرڻ کان پوءِ بلغاريا هڪ پارلياماني جمهوريه آهي، جيڪو 28 صوبن تي مشتمل آهي ۽ جنهن ۾ سياسي، انتظامي ۽ معاشي مرڪزيت جو درجو گهڻو آهي. هڪ ترقي يافته ملڪ جي حيثيت سان، ان جي ترقي يافته، وڏي آمدني واري معيشت يورپي گڏيل منڊي جو حصو آهي ۽ گهڻو ڪري خدمتن تي ٻڌل آهي، جنهن کان پوءِ پيداواري صنعت، کاڻ کوٽائي ۽ زراعت اچن ٿا. قدرتي گئس ۽ تيل جي پائپ لائنن لاءِ لنگهه واري ملڪ طور ڪردار، گڏوگڏ ڪاري سمنڊ تي ان جي حڪمت عمليءَ واري هنڌ، بلغاريا جي اهميت تي اثرانداز ٿيا آهن. بلغاريا يورپي يونين، جنهن ۾ شينگن علائقو ۽ يورو زون پڻ شامل آهن، نيٽو ۽ بخارسٽ نائن جهڙين مختلف علائقائي ذيلي تنظيمن جو رڪن ملڪ آهي.

نالي جي اصل

[سنواريو]

بلغاريا جو نالو بلغارن مان نڪتل آهي، جيڪي ترڪ نسل جو هڪ قبيلو هئا ۽ جن پهرين بلغاري سلطنت قائم ڪئي. سندن نالي جي اصل پوريءَ طرح سمجهي نه وئي آهي ۽ ان جو سراغ چوٿين صدي عيسويءَ کان اڳ تائين لڳائڻ ڏکيو آهي؛[10] تنهن هوندي بہ، ممڪن آهي تہ اهو اوائلي ترڪ لفظ bulģha ("ملائڻ"، "لوڏڻ"، "هلائڻ") ۽ ان مان نڪتل لفظ bulgak ("بغاوت"، "بدنظمي") مان ورتل هجي.[11] ان جي معنيٰ وڌيڪ وسيع ڪري "باغي ٿيڻ"، "ڀڙڪائڻ" يا "بدنظميءَ جي حالت پيدا ڪرڻ" به ٿي سگهي ٿي، ۽ اهڙيءَ طرح ان مان نڪتل معنيٰ "بدنظمي پيدا ڪندڙ" ٿي سگهي ٿي.[12][13][14] اندروني ايشيا ۾ اهڙن قبائلي گروهن، جن جا نالا صوتياتي لحاظ کان ويجها هئا، کي اڪثر ساڳين اصطلاحن سان بيان ڪيو ويندو هو، جيئن بولووجي، جيڪي "پنج بربر" گروهن جو هڪ حصو هئا ۽ چوٿين صديءَ دوران کين هڪ ئي وقت "مخلوط نسل" ۽ "بدامني پيدا ڪندڙ" طور بيان ڪيو ويندو هو.[15]

تاريخ

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو بلغاريا جي تاريخ

قبل از تاريخ ۽ قديم دور

[سنواريو]
قومي تاريخي عجائب گهر ۾ رکيل ٿريشيائي سونهري هار
قومي تاريخي عجائب گهر ۾ اوڊريسيائي سونهري هار

اڄوڪي بلغاريا جي سرزمين تي انساني سرگرميءَ جي سڀ کان اوائلي نشانين مان ڪجهه نيئنڊرٿل انسانن جا لڳ ڀڳ 150,000 سال پراڻا، يعني وچئين پئليوليٿڪ دور سان واسطو رکندڙ باقيات آهن.[16] باچو ڪيرو غار مان مليل هومو سيپيئنس جا ت. 47,000 سال بي پي پراڻا باقيات يورپ ۾ جديد انسانن جي سڀ کان اوائلي آمد جي نشاندهي ڪن ٿا.[17][18] ڪارانووو ثقافت ت. 6,500 ق.م. ڌاري وجود ۾ آئي ۽ علائقي جي ڪيترين ئي نئين پٿر واري دور جي سماجن مان هڪ هئي، جيڪي زراعت جي آڌار تي ترقي ڪري رهيا هئا.[19] سون تي ڪم ڪرڻ جي ايجاد جو اعزاز وارنا ثقافت کي ڏنو وڃي ٿو،[20][21] جنهن دنيا جا سڀ کان پراڻا سونهري زيور تيار ڪيا، جن جي عمر اندازي موجب 6,000 سالن کان به وڌيڪ آهي.[22][23] هن خزاني يورپ جي اوائلي سماجن ۾ سماجي درجي بندي ۽ طبقاتي بناوٽ کي سمجهڻ ۾ اهم مدد ڪئي آهي.[24][25][26]

ٻارهين صدي ق.م. کان ڪجهه وقت اڳ، جديد بلغاريائي ماڻهن جي ٽن بنيادي اباڻن گروهن مان هڪ، ٿريشيائي ماڻهو، بلقان اپٻيٽ ۾ ظاهر ٿيا.[27][28][29] ٿريشيائي قبيلائي هئا ۽ سندن ڪا گڏيل رياست نه هئي، تنهن هوندي به هو ڌاتوڪاري ۾ ماهر هئا ۽ هنن يونانين کي اورفيائي ۽ ڊائني سيائي مذهبي روايتون ڏنيون.[30] اڄوڪي بلغاريا جي علائقن تي فارسين جا حملا، جيڪي ڇهين صدي ق.م. ۾ شروع ٿيا، ٿريشيائي اتحاد لاءِ هڪ محرڪ بڻيا.[31] 479 ق.م. ۾ ٻئي فارسي حملي جي شڪست کان پوءِ،[32] گهڻا ٿريشيائي قبيلا بادشاهه ٽيريس جي اڳواڻيءَ هيٺ متحد ٿيا ۽ اوڊريسيائي بادشاهت قائم ڪيائون.[30][32][33] 341 ق.م. ۾ فلپ ٻيون ان کي ڪمزور ڪري پنهنجي تابع بڻايو،[34] ٽين صديءَ ۾ سيلٽن ان تي حملا ڪيا،[35] ۽ آخرڪار 45ع ۾ رومي سلطنت جو هڪ صوبو بڻجي وئي.[36]

پهرين صدي عيسويءَ جي پڇاڙيءَ تائين سڄي بلقان اپٻيٽ تي رومي حڪمراني قائم ٿي چڪي هئي. عيسائيت چوٿين صديءَ جي لڳ ڀڳ هن علائقي ۾ پکڙجڻ شروع ٿي؛[30] انهيءَ دور ۾ گوٿ بشپ الفلاس لڳ ڀڳ 381ع ۾ اڄوڪي اتر بلغاريا ۾ گوٿڪ بائبل تيار ڪئي، جيڪا ڪنهن جرمن ٻولي ۾ لکيل پهرين ڪتاب طور سڃاتي وڃي ٿي.[37] 476ع ۾ اولهه رومي سلطنت جي زوال کان پوءِ بازنطينين بلقان وارو علائقو ورثي ۾ حاصل ڪيو، پر فارس خلاف سندن ڊگهي فوجي مهمن هنن علائقن کي بربر حملن لاءِ ڪمزور ڪري ڇڏيو.[38] ان سان سلاون کي بلقان اپٻيٽ ۾ داخل ٿيڻ جو موقعو مليو ۽ هنن آهستي آهستي ان جي اندرين حصن کي ڏاکڻن سلاون جي ملڪ ۾ تبديل ڪري ڇڏيو، جيڪي هڪ جمهوريت هيٺ رهندا هئا.[39][40][41] جزوي طور هيلينائيز ٿيل، رومائيز ٿيل ۽ گوٿائيز ٿيل ٿريشيائي بعد ۾ نون آبادڪارن ۾ ضم ٿي ويا.[42][43][44][45]

پهرين بلغاري سلطنت

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو پهرين بلغاري سلطنت

سلاون جي اچڻ کان ٿوري ئي عرصي پوءِ علائقي تي هڪ ڀيرو ٻيهر حملو ٿيو، هن ڀيري بلغارن خان اسپاروخ جي اڳواڻيءَ ۾ حملو ڪيو.[46] سندن لشڪر قديم عظيم بلغاريا جي باقيات مان هو، جيڪا ڪاري سمنڊ جي اتر ۾ اڄوڪي يوڪرين ۽ ڏاکڻي روس واري علائقي ۾ واقع هڪ ختم ٿي ويل قبائلي وفاق هئي. اسپاروخ ميسيا ۾ بازنطيني علائقن تي حملو ڪيو ۽ 680ع ۾ اتي جي سلاو قبيلن کي فتح ڪيو.[28] 681ع ۾ بازنطيني سلطنت سان امن جو معاهدو ٿيو، جنهن سان پهرين بلغاري سلطنت جو بنياد پيو. بلغارن هڪ مضبوط ۽ پاڻ ۾ ويجهي حڪمران اقليتي طبقي جي صورت اختيار ڪئي.[47]

بلغاري شهنشاهه سيميون پهرئين جي تصوير
شهنشاهه سيميون پهريون: سلاوي ادب جو صبح جو تارو، الفونس موخا جي سلاو رزميه سلسلي مان

اٺين ۽ نائين صدين دوران ايندڙ حڪمرانن بلغاري رياست کي وڌيڪ مضبوط ڪيو. ڪروم هڪ لکيل قانوني ضابطو متعارف ڪرايو ۽ پليسڪا جي جنگ ۾ بازنطينين جي هڪ وڏي حملي کي روڪيو، جنهن ۾ بازنطيني شهنشاهه نائيڪيفورس پهريون مارجي ويو.[48][49] بوريس پهرئين 864ع ۾ بلغارن جي بت پرستي ختم ڪري ان جي جاءِ تي مشرقي آرٿوڊوڪس عيسائيت اختيار ڪئي. عيسائيت اختيار ڪرڻ کان پوءِ بازنطينين بلغاري چرچ کي تسليم ڪيو[50] ۽ گاديءَ واري شهر پريسلاو ۾ تيار ڪيل سيريلڪ الفابيٽ اختيار ڪئي وئي.[51] گڏيل ٻولي، مذهب ۽ رسم الخط مرڪزي اختيار کي مضبوط ڪيو ۽ آهستي آهستي سلاون ۽ بلغارن کي هڪ اهڙي متحد قوم ۾ ضم ڪري ڇڏيو، جيڪا هڪ ئي سلاوي ٻولي ڳالهائيندي هئي.[52][51] سونهري دور سيميون اعظم جي 34 سالن واري حڪمرانيءَ دوران شروع ٿيو، جنهن جي دور ۾ رياست پنهنجي تاريخ جي سڀ کان وڏي علائقائي توسيع حاصل ڪئي.[53] قديم بلغاري ٻوليءَ ۾ تخليق ٿيل ادب جلد ئي اتر طرف سڄي اوڀر يورپ ۾ پکڙجي ويو ۽ اها ٻولي پاڻ علائقي جي رابطي جي ٻولي بڻجي وئي.[54][55][56][57][58] انهن سياسي، ثقافتي ۽ مذهبي ترقيُن بلغاريا کي ان وقت يورپ جي وچئين دور جي عظيم طاقتن مان هڪ بڻائي ڇڏيو، جتي اهو بازنطيني سلطنت ۽ فرينڪي سلطنت سان گڏ اهم طاقت هو.[59]

927ع ۾ سيميون جي وفات کان پوءِ مجارن ۽ پيچينيگن سان جنگين ۽ بوگوميل بدعقيدي جي پکڙجڻ سبب سلطنت ڪمزور ٿي وئي.[52][60] سيميون جي جانشين پيٽر پهرئين کي پنهنجي ٽن ڀائرن مان ٻن جي بغاوتن کي منهن ڏيڻو پيو، پر ٻنهي بغاوتن کي دٻايو ويو.[61] سندس حڪمرانيءَ دوران بازنطينين سان هڪ سازگار امن معاهدو ڪري سلطنت کي مستحڪم ڪيو ويو، جنهن کي پيٽر ۽ بازنطيني شهنشاهه رومانوس جي پوٽيءَ جي شاديءَ ذريعي وڌيڪ مضبوط ڪيو ويو.[62][63][64][65] هن معاهدي ٻنهي طاقتن جي وچ ۾ 40 سالن جي پرامن لاڳاپن ۽ ملڪ اندر خوشحاليءَ واري دور جي شروعات ڪئي.[66][67] اهو دور 965ع تائين جاري رهيو، جڏهن بازنطين سان ٻيهر جنگ شروع ٿي؛ پيٽر کي فالج جو حملو ٿيو ۽ هو هڪ خانقاهه ۾ گوشه نشين ٿي ويو، جتي 969ع ۾ وفات ڪيائين.[68]

مسلسل روس ۽ بازنطيني حملن کان پوءِ 971ع ۾ پريسلاو تي بازنطيني فوج قبضو ڪري ورتو.[52] ساموئيل جي حڪمرانيءَ هيٺ سلطنت انهن حملن کان عارضي طور بحال ٿي، پر اهو دور تڏهن ختم ٿيو جڏهن بازنطيني شهنشاهه باسل ٻيون 1014ع ۾ ڪليوچ وٽ بلغاري فوج کي شڪست ڏني.[69] ساموئيل جنگ کان ٿوري ئي عرصي پوءِ وفات ڪري ويو ۽ 1018ع تائين بازنطينين پهرين بلغاري سلطنت کي فتح ڪري ورتو.[70][71] باسل ٻئين مقامي اميرن جي حڪمراني برقرار رکي، کين بازنطيني نوڪر شاهي ۽ اشرافيه ۾ شامل ڪيو ۽ سندن زمينن تان سون ۾ محصول ادا ڪرڻ جي ذميواري ختم ڪري ان جي بدران جنس جي صورت ۾ محصول ڏيڻ جي اجازت ڏني، جنهن سان بغاوتن کي روڪيو ويو.[72][73] بلغاري پئٽريارڪي جو درجو گهٽائي آرچ بشپري ڪيو ويو، پر ان پنهنجي خودمختيار حيثيت ۽ پنهنجا ڊائوسيس برقرار رکيا.[73][72]

ٻي بلغاري سلطنت

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ٻي بلغاري سلطنت
13هين صديءَ جي وچ ڌاري بلغاري سلطنت جو نقشو
ايوان اسين ٻيون (1218–1241) جي حڪمرانيءَ دوران ٻي بلغاري سلطنت جي سڀ کان وڏي علائقائي پکيڙ ڏيکاريندڙ نقشو

1025ع ۾ باسل ٻئين جي وفات کان پوءِ بازنطيني گهرو پاليسي مرڪزي، فوجي نوعيت واري مضبوطيءَ کان هٽي هڪ ڪمزور، شهري قيادت واري انتظاميا ڏانهن منتقل ٿي وئي، جنهن صوبائي دفاع کي نظرانداز ڪيو. ان جي نتيجي ۾ سڌيءَ طرح وڏي پيماني تي بدامني پيدا ٿي—جنهن جو سڀ کان نمايان مثال پيٽر ڊيليان جي بغاوت (1040–41) هئي—جڏهن ناراض بلغاري رعيت ۽ بيزار فوجي اشرافيه ڳرن محصولن ۽ نوڪر شاهيءَ جي بدانتظامي خلاف بغاوت ڪئي. سلجوقي حملي آورن هٿان مانزيڪرٽ ۾ تباهه ڪندڙ فوجي شڪست کان پوءِ سلطنت جو اختيار ڪمزور ٿي ويو ۽ صليبي جنگين ان کي وڌيڪ پريشان ڪري ڇڏيو. ان صورتحال بازنطيني يونانيت اختيار ڪرائڻ جي ڪوششن کي درهم برهم ڪري ڇڏيو ۽ وڌيڪ بغاوتن لاءِ سازگار ماحول پيدا ڪيو. اسين خاندان جي اميرن ايوان اسين پهريون ۽ پيٽر چوٿين ان موقعي مان فائدو وٺندي هڪ وڏي بغاوت منظم ڪئي ۽ ترنووو کي نئين گاديءَ جو هنڌ بڻائي بلغاري رياست کي ٻيهر قائم ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيا.[74][75]

ڪالويان، اسين خاندان جو ٽيون بادشاهه، پنهنجي حڪمراني بلغراد ۽ اوهرڊ تائين وڌائي. هن پوپ جي روحاني بالادستيءَ کي تسليم ڪيو ۽ پوپي نمائندي کان شاهي تاج حاصل ڪيو.[76][77] سلطنت ايوان اسين ٻيون (1218–1241) جي حڪمرانيءَ دوران پنهنجي عروج تي پهتي، جڏهن ان جون سرحدون البانيا جي سامونڊي ڪناري، سربيا ۽ ايپيرس تائين پکڙجي ويون، جڏهن تہ واپار ۽ ثقافت پڻ عروج تي پهتا.[76][74] ايوان اسين جي حڪمراني مذهبي معاملن ۾ روم کان پري ٿيڻ واري تبديليءَ سان پڻ نمايان هئي.[78]

اسين خاندان 1257ع ۾ ختم ٿي ويو. ان کان پوءِ اندروني تڪرار ۽ بازنطيني، هنگريائي ۽ منگولن جا لڳاتار حملا ٿيا، جن سونهري لشڪر کي ڪمزور ٿيل بلغاري رياست تي بالادستي قائم ڪرڻ جو موقعو ڏنو.[76][78] سوئر پاليندڙ ايوائلو منگولن کي ٻاهر ڪڍي ڇڏيو؛ هن هارين جي هڪ وڏي بغاوت جي اڳواڻي ڪئي، جنهن کيس 1277ع ۾ ٿوري عرصي لاءِ شهنشاهه بڻائي ڇڏيو.[79][74] سندس مختصر حڪمراني 1280ع ۾ ختم ٿي، جڏهن جاگيردار زميندارن کيس اقتدار تان هٽائي ڇڏيو،[79] جن جي پوءِ ٿيندڙ گروهي تڪرارن سبب ٻي بلغاري سلطنت 14هين صديءَ تائين ننڍين جاگيردار رياستن ۾ ورهائجي وئي.[74] فن ۽ ثقافت ۾ ٿوري عرصي لاءِ ٻيهر عروج اچڻ باوجود،[80][81][82] باقي بچيل بلغاري باقيات رياستون—ويدين ۽ ترنووو جون ٻه زارشاهيُون ۽ ڊوبروجا جي ڊيسپوٽيٽ—ڏکڻ اوڀر کان ايندڙ هڪ نئين خطري، عثماني ترڪن، لاءِ آسان شڪار بڻجي ويون.[76]

عثماني حڪمراني

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو عثماني بلغاريا
1396ع جي نيڪوپولس جي جنگ وچئين دور جي بلغاري رياستي وجود جي پڄاڻيءَ جي نشاندهي ڪئي.

1340ع واري ڏهاڪي ۾ بازنطينين عثمانين کي ڀاڙي جي سپاهين طور استعمال ڪيو، پر پوءِ اهي پاڻ حملي آور بڻجي ويا.[83] سلطان مراد پهريون 1362ع ۾ بازنطينين کان ايڊريانوپل کسي ورتو؛ صوفيا 1382ع ۾ ۽ ان کان پوءِ شومين 1388ع ۾ عثمانين جي قبضي هيٺ آيا.[83] عثمانين 1393ع ۾ بلغاري سرزمين جي فتح مڪمل ڪئي، جڏهن ٽن مهينن جي گهيري کان پوءِ ترنووو کي لٽيو ويو، ۽ پوءِ نيڪوپولس جي جنگ جي نتيجي ۾ 1396ع ۾ ويدين زارشاهي جو زوال آيو. سوزوپول آخري بلغاري آبادي هئي، جيڪا 1453ع ۾ عثمانين جي قبضي هيٺ آئي.[84] ان کان پوءِ بلغاري اشرافيه جو خاتمو ڪيو ويو ۽ هارين کي عثماني مالڪن جي غلام هارين ۾ تبديل ڪيو ويو،[83] جڏهن تہ تعليم يافته پادري طبقي جو وڏو حصو ٻين ملڪن ڏانهن لڏي ويو.[85]

بلغارين تي ڳرا محصول لاڳو ڪيا ويا (جن ۾ ديوشيرمه، يا رت جو محصول پڻ شامل هو)، سندن ثقافت کي دٻايو ويو،[85] ۽ آباديءَ جي هڪ حصي ۾ اسلاميت اختيار ڪرڻ جو عمل پڻ ٿيو.[86] عثماني اختيارين روم ملت نالي هڪ مذهبي انتظامي برادري قائم ڪئي، جيڪا نسلي سڃاڻپ کان سواءِ سڀني آرٿوڊوڪس عيسائين جي انتظام لاءِ ذميوار هئي.[87] ان کان پوءِ مقامي آباديءَ جي وڏي حصي آهستي آهستي پنهنجي الڳ قومي شعور کي وڃائي ڇڏيو ۽ پاڻ کي رڳو پنهنجي مذهب جي بنياد تي سڃاڻڻ لڳو.[88][89] ڪجهه اڪيلين خانقاهن ۾ رهيل پادري طبقي پنهنجي نسلي سڃاڻپ کي زنده رکيو، جنهن سبب اها ڏورانهن ڳوٺاڻن علائقن ۾ برقرار رهي،[90] ۽ ملڪ جي اتر اولهه ۾ موجود سرگرم ڪيٿولڪ برادري ۾ پڻ قائم رهي.[91]

جڏهن عثماني طاقت ڪمزور ٿيڻ لڳي تہ هابسبرگ آسٽريا ۽ روس بلغاري عيسائين کي امڪاني اتحادي طور ڏسڻ لڳا. آسٽريا وارن پهرين 1598ع ۾ ترنووو جي بغاوت جي حمايت ڪئي، پوءِ 1686ع ۾ ٻي بغاوت، 1688ع ۾ چيپرووتسي بغاوت ۽ آخرڪار 1689ع ۾ ڪارپوش جي بغاوت جي مدد ڪئي.[92] روسي سلطنت پڻ 1774ع جي ڪوچڪ قائنارجه جي معاهدي وسيلي عثماني سرزمين تي رهندڙ عيسائين جي محافظ طور پنهنجي دعويٰ پيش ڪئي.[92]

ايگلز نيسٽ جو دفاع، اليڪسي پوپوف جي 1893ع جي تصوير، جنهن ۾ شپڪا لڪ جو دفاع ڏيکاريل آهي
1877ع ۾ شپڪا لڪ جو روسي-بلغاري دفاع

18هين صديءَ جي اولهه يورپي روشن خيالي بلغاريا ۾ قومي جاڳرتا جي شروعات تي اثرانداز ٿي.[83] ان قومي شعور کي ٻيهر زنده ڪيو ۽ آزاديءَ جي جدوجهد لاءِ نظرياتي بنياد فراهم ڪيو، جنهن جو نتيجو 1876ع جي اپريل بغاوت جي صورت ۾ نڪتو. عثماني اختيارين جڏهن بغاوت کي دٻايو تہ لڳ ڀڳ 30,000 بلغاري مارجي ويا. انهن قتل عامن عظيم طاقتن کي قدم کڻڻ تي مجبور ڪيو.[93] هنن 1876ع ۾ قسطنطنيه ڪانفرنس سڏائي، پر عثمانين ان جي فيصلن کي رد ڪري ڇڏيو. ان سان روسي سلطنت کي ٻين عظيم طاقتن سان ٽڪراءَ جو خطرو کڻڻ کان سواءِ فوجي حل ڳولڻ جو موقعو مليو، جيئن ڪريميا جي جنگ ۾ ٿيو هو.[93] 1877ع ۾ روس عثمانين خلاف جنگ جو اعلان ڪيو ۽ بلغاري باغين جي مدد سان کين شڪست ڏني، خاص طور شپڪا لڪ جي جنگ دوران، جيڪا اهم هئي ڇاڪاڻ تہ ان روس کي قسطنطنيه ڏانهن ويندڙ مکيه رستي تي ڪنٽرول حاصل ڪرڻ ۾ مدد ڪئي.[94][95]

ٽين بلغاري رياست

[سنواريو]
سان اسٽيفانو جي معاهدي موجب بلغاريا جو نقشو
ابتدائي سان اسٽيفانو جي معاهدي موجب بلغاريا جون سرحدون

سان اسٽيفانو جو معاهدو 3 مارچ 1878ع تي روس ۽ عثماني سلطنت وچ ۾ صحيح ٿيو. ان معاهدي تحت هڪ خودمختيار بلغاري پرنسپلٽي قائم ٿيڻي هئي، جيڪا ميسيا، مقدونيا ۽ ٿريس تائين پکڙيل هجي ها، يعني لڳ ڀڳ انهن ئي علائقن تي جيڪي ٻي بلغاري سلطنت ۾ شامل هئا،[96][97] ۽ هاڻي هي ڏينهن عام موڪل آهي، جنهن کي قومي آزاديءَ جو ڏينهن چيو وڃي ٿو.[98] ٻين عظيم طاقتن ان معاهدي کي فوري طور رد ڪري ڇڏيو، ڇاڪاڻ تہ کين خدشو هو تہ بلقان ۾ اهڙو وڏو ملڪ سندن مفادن لاءِ خطرو بڻجي سگهي ٿو. ان جي جاءِ تي 13 جولاءِ تي صحيح ٿيل برلن جو معاهدو لاڳو ٿيو. ان تحت تمام ننڍي بلغاريا جي پرنسپلٽي قائم ڪئي وئي، جيڪا رڳو ميسيا ۽ صوفيا واري علائقي تي مشتمل هئي، جڏهن تہ وڏي تعداد ۾ نسلي بلغاري نئين ملڪ جي سرحدن کان ٻاهر رهجي ويا.[96][99] ان صورتحال 20هين صديءَ جي پهرين اڌ دوران بلغاريا جي فوجي نوعيت واري پرڏيهي پاليسيءَ جي رخ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.[100]

بلغاري پرنسپلٽي سربيا خلاف جنگ کٽي ۽ 1885ع ۾ نيم خودمختيار عثماني علائقي اوڀر روميليا کي پاڻ ۾ شامل ڪيو، جڏهن تہ 5 آڪٽوبر 1908ع تي پاڻ کي آزاد بلغاري بادشاهت قرار ڏنو.[101] آزاديءَ کان پوءِ وارن سالن ۾ بلغاريا تيزيءَ سان فوجي طاقت وڌائي ۽ ان کي اڪثر "بلقان جو پروشيا" سڏيو ويندو هو.[102] 1912ع کان 1918ع تائين بلغاريا لڳاتار ٽن تڪرارن ۾ شامل ٿيو—ٻه بلقان جنگيون ۽ پهرين عالمي جنگ. ٻي بلقان جنگ ۾ تباهه ڪندڙ شڪست کان پوءِ بلغاريا، پهرين عالمي جنگ ۾ مرڪزي طاقتن سان اتحاد ڪرڻ سبب، ٻيهر شڪست کائيندڙ ڌر ۾ اچي بيٺو. ملڪ پنهنجي آباديءَ جي چوٿين حصي کان به وڌيڪ ماڻهن تي ٻڌل 1,200,000 فوجين جي لشڪر کي جنگ ۾ لاٿو،[103][104] ۽ ڊوئران ۽ موناستير ۾ ڪيترين فيصلائتين فتحن باوجود، 1918ع ۾ هٿيار ڦٽا ڪيا. جنگ جي نتيجي ۾ ملڪ کي وڏا علائقائي نقصان ٿيا ۽ ڪل 87,500 سپاهي مارجي ويا.[105] 1912ع کان 1929ع تائين وڃايل علائقن مان 253,000 کان وڌيڪ پناهگير لڏي بلغاريا آيا،[106] جنهن اڳ ئي تباهه ٿيل قومي معيشت تي وڌيڪ بار وڌو.[107]

زار بوريس ٽئين جي تصوير
زار بوريس ٽيون

ان جي نتيجي ۾ پيدا ٿيل سياسي بدامني زار بوريس ٽئين (1918–1943) جي شاهي آمرانه حڪومت جي قيام جو سبب بڻي. بلغاريا 1941ع ۾ محوري طاقتن جي رڪن طور ٻي عالمي جنگ ۾ شامل ٿيو، پر آپريشن بارباروسا ۾ حصو وٺڻ کان انڪار ڪيائين ۽ پنهنجي يهودي آباديءَ کي حراستي ڪيمپن ڏانهن جلاوطنيءَ کان بچايو.[108] 1943ع جي وچ ڌاري بوريس ٽئين جي اوچتي وفات ملڪ کي سياسي افراتفريءَ ۾ ڌڪي ڇڏيو، جيئن جنگ جرمنيءَ خلاف رخ اختيار ڪرڻ لڳي ۽ ڪميونسٽ گوريلا تحريڪ زور وٺڻ لڳي. بوگدان فيلوف جي حڪومت پوءِ اتحادي طاقتن سان امن قائم ڪرڻ ۾ ناڪام رهي. بلغاريا پنهنجي سرزمين تان جرمن فوجون ڪڍڻ بابت سوويت مطالبن تي عمل نه ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ سيپٽمبر 1944ع ۾ سوويت يونين جنگ جو اعلان ڪيو ۽ ملڪ تي حملو ڪيو.[109] ڪميونسٽن جي بالادستيءَ واري فادرلينڊ فرنٽ اقتدار سنڀاليو، محوري طاقتن سان شموليت ختم ڪئي ۽ جنگ جي پڄاڻيءَ تائين اتحادي ڌر سان شامل رهيو.[110] بلغاريا کي جنگ دوران نسبتاً ٿورو نقصان پهتو ۽ سوويت يونين کانئس ڪو به جنگي تاوان طلب نه ڪيو. پر ڏاکڻي ڊوبروجا جي نمايان استثنا کان سواءِ جنگ دوران حاصل ڪيل سڀئي علائقا وڃائجي ويا.[111]

گيورگي دميتروف، 1946ع کان 1949ع تائين بلغاري ڪميونسٽ پارٽي جو اڳواڻ

9 سيپٽمبر 1944ع جي کاٻي ڌر جي فوجي انقلاب جي نتيجي ۾ بادشاهت ختم ڪئي وئي ۽ اٽڪل 1,000 کان 3,000 مخالفن، جنگي ڏوهارين ۽ اڳوڻي شاهي اشرافيه جي ميمبرن کي موت جي سزا ڏني وئي.[112][113][114] پر 1946ع ۾ ريفرنڊم کان پوءِ ئي هڪ پارٽي واري عوامي جمهوريه قائم ڪئي وئي.[115] اها گيورگي دميتروف (1946–1949) جي اڳواڻيءَ هيٺ سوويت اثر واري دائري ۾ اچي وئي، جنهن هڪ جابراڻي، تيزيءَ سان صنعتي ٿيندڙ اسٽالنسٽ رياست قائم ڪئي.[111] 1950ع واري ڏهاڪي جي وچ تائين زندگيءَ جو معيار نمايان طور بهتر ٿيو ۽ سياسي جبر ۾ نرمي آئي.[116][117] سوويت طرز جي منصوبا بند معيشت ۾ ٽوڊور ژيوڪوف (1954–1989) جي دور ۾ ڪجهه تجرباتي مارڪيٽ رخ واريون پاليسيون ظاهر ٿيون.[118] جنگ واري دور جي سطح جي ڀيٽ ۾ قومي جي ڊي پي پنج ڀيرا ۽ في فرد جي ڊي پي 1980ع واري ڏهاڪي تائين چار ڀيرا وڌي،[119] جيتوڻيڪ 1960ع، 1977ع ۽ 1980ع ۾ قرضن ۾ شديد اضافو ٿيو.[120] ژيوڪوف جي ڌيءَ ليودميلا بلغاري ورثي، ثقافت ۽ فن کي سڄي دنيا ۾ هٿي ڏئي قومي فخر کي وڌيڪ مضبوط ڪيو.[121] نسلي بلغاري اڪثريت ۾ پيدائش جي شرح گهٽجڻ کي منهن ڏيندي، ژيوڪوف جي حڪومت 1984ع ۾ اقليتي نسلي ترڪن کي پنهنجي سڃاڻپ ختم ڪرڻ ۽ کين ضم ڪرڻ جي ڪوشش طور سلاوي نالا اختيار ڪرڻ تي مجبور ڪيو.[122] انهن پاليسين جي نتيجي ۾ لڳ ڀڳ 300,000 نسلي ترڪ ترڪي لڏي ويا.[123][124]

1989ع جي انقلابن جي اثر هيٺ ڪميونسٽ پارٽي 10 نومبر 1989ع تي پنهنجي سياسي هڪ هٽي ڇڏڻ تي مجبور ٿي. ژيوڪوف استعيفا ڏني ۽ بلغاريا پارلياماني جمهوريت ڏانهن منتقلي شروع ڪئي.[125] جون 1990ع ۾ ٿيل پهرين آزاد چونڊون ڪميونسٽ پارٽي کٽيون، جنهن هاڻي پنهنجو نالو بدلائي بلغاري سوشلسٽ پارٽي رکيو هو.[126] جولاءِ 1991ع ۾ نئون آئين منظور ڪيو ويو، جنهن نسبتاً ڪمزور چونڊيل صدر ۽ قانون ساز اداري آڏو جوابده وزيراعظم جو نظام قائم ڪيو.[127] نئون نظام شروعاتي طور زندگيءَ جي معيار بهتر ڪرڻ يا معاشي واڌ پيدا ڪرڻ ۾ ناڪام رهيو—2000ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين سراسري زندگيءَ جو معيار ۽ معاشي ڪارڪردگي ڪميونسٽ دور جي ڀيٽ ۾ هيٺ رهيا.[128] 2001ع کان پوءِ معاشي، سياسي ۽ جاگرافيائي-سياسي حالتون نمايان طور بهتر ٿيون،[129] ۽ بلغاريا 2003ع ۾ انساني ترقيءَ جي بلند درجي تي پهتو.[130] اهو 2004ع ۾ نيٽو جو رڪن بڻيو[131] ۽ افغانستان جي جنگ ۾ حصو ورتو. ڪيترن سالن جي سڌارن کان پوءِ، حڪومت ۾ ڪرپشن بابت يورپي يونين جي خدشن باوجود، بلغاريا 2007ع ۾ يورپي يونين ۽ گڏيل منڊي ۾ شامل ٿيو.[132] بلغاريا 2018ع ۾ يورپي يونين جي ڪائونسل جي صدارت صوفيا جي قومي ثقافتي محل ۾ سنڀالي.[133]

جاگرافي

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو بلغاريا جي جاگرافي
بلغاريا جو طبعياتي نقشو

بلغاريا ڏکڻ اوڀر يورپ ۾، بلقان جي اوڀرئين حصي ۾ واقع وچولي ماپ جو ملڪ آهي. ان جي ايراضي 110,994 چور�ڪلو� ميٽرs (42,855 sq mi) آهي، جڏهن تہ ان جي پنجن پاڙيسري ملڪن سان زميني سرحدن جي ڪل ڊيگهه 1,808 ڪلوميٽرs (1,123 mi) ۽ سامونڊي ڪناري جي ڊيگهه 354 ڪلوميٽرs (220 mi) آهي.[134] بلغاريا جا جاگرافيائي هم آهنگ 43° اتر ۽ 25° اوڀر آهن.[135] ملڪ جون سڀ کان نمايان طبعياتي خاصيتون ڊينيوب ميدان، بلقان جبل، مٿانهون ٿريشيائي ميدان ۽ ريلا-روڊوپي جبلائي مجموعو آهن.[134] ڊينيوب ميدان جو ڏاکڻو ڪنارو بلقان جبلن جي دامن ڏانهن مٿي ٿيندو وڃي ٿو، جڏهن تہ ڊينيوب رومانيا سان سرحد مقرر ڪري ٿو. ٿريس جو ميدان لڳ ڀڳ ٽڪنڊي شڪل وارو آهي، جيڪو صوفيا جي ڏکڻ اوڀر کان شروع ٿي ڪاري سمنڊ جي ڪناري ڏانهن پهچندي ويڪرو ٿيندو وڃي ٿو.[134]

بلقان جبل ملڪ جي وچ مان اولهه کان اوڀر ڏانهن پکڙيل آهن. جبلائي ڏکڻ اولهه ۾ ٻه نمايان الپائن قسم جا سلسلا—ريلا ۽ پيرين—آهن، جيڪي اوڀر ۾ نسبتاً گهٽ اوچائيءَ وارن پر وڌيڪ وسيع روڊوپي جبلن سان لڳن ٿا، جڏهن تہ اولهه، اتر اولهه ۽ ڏکڻ ۾ وچولي اوچائيءَ وارا ٻيا جبل، جهڙوڪ ويتوشا، اوسوگووو ۽ بيلاسيتسا، واقع آهن.[134] موسالا، جنهن جي اوچائي 2,925 ميٽرs (9,596 ft) آهي، بلغاريا ۽ سڄي بلقان ٻنهي جو سڀ کان اوچو هنڌ آهي. ڪاري سمنڊ جو ڪنارو ملڪ جو سڀ کان هيٺاهون هنڌ آهي.[135] ميداني علائقا ملڪ جي لڳ ڀڳ هڪ ٽين ايراضي والارين ٿا، جڏهن تہ پليٽو ۽ ٽڪريون 41 سيڪڙو ايراضيءَ تي پکڙيل آهن.[136] گهڻا درياهه ننڍا ۽ گهٽ پاڻيءَ وارا آهن. رڳو بلغاريا جي سرزمين اندر وهندڙ سڀ کان ڊگهو درياهه اسڪر آهي، جنهن جي ڊيگهه 368 ڪلوميٽرs (229 mi) آهي. اسٽروما ۽ ماريتسا ڏکڻ جا ٻه اهم درياهه آهن.[137][134]

آبهوا

[سنواريو]
بلغاريا جا ڪوپن آبهوا قسم
بلغاريا جا ڪوپن آبهوا قسم

بلغاريا جي آبهوا گهڻ رخي ۽ تبديلي پذير آهي، جنهن جو سبب ان جو ڀونوچ سمنڊ واري، سامونڊي ۽ برعظمي هوائي ماسن جي ملڻ واري هنڌ تي واقع هجڻ ۽ گڏوگڏ جبلن جو رڪاوٽي اثر آهي.[134] اتر بلغاريا جو سراسري گرمي پد بلقان جبلن جي ڏکڻ وارن علائقن جي ڀيٽ ۾ 1 °C (1.8 °F) گهٽ آهي، جڏهن تہ اتي 200 مليميٽرs (7.9 in) وڌيڪ برسات پوي ٿي. مختلف علائقن ۾ گرمي پد جي حدن ۾ نمايان فرق آهي. سڀ کان گهٽ رڪارڊ ٿيل گرمي پد −38.3 °C (−36.9 °F) ۽ سڀ کان وڌيڪ 45.2 °C (113.4 °F) آهي.[138] برسات جو ساليانو سراسري مقدار لڳ ڀڳ 630 مليميٽرs (24.8 in) آهي، جيڪو ڊوبروجا ۾ 500 مليميٽرs (19.7 in) کان جبلن ۾ 2,500 مليميٽرs (98.4 in) کان وڌيڪ تائين رهي ٿو. برعظمي هوائي ماس سياري دوران وڏي مقدار ۾ برفباري آڻين ٿا.[139]

نسبتاً ننڍي ايراضيءَ باوجود بلغاريا جي آبهوا گهڻ رخي ۽ پيچيده آهي. ملڪ برعظمي آبهوا واري خطي جي سڀ کان ڏاکڻي حصي ۾ واقع آهي، جڏهن تہ ڏکڻ جا ڪجهه ننڍا علائقا ڀونوچ سمنڊ واري آبهوا واري خطي ۾ اچن ٿا.[140] برعظمي علائقو غالب آهي، ڇاڪاڻ تہ برعظمي هوائي ماس بنا رڪاوٽ ڊينيوب ميدان ۾ آسانيءَ سان داخل ٿين ٿا. برعظمي اثر، جيڪو سياري ۾ وڌيڪ طاقتور هوندو آهي، گهڻي برفباري پيدا ڪري ٿو؛ جڏهن تہ ڀونوچ سمنڊ وارو اثر اونهاري جي ٻي اڌ ۾ وڌي ٿو ۽ گرم، خشڪ موسم پيدا ڪري ٿو. بلغاريا کي پنجن آبهوا وارن علائقن ۾ ورهايو وڃي ٿو: برعظمي علائقو (ڊينيوب ميدان، پري-بلقان ۽ عبوري زميني بناوٽ واري علائقي جون مٿانهون واديون)؛ عبوري علائقو (مٿانهون ٿريشيائي ميدان، اسٽروما ۽ ميستا وادين جو وڏو حصو ۽ هيٺاهين سب-بلقان واديون)؛ برعظمي-ڀونوچ سمنڊ وارو علائقو (اسٽروما ۽ ميستا وادين جا سڀ کان ڏاکڻا حصا، اوڀر روڊوپي جبل، ساڪار ۽ اسٽرانڊژا)؛ سامونڊي ڪناري سان ڪاري سمنڊ وارو علائقو، جيڪو اندرئين طرف سراسري 30–40 km (19–25 mi) تائين پکڙيل آهي؛ ۽ 1,000 m (3,300 ft) کان وڌيڪ اوچائيءَ تي جبلن ۾ الپائن علائقو (مرڪزي بلقان جبل، ريلا، پيرين، ويتوشا، اولهه روڊوپي جبل وغيره).[141]

حياتياتي گوناگونيت ۽ تحفظ

[سنواريو]
يورپي سائي ڪرڙي جي تصوير
روپوتامو قدرتي محفوظ علائقي ۾ هڪ يورپي سائي ڪرڙي؛ هي علائقو بلغاريا جي ڏهن حياتياتي محفوظ علائقن مان هڪ آهي

آبهوا، پاڻيءَ، ارضيات ۽ طبعياتي حالتن جي گڏيل اثر سبب ٻوٽن ۽ جانورن جي نسلن ۾ نسبتاً وڏي گوناگونيت پيدا ٿي آهي.[142] بلغاريا جي حياتياتي گوناگونيت، جيڪا يورپ جي امير ترين حياتياتي گوناگونيتن مان هڪ آهي،[143] [[بلغاريا جا محفوظ علائقا|ٽن قومي پارڪن، 11 قدرتي پارڪن، 10 حياتياتي محفوظ علائقن ۽ 565 محفوظ علائقن ۾ تحفظ هيٺ آهي]].[144][145][146] يورپ جي 233 ٿڻائتي جانورن جي نسلن مان 93 بلغاريا ۾ ملن ٿا، جڏهن تہ پوپٽ جي نسلن جو 49 سيڪڙو ۽ نليون رکندڙ ٻوٽن جي نسلن جو 30 سيڪڙو پڻ هتي ملي ٿو.[147] مجموعي طور 41,493 ٻوٽن ۽ جانورن جون نسلون موجود آهن.[147] وڏي آبادي رکندڙ وڏن ٿڻائتن جانورن ۾ هرڻ (106,323)، جهنگلي سوئر (88,948)، سونهري گدڙ (47,293) ۽ ڳاڙهو لومڙ (32,326) شامل آهن. تترن جو انگ لڳ ڀڳ 328,000 آهي، جنهن ڪري اهي سڀ کان وڌيڪ پکڙيل شڪاري پکي آهن.[148] بلغاريا ۾ آکيرا ٺاهيندڙ سڀني پکين مان هڪ ٽيون ريلا قومي پارڪ ۾ ملي ٿو، جتي بلندين تي آرڪٽڪ ۽ الپائن نسلون پڻ ملن ٿيون.[149] نباتات ۾ 3,800 کان وڌيڪ نليون رکندڙ ٻوٽن جون نسلون شامل آهن، جن مان 170 مقامي آهن ۽ 150 کي خطري هيٺ سمجهيو وڃي ٿو.[142] نباتات جي اداري پاران بلغاريا ۾ وڏن فنجائين جي تيار ڪيل فهرست ۾ 1,500 کان وڌيڪ نسلن جي نشاندهي ڪئي وئي آهي.[150]

بلغاريا ۾ ٻيلن جي ايراضي ملڪ جي ڪل زميني ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 36 سيڪڙو آهي، جيڪا 2020ع ۾ 3,893,000 هيڪٽر (ha) ٻيلن جي برابر هئي، جڏهن تہ 1990ع ۾ اها 3,327,000 هيڪٽر هئي. 2020ع ۾ قدرتي طور ٻيهر وڌندڙ ٻيلن جي ايراضي 3,116,000 هيڪٽر ۽ پوکيل ٻيلن جي ايراضي 777,000 هيڪٽر هئي. قدرتي طور ٻيهر وڌندڙ ٻيلن مان 18 سيڪڙو کي ابتدائي ٻيلو قرار ڏنو ويو—يعني مقامي وڻن جي نسلن تي مشتمل اهڙا ٻيلا، جن ۾ انساني سرگرميءَ جا ڪي واضح نشان نظر نٿا اچن—۽ لڳ ڀڳ 18 سيڪڙو ٻيلن جي ايراضي محفوظ علائقن اندر هئي. 2015ع لاءِ ٻيلن جي 88 سيڪڙو ايراضي عوامي ملڪيت ۽ 12 سيڪڙو نجي ملڪيت هيٺ ڄاڻائي وئي.[151][152][153]

1998ع ۾ بلغاري حڪومت قومي حياتياتي گوناگونيت تحفظ حڪمت عملي منظور ڪئي، جيڪا مقامي ماحولياتي نظامن جي بچاءَ، خطري هيٺ نسلن جي تحفظ ۽ جينياتي وسيلن جي حفاظت لاءِ هڪ جامع پروگرام آهي.[154] بلغاريا وٽ يورپ جا ڪجهه سڀ کان وڏا نيچورا 2000 علائقا آهن، جيڪي ملڪ جي 33.8 سيڪڙو ايراضيءَ تي پکڙيل آهن.[155] ملڪ 1990ع کان 2009ع تائين ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جي اخراج ۾ 30 سيڪڙو گهٽتائي آڻي پنهنجي ڪيوٽو پروٽوڪول واري هدف کي پڻ حاصل ڪيو.[156]

بلغاريا 2024ع جي ماحولياتي ڪارڪردگي انڊيڪس ۾ 37هين نمبر تي آهي، پر هوا جي معيار ۾ ان جو اسڪور گهٽ آهي.[157] معلق ذرڙن جي سطح يورپ ۾ سڀ کان وڌيڪ آهي،[158] خاص طور شهري علائقن ۾، جيڪي گاڏين جي اچ وڃ ۽ ڪوئلي تي هلندڙ بجلي گهرن کان متاثر آهن.[159][160] انهن مان هڪ، لگنائيٽ تي هلندڙ ماريتسا اِزتوڪ-2 بجلي گهر، يورپي يونين ۾ صحت ۽ ماحول کي سڀ کان وڌيڪ نقصان پهچائيندڙ بجلي گهر آهي.[161] زراعت ۾ جراثيم ڪش دوائن جو استعمال ۽ پراڻا صنعتي گندي پاڻيءَ جا نظام زمين ۽ پاڻيءَ جي وڏي پيماني تي آلودگي جو سبب بڻجن ٿا.[162] پاڻيءَ جي معيار ۾ 1998ع کان بهتري اچڻ شروع ٿي ۽ ان کان پوءِ معتدل بهتريءَ جو رجحان برقرار رهيو آهي. مٿاڇري وارن درياهن مان 75 سيڪڙو کان وڌيڪ يورپي سٺي معيار جي معيارن تي پورا لهن ٿا.[163]

سياست

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو بلغاريا جي سياست
صوفيا ۾ قومي اسيمبلي جي عمارت
آزادي اسڪوائر، صوفيا: صدارت جو هيڊڪوارٽر (ساڄي پاسي)، قومي اسيمبلي (وچ ۾) ۽ وزيرن جي ڪائونسل (کاٻي پاسي).

بلغاريا هڪ پارلياماني جمهوريت آهي، جتي وزيراعظم حڪومت جو سربراهه ۽ سڀ کان طاقتور انتظامي عهدو رکندڙ هوندو آهي.[129] سياسي نظام جا ٽي شعبا آهن—قانون ساز، انتظامي ۽ عدالتي—۽ گهٽ ۾ گهٽ 18 ورهين جي عمر وارن شهرين لاءِ عام ووٽ جو حق موجود آهي. آئين سڌي جمهوريت جا طريقا پڻ مهيا ڪري ٿو، يعني درخواستون ۽ قومي ريفرنڊم.[164] چونڊن جي نگراني هڪ آزاد مرڪزي چونڊ ڪميشن ڪري ٿي، جنهن ۾ سڀني وڏين سياسي پارٽين جا ميمبر شامل هوندا آهن. قومي چونڊن ۾ حصو وٺڻ کان اڳ پارٽين لاءِ ڪميشن وٽ رجسٽريشن لازمي آهي.[165] عام طور تي چونڊيل وزيراعظم اها پارٽيءَ جو اڳواڻ هوندو آهي، جيڪا پارلياماني چونڊن ۾ سڀ کان وڌيڪ ووٽ حاصل ڪري، جيتوڻيڪ هميشه ائين نه ٿيندو آهي.[129]

وزيراعظم جي ابتڙ، صدر جا گهرو اختيار نسبتاً محدود آهن. سڌيءَ ريت چونڊيل صدر رياست جو سربراهه ۽ هٿياربند فوجن جو اعليٰ سپهه سالار هوندو آهي ۽ کيس ڪنهن قانوني مسودي کي وڌيڪ بحث لاءِ واپس موڪلڻ جو اختيار هوندو آهي، پر پارليامينٽ سادي اڪثريت سان صدارتي ويٽو کي رد ڪري سگهي ٿي.[129] سياسي پارٽيون قومي اسيمبلي ۾ نمائندگي حاصل ڪن ٿيون، جيڪا 240 ميمبرن تي ٻڌل ادارو آهي، جن کي سڌي عوامي ووٽ ذريعي چئن سالن لاءِ چونڊيو ويندو آهي. قومي اسيمبليءَ کي قانون منظور ڪرڻ، بجيٽ جي منظوري، صدارتي چونڊن جي تاريخ مقرر ڪرڻ، وزيراعظم ۽ ٻين وزيرن جي چونڊ يا برطرفي، جنگ جو اعلان ڪرڻ، فوجون ٻاهرين ملڪن ۾ موڪلڻ ۽ بين الاقوامي معاهدن ۽ ٺاهن جي توثيق ڪرڻ جا اختيار حاصل آهن.[166]

صدر ايليانا يوٽووا جي تصوير
ايليانا يوٽووا
صدر
وزيراعظم رومن راديف جي تصوير
رومن راديف
وزيراعظم

مجموعي طور بلغاريا ۾ حڪومتن جي عدم استحڪام جو رجحان ڏسڻ ۾ اچي ٿو.[167] وچ ساڄي ڌر جي، يورپي يونين حامي پارٽي جي اي آر بي جي اڳواڻ بوئڪو بوريسوف 2009ع کان 2021ع تائين ٽي ڀيرا وزيراعظم رهيو. پارٽي 2009ع جي عام چونڊن ۾ ڪاميابي حاصل ڪري اقليتي حڪومت قائم ڪئي،[168] جيڪا فيبروري 2013ع ۾ گهٽ زندگيءَ جي معيار، ڪرپشن[169] ۽ جمهوري نظام جي مبينا ناڪامي خلاف سڄي ملڪ ۾ احتجاجن کان پوءِ استعيفا ڏئي ڇڏي.[170]

ان کان پوءِ مئي ۾ ٿيل وقت کان اڳ چونڊن ۾ جي اي آر بي ٿوري برتري سان کٽي،[171] پر بوريسوف پارلياماني حمايت حاصل ڪرڻ ۾ ناڪام رهڻ کان پوءِ بلغاري سوشلسٽ پارٽي نيٺ پلامين اوريشارسڪي جي اڳواڻيءَ ۾ حڪومت قائم ڪئي.[172][173] اوريشارسڪي حڪومت لڳاتار وڏي پيماني تي احتجاجن دوران جولاءِ 2014ع ۾ استعيفا ڏني.[174][175]

آڪٽوبر 2014ع جي چونڊن ۾ جي اي آر بي ٽيون ڀيرو ڪاميابي حاصل ڪئي.[176] بوريسوف ڪيترين ساڄي ڌر جي پارٽين سان گڏ اتحادي حڪومت قائم ڪئي،[177] پر سندس پارٽيءَ جي حمايت يافته اميدوار جي 2016ع جي صدارتي چونڊ ۾ ناڪاميءَ کان پوءِ هن ٻيهر استعيفا ڏني. مارچ 2017ع جي وقت کان اڳ چونڊ ٻيهر جي اي آر بي کٽي، پر پارليامينٽ ۾ ان کي 95 سيٽون مليون. پارٽي 27 سيٽون رکندڙ انتهائي ساڄي ڌر جي يونائيٽيڊ پيٽرياٽس سان اتحادي حڪومت قائم ڪئي.[178]

بوريسوف جي آخري ڪابينا دوران پريس جي آزاديءَ ۾ نمايان گهٽتائي آئي ۽ ڪرپشن بابت ڪيترائي انڪشاف سامهون آيا، جن 2020ع ۾ وڏي پيماني تي احتجاجن جي هڪ ٻي لهر کي جنم ڏنو.[179][180] جي اي آر بي اپريل 2021ع جي باقاعده چونڊن ۾ پهرين نمبر تي رهي، پر اها ان جي ان وقت تائين سڀ کان ڪمزور ڪارڪردگي هئي.[181] ٻين سڀني پارٽين حڪومت ٺاهڻ کان انڪار ڪيو،[182] ۽ ٿوري عرصي جي سياسي جمود کان پوءِ جولاءِ 2021ع لاءِ ٻي چونڊ سڏائي وئي. اها چونڊ به جمود ختم ڪرڻ ۾ ناڪام رهي، ڇاڪاڻ تہ ڪا به سياسي پارٽي اتحادي حڪومت ٺاهڻ ۾ ڪامياب نه ٿي سگهي.[183]

اپريل 2023ع ۾ سياسي جمود سبب بلغاريا اپريل 2021ع کان پوءِ پنهنجي پنجين پارلياماني چونڊ ڪرائي. جي اي آر بي سڀ کان وڏي پارٽي رهي ۽ 69 سيٽون حاصل ڪيائين. وي ڪنٽينيو دي چينج جي اڳواڻيءَ واري اتحاد 240 رڪني پارليامينٽ ۾ 64 سيٽون حاصل ڪيون. جون 2023ع ۾ وزيراعظم نيڪولائي دينڪوف وي ڪنٽينيو دي چينج ۽ جي اي آر بي وچ ۾ هڪ نئون اتحادي حڪومت ٺاهي. اتحادي معاهدي موجب، دينڪوف پهرين نون مهينن تائين حڪومت جي اڳواڻي ڪرڻ وارو هو. ان کان پوءِ جي اي آر بي سان تعلق رکندڙ اڳوڻي يورپي ڪمشنر ماريا گابريل کي سندس جاءِ وٺڻي هئي. هن کي نون مهينن کان پوءِ وزيراعظم جو عهدو سنڀالڻو هو.[184]

دينڪوف گردشي معاهدي مطابق 5 مارچ 2024ع تي استعيفا ڏني، جيئن گابريل نئين وزيراعظم بڻجي سگهي.[185] 20 مارچ 2024ع تي رٿيل حڪومتي گردشي تبديلي ۽ نئين سر حڪومت ٺاهڻ جو معاهدو، ڪابينا جي جوڙجڪ بابت ٻن اتحادن وچ ۾ اختلافن ۽ لاڳاپن جي خراب ٿيڻ سبب ناڪام ٿي ويو.[186][187][188] نئين حڪومت ٺاهڻ لاءِ ڳالهين جو سلسلو جاري رهيو،[189] پر انهن مان ڪا به اهڙي حڪومت نه ٺهي سگهي، جيڪا اڪثريتي حمايت حاصل ڪري سگهي.[190][191][192][193] جي اي آر بي حڪومت ٺاهڻ جو موقعو رد ڪري ڇڏيو. پي پي–ڊي بي اصل گردشي معاهدي تي عمل ڪرڻ لاءِ محدود ڪوشش ڪئي. حڪومت ٺاهڻ جو آخري موقعو، جيڪو صدر رومن راديف طرفان ڏنو ويو، آءِ ٽي اين کي مليو، پر ان به فوراً ان کي رد ڪري ڇڏيو.[194][195][196][197]

29 مارچ تي، آئين جي آرٽيڪل 98 موجب،[198] صدر قومي آڊٽ آفيس جي چيئرمين دميتار گلاوچيف کي نگران وزيراعظم لاءِ اميدوار مقرر ڪيو.[199] کيس 6 اپريل 2024ع تائين هڪ هفتي جي مهلت ڏني وئي تہ نگران حڪومت جي جوڙجڪ پيش ڪري.[200] گلاوچيف 5 اپريل 2024ع تي نگران حڪومت بابت پنهنجو تجويز ڪيل خاڪو پيش ڪيو،[201] جيڪو ڳالهين کان پوءِ صدر منظور ڪيو، ۽ چونڊون 9 جون 2024ع لاءِ مقرر ڪيون ويون.[202][203] گلاوچيف ۽ سندس ڪابينا 9 اپريل 2024ع تي قومي اسيمبليءَ آڏو عهدو سنڀاليو.[204]

نئين چونڊيل 51هين پارليامينٽ 11 نومبر 2024ع تي سڀني چونڊيل ميمبرن جي حلف کڻڻ کان پوءِ 50هين پارليامينٽ جي جاءِ ورتي.[205] 11 ووٽنگ مرحلن کان پوءِ، ناتاليا ڪيسيلووا (بي ايس پي–او ايل) 6 ڊسمبر 2024ع تي قومي اسيمبليءَ جي اسپيڪر چونڊي وئي.[206] صدر رومن راديف 15 جنوري 2025ع تي سڀ کان وڏي پارٽي جي اي آر بي–ايس ڊي ايس کي پهريون ڳالهين وارو مينڊيٽ ڏنو،[207] جنهن بي ايس پي ۽ آءِ ٽي اين سان گڏ اقليتي حڪومت ٺاهي، جيڪا اي پي ايس (دوگان) جي حمايت سان قائم رهي. حڪومت جي اڳواڻي جي اي آر بي جي سياستدان روزن ژيليازڪوف ڪئي.[208][209] ژيليازڪوف حڪومت جو بنيادي واعدو 2026ع ۾ ملڪ کي يورو زون ۾ داخل ڪرائڻ هو،[210][211][212] جيڪو 2025ع ۾ حاصل ڪيو ويو، جڏهن بلغاريا آخري رڪاوٽون پار ڪيون ۽ داخلا کي ممڪن بڻائڻ لاءِ قانوني فريم ورڪ اختيار ڪيو.[213] ڪجهه ڏينهن پوءِ حڪومت پيوفسڪي جي حمايت سبب عدم اعتماد جي ووٽ کان بچي وئي، جنهن عملي طور هڪ ڊي فيڪٽو اعتماد ۽ فراهمي وارو بندوبست قائم ڪري ڇڏيو. ڊسمبر 2025ع ۾ ژيليازڪوف حڪومت 2026ع جي بجيٽ ۽ حڪومت اندر ڪرپشن خلاف ڪيترن هفتن جي احتجاجن کان پوءِ استعيفا ڏني.[214][215]

راديف يورو زون اختيار ڪرڻ بابت تنقيدي موقف رکندو هو ۽ هن ريفرنڊم ڪرائڻ جي ڪوشش ذريعي ان کي دير سان لاڳو ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي،[216] جنهن قدم کي غيرقانوني قرار ڏنو ويو، ڇاڪاڻ تہ بلغاريا جي آئيني عدالت 2024ع ۾ اڳ ئي واضح ڪري چڪي هئي تہ يورپي يونين ۾ شامل ٿيڻ وقت توثيق ڪيل يورپي معاهدن تحت بلغاريا يورو اختيار ڪرڻ جو پابند هو.[217] پوءِ راديف جي اها ڪوشش ناتاليا ڪيسيلووا، جيڪا ان وقت بلغاريا جي قومي اسيمبلي جي اسپيڪر هئي، رد ڪري ڇڏي،[218] ۽ آئيني عدالت به اهو فيصلو برقرار رکيو،[219] جنهن تي راديف سخت تنقيد ڪئي.[220] جڏهن تصديق ٿي تہ 2026ع ۾ نيون چونڊون ٿينديون، تڏهن راديف چونڊن ۾ حصو وٺڻ لاءِ صدارت تان استعيفا ڏني،[221] ۽ سندس جاءِ ايليانا يوٽووا ورتي، جيڪا بلغاريا جي پهرين عورت صدر بڻي.[222] راديف وزيراعظم ٿيڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ پنهنجي سياسي منصوبي کي "طاقتور سياسي متبادل" قرار ڏنو، جنهن جو مقصد بلغارين جو پنهنجي رياست تي اعتماد بحال ڪرڻ هو، "سڀني لاءِ واضح ضابطن" سان.[223]

18 فيبروري 2026ع تي صدر ايليانا يوٽووا وزيراعظم آندري گيوروف جي اڳواڻيءَ ۾ هڪ نگران حڪومت مقرر ڪئي ۽ 19 اپريل 2026ع تي پارلياماني چونڊ ڪرائڻ جو اعلان ڪيو.[224][225][226] گيوروف جي حڪومت چونڊن کان اڳ روسي مداخلت کي روڪڻ لاءِ يورپي يونين کان مدد گهري، خبردار ڪندي تہ پرڏيهي ڌريون سماجي ميڊيا نيٽ ورڪن ۽ پروپيگنڊا ويب سائيٽن وسيلي عوامي راءِ تي اثرانداز ٿيڻ جي ڪوشش ڪري رهيون آهن.[227] راديف چونڊن ۾ وڏي اڪثريت سان ڪامياب ٿيو.[228] 8 مئي 2026ع تي رومن راديف بلغاريا جي وزيراعظم طور حلف کنيو.[229]

فريڊم هائوس 2009ع کان پوءِ جمهوري حڪمرانيءَ ۾ لڳاتار زوال جي رپورٽ ڪئي آهي، جنهن ۾ ميڊيا جي آزاديءَ ۾ گهٽتائي، سڌارن ۾ جمود، اعليٰ سطح تي اختيارن جو غلط استعمال ۽ مقامي انتظاميا جو مرڪزي حڪومت تي وڌندڙ دارومدار شامل آهن.[230] بلغاريا اڃا تائين “آزاد” ملڪن ۾ شامل آهي، ۽ ان جي سياسي نظام کي جزوي طور مستحڪم جمهوريت قرار ڏنو ويو آهي، جيتوڻيڪ ان جا اسڪور خراب ٿيا آهن.[230] جمهوريت انڊيڪس ان کي "ناقص جمهوريت" قرار ڏئي ٿو.[231] انسٽيٽيوٽ فار اڪنامڪس اينڊ پيس جي 2018ع واري سروي ۾ 15 سيڪڙو کان گهٽ جواب ڏيندڙن چونڊن کي منصفاڻو سمجهيو.[232]

قانوني نظام

[سنواريو]

بلغاريا ۾ سول قانون تي ٻڌل قانوني نظام آهي.[233] عدليه جي نگراني انصاف واري وزارت ڪري ٿي. اعليٰ انتظامي عدالت ۽ اعليٰ ڪيساشن عدالت اپيل جون سڀ کان مٿيون عدالتون آهن ۽ ماتحت عدالتن ۾ قانونن جي لاڳو ٿيڻ جي نگراني ڪن ٿيون.[165] اعليٰ عدالتي ڪائونسل عدالتي نظام جو انتظام ڪري ٿي ۽ ججن جي مقرري ڪري ٿي. ملڪي ۽ بين الاقوامي مبصرن ٻنهي جي نظر ۾ شفافيت جي وسيع کوٽ ۽ ڪرپشن سبب بلغاريا جو قانوني نظام يورپ جي سڀ کان غيرموثر قانوني نظامن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو.[234][235][236][237] قانون لاڳو ڪرڻ جو ڪم گهڻو ڪري گهرو معاملن واري وزارت جي ماتحت ادارا سرانجام ڏين ٿا.[238] قومي پوليس جي جنرل ڊائريڪٽوريٽ (GDNP) عام ڏوهن خلاف ڪارروائي ڪري ٿي ۽ عوامي امن امان برقرار رکي ٿي.[239] جي ڊي اين پي جي مقامي ۽ قومي شعبن ۾ 26,578 پوليس آفيسر مقرر آهن.[240] ڏوهن جي ڪيسن جو وڏو حصو آمدرفت سان لاڳاپيل آهي، ان کان پوءِ چوري ۽ منشيات سان لاڳاپيل ڏوهه اچن ٿا؛ قتل جي شرح گهٽ آهي.[241] گهرو معاملن واري وزارت سرحدي پوليس سروس ۽ قومي جندرمرِي جي به اڳواڻي ڪري ٿي—جيڪا دهشتگرديءَ خلاف ڪارروائين، بحرانن جي انتظام ۽ هنگامن تي ضابطو آڻڻ لاءِ هڪ خصوصي شاخ آهي. جوابي جاسوسي ۽ قومي سلامتيءَ جي ذميواري قومي سلامتيءَ واري رياستي ايجنسي تي آهي.[242]

انتظامي ورهاست

[سنواريو]
اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو بلغاريا جا صوبا ۽ بلغاريا جون ميونسپلٽيون

بلغاريا هڪ وحداني رياست آهي.[243] 1880ع واري ڏهاڪي کان وٺي علائقائي انتظامي يونٽن جو انگ ست کان 26 تائين بدلجندو رهيو آهي.[244] 1987ع کان 1999ع تائين انتظامي ڍانچو نون صوبن (oblasti، واحد اوبلاست) تي مشتمل هو. معاشي نظام جي غيرمرڪزيت سان گڏ هڪ نئون انتظامي ڍانچو اختيار ڪيو ويو.[245] هن ڍانچي ۾ 27 صوبا ۽ گاديءَ واري شهر جو هڪ ميٽروپوليٽن صوبو (صوفيا سٽي) شامل آهن. سڀئي صوبا پنهنجا نالا پنهنجي گاديءَ وارن شهرن تان وٺن ٿا. صوبا وڌيڪ 265 ميونسپلٽين ۾ ورهايل آهن. ميونسپلٽين جو انتظام ميئر هلائين ٿا، جيڪي چئن سالن لاءِ چونڊيا ويندا آهن، ۽ سڌيءَ ريت چونڊيل ميونسپل ڪائونسلون سندن مدد ڪن ٿيون. بلغاريا هڪ انتهائي مرڪزي رياست آهي، جتي وزيرن جي ڪائونسل علائقائي گورنرن کي سڌيءَ ريت مقرر ڪري ٿي ۽ سڀئي صوبا ۽ ميونسپلٽيون مالي وسيلن لاءِ وڏي حد تائين مرڪزي حڪومت تي ڀاڙين ٿيون.[165]

پرڏيهي لاڳاپا

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو بلغاريا جا پرڏيهي لاڳاپا
بلغاريا جا سفارتي مشن

بلغاريا 1955ع ۾ گڏيل قومن جو ميمبر بڻيو. 1966ع کان وٺي اهو ٽي ڀيرا سلامتي ڪائونسل جو غير مستقل ميمبر رهي چڪو آهي، جنهن مان سڀ کان تازو مدو 2002ع کان 2003ع تائين هو.[246] بلغاريا 1975ع ۾ يورپ ۾ سلامتي ۽ سهڪار جي تنظيم (او ايس سي اي) جي باني ملڪن مان پڻ هڪ هو. ڪميونزم جي زوال کان پوءِ يورو-ائٽلانٽڪ انضمام بلغاريا جي ترجيح رهيو آهي، جيتوڻيڪ ڪميونسٽ قيادت پڻ 1987ع تائين وارسا معاهدي مان نڪري يورپي برادرين ۾ شامل ٿيڻ جي خواهشمند هئي.[247][248] بلغاريا 25 اپريل 2005ع تي يورپي يونين جي الحاق واري معاهدي تي صحيحون ڪيون،[249] ۽ 1 جنوري 2007ع تي يورپي يونين جو مڪمل ميمبر بڻيو.[132] ان کان سواءِ، بلغاريا جا رومانيا ۽ يونان سان ٽه-ڌري معاشي ۽ سفارتي سهڪار جا لاڳاپا،[250] چين سان سٺا لاڳاپا[251] ۽ ويٽنام سان پڻ سٺا لاڳاپا آهن،[252] جڏهن ته روس سان ان جا تاريخي لاڳاپا رهيا آهن.[253]

سرد جنگ دوران بلغاريا سوويت اتحادين ملڪن جهڙوڪ نڪاراگوا[254] ۽ لبيا ۾ وڏي انگ ۾ شهري ۽ فوجي صلاحڪار مقرر ڪيا هئا.[255] ٻي عالمي جنگ کان پوءِ بلغاريا جي سرزمين تي پرڏيهي فوجين جي پهرين مقرري 2001ع ۾ ٿي، جڏهن ملڪ افغانستان ۾ جنگي ڪوششن لاءِ ڇهه ڪي سي-135 اسٽريٽوٽينڪر جهاز ۽ 200 معاون اهلڪار ميزبان طور رکيا.[25] مارچ 2004ع ۾ نيٽو ۾ شموليت[131] ۽ اپريل 2006ع ۾ آمريڪا-بلغاريا دفاعي سهڪار جي معاهدي تي صحيحون ٿيڻ سان بين الاقوامي فوجي لاڳاپا وڌيڪ وسيع ٿيا. بيزمير ۽ گراف اگناتيوو هوائي اڏا، نووو سيلو تربيتي ميدان ۽ آئيتوس ۾ لاجسٽڪس مرڪز بعد ۾ گڏيل فوجي تربيتي سهولتون بڻجي ويا، جن کي آمريڪي ۽ بلغاري فوجون گڏيل طور استعمال ڪن ٿيون.[256][257] پنهنجي سرگرم بين الاقوامي دفاعي سهڪار باوجود، بلغاريا دنيا جي سڀ کان پُرامن ملڪن مان هڪ شمار ٿئي ٿو؛ ملڪي ۽ بين الاقوامي تڪرارن جي لحاظ کان اهو آئس لينڊ سان گڏ ڇهين نمبر تي برابر آهي، جڏهن ته عالمي امن انڊيڪس ۾ مجموعي طور 26هين نمبر تي آهي.[258]

2022ع ۾ يوڪرين تي روسي حملي کان پوءِ بلغاريا يوڪرين جي مدد ڪئي؛[259] 2023ع ۾، گازپروم پاران بلغاريا ڏانهن گئس جي برآمد غيرقانوني طور بند ڪرڻ کان پوءِ، ملڪ موٽ ۾ روسي تيل ۽ گئس جي درآمد بند ڪري ڇڏي.[260]

فوج

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو بلغاريا جون هٿياربند فوجون
پرواز ۾ بلغاريا جا ميگ-29 جنگي جهاز
مِڪويان ميگ-29 جيٽ جنگي جهاز، بلغاريا جي هوائي فوج جا

بلغاريا جون هٿياربند فوجون ملڪ جون فوجي قوتون آهن ۽ زميني فوجن، بحري فوج ۽ هوائي فوج تي مشتمل آهن. هٿياربند فوجن ۾ 36,950 فعال فوجي اهلڪار آهن، جن سان گڏ 3,000 محفوظ فوجي اهلڪار پڻ موجود آهن.[261] زميني فوجن ۾ ٻه مشيني برگيڊ ۽ اٺ آزاد ريجمينٽ ۽ بٽالين شامل آهن؛ هوائي فوج ڇهن هوائي اڏن تان 106 جهاز ۽ هوائي دفاعي نظام هلائي ٿي، جڏهن ته بحري فوج مختلف جهازن، هيليڪاپٽرن ۽ سامونڊي ڪناري جي دفاعي هٿيارن کي هلائي ٿي.[262] فوجي سازوسامان جو وڏو حصو سوويت دور جي سامان تي ٻڌل آهي، جهڙوڪ مِڪويان ميگ-29 ۽ سوخوي سو-25 جيٽ جهاز،[263] ايس-300 پي ٽي هوائي دفاعي نظام[264] ۽ ايس ايس-21 اسڪاراب مختصر فاصلي وارا بيلسٽڪ ميزائل شامل آهن.[265] هٿياربند فوجن کي ايف-16 بلاڪ 70 جنگي جهازن، نون گهڻ مقصدن وارن ڪورويٽ جهازن ۽ نيٽو معيار جي ٻين جديد سامان سان جديد بڻايو پيو وڃي. بلغاريا آمريڪا ۾ ٺهيل نوان اسٽرائڪر گاڏيون، نيون 155 ملي ميٽر خود هلندڙ هاوٽزر توپون، نوان 3ڊي اڳواٽ خبرداري وارا ريڊار، نوان سطح کان هوا ميزائل ۽ ٻيو جديد فوجي سامان خريد ڪرڻ جي عمل ۾ آهي.[266]

معيشت

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو بلغاريا جي معيشت
جي ڊي پي ۽ بيروزگاري ڏيکاريندڙ گراف
2001ع کان وٺي معاشي واڌ (سائي) ۽ بيروزگاري (نيري) جا انگ اکر

بلغاريا وٽ هڪ ترقي يافته،[267] وڏي آمدني واري معيشت آهي، جنهن ۾ نجي شعبو جي ڊي پي جو 70 سيڪڙو کان وڌيڪ حصو پيدا ڪري ٿو.[268][269] 1948ع ۾ بلغاريا هڪ وڏي حد تائين زرعي ملڪ هو، جنهن جي گهڻي آبادي ڳوٺاڻن علائقن ۾ رهندي هئي، پر 1980ع واري ڏهاڪي تائين اهو هڪ صنعتي معيشت ۾ تبديل ٿي چڪو هو، جتي سائنسي ۽ ٽيڪنالاجي تحقيق کي بجيٽ خرچن ۾ سڀ کان وڌيڪ ترجيح ڏني ويندي هئي.[270] 1990ع ۾ ڪوميكون جون منڊيون وڃائڻ ۽ ان کان پوءِ منصوبا بند نظام تي لاڳو ڪيل "صدمي واري علاج" سبب صنعتي ۽ زرعي پيداوار ۾ تيز گهٽتائي آئي، جيڪا آخرڪار 1997ع ۾ معاشي تباهيءَ تي ختم ٿي.[271][272] ڪجهه سالن کان پوءِ تيز معاشي واڌ واري دور ۾ معيشت گهڻي حد تائين بحال ٿي وئي،[271] پر هر مهيني 2,072 ليو ($1,142) جي سراسري پگهار اڃا تائين يورپي يونين ۾ سڀ کان گهٽ آهي.[273]

2003ع ۾ متوازن بجيٽ حاصل ڪئي وئي ۽ ايندڙ سال ملڪ بجيٽ سرپلس هلائڻ شروع ڪيو.[274] 2017ع ۾ خرچ 21.15 ارب ڊالر ۽ آمدني 21.67 ارب ڊالر هئي.[275] ادارن تي ٿيندڙ سرڪاري خرچن جو وڏو حصو سلامتي لاءِ مخصوص ڪيو وڃي ٿو. دفاع، گهرو معاملن ۽ انصاف واري وزارتن کي سالياني سرڪاري بجيٽ مان سڀ کان وڏو حصو ملي ٿو، جڏهن تہ ماحوليات، سياحت ۽ توانائي جا شعبا سڀ کان گهٽ فنڊ حاصل ڪن ٿا.[276] محصول سرڪاري آمدني جو وڏو حصو بڻجن ٿا[276] ۽ جي ڊي پي جي لڳ ڀڳ 30 سيڪڙو جي برابر آهن.[277] بلغاريا ۾ ڪارپوريٽ آمدني تي يورپي يونين جي سڀ کان گهٽ محصول شرحن مان هڪ، يعني 10 سيڪڙو جي هڪجهڙي شرح، لاڳو آهي.[278] محصول نظام ٻن سطحن تي ٻڌل آهي. وڌايل قدر وارو محصول، ايڪسائيز محصول، ڪارپوريٽ ۽ ذاتي آمدني محصول قومي سطح تي لاڳو ٿين ٿا، جڏهن تہ ملڪيت، وراثت ۽ گاڏين تي محصول مقامي اختيارين وصول ڪن ٿا.[279] 2000ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ مضبوط معاشي ڪارڪردگي سرڪاري قرض کي 1998ع جي 79.6 سيڪڙو مان گهٽائي 2008ع ۾ 14.1 سيڪڙو تائين آندو.[274] ان کان پوءِ اهو 2022ع تائين جي ڊي پي جي 22.6 سيڪڙو تائين وڌيو، پر اڃا به يورپي يونين ۾ ٻيو سڀ کان گهٽ رهيو.[280]

يوگوزاپادن منصوبا بندي علائقو بلغاريا جو سڀ کان ترقي يافته علائقو آهي.

يوگوزاپادن منصوبا بندي علائقو سڀ کان ترقي يافته علائقو آهي، جنهن جي 2018ع ۾ في ماڻهو مجموعي گهرو پيداوار (پي پي پي) $29,816 هئي.[281] ان ۾ گاديءَ جو شهر ۽ ڀرپاسي وارو صوفيا صوبو شامل آهن، جيڪي اڪيلا ملڪ جي مجموعي گهرو پيداوار جو 42 سيڪڙو پيدا ڪن ٿا، جيتوڻيڪ اتي ملڪ جي رڳو 22 سيڪڙو آبادي رهي ٿي.[282][283] 2019ع ۾ في ماڻهو جي ڊي پي (پي پي ايس) ۽ زندگيءَ جي خرچ جي سطح ترتيبوار يورپي يونين جي سراسري (100 سيڪڙو) جو 53 ۽ 52.8 سيڪڙو هئي.[284][285] 2016ع ۾ قومي پي پي پي جي ڊي پي جو اندازو $143.1 ارب ۽ في ماڻهو قدر $20,116 هو.[286] معاشي واڌ جا انگ اکر غيررسمي معيشت جي غيرقانوني ڏي وٺ کي به شامل ڪن ٿا، جيڪا معاشي پيداوار جي تناسب سان يورپي يونين ۾ سڀ کان وڏي آهي.[287][288]

لڳاتار ڪيترن سالن جي تيز واڌ کان پوءِ 2008ع جي مالي بحران جي اثرن سبب 2009ع ۾ جي ڊي پي 3.6 سيڪڙو گهٽجي وئي ۽ بيروزگاري وڌي وئي.[289][290] 2010ع ۾ مثبت واڌ ٻيهر بحال ٿي، پر ڪمپنين وچ ۾ قرض $59 ارب کان وڌي ويو، جنهن جو مطلب هو تہ بلغاريا جي 60 سيڪڙو ڪمپنيون هڪ ٻئي جون قرضدار هيون.[291] 2012ع تائين اهو $97 ارب، يعني جي ڊي پي جي 227 سيڪڙو تائين وڌي ويو.[292] حڪومت آءِ ايم ايف ۽ يورپي يونين جي حوصلا افزائي سان سخت بچت وارا قدم لاڳو ڪيا، جن ڪجهه مثبت مالي نتيجا ڏنا، پر انهن قدمن جا سماجي اثر، جهڙوڪ وڌندڙ آمدني جي اڻبرابري ۽ تيز ٿيندڙ ٻاهرين لڏپلاڻ، بين الاقوامي ٽريڊ يونين ڪنفيڊريشن موجب "تباهه ڪندڙ" هئا.[293]

اقتدار ۾ موجود پارٽين جي سياستدانن جي خاندانن ۽ مائٽن ڏانهن عوامي فنڊ منتقل ڪرڻ سان سماج کي مالي ۽ فلاحي نقصان پهتو آهي.[294][295] بلغاريا 2017ع جي ڪرپشن ادراڪ انڊيڪس ۾ 71هين نمبر تي هو[296] ۽ يورپي يونين اندر ڪرپشن جي بدترين سطحن مان هڪ کي منهن ڏئي ٿو، جيڪا عوامي بي اطمينانيءَ جو هڪ گهرو ذريعو رهي آهي.[297][298] منظم ڏوهن سان گڏ ڪرپشن ملڪ جي شينگن علائقو ۾ داخلا جي درخواست رد ٿيڻ ۽ پرڏيهي سيڙپڪاري واپس وڃڻ جو به سبب بڻي،[299][300]

ڪرنسي

[سنواريو]

1880ع کان 2026ع تائين بلغاريا جي قومي بئنڪ پنهنجي قومي ڪرنسي، ليو جاري ڪندي رهي، جنهن جي مٽاسٽا جي شرح يورو سان 1 يورو = 1.95583 ليو مقرر ٿيل هئي.[301] جڏهن بلغاريا 2007ع ۾ يورپي يونين ۾ شامل ٿيو تہ هن يورو زون ۾ شامل ٿيڻ ۽ پنهنجي ڪرنسي ليو کي يورو سان تبديل ڪرڻ جو واعدو ڪيو. فيبروري 2025ع ۾ ملڪ باضابطه طور يورپي ڪميشن ۽ اي سي بي کان معمول کان ٻاهر هم آهنگيءَ جا جائزا وٺڻ جي درخواست ڪئي، جيئن ملڪ جي تياريءَ جو اندازو لڳائي سگهجي. 4 جون 2025ع تي شايع ٿيل 2025ع جي هم آهنگي رپورٽن اهو نتيجو ڪڍيو تہ بلغاريا هم آهنگيءَ جا معيار پورا ڪري ٿو. 8 جولاءِ 2025ع تي يورپي پارليامينٽ بلغاريا جي يورو زون ۾ داخلا جي منظوري ڏني ۽ يورپي يونين جي ڪائونسل داخلا لاءِ گهربل آخري ٽي قانوني قدم منظور ڪيا.

بلغاريا 1 جنوري 2026ع تي يورو کي پنهنجي ڪرنسي طور اختيار ڪيو ۽ يورو علائقي جو حصو بڻيو.[302] ليو ۽ يورو 31 جنوري 2026ع تائين گڏيل گردش ۾ رهيا؛ 1 فيبروري 2026ع کان پوءِ يورو ملڪ جي واحد ڪرنسي بڻجي ويو.[303]

بناوٽ ۽ شعبا

[سنواريو]
ريلا جبل جو نظارو
ريلا، ڏکڻ اوڀر يورپ جو سڀ کان اوچو جبل
نيسيبار جو نظارو
نيسيبار

مزدور قوت 3.36 ملين ماڻهن تي مشتمل آهي،[304] جن مان 6.8 سيڪڙو زراعت، 26.6 سيڪڙو صنعت ۽ 66.6 سيڪڙو خدمتن واري شعبي ۾ روزگار ڪن ٿا.[305] ڌاتن ۽ معدنيات جي کوٽائي، ڪيميائي شين جي پيداوار، مشين ٺاهڻ، اسٽيل، حياتياتي ٽيڪنالاجي، تمباڪو، خوراڪ جي پروسيسنگ ۽ پيٽروليم جي صفائي اهم صنعتي سرگرمين مان آهن.[306][307][308] رڳو کاڻ کوٽائيءَ وارو شعبو 24,000 ماڻهن کي روزگار ڏئي ٿو ۽ ملڪ جي جي ڊي پي جو لڳ ڀڳ 5 سيڪڙو پيدا ڪري ٿو؛ کاڻ کوٽائي سان لاڳاپيل سڀني صنعتن ۾ روزگار ڪندڙن جو انگ 120,000 آهي.[309][310] بلغاريا يورپ جو پنجون وڏو ڪوئلو پيدا ڪندڙ ملڪ آهي.[310][311] ڪوئلي، لوهه، ٽامي ۽ سيسي جا مقامي ذخيرا پيداواري ۽ توانائي شعبن لاءِ انتهائي اهم آهن.[312] يورپي يونين کان ٻاهر بلغاريا جي برآمدن جون مکيه منزلون ترڪي، چين ۽ سربيا آهن، جڏهن تہ روس، ترڪي ۽ چين سڀ کان وڏا درآمدي ڀائيوار آهن. برآمدن جو وڏو حصو تيار ڪيل سامان، مشينري، ڪيميائي شيون، ايندھن جون شيون ۽ خوراڪ تي مشتمل آهي.[313] خوراڪ ۽ زرعي برآمدن مان ٻه ٽيون حصو او اي سي ڊي ملڪن ڏانهن وڃي ٿو.[314]

جيتوڻيڪ 1990ع کان 2008ع تائين اناج ۽ ڀاڄين جي پيداوار ۾ 40 سيڪڙو گهٽتائي آئي،[315] پر ان کان پوءِ اناج جي پيداوار وڌي آهي، ۽ 2016–2017ع واري موسم ۾ هڪ ڏهاڪي جي سڀ کان وڏي اناج پيداوار رڪارڊ ڪئي وئي.[316][317] مڪئي، جو، جئي ۽ چانور پڻ پوکيا وڃن ٿا. اعليٰ معيار وارو مشرقي تمباڪو هڪ اهم صنعتي فصل آهي.[318] بلغاريا عالمي سطح تي لوينڊر ۽ گلاب جي تيل جو پڻ سڀ کان وڏو پيدا ڪندڙ آهي، جيڪي ٻئي خوشبوئن ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿين ٿا.[25][319][320][321] خدمتن واري شعبي ۾ سياحت معاشي واڌ ۾ اهم حصو وٺي ٿي. صوفيا، پلووديف، ويليڪو ترنووو، سامونڊي تفريحي ماڳ البينا، گولڊن سينڊز ۽ سني بيچ، ۽ سياري وارا تفريحي ماڳ بانسڪو، پامپورووو ۽ بوروويتس سياحن طرفان سڀ کان وڌيڪ گهمڻ وارن هنڌن مان آهن.[322][323] گهڻا سياح رومانيا، ترڪي، يونان ۽ جرمني مان اچن ٿا.[324] سياحت کي 100 سياحتي ماڳن واري نظام وسيلي به هٿي ڏني وڃي ٿي.[325]

سائنس ۽ ٽيڪنالاجي

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو بلغاريا ۾ سائنس ۽ ٽيڪنالاجي
جون 2017ع ۾ اسپيس ايڪس فالڪن 9 راڪيٽ ذريعي بلغاريا سيٽ-1 جي روانگي
اسپيس ايڪس پاران بلغاريا سيٽ-1 جي روانگي

تحقيق ۽ ترقي تي خرچ جي ڊي پي جو 0.78 سيڪڙو آهي،[326] ۽ سرڪاري تحقيق ۽ ترقيءَ واري فنڊنگ جو وڏو حصو بلغاري اڪيڊمي آف سائنسز (BAS) کي ملي ٿو.[327] 2015ع ۾ نجي ڪاروبارن تحقيق ۽ ترقيءَ جي خرچن جو 73 سيڪڙو کان وڌيڪ حصو ڀريو ۽ بلغاريا جي 22,000 محققن مان 42 سيڪڙو کي روزگار ڏنو.[328] ساڳئي سال، بلغاريا بلومبرگ انوويشن انڊيڪس ۾ 50 ملڪن مان 39هين نمبر تي رهيو؛ ان جو سڀ کان بهتر اسڪور تعليم ۾ (24هون) ۽ سڀ کان گهٽ قدر وڌائيندڙ پيداوار ۾ (48هون) هو.[329] بلغاريا 2025ع جي عالمي جدت انڊيڪس ۾ 37هين نمبر تي رهيو.[330][331] 1990ع کان تحقيق ۾ حڪومت جي دائمي گهٽ سيڙپڪاري سبب سائنس ۽ انجنيئرنگ جا ڪيترائي ماهر بلغاريا ڇڏڻ تي مجبور ٿيا آهن.[332]

فنڊن جي کوٽ باوجود، ڪيميا، مادي سائنس ۽ طبعيات ۾ تحقيق اڃا به مضبوط آهي.[327] اولهه انٽارڪٽيڪا جي ليوِنگسٽن ٻيٽ تي سينٽ ڪليمينٽ اوهرڊسڪي بيس وسيلي انٽارڪٽيڪا بابت تحقيق سرگرميءَ سان ڪئي وڃي ٿي.[333][334] معلومات ۽ مواصلاتي ٽيڪنالاجيون (ICT) وارو شعبو معاشي پيداوار جو ٽي سيڪڙو پيدا ڪري ٿو ۽ 40,000[335] کان 51,000 سافٽ ويئر انجنيئرن کي روزگار ڏئي ٿو.[336] سوويت دور ۾ ڪوميكون جي ڪمپيوٽنگ ٽيڪنالاجي جي پيداوار ۾ اهم ڪردار سبب بلغاريا کي "ڪميونسٽ سلڪون وادي" طور سڃاتو ويندو هو.[337] ڪميونسٽ حڪومت پاران اسڪولن ۾ ڪمپيوٽنگ ۽ آءِ ٽي مهارتون سيکارڻ جي گڏيل ڪوشش اڻ سڌيءَ طرح بلغاريا کي 1980ع ۽ 1990ع واري ڏهاڪي ۾ ڪمپيوٽر وائرسن جو هڪ وڏو ذريعو پڻ بڻايو.[338] ملڪ اعليٰ ڪارڪردگي واري ڪمپيوٽنگ ۾ علائقائي اڳواڻ آهي: اهو اويتوخول هلائي ٿو، جيڪو ڏکڻ اوڀر يورپ جو سڀ کان طاقتور سپر ڪمپيوٽر آهي، ۽ پيٽا اسڪيل يورو ايڇ پي سي جي اٺن سپر ڪمپيوٽرن مان هڪ جي ميزباني پڻ ڪندو.[339][340]

بلغاريا خلائي تحقيق ۾ ڪيترائي اهم حصا وڌا آهن.[341] انهن ۾ ٻه سائنسي سيٽلائيٽ، 200 کان وڌيڪ پيل لوڊ ۽ ڌرتيءَ جي مدار ۾ 300 تجربا شامل آهن، جڏهن تہ 1971ع کان وٺي ٻه خلائي مسافر پڻ موڪليا ويا آهن.[341] بلغاريا پهريون ملڪ هو، جنهن مير خلائي اسٽيشن تي پنهنجي سويت گرين هائوسن ۾ خلا ۾ ڪڻڪ پوکي.[342][343] ملڪ گرانٽ گاما شعاع مشاهدي گاهه جي ترقيءَ[344] ۽ ويگا پروگرام ۾ پڻ شامل رهيو، خاص طور ٻنهي ويگا جاچ مشنن لاءِ رستن جي ماڊلنگ ۽ هدايتي الگورٿمن جي تياريءَ ۾.[345][346] بلغاري اوزار مريخ جي تحقيق ۾ به استعمال ٿيا آهن، جن ۾ هڪ اسپيڪٽروميٽر شامل آهي، جنهن فوبوس 2 جاچ مشن وسيلي مريخ جي چنڊ فوبوس جون پهريون اعليٰ معيار واريون اسپيڪٽروسڪوپڪ تصويرون ورتيون.[341][344] مريخ ڏانهن سفر دوران ۽ ان جي چوڌاري ڪائناتي تابڪاري کي ليولين-ايم ايل ڊوزيميٽرن ذريعي ايگزو مارس ٽي جي او تي نقشو ڪيو ويو آهي.[347] انهن اوزارن جا مختلف نمونا بين الاقوامي خلائي اسٽيشن ۽ چندريان-1 قمري جاچ مشن تي پڻ نصب ڪيا ويا آهن.[348][349] هڪ ٻيو قمري مشن، اسپيس آءِ ايل جو بيريشيت، پڻ بلغاريا ۾ تيار ڪيل تصويري پيل لوڊ سان ليس هو.[350] بلغاريا جو پهريون هم وقتي مواصلاتي سيٽلائيٽ—بلغاريا سيٽ-1—2017ع ۾ اسپيس ايڪس پاران خلا ۾ موڪليو ويو.[351]

بنيادي ڍانچو

[سنواريو]
اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو بلغاريا ۾ توانائي ۽ بلغاريا ۾ آمدرفت

ٽيليفون جون خدمتون وڏي پيماني تي دستياب آهن ۽ هڪ مرڪزي ڊجيٽل ٽرنڪ لائين ملڪ جي گهڻن علائقن کي پاڻ ۾ ڳنڍي ٿي.[352] ويواڪام (BTC) مقرر لائينن مان 90 سيڪڙو کان وڌيڪ هلائي ٿي ۽ A1 ۽ ييٽل سان گڏ موبائل خدمتون فراهم ڪندڙ ٽن آپريٽرن مان هڪ آهي.[353][354] 2020ع ۾ 16 کان 74 ورهين جي آباديءَ مان 69.2 سيڪڙو ۽ گهرن مان 78.9 سيڪڙو وٽ انٽرنيٽ تائين رسائي هئي.[355][356]

بلغاريا جي حڪمت عمليءَ واري جاگرافيائي هنڌ ۽ ترقي يافته توانائي شعبي، اهم معدني ايندھن جي ذخيرن جي کوٽ باوجود، ان کي يورپ جو هڪ اهم توانائي مرڪز بڻايو آهي.[357] حرارتي بجلي گهر بجليءَ جو 48.9 سيڪڙو پيدا ڪن ٿا، جنهن کان پوءِ ائٽمي توانائي، ڪوزلودوي ري ايڪٽرن مان 34.8 سيڪڙو، ۽ قابل تجديد ذريعن مان 16.3 سيڪڙو پيداوار ٿئي ٿي.[358] بيليني ۾ ٻئي ائٽمي بجلي گهر لاءِ سامان حاصل ڪيو ويو آهي، پر منصوبي جو مستقبل اڃا غيريقيني آهي.[359] نصب ٿيل بجلي پيدا ڪرڻ جي صلاحيت 12,668 ميگاواٽ آهي، جنهن سان بلغاريا پنهنجي گهريلو طلب کان وڌيڪ بجلي پيدا ڪري برآمد پڻ ڪري سگهي ٿو.[360]

قومي روڊ نيٽ ورڪ جي ڪل ڊيگهه 19,512 ڪلوميٽرs (12,124 mi) آهي،[361] جنهن مان 19,235 ڪلوميٽرs (11,952 mi) پڪا روڊ آهن. ريل گاڏيون مال برداريءَ جو هڪ اهم ذريعو آهن، جيتوڻيڪ شاهراهن وسيلي منتقل ٿيندڙ مال جو حصو لڳاتار وڌي رهيو آهي. بلغاريا وٽ 6,238 ڪلوميٽرs (3,876 mi) ريلوي پٽڙي آهي،[352] ۽ رومانيا، ترڪي، يونان ۽ سربيا سان ريل رابطا موجود آهن، جڏهن تہ تيز رفتار ريل گاڏيون ڪيف، منسڪ، ماسڪو ۽ سينٽ پيٽرزبرگ ڏانهن سڌا رستا هلائين ٿيون.[362] صوفيا ملڪ جو هوائي سفر جو مرڪز آهي، جڏهن تہ وارنا ۽ برگاس اهم سامونڊي واپاري بندرگاهون آهن.[352]

آبادي

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو بلغاريا جي آبادي



بلغاريا جا نسلي گروهه (2021ع جي آدمشماري)[363][364]

  بلغاري (84.57%)
  ترڪ (8.40%)
  روما (4.41%)
  ٻيا (1.31%)
  اڻڄاڻايل (1.31%)

حڪومت جي سرڪاري 2022ع واري اندازي موجب بلغاريا جي آبادي 6,447,710 ماڻهن تي مشتمل هئي، جيڪا 2021ع جي آخري سرڪاري آدمشماريءَ ۾ ڄاڻايل 6,519,789 ماڻهن کان گهٽ هئي.[365][364] آباديءَ جي اڪثريت، يعني 72.5 سيڪڙو، شهري علائقن ۾ رهي ٿي.[366] تائين 2019، صوفيا 1,241,675 ماڻهن سان سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهري مرڪز هو، جنهن کان پوءِ پلووديف (346,893)، وارنا (336,505)، برگاس (202,434) ۽ روسي (142,902) اچن ٿا.[283] بلغاري مکيه نسلي گروهه آهن ۽ آباديءَ جو 84.6 سيڪڙو بڻجن ٿا. ترڪ ۽ روما اقليتون ترتيبوار 8.4 ۽ 4.4 سيڪڙو آهن؛ لڳ ڀڳ 40 ننڍيون اقليتون 1.3 سيڪڙو آهن، جڏهن تہ 1.3 سيڪڙو ماڻهو پاڻ کي ڪنهن به نسلي گروهه سان نه ٿا سڃاڻين.[363][364] آدمشماريءَ جي انگن اکرن ۾ روما اقليت جو انگ عام طور گهٽ ظاهر ٿيندو آهي ۽ ممڪن آهي تہ اها آباديءَ جو 11 سيڪڙو تائين هجي.[367][368] 2023ع جي آخر تائين آباديءَ جي ڪثافت 55–60 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر هئي، جيڪا يورپي يونين جي سراسريءَ جي لڳ ڀڳ اڌ آهي.[369]

بلغاريا آباديءَ جي بحران کي منهن ڏئي رهيو آهي.[370][371] 1989ع کان ملڪ ۾ آباديءَ جي واڌ منفي رهي آهي، جڏهن سرد جنگ کان پوءِ ٿيندڙ معاشي زوال ڊگهي عرصي واري هجرت جي لهر کي جنم ڏنو.[372] 2005ع تائين لڳ ڀڳ 937,000 کان 1,200,000 ماڻهو—جن مان گهڻا نوجوان بالغ هئا—ملڪ ڇڏي چڪا هئا.[372][373] ٻارن جي اڪثريت غيرشادي شده عورتن وٽ پيدا ٿئي ٿي.[374] 2024ع ۾ بلغاريا ۾ سراسري ڪل زرخيزي شرح (TFR) في عورت 1.59 ٻار هئي،[375] جيڪا 2018ع جي 1.56 کان ٿوري وڌيڪ هئي،[376] ۽ 1997ع جي تاريخي گهٽ ترين شرح 1.1 کان گهڻي مٿي هئي، پر اڃا به 2.1 واري آباديءَ جي بدلجندڙ شرح کان گهٽ ۽ 1905ع جي في عورت 5.83 ٻارن واري تاريخي بلند سطح کان تمام گهٽ هئي.[377] ان ڪري بلغاريا وٽ دنيا جي سڀ کان پوڙهين آبادين مان هڪ آهي، جنهن جي سراسري عمر 43 سال آهي.[378] ان کان سواءِ، سڀني گهرن مان هڪ ٽيون رڳو هڪ شخص تي مشتمل آهي ۽ 75.5 سيڪڙو خاندانن ۾ 16 سالن کان گهٽ عمر جا ٻار ناهن.[371] نتيجي طور ڄمڻ جون شرحون دنيا جي سڀ کان گهٽ شرحن مان آهن،[379][380] جڏهن تہ موت جي شرح دنيا جي سڀ کان وڌيڪ شرحن مان آهي.[381]

بلغاريا صنفي برابري ۾ سٺو اسڪور رکي ٿو ۽ 2018ع جي عالمي صنفي فرق رپورٽ ۾ 18هين نمبر تي هو.[382] جيتوڻيڪ عورتن جي ووٽ جو حق نسبتاً دير سان، 1937ع ۾، ڏنو ويو، پر اڄ عورتن کي برابر سياسي حق حاصل آهن، مزدور قوت ۾ سندن شرڪت بلند آهي ۽ قانوني طور ساڳئي ڪم لاءِ برابر پگهار جي ضمانت موجود آهي.[382] 2021ع ۾ مارڪيٽ ريسرچ ايجنسي ريبوٽ آن لائن بلغاريا کي عورتن لاءِ ڪم ڪرڻ جي لحاظ کان يورپ جو بهترين ملڪ قرار ڏنو.[383] بلغاريا ۾ يورپي يونين اندر عورت آءِ سي ٽي محققن جو سڀ کان وڏو تناسب آهي،[384] ۽ ٽيڪنالاجي شعبي ۾ عورتن جو ٻيو سڀ کان وڏو تناسب، يعني مزدور قوت جو 44.6 سيڪڙو، پڻ هتي آهي. عورتن جي بلند شرڪت سوشلسٽ دور جي ورثي مان هڪ آهي.[385]

سڀ کان وڏا شهر

[سنواريو]

سانچو:Largest cities of Bulgaria

صحت

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو بلغاريا ۾ صحت

موت جي بلند شرح پوڙهي ٿيندڙ آبادي، غربت جي خطري هيٺ ماڻهن جي وڏي انگ ۽ ڪمزور صحت جي نظام جي گڏيل اثر جو نتيجو آهي.[386] 80 سيڪڙو کان وڌيڪ موت ڪينسر ۽ دل ۽ رت جي رڳن جي بيمارين سبب ٿين ٿا؛ انهن مان لڳ ڀڳ پنجون حصو روڪي سگهجي ٿو.[387] جيتوڻيڪ بلغاريا ۾ صحت جون خدمتون نالي طور سڀني لاءِ دستياب آهن،[388] پر پنهنجي کيسي مان صحت خرچ مجموعي صحت خرچن جو لڳ ڀڳ اڌ بڻجن ٿا، جنهن ڪري طبي سنڀال تائين رسائي نمايان طور محدود ٿئي ٿي.[389] صحت جي خدمتن جي فراهميءَ ۾ ٻين مسئلن ۾ گهٽ پگهارن سبب ڊاڪٽرن جي لڏپلاڻ، عملي ۽ سامان جي کوٽ وارا علائقائي اسپتال، رسد جي کوٽ ۽ بيمه ٿيل ماڻهن لاءِ بنيادي خدمتن واري پيڪيج ۾ بار بار تبديليون شامل آهن.[390][391] 2018ع جي بلومبرگ هيلٿ ڪيئر افيشينسي انڊيڪس ۾ بلغاريا 56 ملڪن مان آخري نمبر تي هو.[392] سراسري زندگيءَ جي اميد 74.8 سال آهي، جڏهن تہ يورپي يونين جي سراسري 80.99 سال ۽ عالمي سراسري 72.38 سال آهي.[393][394]

ٻولي

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو بلغاريا جون ٻوليون

بلغاري واحد ٻولي آهي، جنهن کي سرڪاري حيثيت حاصل آهي.[395] اها سلاوي ٻولين جي گروهه سان تعلق رکي ٿي، پر ان ۾ ڪيتريون ئي اهڙيون گرامري خصوصيتون آهن، جيڪي ان کي ٻين سلاوي ٻولين کان ڌار ڪن ٿيون: انهن ۾ پيچيده فعلي صرفيات شامل آهي، جيڪا شاهديت ۾ فرق کي پڻ ظاهر ڪري ٿي، اسمي حالتن ۽ مصدر جو نه هجڻ، ۽ پڇاڙيءَ ۾ لڳندڙ معرفه آرٽيڪل جو استعمال شامل آهن.[396]

مذهب

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو بلغاريا ۾ مذهب
سينٽ اليگزينڊر نيوسڪي ڪيٿيڊرل، صوفيا

بلغاريا هڪ سيڪيولر رياست آهي، جتي آئين مذهب جي آزادي جي ضمانت ڏئي ٿو، پر اوڀر آرٿوڊوڪس عيسائيت کي ملڪ جو روايتي مذهب قرار ڏنو ويو آهي.[397] لڳ ڀڳ ٻه ٽيون بلغاري پاڻ کي اوڀر آرٿوڊوڪس عيسائي سڃاڻين ٿا.[364] بلغاري آرٿوڊوڪس چرچ اوڀر آرٿوڊوڪس چرچ جي چار قديم پادري مرڪزن—قسطنطنيه، اليگزينڊريا، انطاڪيا ۽ يروشلم—کان سواءِ پهريون چرچ هو، ۽ 927ع ۾ خودمختيار حيثيت حاصل ڪندڙ پهريون قومي چرچ پڻ هو.[398][399] بلغاري پادري مرڪز وٽ 12 ڊائوسيس ۽ 2,000 کان وڌيڪ پادري آهن.[400]

مسلمان ملڪ جي ٻئي نمبر وڏي مذهبي برادري آهن ۽ بلغاريا جي آباديءَ جو لڳ ڀڳ 10 سيڪڙو بڻجن ٿا. 2011ع ۾ بلغاريا جي 850 مسلمانن تي ڪيل هڪ سرويءَ ۾ 30 سيڪڙو پاڻ کي "گهڻو مذهبي" ۽ 50 سيڪڙو رڳو "مذهبي" قرار ڏنو. مطالعي موجب ڪجهه مذهبي روايتون، جهڙوڪ اسلامي جنازو، روايتي طور سماج ۾ جذب ٿي چڪيون آهن ۽ وڏي پيماني تي عمل هيٺ آهن، جڏهن تہ ٻين بنيادي عملن تي نسبتاً گهٽ عمل ڪيو وڃي ٿو، جهڙوڪ مسلمانن جي نماز يا شراب پيئڻ، سور جو گوشت کائڻ ۽ گڏ رهڻ کان پاسو ڪرڻ.[401]

ٻين اهم مذهبن ۾ رومن ڪيٿولڪيت ۽ يهوديت شامل آهن، جن جي بلغاريا ۾ تاريخ شروعاتي وچئين دور تائين وڃي ٿي، ان سان گڏ آرمينيائي اپوسٽولڪ چرچ ۽ مختلف پروٽيسٽنٽ فرقا پڻ شامل آهن، جيڪي گڏجي بلغاريا جي آباديءَ جو لڳ ڀڳ 2 سيڪڙو بڻجن ٿا. بلغارين جو وڌندڙ انگ يا تہ لامذهبي آهي يا ڪنهن به مذهب سان لاڳاپيل ناهي؛ اهو تناسب گذريل 20 سالن ۾ تيزيءَ سان وڌيو آهي، 2001ع ۾ 3.9 سيڪڙو کان 2011ع ۾ 9.3 سيڪڙو ۽ 2021ع ۾ 15.9 سيڪڙو تائين.[364][402][403][404]

2021ع جي سڀ کان تازي آدمشماري موجب آباديءَ جا مذهبي گروهه هن ريت هئا: عيسائي (71.5 سيڪڙو)، مسلمان (10.8 سيڪڙو) ۽ ٻيا مذهب (0.1 سيڪڙو). وڌيڪ 12.4 سيڪڙو ڪنهن به مذهب سان وابسته نه هئا يا سوال جو جواب نه ڏنائون.[405][406][364]

ثقافت

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو بلغاريا جي ثقافت
بلغاريائي ڪوڪر
ليسچووو ۾ ڪوڪر

هاڻوڪي بلغاريائي ثقافت، ان رسمي ثقافت، جنهن عثماني حڪمراني جي پڇاڙيءَ ڌاري قومي شعور جي تشڪيل ۾ مدد ڪئي، ۽ هزارين سال پراڻين لوڪ روايتن جو ميلاپ آهي.[407] بلغاريائي لوڪ روايتن جو هڪ اهم عنصر باهه آهي، جيڪا بڇڙن روحن ۽ بيمارين کي ڀڄائڻ لاءِ استعمال ڪئي ويندي آهي. انهن مان ڪيترن کي ڏائڻين جي روپ ۾ تصور ڪيو ويندو آهي، جڏهن ته زمي ۽ ساموديووا (ويلا) جهڙيون ٻيون مخلوقون يا ته ڀلائي ڪندڙ محافظ يا ٻٽي نوعيت رکندڙ چالاڪ ڪردار سمجهيون وينديون آهن.[408] بڇڙن روحن خلاف ڪجهه رسمون اڄ تائين زنده آهن ۽ اڃا به ادا ڪيون وڃن ٿيون، جن مان خاص طور ڪوڪري ۽ سورواڪاري مشهور آهن.[409] مارتينيتسا پڻ وڏي پيماني تي ملهايو ويندو آهي.[410] نيستينارستوو، ٿريسيائي اصل جي هڪ رسمي باهه تي ناچ جي روايت، يونيسڪو جي غير مادي ثقافتي ورثي جي فهرست ۾ شامل آهي.[411][412] نو تاريخي ۽ قدرتي ماڳ يونيسڪو عالمي ورثو ماڳ آهن: پيرن نيشنل پارڪ، سريبرنا قدرتي محفوظ علائقو، مادارا رائيڊر، سويشتاري ۽ ڪازانلڪ جا ٿريسيائي مقبرا، ريلا خانقاهه، بويانا چرچ، ايوانووو جا پهاڙن ۾ تراشيل گرجا گهر ۽ قديم شهر نيسبار.[413] ريلا خانقاهه بلغاريا جي سرپرست بزرگ سينٽ جان آف ريلا قائم ڪئي، جنهن جي زندگي وچئين دور کان وٺي ڪيترين ئي ادبي لکڻين جو موضوع رهي آهي.[414]

وچئين دور جي هڪ قلمي نسخي جو صفحو
پريسلاف جو قسطنطين جي الفابيٽ دعا وارو هڪ صفحو

10هين صديءَ ۾ پريسلاف ۽ اوهريڊ ادبي اسڪولن جو قيام وچئين دور جي بلغاريائي ادب جي سونهري دور سان لاڳاپيل آهي.[414] انهن اسڪولن پاران عيسائي مذهبي صحيفن تي ڏنل زور بلغاريائي سلطنت کي سلاوي ثقافت جو مرڪز بڻايو، جنهن سلاون کي عيسائيت جي اثر هيٺ آندو ۽ کين هڪ لکت واري ٻولي مهيا ڪئي.[415][416][417] ان جو الفابيٽ، سيريلڪ رسم الخط، پريسلاف ادبي اسڪول ۾ تيار ٿيو.[418] ٻئي طرف، ترنووو ادبي اسڪول ادب جي چانديءَ واري دور سان لاڳاپيل آهي، جنهن ۾ آسين ۽ شيشمان گهراڻن جي دور ۾ تاريخي يا صوفياتي موضوعن تي اعليٰ معيار جا قلمي نسخا تيار ٿيا.[414] عثماني فاتحن ڪيترن ئي ادبي ۽ فني شاهڪارن کي تباهه ڪري ڇڏيو، ۽ فني سرگرميون 19هين صديءَ جي قومي بيداري تائين ٻيهر نمايان نه ٿيون.[407] ايوان وازوف (1850–1921) جي وسيع ادبي ڪم تقريباً هر صنف کي شامل ڪيو ۽ بلغاريائي سماج جي هر پهلوءَ کي ڇهيو؛ سندس ڪم آزاديءَ کان اڳ واري ادب ۽ نئين قائم ٿيل رياست جي ادب جي وچ ۾ پُل بڻيو.[414] پوءِ جي اهم تخليقن ۾ اليڪو ڪونسٽانتينوف جو بائي گانيو، نٽشي کان متاثر پينچو سلاويڪوف جي شاعري، علامت نگار شاعرن پيو ياوروف ۽ ديمچو ديبيليانوف جي شاعري، مارڪسزم کان متاثر گيو ميليف ۽ نيڪولا واپتساروف جون لکڻيون، ۽ سوشلسٽ حقيقت نگاري سان لاڳاپيل ديميتار ديموف ۽ ديميتار تاليف جا ناول شامل آهن.[414] تزويتان تودوروف هڪ اهم همعصر ليکڪ هو،[419] جڏهن ته بلغاريا ۾ ڄاول الياس ڪانيٽي کي 1981ع ۾ ادب جو نوبل انعام ڏنو ويو.[420]

مذهبي بصري فنن جي ورثي ۾ فريسڪو، ڀت نگاري ۽ آئڪن شامل آهن، جن مان گهڻا وچئين دور جي ترنووو فني اسڪول ۾ تيار ڪيا ويا.[421] ادب وانگر، بلغاريائي بصري فن به قومي بيداريءَ تائين ٻيهر اڀري نه سگهيو. زهاري زوگراف آزاديءَ کان اڳ واري دور ۾ بصري فنن جو اڳواڻ هو.[407] آزاديءَ کان پوءِ ايوان مرڪويچڪا، انتون ميتوف، ولاديمير ديميتروف، تسانڪو لاورينوف ۽ زلاتيو بويادژيف نوان اسلوب ۽ موضوع متعارف ڪرايا، جن ۾ بلغاريائي ڳوٺن، پراڻن شهرن ۽ تاريخي موضوعن جا منظر شامل هئا. ڪرسٽو 21هين صديءَ جو سڀ کان مشهور بلغاريائي فنڪار هو، جيڪو پنهنجي کليل فضا واري فني تنصيبات لاءِ مشهور ٿيو.[407]

لوڪ موسيقي بلغاريا جي سڀ کان وسيع روايتي فنن مان هڪ آهي ۽ صدين دوران ڏور اوڀر، مشرقي، وچئين دور جي مشرقي آرٿوڊوڪس ۽ معياري مغربي يورپي سرن ۽ موسيقيائي طريقن جي ميلاپ طور آهستي آهستي ترقي ڪئي آهي.[422] بلغاريائي لوڪ موسيقي جو پنهنجو منفرد آواز آهي ۽ ان ۾ گادولڪا، گائدا، ڪاول ۽ توپان جهڙا ڪيترائي روايتي ساز استعمال ٿين ٿا. ان جي هڪ نمايان خصوصيت وڌايل تال وارو وقت آهي، جنهن جو باقي يورپي موسيقيءَ ۾ ڪو سڌو برابر نه آهي.[25] اسٽيٽ ٽيليويزن عورتن جي آوازي ڪوئر کي بلغاريائي لوڪ موسيقيءَ جي پيشڪش تي 1990ع ۾ گريمي ايوارڊ مليو.[423] تحرير ڪيل موسيقيائي جوڙجڪ جا آثار يوان ڪوڪوزيل (ت. 1280–1360) جي ڪمن تائين ملن ٿا،[424] پر جديد ڪلاسيڪي موسيقيءَ جي شروعات ايمانوئيل مانولوف سان ٿي، جنهن 1890ع ۾ پهريون بلغاريائي اوپيرا ترتيب ڏنو.[407] پانچو ولاديگيروف ۽ پيتڪو ستاينوف سمفني، بيلٽ ۽ اوپيرا کي وڌيڪ شاهوڪار بڻايو، جڏهن ته ڳائڻن گينا ديميترووا، بورس خريستوف، ليوبا ويليچ ۽ نيڪولائي گياوروف انهن صنفن کي عالمي سطح تائين پهچايو.[lower-alpha 3] بلغاريائي فنڪارن ٻين صنفن ۾ پڻ شهرت حاصل ڪئي آهي، جن ۾ اليڪٽروپاپ (ميرا ارويو)، جاز (ميلچو ليويف) ۽ جاز ۽ لوڪ موسيقيءَ جو ميلاپ (ايوو پاپازوف) شامل آهن.[407]

بلغاريائي نيشنل ريڊيو، بي ٽي وي ۽ روزاني اخبارون ترود، [[[دنيونڪ (بلغاريا)|دنيونڪ]]] Error: {{Lang}}: Non-latn text (pos 3: د)/Latn script subtag mismatch (help) ۽ 24 چاسا ملڪ جي وڏن قومي ميڊيا ادارن مان آهن.[431] 2000ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ بلغاريائي ميڊيا جي رپورٽنگ کي عام طور غيرجانبدار قرار ڏنو ويندو هو ۽ ڇپائيءَ واري ميڊيا تي قانوني پابنديون نه هيون.[432] ان کان پوءِ صحافت جي آزادي جي صورتحال خراب ٿي ۽ بلغاريا عالمي پريس فريڊم انڊيڪس ۾ 111هين نمبر تائين هيٺ لهي ويو، جيڪو يورپي يونين جي سمورن ميمبرن ۽ رڪنيت جي اميدوار رياستن کان هيٺ هو. حڪومت تي الزام لڳايو ويو ته ان يورپي يونين جا فنڊ همدرد ميڊيا ادارن ڏانهن منتقل ڪيا ۽ ٻين کي حساس معاملن تي تنقيد گهٽائڻ لاءِ مالي فائدا ڏنا، جڏهن ته انفرادي صحافين خلاف حملن ۾ به اضافو ٿيو.[433][434] سياستدانن، طاقتور ڪاروباري حلقن ۽ ميڊيا جي وچ ۾ ڳٺ جوڙ کي پڻ وسيع قرار ڏنو ويو آهي.[433]

بلغاريائي کاڌا ٻين بلقان ملڪن جي کاڌن سان مشابهت رکن ٿا ۽ انهن تي ترڪي ۽ يوناني کاڌن جا مضبوط اثر موجود آهن.[435] ڏهي، لوڪانڪا، بانيتسا، شوپسڪا سلاد، ليوتينيتسا ۽ ڪوزوناڪ مشهور مقامي کاڌن مان آهن. مختلف قسمن جي سلادن لاءِ ثقافتي پسند سبب گوشت جو استعمال يورپي سراسري کان گهٽ آهي.[435] بلغاريا 1989ع تائين دنيا جو ٻيو نمبر وڏو شراب برآمد ڪندڙ ملڪ هو، پر پوءِ اهو مقام وڃائي ويٺو.[436][437] 2016ع جي فصل مان 128 ملين ليٽر شراب تيار ٿيو، جنهن مان 62 ملين ليٽر خاص طور رومانيا، پولينڊ ۽ روس ڏانهن برآمد ڪيو ويو.[438] ماورود، روبن، شيروڪا ميلنيشڪا، ديميات ۽ چروين مسڪيٽ بلغاريائي شراب ٺاهڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ مخصوص انگور آهن.[439] راڪيا هڪ روايتي ميوي مان ٺهيل برانڊي آهي، جيڪا بلغاريا ۾ گهٽ ۾ گهٽ 14هين صديءَ کان استعمال ٿيندي رهي آهي.[440]

رانديون

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو بلغاريا ۾ رانديون
2025ع ۾ گريگور ديميتروف
2025 ميامي اوپن ۾ گريگور ديميتروف

بلغاريا 1896ع ۾ پهرين جديد اولمپڪ راندين ۾ شرڪت ڪئي، جتي ان جي نمائندگي سوئس جمناسٽ چارلس شامپو ڪئي.[441] ان کان پوءِ بلغاريائي رانديگرن 55 سونا، 90 چاندي ۽ 85 ڪانسي جا تمغا حاصل ڪيا آهن،[442] جنهن سان بلغاريا سمورن وقتن جي اولمپڪ تمغن جي جدول ۾ 25هين نمبر تي آهي. وزن کڻڻ ۽ ڪشتي بلغاريا جون نمايان رانديون آهن. 2025ع تائين بلغاريا يورپي وزن کڻڻ چيمپيئن شپ جي سمورن وقتن جي تمغن واري جدول ۾ ٻئي، ورلڊ وزن کڻڻ چيمپيئن شپ ۾ ٽئين، سمر اولمپڪس جي وزن کڻڻ واري تمغن جي جدول ۾ چوٿين، يورپي ڪشتي چيمپيئن شپ ۾ ٽئين، ورلڊ ڪشتي چيمپيئن شپ ۾ ڇهين ۽ سمر اولمپڪس جي ڪشتي واري سمورن وقتن جي تمغن جي جدول ۾ نائين نمبر تي آهي. ڪوچ ايوان ابادژيف نوان تربيتي طريقا تيار ڪيا، جن جي مدد سان بلغاريا 1980ع واري ڏهاڪي ۾ وزن کڻڻ جي راند تي حاوي رهيو.[443] بلغاريائي رانديگرن باڪسنگ، جمناسٽڪ، والي بال ۽ ٽينس ۾ پڻ نمايان ڪاميابيون حاصل ڪيون آهن.[443] ستيفڪا ڪوستادينوا جو عورتن جي هاءِ جمپ جو عالمي رڪارڊ، جيڪو هن 1987ع جي ورلڊ چيمپيئن شپ ۾ قائم ڪيو هو، 2024ع تائين قائم رهيو، جنهن ڪري اهو تاريخ جي سڀ کان ڊگهي عرصي تائين قائم رهندڙ عالمي رڪارڊن مان هڪ بڻيو.[444] گريگور ديميتروف اي ٽي پي درجابندي جي مٿين ٽن رانديگرن ۾ شامل ٿيندڙ پهريون بلغاريائي ٽينس رانديگر هو.[445]

فٽ بال ملڪ جي سڀ کان مقبول راند آهي. بلغاريا جي قومي فٽ بال ٽيم جي بهترين ڪارڪردگي 1994 فيفا ورلڊ ڪپ ۾ چوٿون نمبر حاصل ڪرڻ هئي، جڏهن ٽيم جي اڳواڻي ٽورنامينٽ جي سڀ کان وڌيڪ گول ڪندڙ رانديگر خريستو ستوئچڪوف ڪئي.[443] ستوئچڪوف بلغاريا جو سمورن وقتن جو سڀ کان ڪامياب فٽ بال رانديگر آهي؛ کيس گولڊن بوٽ ۽ بالون ڊي اور سان نوازيو ويو، ۽ 1990ع واري ڏهاڪي ۾ ايف سي بارسلونا لاءِ کيڏندي کيس دنيا جي بهترين رانديگرن مان هڪ سمجهيو ويندو هو.[446][447] سي ايس ڪي اي صوفيا ۽ ليوسڪي صوفيا[443] ملڪي سطح تي سڀ کان ڪامياب ڪلب ۽ ڊگهي عرصي جا روايتي حريف آهن.[448] لودوگوريتس رڳو نون سالن اندر مقامي چوٿين ڊويزن مان ترقي ڪري 2014–15 يوفا چيمپيئنز ليگ جي گروپ مرحلي تائين پهچڻ سبب نمايان حيثيت رکي ٿو.[449] 2018ع ۾ 39هين نمبر تي رهندڙ لودوگوريتس يوفا جي درجابنديءَ ۾ بلغاريا جو سڀ کان مٿانهون درجو رکندڙ ڪلب هو.[450]

پڻ ڏسو

[سنواريو]

ببليوگرافي

[سنواريو]

حوالا

[سنواريو]
  1. ↑ "Constitution of the Republic of Bulgaria". National Assembly of the Republic of Bulgaria. اصل نسخو مان 19 August 2019 تي محفوظ ڪيل. 30 August 2020 تي حاصل ڪيل.
  2. ↑ Penin, Rumen (2007). Природна география на България [Natural Geography of Bulgaria] (بلغاريائي ۾). Bulvest 2000. ص. 18. ISBN 978-954-18-0546-6.
  3. ↑ "Field listing: Area". ورلڊ فيڪٽ بڪ. مرڪزي انٽيليجنس ايجنسي. اصل نسخو مان 31 January 2014 تي محفوظ ڪيل. 9 October 2018 تي حاصل ڪيل.
  4. ↑ "Population and Demographic Processes in 2025". www.nsi.bg. بلغاريا جو قومي شمارياتي ادارو (NSI). 29 April 2026. 11 May 2026 تي حاصل ڪيل.
  5. ↑ "НАСЕЛЕНИЕ КЪМ 7 СЕПТЕМВРИ 2021 ГОДИНА" (PDF). www.nsi.bg (bulgarian ۾). بلغاريا جو قومي شمارياتي ادارو (NSI). 9 November 2024 تي حاصل ڪيل.{{cite web}}: CS1 maint: unrecognized language (ڳنڍڻو)
  6. ↑ "Download World Economic Outlook database: October 2024 – Bulgaria". imf.org. 2025-05-24 تي حاصل ڪيل.
  7. 1 2 3 "World Economic Outlook Database, October 2024 Edition. (Bulgaria)". www.imf.org. بين الاقوامي مالياتي فنڊ. 22 October 2024. 9 November 2024 تي حاصل ڪيل.
  8. ↑ "Gini coefficient of equivalised disposable income – EU-SILC survey". ec.europa.eu. يورو اسٽيٽ. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 20 March 2019 تي محفوظ ڪيل. 9 June 2024 تي حاصل ڪيل.
  9. ↑ "Human Development Report 2025" (PDF). گڏيل قومن جو ترقياتي پروگرام. 6 May 2025. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 6 May 2025 تي محفوظ ڪيل. 6 May 2025 تي حاصل ڪيل.
  10. ↑ Golden 1992, pp. 103–104.
  11. ↑ Bowersock, Glen W. (1999). Late Antiquity: a Guide to the Postclassical World. Harvard University Press. ص. 354. ISBN 978-0-674-51173-6. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 15 January 2023 تي محفوظ ڪيل. 3 March 2024 تي حاصل ڪيل.
  12. ↑ Chen 2012, p. 97.
  13. ↑ Petersen, Leif Inge Ree (2013). Siege Warfare and Military Organization in the Successor States (400–800 AD): Byzantium, the West and Islam. Brill. ص. 369. ISBN 978-9004254466. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 15 January 2023 تي محفوظ ڪيل. 3 March 2024 تي حاصل ڪيل.
  14. ↑ Golden 1992, p. 104.
  15. ↑ Chen 2012, pp. 92–95, 97.
  16. ↑ Tillier, Anne-Marie; Sirakov, Nikolay; Guadelli, Aleta; Fernandez, Philippe; Sirakova, Svoboda (October 2017). "Evidence of Neanderthals in the Balkans: The infant radius from Kozarnika Cave (Bulgaria)". Journal of Human Evolution 111 (111): 54–62. doi:10.1016/j.jhevol.2017.06.002. ISSN 0047-2484. PMID 28874274. Bibcode: 2017JHumE.111...54T.
  17. ↑ "A 14C chronology for the Middle to Upper Palaeolithic transition at Bacho Kiro Cave, Bulgaria". Nature Ecology & Evolution 4 (6): 794–801. 2020. doi:10.1038/s41559-020-1136-3. PMID 32393865. Bibcode: 2020NatEE...4..794F.
  18. ↑ "Initial Upper Palaeolithic Homo sapiens from Bacho Kiro Cave, Bulgaria". Nature 581 (7808): 299–302. 2020. doi:10.1038/s41586-020-2259-z. PMID 32433609. Bibcode: 2020Natur.581..299H. https://kar.kent.ac.uk/81524/1/Hublin%20et%20al%20_authors%20accepted.pdf.
  19. ↑ Gimbutas, Marija A. (1974). The Gods and Goddesses of Old Europe: 7000 to 3500 BC Myths, Legends and Cult Images. University of California Press. ص. 29–32. ISBN 978-0-520-01995-9. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 15 January 2023 تي محفوظ ڪيل. 3 March 2024 تي حاصل ڪيل.
  20. ↑ Roberts, Benjamin W.; Thornton, Christopher P. (2009). "Development of metallurgy in Eurasia". Antiquity (Department of Prehistory and Europe, British Museum) 83 (322): 1015. doi:10.1017/S0003598X00099312. https://www.academia.edu/371376. Retrieved 28 July 2018. "ان جي ابتڙ، سون جو سڀ کان اوائلي استعمال ۽ ان تي ڪم ڪرڻ جا ثبوت بلقان ۾ پنجين هزار سال قبل مسيح جي وچ ڌاري ملن ٿا، جيڪي ٽامي کي ڳارڻ جي سڀ کان اوائلي معلوم عمل کان ڪيترائي سؤ سال پوءِ جا آهن. ان جو سڀ کان نمايان ثبوت بلغاريا جي وارنا ۾ قبرن کي سينگاريندڙ مختلف شين مان ملي ٿو (رينفريو 1986؛ هائيم وغيره 2007). ان جي ابتڙ، ڏکڻ اولهه ايشيا مان مليل سون جون سڀ کان اوائليون شيون فقط چوٿين هزار سال قبل مسيح جي شروعات جون آهن، جيئن اسرائيل جي نهال قانا مان مليل شيون (گولڊن 2009)، جنهن مان اهو امڪان ظاهر ٿئي ٿو تہ سون جو استعمال شايد ڏکڻ اوڀر يورپ جي ايجاد هئي، جيتوڻيڪ اها روايت مختصر عرصي تائين قائم رهي.".
  21. ↑ de Laet, Sigfried J. (1996). History of Humanity: From the Third Millennium to the Seventh Century BC. UNESCO / Routledge. ص. 99. ISBN 978-92-3-102811-3. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 15 January 2023 تي محفوظ ڪيل. 3 March 2024 تي حاصل ڪيل. سون تي ڪم ڪرڻ جو پهريون وڏو مرڪز بلغاريا ۾ ڪاري سمنڊ جي ڪناري تي، ڊينيوب درياهه جي ڇوڙ وٽ واقع هو.
  22. ↑ Grande, Lance (2009). Gems and Gemstones: Timeless Natural Beauty of the Mineral World. University of Chicago Press. ص. 292. ISBN 978-0-226-30511-0. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 15 January 2023 تي محفوظ ڪيل. 3 March 2024 تي حاصل ڪيل. دنيا جا سڀ کان پراڻا معلوم سونهري زيور بلغاريا جي وارنا نيڪروپولس واري آثار قديمه جي ماڳ تان مليا آهن ۽ اهي 6,000 سالن کان به وڌيڪ پراڻا آهن (ريڊيو ڪاربن تاريخ نگاري موجب 4,600 ق.م. کان 4,200 ق.م. جي وچ واري دور جا آهن).
  23. ↑ Anthony, David W.; Chi, Jennifer, مرتب (2010). The Lost World of Old Europe: The Danube Valley, 5000–3500 BC. Institute for the Study of the Ancient World. ص. 39, 201. ISBN 978-0-691-14388-0. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 15 January 2023 تي محفوظ ڪيل. 3 March 2024 تي حاصل ڪيل. وارنا جي قبرستان ۾ قبر نمبر 43، قديم يورپ جي سڀ کان وڌيڪ مالا مال واحد قبر آهي، جيڪا لڳ ڀڳ 4600–4500 ق.م. جي دور سان تعلق رکي ٿي.
  24. ↑ "The Gumelnita Culture". Government of France. اصل نسخو مان 13 October 2012 تي محفوظ ڪيل. 4 December 2011 تي حاصل ڪيل. وارنا جو نيڪروپولس هن ثقافت کي سمجهڻ لاءِ هڪ اهم ماڳ آهي.
  25. 1 2 3 4 "Bulgaria Factbook". United States Central Command. December 2011. اصل نسخو مان 18 October 2011 تي محفوظ ڪيل. 4 October 2018 تي حاصل ڪيل.
  26. ↑ Schoenberger, Erica (2015). Nature, Choice and Social Power. Routledge. ص. 81. ISBN 978-0-415-83386-8. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 15 January 2023 تي محفوظ ڪيل. 3 March 2024 تي حاصل ڪيل. وارنا جون قبرون غريبن جي سادن دفنن کان وٺي قيمتي شين سان مالا مال قبرن تائين آهن، جيڪي سماجي تفاوت جي نسبتاً بلند درجي جي نشاندهي ڪن ٿيون. انهن قبرن جي دريافت وارنا ثقافت جي مخصوص سماجي تنظيم جي بناوٽ ۽ نئين پٿر واري دور جي ثقافتن ۾ سماجي طبقاتي ورڇ جي شروعات بابت نظرين جو نئين سر جائزو وٺڻ جو سبب بڻي آهي.
  27. ↑ Crampton 1987, p. 1.
  28. 1 2 "Bulgar". Encyclopædia Britannica. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 26 June 2015 تي محفوظ ڪيل. 28 July 2018 تي حاصل ڪيل.
  29. ↑ Boardman, John; Edwards, I.E.S.; Sollberger, E. (1982). The Cambridge Ancient History – part 1: The Prehistory of the Balkans, the Middle East and the Aegean World, Tenth to Eighth Centuries BC. جلد 3. Cambridge University Press. ص. 53. ISBN 978-0-521-22496-3. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 15 January 2023 تي محفوظ ڪيل. 3 March 2024 تي حاصل ڪيل. تنهن هوندي بہ، اسان انهيءَ قديم دور ۾ ٿريشيائي ماڻهن جي پڪ سان سڃاڻپ نٿا ڪري سگهون، ڇاڪاڻ تہ اسان کي يقيني طور معلوم ناهي تہ ان وقت تائين ٿريشيائي ۽ ايليريائي قبيلا هڪ ٻئي کان الڳ ٿي چڪا هئا يا نه. تنهنڪري اوائلي ٿريشيائين جو ذڪر ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي، جن مان لوهي دور ۾ ٿريشيائي ماڻهو اُسريا.
  30. 1 2 3 Allcock, John B. "Balkans". Encyclopædia Britannica. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 17 May 2023 تي محفوظ ڪيل. 16 August 2018 تي حاصل ڪيل.
  31. ↑ Kidner, Frank (2013). Making Europe: The Story of the West. Cengage Learning. ص. 57. ISBN 978-1-111-84131-7. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 15 January 2023 تي محفوظ ڪيل. 3 March 2024 تي حاصل ڪيل.
  32. 1 2 Roisman 2011, pp. 135–138, 343–345.
  33. ↑ Nagle, D. Brendan (2006). Readings in Greek History: Sources and Interpretations. Oxford University Press. ص. 230. ISBN 978-0-19-997845-8. However, one of the Thracian tribes, the Odrysians, succeeded in unifying the Thracians and creating a powerful state
  34. ↑ Ashley, James R. (1998). The Macedonian Empire: The Era of Warfare Under Philip II and Alexander the Great, 359–323 B.C. McFarland & Company, Inc. ص. 139–140. ISBN 978-0-7864-1918-0. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 15 January 2023 تي محفوظ ڪيل. 3 March 2024 تي حاصل ڪيل.
  35. ↑ O Hogain, Daithi (2002). The Celts: A History. The Boydell Press. ص. 69–71. ISBN 978-0-85115-923-2. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 15 January 2023 تي محفوظ ڪيل. 3 March 2024 تي حاصل ڪيل.
  36. ↑ Gagarin, Michael, مرتب (2010). The Oxford Encyclopedia of Ancient Greece and Rome. جلد 1. Oxford University Press. ص. 55. ISBN 978-0-19-517072-6. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 15 January 2023 تي محفوظ ڪيل. 3 March 2024 تي حاصل ڪيل.
  37. ↑ "Ulfilas". Encyclopædia Britannica. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 18 August 2018 تي محفوظ ڪيل. 18 August 2018 تي حاصل ڪيل.
  38. ↑ Bell, John D. "The Beginnings of Modern Bulgaria". Encyclopædia Britannica. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 17 September 2018 تي محفوظ ڪيل. 9 October 2018 تي حاصل ڪيل.
  39. ↑ Singleton, Fred; Fred, Singleton (1985). A Short History of the Yugoslav Peoples. Cambridge University Press. ص. 13–14. ISBN 978-0-521-27485-2. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 15 January 2023 تي محفوظ ڪيل. 3 March 2024 تي حاصل ڪيل.
  40. ↑ Fouracre, Paul; McKitterick, Rosamond; Reuter, Timothy; Abulafia, David; Luscombe, David Edward; Allmand, C.T.; Riley-Smith, Jonathan; Jones, Michael (1995). The New Cambridge Medieval History: Volume 1, c. 500 – c. 700. Cambridge University Press. ص. 524. ISBN 978-0-521-36291-7. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 15 January 2023 تي محفوظ ڪيل. 3 March 2024 تي حاصل ڪيل.
  41. ↑ Curta, Florin (2001). The Making of the Slavs: History and Archaeology of the Lower Danube Region, c. 500–700 (PDF). Cambridge University Press. ص. 311–334. ISBN 978-1-139-42888-0. اصل نسخي مان 26 March 2016 تي محفوظ ڪيل. 20 August 2018 تي حاصل ڪيل.
  42. ↑ MacDermott 1998, p. 19.
  43. ↑ Detrez, Raymond (2014). Historical Dictionary of Bulgaria. Rowman & Littlefield. ص. 5. ISBN 978-1-4422-4179-4.
  44. ↑ Parry, Ken, مرتب (2010). The Blackwell Companion to Eastern Christianity. Wiley-Blackwell. ص. 48. ISBN 978-1-4443-3361-9. بلقان جي فتح ۽ بلغاري سلطنت جو عروج مقامي آبادي ۽ ان جي مادي توڙي روحاني ثقافت لاءِ ڪا تباهي نه هئا. نون آبادڪارن ۽ مقامي رومائيز ٿيل يا نيم رومائيز ٿيل ٿريشيائي-ايليريائي عيسائين هڪ ٻئي جي طرزِ زندگي ۽ سماجي-اقتصادي تنظيم سان گڏوگڏ هڪ ٻئي جي ثقافتن، ٻولين ۽ مذهبي نظرين تي پڻ اثر وڌو.
  45. ↑ Wolfram, Herwig (1990). History of the Goths. University of California Press. ص. 8. ISBN 978-0-520-06983-1. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 15 January 2023 تي محفوظ ڪيل. 3 March 2024 تي حاصل ڪيل.
  46. ↑ Zlatarski, Vasil (1938). Istorija 1A – b1 – 1 История на Първото българско Царство. I. Епоха на хуно–българското надмощие (679–852) [History of the First Bulgarian Empire. Period of Hunnic-Bulgarian domination (679–852)] (بلغاريائي ۾). Marin Drinov Publishing House. ص. 188. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 12 May 2022 تي محفوظ ڪيل. 23 May 2012 تي حاصل ڪيل.
  47. ↑ Fine, John Van Antwerp (1991). The Early Medieval Balkans: A Critical Survey from the Sixth to the Late Twelfth Century. University of Michigan Press. ص. 68–70. ISBN 978-0-472-08149-3. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 15 January 2023 تي محفوظ ڪيل. 22 September 2020 تي حاصل ڪيل.
  48. ↑ Vlasto, Alexis P. (1970). The Entry of the Slavs Into Christendom: An Introduction to the Medieval History of the Slavs. Cambridge University Press. ص. 157. ISBN 978-0-521-07459-9. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 15 January 2023 تي محفوظ ڪيل. 3 March 2024 تي حاصل ڪيل.
  49. ↑ "Krum". Encyclopædia Britannica. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 12 May 2022 تي محفوظ ڪيل. 28 July 2018 تي حاصل ڪيل.
  50. ↑ Bell, John D. "The Spread of Christianity". Encyclopædia Britannica. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 24 July 2015 تي محفوظ ڪيل. 28 July 2018 تي حاصل ڪيل.
  51. 1 2 Crampton 2007, pp. 12–13.
  52. 1 2 3 Bell, John D. "Reign of Simeon I". Encyclopædia Britannica. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 24 July 2015 تي محفوظ ڪيل. 28 July 2018 تي حاصل ڪيل. بلغاريا جي عيسائيت اختيار ڪرڻ جو هڪ سياسي پاسو پڻ هو، ڇاڪاڻ تہ ان مرڪزي اختيار جي واڌ ۽ بلغارن ۽ سلاون جي هڪ متحد بلغاري قوم ۾ ضم ٿيڻ، ٻنهي ۾ حصو ورتو.
  53. ↑ The First Golden Age.
  54. ↑ Lunt, Horace G. (January 1987). "On the relationship of old Church Slavonic to the written language of early Rus". Russian Linguistics 11 (2): 133–162. doi:10.1007/BF00242073.
  55. ↑ Schenker, Alexander (1995). The Dawn of Slavic. Yale University Press. ص. 185–186, 189–190.
  56. ↑ Lunt, Horace (2001). Old Church Slavonic Grammar. Mouton de Gruyter. ص. 3–4. ISBN 9783110162844.
  57. ↑ Wien, Lysaght (1983). Old Church Slavonic (Old Bulgarian)-Middle Greek-Modern English dictionary. Verlag Bruder Hollinek.
  58. ↑ Benjamin W. Fortson. Indo-European Language and Culture: An Introduction, p. 374.
  59. ↑ Ziemann, Daniel. Eine frühmittelalterliche Großmacht zwischen Byzanz und Abendland. (German: An early medieval great power between Byzantium and the Occident) (PDF) (Online handbook on the history of South-East Europe. Volume I Rule and politics in Southeastern Europe until 1800. ڇاپو). Published by the Institute for East and Southeast European Studies of the Leibniz Association, Regensburg 2016.
  60. ↑ Browning, Robert (1975). Byzantium and Bulgaria. Temple Smith. ص. 194–195. ISBN 978-0-520-02670-4.
  61. ↑ Fine 1991, p. 162
  62. ↑ Angelov et al 1981, p. 370
  63. ↑ Fine 1991, p. 161
  64. ↑ Whittow 1996, p. 292
  65. ↑ Bozhilov & Gyuzelev 1999, p. 274
  66. ↑ Stephenson 2004, p. 25
  67. ↑ Whittow 1996, pp. 292–293
  68. ↑ "Peter I". Encyclopædia Britannica. 31 May 2026 تي حاصل ڪيل.{{cite encyclopedia}}: CS1 maint: url-status (ڳنڍڻو)
  69. ↑ "Samuel". Encyclopædia Britannica. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 29 January 2008 تي محفوظ ڪيل. 20 January 2012 تي حاصل ڪيل.
  70. ↑ Scylitzae, Ioannis, مرتب (1973). Synopsis Historiarum. Corpus Fontium Byzantiae Historiae, vol. 5. De Gruyter. ص. 457. ISBN 978-3-11-002285-8.
  71. ↑ Crampton 1987, p. 4.
  72. 1 2 Cameron, Averil (2006). The Byzantines. Blackwell Publishing. ص. 170. ISBN 978-1-4051-9833-2.
  73. 1 2 Ostrogorsky, Georgije (1969). History of the Byzantine State. Rutgers University Press. ص. 311. ISBN 978-0-8135-1198-6.
  74. 1 2 3 4 Bell, John D. "Bulgaria – Second Bulgarian Empire". Encyclopædia Britannica. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 12 May 2022 تي محفوظ ڪيل. 27 July 2018 تي حاصل ڪيل.
  75. ↑ The Editors of Encyclopaedia Britannica. "Ivan Asen I". Encyclopedia Britannica, 1 Jan. 2025, https://www.britannica.com/biography/Ivan-Asen-I. Accessed 5 April 2025
  76. 1 2 3 4 Bourchier, James (1911). "History of Bulgaria" . ۾ Chisholm, Hugh (مرتب). Encyclopædia Britannica. جلد 4 (11th ڇاپو). Cambridge University Press. ص. 779–784.
  77. ↑ "Bulgaria - The Second Golden Age". countrystudies.us. 2025-04-05 تي حاصل ڪيل.
  78. 1 2 Crampton 1987, p. 6.
  79. 1 2 Martin, Michael (2017). City of the Sun: Development and Popular Resistance in the Pre-Modern West. Algora Publishing. ص. 344. ISBN 978-1-62894-279-8. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 15 January 2023 تي محفوظ ڪيل. 3 March 2024 تي حاصل ڪيل.
  80. ↑ Fine 1987, p. 436
  81. ↑ Kazhdan 1991, p. 337
  82. ↑ Kǎnev, Petǎr (2002). "Religion in Bulgaria after 1989". South-East Europe Review (1): 81. http://www.ceeol.com/aspx/getdocument.aspx?logid=5&id=B7ABEB3F-8650-4798-8CC2-649B6E6C24F2. Retrieved 18 February 2007.
  83. 1 2 3 4 Bell, John D. "Bulgaria – Ottoman rule". Encyclopædia Britannica. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 12 May 2022 تي محفوظ ڪيل. 21 December 2011 تي حاصل ڪيل. بلغاري اشرافيه تباهه ڪئي وئي—ان جا ميمبر يا تہ مارجي ويا، ڀڄي ويا، يا اسلام ۽ ترڪيت اختيار ڪيائون—۽ هارين کي ترڪ مالڪن جي غلام هارين ۾ تبديل ڪيو ويو.
  84. ↑ Guineva, Maria (10 October 2011). "Old Town Sozopol – Bulgaria's 'Rescued' Miracle and Its Modern Day Saviors". Novinite. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 18 March 2022 تي محفوظ ڪيل. 16 November 2018 تي حاصل ڪيل.
  85. 1 2 Jireček, K.J. (1876). Geschichte der Bulgaren [History of the Bulgarians] (جرمن ۾). Nachdr. d. Ausg. Prag. ص. 88. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 15 January 2023 تي محفوظ ڪيل. 3 March 2024 تي حاصل ڪيل.
  86. ↑ Minkov, Anton (2004). Conversion to Islam in the Balkans: Kisve Bahası – Petitions and Ottoman Social Life, 1670–1730. Brill. ص. 193. ISBN 978-9004135765. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 15 January 2023 تي محفوظ ڪيل. 3 March 2024 تي حاصل ڪيل.
  87. ↑ Detrez, Raymond (2008). Europe and the Historical Legacies in the Balkans. Peter Lang Publishers. ص. 36. ISBN 978-9052013749. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 15 January 2023 تي محفوظ ڪيل. 3 March 2024 تي حاصل ڪيل.
  88. ↑ Fishman, Joshua A. (2010). Handbook of Language and Ethnic Identity: Disciplinary and Regional Perspectives. Oxford University Press. ص. 276. ISBN 978-0-19-537492-6. 30 September 2018 تي حاصل ڪيل. بلغاري نسلي سڃاڻپ جا لڳ ڀڳ ڪي به نشان باقي نه رهيا هئا؛ عثماني ملت نظام موجب آبادي پاڻ کي عيسائي طور سڃاڻيندي هئي، يعني مذهبي عقيدن تي ٻڌل برادرين جي صورت ۾. بلغاري نسلي سڃاڻپ کي بيان ڪرڻ جون پهريون ڪوششون 19هين صديءَ جي شروعات ۾ ٿيون.
  89. ↑ Roudometof, Victor; Robertson, Roland (2001). Nationalism, Globalization, and Orthodoxy: The Social Origins of Ethnic Conflict in the Balkans. Greenwood Publishing Group. ص. 68–71. ISBN 978-0-313-31949-5. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 15 January 2023 تي محفوظ ڪيل. 3 March 2024 تي حاصل ڪيل.
  90. ↑ Crampton 1987, p. 8.
  91. ↑ Carvalho, Joaquim (2007). Religion and Power in Europe: Conflict and Convergence. Edizioni Plus. ص. 261. ISBN 978-8884924643. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 15 January 2023 تي محفوظ ڪيل. 3 March 2024 تي حاصل ڪيل.
  92. 1 2 Bell, John D. "Bulgaria – Ottoman administration". Encyclopædia Britannica. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 12 May 2022 تي محفوظ ڪيل. 20 October 2012 تي حاصل ڪيل.
  93. 1 2 The Final Move to Independence.
  94. ↑ "Reminiscence from Days of Liberation". Novinite. 3 March 2011. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 16 June 2012 تي محفوظ ڪيل. 20 December 2011 تي حاصل ڪيل.
  95. ↑ "Shipka Pass". Encyclopædia Britannica. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 10 May 2022 تي محفوظ ڪيل. 18 August 2018 تي حاصل ڪيل.
  96. 1 2 San Stefano, Berlin and Independence.
  97. ↑ Blamires, Cyprian (2006). World Fascism: A Historical Encyclopedia. ABC-CLIO. ص. 107. ISBN 978-1-57607-940-9. مارچ 1878ع ۾ ترڪ حڪمرانيءَ کان آزاديءَ کان پوءِ وچئين دور جي بلغاري سلطنت جي حدن مطابق ٻيهر قائم ڪيل "عظيم بلغاريا" گهڻو وقت برقرار نه رهي.[مئل ڳنڍڻو]
  98. ↑ "On March 3 Bulgaria celebrates National Liberation Day". Radio Bulgaria. 3 March 2017. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 21 October 2021 تي محفوظ ڪيل. 24 February 2019 تي حاصل ڪيل.
  99. ↑ "Timeline: Bulgaria – A chronology of key events". BBC News. 6 May 2010. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 7 March 2015 تي محفوظ ڪيل. 20 December 2011 تي حاصل ڪيل.
  100. ↑ Historical Setting.
  101. ↑ Crampton 2007, p. 174.
  102. ↑ Pinon, Rene (1913). L'Europe et la Jeune Turquie: Les Aspects Nouveaux de la Question d'Orient [Europe and Young Turkey: The new aspects of the Eastern Question] (فرانسيسي ۾). Perrin et cie. ص. 411. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 15 January 2023 تي محفوظ ڪيل. 3 March 2024 تي حاصل ڪيل. اڪثر چيو ويندو آهي تہ بلغاريا بلقان جو پروشيا آهي.
  103. ↑ Tucker, Spencer C; Wood, Laura (1996). The European Powers in the First World War: An Encyclopedia. Taylor & Francis. ص. 173. ISBN 978-0-8153-0399-2. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 15 January 2023 تي محفوظ ڪيل. 3 March 2024 تي حاصل ڪيل.
  104. ↑ Broadberry, Stephen; Klein, Alexander (8 February 2008). "Aggregate and Per Capita GDP in Europe, 1870–2000: Continental, Regional and National Data with Changing Boundaries" (PDF). Centre for Economic Policy Research. ص. 18. اصل نسخو (PDF) مان 22 June 2012 تي محفوظ ڪيل. 24 May 2012 تي حاصل ڪيل.
  105. ↑ "WWI Casualty and Death Tables". PBS. اصل نسخو مان 3 October 2016 تي محفوظ ڪيل. 28 July 2018 تي حاصل ڪيل.
  106. ↑ Mintchev, Veselin (October 1999). "External Migration in Bulgaria". South-East Europe Review (3/99): 124. http://www.ceeol.com/aspx/getdocument.aspx?logid=5&id=473FBAEF-623D-4ADA-903A-17241B78BDDB. Retrieved 6 August 2018.
  107. ↑ Chenoweth, Erica (2010). Rethinking Violence: States and Non-State Actors in Conflict. Belfer Center for Science and International Affairs. ص. 129. ISBN 978-0-262-01420-5. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 15 January 2023 تي محفوظ ڪيل. 3 March 2024 تي حاصل ڪيل.
  108. ↑ Bulgaria in World War II: The Passive Alliance.
  109. ↑ Wartime Crisis.
  110. ↑ Pavlowitch, Stevan K. (2008). Hitler's New Disorder: The Second World War in Yugoslavia. Columbia University Press. ص. 238–240. ISBN 978-0-19-932663-1. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 15 January 2023 تي محفوظ ڪيل. 3 March 2024 تي حاصل ڪيل. جڏهن بلغاريا سيپٽمبر ۾ ڌر تبديل ڪئي
  111. 1 2 The Soviet Occupation.
  112. ↑ Valentino, Benjamin A. (2005). Final Solutions: Mass Killing and Genocide in the Twentieth Century. Cornell University Press. ص. 91–151. ISBN 978-0-8014-3965-0.
  113. ↑ Stankova, Marietta (2015). Bulgaria in British Foreign Policy, 1943–1949. Anthem Press. ص. 99. ISBN 978-1-78308-430-2. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 15 January 2023 تي محفوظ ڪيل. 3 March 2024 تي حاصل ڪيل.
  114. ↑ Neuburger, Mary C. (2013). Balkan Smoke: Tobacco and the Making of Modern Bulgaria. Cornell University Press. ص. 162. ISBN 978-0-8014-5084-6. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 15 January 2023 تي محفوظ ڪيل. 3 March 2024 تي حاصل ڪيل.
  115. ↑ Crampton 2005, p. 271.
  116. ↑ Domestic Policy and Its ResultsQuote: "حقيقي اجرتن ۾ 75 سيڪڙو واڌ ٿي، گوشت، ميون ۽ ڀاڄين جي استعمال ۾ نمايان اضافو ٿيو، ۽ طبي سهولتون ۽ ڊاڪٽر آباديءَ جي وڌيڪ حصي لاءِ دستياب ٿيا"
  117. ↑ After Stalin.
  118. ↑ The Economy.
  119. ↑ Stephen Broadberry; Alexander Klein (27 October 2011). "Aggregate and per capita GDP in Europe, 1870–2000" (PDF). ص. 23, 27. اصل نسخو (PDF) مان 30 May 2013 تي محفوظ ڪيل. 12 July 2013 تي حاصل ڪيل.
  120. ↑ Vachkov, Daniel; Ivanov, Martin (2008). Българският външен дълг 1944–1989: Банкрутът на комунистическата икономика [Bulgarian Foreign Debt 1944–1989]. Siela. ص. 103, 153, 191. ISBN 978-9542803072.
  121. ↑ The Political Atmosphere in the 1970s.
  122. ↑ Bulgaria in the 1980s.
  123. ↑ Bohlen, Celestine (17 October 1991). "Vote Gives Key Role to Ethnic Turks". دي نيو يارڪ ٽائمز. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 11 May 2011 تي محفوظ ڪيل. 20 December 2011 تي حاصل ڪيل. 1980ع واري ڏهاڪي ۾... ڪميونسٽ اڳواڻ ٽوڊور ژيوڪوف ثقافتي انضمام جي مهم شروع ڪئي، جنهن نسلي ترڪن کي سلاوي نالا اختيار ڪرڻ تي مجبور ڪيو، سندن مسجدون ۽ عبادتگاهون بند ڪيون ويون ۽ احتجاج جي هر ڪوشش کي دٻايو ويو. ان جو هڪ نتيجو 1989ع ۾ 300,000 کان وڌيڪ نسلي ترڪن جو وڏي پيماني تي پاڙيسري ترڪي ڏانهن لڏپلاڻ هو.
  124. ↑ Mudeva, Anna (31 May 2009). "Cracks show in Bulgaria's Muslim ethnic model". Reuters. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 19 October 2017 تي محفوظ ڪيل. 30 October 2011 تي حاصل ڪيل.
  125. ↑ Government and Politics.
  126. ↑ "Bulgarian Politicians Discuss First Democratic Elections 20y After". Novinite. 5 July 2010. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 10 December 2011 تي محفوظ ڪيل. 20 December 2011 تي حاصل ڪيل.
  127. ↑ "National Assembly of the Republic of Bulgaria – Constitution". www.parliament.bg. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 26 May 2022 تي محفوظ ڪيل. 16 January 2019 تي حاصل ڪيل.
  128. ↑ Prodanov, Vasil (1 October 2007). Разрушителният български преход [The destructive Bulgarian transition]. لي موند ڊپلوماتيڪ (بلغاريائي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 6 February 2010 تي محفوظ ڪيل. 20 December 2011 تي حاصل ڪيل.
  129. 1 2 3 4 Library of Congress 2006, p. 16.
  130. ↑ "Human Development Index Report" (PDF). United Nations. 2005. ص. 224. اصل نسخو (PDF) مان 10 March 2011 تي محفوظ ڪيل. 28 July 2018 تي حاصل ڪيل.
  131. 1 2 "NATO Update: Seven new members join NATO". NATO. 29 March 2004. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 15 March 2014 تي محفوظ ڪيل. 20 December 2011 تي حاصل ڪيل.
  132. 1 2 Castle, Steven (29 December 2006). "The Big Question: With Romania and Bulgaria joining the EU, how much bigger can it get?". دي انڊيپينڊنٽ. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 16 November 2019 تي محفوظ ڪيل. 14 September 2018 تي حاصل ڪيل.
  133. ↑ "Bulgaria Absolutely Ready to Take Over EU Presidency, Minister Says". Bulgarian Telegraph Agency. 2 August 2017. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 21 July 2018 تي محفوظ ڪيل. 21 July 2018 تي حاصل ڪيل.
  134. 1 2 3 4 5 6 Library of Congress 2006, p. 4.
  135. 1 2 سانچو:Cite CIA World Factbook
  136. ↑ Topography.
  137. ↑ NSI Brochure 2018, pp. 2–3.
  138. ↑ "Bulgaria Second National Communication" (PDF). گڏيل قومن جو موسمي تبديليءَ بابت فريم ورڪ ڪنوينشن. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 9 October 2022 تي محفوظ ڪيل. 9 October 2018 تي حاصل ڪيل.
  139. ↑ Climate.
  140. ↑ Donchev & Karakashev 2004, p. 52
  141. ↑ Donchev & Karakashev 2004, pp. 59–61
  142. 1 2 "Характеристика на флората и растителността на България". Bulgarian-Swiss Program For Biodiversity. اصل نسخو مان 27 April 2013 تي محفوظ ڪيل. 21 March 2013 تي حاصل ڪيل.
  143. ↑ Видово разнообразие на България [Species biodiversity in Bulgaria] (PDF) (بلغاريائي ۾). UNESCO report. 2013. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 9 October 2022 تي محفوظ ڪيل. 30 July 2018 تي حاصل ڪيل.
  144. ↑ NSI Brochure 2018, p. 29.
  145. ↑ Belev, Toma (June 2010). "Бъдещето на природните паркове в България и техните администрации" [The future of Bulgaria's natural parks and their administrations]. Gora Magazine. اصل نسخو مان 2 November 2011 تي محفوظ ڪيل. 20 December 2011 تي حاصل ڪيل.
  146. ↑ "Europe & North America: 297 biosphere reserves in 36 countries". يونيسڪو. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 5 August 2015 تي محفوظ ڪيل. 4 April 2016 تي حاصل ڪيل.
  147. 1 2 "Bulgaria's biodiversity at risk" (PDF). آءِ يو سي اين ريڊ لسٽ. 2013. اصل نسخو (PDF) مان 4 May 2015 تي محفوظ ڪيل. 12 September 2018 تي حاصل ڪيل.
  148. ↑ NSI Brochure 2018, p. 3.
  149. ↑ Bell, John D. "Bulgaria: Plant and animal life". Encyclopædia Britannica. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 28 August 2023 تي محفوظ ڪيل. 28 July 2018 تي حاصل ڪيل.
  150. ↑ Denchev, Cvetomir. "Checklist of the larger basidiomycetes ın Bulgaria" (PDF). Institute of Botany, Bulgarian Academy of Sciences. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 9 October 2022 تي محفوظ ڪيل. 12 September 2018 تي حاصل ڪيل.
  151. ↑ Terms and Definitions FRA 2025 Forest Resources Assessment, Working Paper 194. Food and Agriculture Organization of the United Nations. 2023.
  152. ↑ "Global Forest Resources Assessment 2020, Bulgaria". Food Agriculture Organization of the United Nations.
  153. ↑ "Bulgaria – Environmental Summary, UNData, United Nations". United Nations. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 22 December 2021 تي محفوظ ڪيل. 20 December 2011 تي حاصل ڪيل.
  154. ↑ "Biodiversity in Bulgaria". GRID-Arendal. اصل نسخو مان 30 April 2016 تي محفوظ ڪيل. 21 March 2014 تي حاصل ڪيل.
  155. ↑ "Report on European Environment Agency about the Nature protection and biodiversity in Europe". European Environment Agency. اصل نسخو مان 22 March 2014 تي محفوظ ڪيل. 16 October 2018 تي حاصل ڪيل.
  156. ↑ "Bulgaria Achieves Kyoto Protocol Targets – IWR Report". Novinite. 11 August 2009. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 16 July 2011 تي محفوظ ڪيل. 20 December 2011 تي حاصل ڪيل.
  157. ↑ "Bulgaria". ماحولياتي ڪارڪردگي انڊيڪس/ييل يونيورسٽي. اصل نسخو مان 22 April 2020 تي محفوظ ڪيل. 12 September 2018 تي حاصل ڪيل.
  158. ↑ Hakim, Danny (15 October 2013). "Bulgaria's Air Is Dirtiest in Europe, Study Finds, Followed by Poland". دي نيو يارڪ ٽائمز. اصل نسخو مان 1 January 2022 تي محفوظ ڪيل. 15 October 2013 تي حاصل ڪيل.
  159. ↑ "High Air Pollution to Close Downtown Sofia". Novinite. 14 January 2008. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 11 January 2012 تي محفوظ ڪيل. 20 December 2011 تي حاصل ڪيل.
  160. ↑ "Bulgaria's Sofia, Plovdiv Suffer Worst Air Pollution in Europe". Novinite. 23 June 2010. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 11 May 2011 تي محفوظ ڪيل. 20 December 2011 تي حاصل ڪيل.
  161. ↑ "Industrial facilities causing the highest damage costs to health and the environment". European Environment Agency. 24 November 2014. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 12 December 2018 تي محفوظ ڪيل. 25 November 2014 تي حاصل ڪيل.
  162. ↑ "Bulgaria's quest to meet the environmental acquis". European Stability Initiative. 10 December 2008. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 17 July 2011 تي محفوظ ڪيل. 20 December 2011 تي حاصل ڪيل.
  163. ↑ "Report on European Environment Agency about the quality of freshwaters in Europe". European Environment Agency. اصل نسخو مان 16 April 2014 تي محفوظ ڪيل. 21 March 2014 تي حاصل ڪيل.
  164. ↑ "Overview of direct democratic instruments in Bulgaria". Navigator to Direct Democracy. اصل نسخو مان 16 January 2014 تي محفوظ ڪيل. 25 July 2018 تي حاصل ڪيل.
  165. 1 2 3 Library of Congress 2006, p. 17.
  166. ↑ Library of Congress 2006, pp. 16–17.
  167. ↑ "Fitch: Early Bulgaria Elections Would Create Fiscal Uncertainty". Reuters. 23 November 2016. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 12 May 2022 تي محفوظ ڪيل. 9 July 2018 تي حاصل ڪيل.
  168. ↑ "Bulgarian Cabinet Faces No-Confidence Vote Over Atomic Plant". بلومبرگ بزنس ويڪ. 6 April 2012. اصل نسخو مان 26 July 2013 تي محفوظ ڪيل. 1 June 2012 تي حاصل ڪيل.
  169. ↑ Cage, Sam; Tsolova, Tsvetelia (20 February 2013). "Bulgarian government resigns amid growing protests". رائٽرز. 1 December 2025 تي حاصل ڪيل.
  170. ↑ Petkova, Mariya (21 February 2013). "Protests in Bulgaria and the new practice of democracy". الجزيره. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 22 June 2013 تي محفوظ ڪيل. 7 March 2013 تي حاصل ڪيل.
  171. ↑ Tsolova, Tsvetelia (12 May 2013). "Rightist GERB holds lead in Bulgaria's election". Reuters. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 24 September 2015 تي محفوظ ڪيل. 15 May 2013 تي حاصل ڪيل.
  172. ↑ "PM Hopeful: New Bulgarian Cabinet Will Be 'Expert, Pragmatic'". Novinite. 25 May 2013. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 13 March 2014 تي محفوظ ڪيل. 12 March 2014 تي حاصل ڪيل.
  173. ↑ Buckley, Neil (29 May 2013). "Bulgaria parliament votes for a 'Mario Monti' to lead government". The Financial Times. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 10 December 2022 تي محفوظ ڪيل. 28 July 2018 تي حاصل ڪيل.
  174. ↑ Seiler, Bistra (26 June 2013). "Bulgarians protest government of 'oligarchs'". Deutsche Welle. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 10 June 2015 تي محفوظ ڪيل. 28 July 2018 تي حاصل ڪيل.
  175. ↑ "Timeline of Oresharski's Cabinet: A Government in Constant Jeopardy". Novinite. 24 July 2014. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 12 May 2022 تي محفوظ ڪيل. 29 July 2014 تي حاصل ڪيل.
  176. ↑ Petrov, Angel (6 October 2014). "Bulgaria's Grand Parliament Chessboard Might Be Both Ailment and Cure". Novinite. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 7 September 2020 تي محفوظ ڪيل. 7 October 2014 تي حاصل ڪيل.
  177. ↑ Tsolova, Tsvetelia (6 November 2014). "Bulgaria's Borisov plasters together coalition government". Reuters. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 19 April 2022 تي محفوظ ڪيل. 28 July 2018 تي حاصل ڪيل.
  178. ↑ Barzachka, Nina (25 April 2017). "Bulgaria's government will include far-right nationalist parties for the first time". دي واشنگٽن پوسٽ. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 12 May 2022 تي محفوظ ڪيل. 9 July 2018 تي حاصل ڪيل.
  179. ↑ Todorov, Svetoslav (10 July 2020). "Fresh Protest Wave Gains Momentum in Bulgaria." آرڪائيو ڪيا ويا 16 April 2022 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين. BalkanInsight.com. Retrieved 20 July 2021.
  180. ↑ "Bulgaria: Anti-Government Protests Continue for a Ninth Day" آرڪائيو ڪيا ويا 16 April 2022 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين. (18 July 2020). DW.com. Retrieved 20 July 2021.
  181. ↑ "Bulgaria election: PM Borissov's party wins but falls short of majority | DW | 05.04.2021". ڊوئچي ويل. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 27 April 2022 تي محفوظ ڪيل. 30 May 2021 تي حاصل ڪيل.
  182. ↑ "Reuters". رائٽرز. May 2021. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 8 May 2021 تي محفوظ ڪيل. 30 May 2021 تي حاصل ڪيل.
  183. ↑ "Bulgaria faces fresh elections as Socialists refuse to form a government". Reuters (انگريزي ۾). 2 September 2021. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 5 September 2021 تي محفوظ ڪيل. 6 September 2021 تي حاصل ڪيل.
  184. ↑ "Bulgaria's parliament elects new government led by PM Denkov". Reuters (انگريزي ۾). 6 June 2023. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 10 June 2023 تي محفوظ ڪيل. 10 June 2023 تي حاصل ڪيل.
  185. ↑ "Bulgaria's PM resigns, as agreed, amid some coalition confusion". رائٽرز. 5 March 2024.
  186. ↑ Denitsa Koseva (20 March 2024). "Bulgaria thrown into new political crisis, snap general election likely". BNE Intellinews. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 20 March 2024 تي محفوظ ڪيل. 20 March 2024 تي حاصل ڪيل.
  187. ↑ "Mariya Gabriel's Proposed Cabinet Sparks Controversy: WCC-DB Disagrees with Composition". Novinite. 20 March 2024. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 20 March 2024 تي محفوظ ڪيل. 20 March 2024 تي حاصل ڪيل.
  188. ↑ Krassen Nikolov (20 March 2024). "Bulgarian cabinet rotation falls, snap election looms". Euractiv. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 11 June 2024 تي محفوظ ڪيل. 20 March 2024 تي حاصل ڪيل.
  189. ↑ Desislava Toncheva (20 March 2024). "Outgoing PM Denkov: We Can Sit at the Negotiation Table and Finish Them in a Reasonable Way". Bulgarian News Agency. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 20 March 2024 تي محفوظ ڪيل. 20 March 2024 تي حاصل ڪيل.
  190. ↑ Lyubomir Gigov (24 March 2024). "Movement for Rights and Freedoms Will Decline Third Cabinet-Forming Mandate, Wants Early Elections Pronto". Bulgarian News Agency. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 24 March 2024 تي محفوظ ڪيل. 24 March 2024 تي حاصل ڪيل.
  191. ↑ Nikolay Zabov (24 March 2024). "UPDATED: Gabriel Won't Run for PM, Clears Way for Early Elections". Bulgarian News Agency. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 24 March 2024 تي محفوظ ڪيل. 24 March 2024 تي حاصل ڪيل.
  192. ↑ Roumen Yanovski (26 March 2024). "Parliament Ends First Mandate for Government Formation". Bulgarian News Agency. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 26 March 2024 تي محفوظ ڪيل. 26 March 2024 تي حاصل ڪيل.
  193. ↑ "A Failed Government Mandate: What's Next". Bulgarian News Agency. 25 March 2024. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 25 March 2024 تي محفوظ ڪيل. 25 March 2024 تي حاصل ڪيل.
  194. ↑ Dimitrina Solakova (26 March 2024). "UPDATED: CC-DB Proposes to GERB-UDF that Second Cabinet-forming Mandate Be National, Common". Bulgarian News Agency. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 26 March 2024 تي محفوظ ڪيل. 26 March 2024 تي حاصل ڪيل.
  195. ↑ "UPDATED: GERB Turns Down CC-DB Last Offer for Government". Bulgarian News Agency. 26 March 2024. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 26 March 2024 تي محفوظ ڪيل. 26 March 2024 تي حاصل ڪيل.
  196. ↑ "Bulgaria's Political Crisis: WCC-DB Returned Second Mandate Unfulfilled – President To Convene The Parties In 10 Days". Novinite. 27 March 2024. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 28 March 2024 تي محفوظ ڪيل. 28 March 2024 تي حاصل ڪيل.
  197. ↑ "Bulgaria's populists reject mandate to form government, set stage for snap vote". Reuters. 28 March 2024.
  198. ↑ "After All Three Government-Forming Mandates Fail, President Has to Find a Caretaker PM but that May Be an Uphill Task". Bulgarian News Agency. 28 March 2024. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 29 March 2024 تي محفوظ ڪيل. 28 March 2024 تي حاصل ڪيل.
  199. ↑ "President Picks National Audit Office Head for Caretaker PM-Designate". Bulgarian News Agency. 29 March 2024. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 29 March 2024 تي محفوظ ڪيل. 29 March 2024 تي حاصل ڪيل.
  200. ↑ Yoana Vodenicharova (30 March 2024). "President Radev Assigns PM-designate Glavchev to Propose Caretaker Cabinet Lineup". Bulgarian News Agency. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 30 March 2024 تي محفوظ ڪيل. 30 March 2024 تي حاصل ڪيل.
  201. ↑ "UPDATED: PM-Designate Proposes Caretaker Cabinet". Bulgarian News Agency. 5 April 2024. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 5 April 2024 تي محفوظ ڪيل. 5 April 2024 تي حاصل ڪيل.
  202. ↑ "UPDATED: PM-Designate, President, Parliamentary Parties Hold Talks on Caretaker Cabinet". Bulgarian News Agency. 5 April 2024. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 5 April 2024 تي محفوظ ڪيل. 5 April 2024 تي حاصل ڪيل.
  203. ↑ Yoanna Vodenova (5 April 2024). "UPDATED: European and Snap Parliamentary Elections in Bulgaria to be Held Simultaneously on June 9". Bulgarian News Agency. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 5 April 2024 تي محفوظ ڪيل. 5 April 2024 تي حاصل ڪيل.
  204. ↑ "Bulgarian parliament formally approves caretaker government to run country until June 9 elections". Associated Press (انگريزي ۾). 9 April 2024. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 11 April 2024 تي محفوظ ڪيل. 9 April 2024 تي حاصل ڪيل.
  205. ↑ "The Members of the 51th National Assembly officially took the oath of office". National Assembly of the Republic of Bulgaria (parliament.bg). 11 November 2024. 11 November 2024 تي حاصل ڪيل.
  206. ↑ Desislava Antova (6 December 2024). "ОБНОВЕНА: Наталия Киселова е избрана за председател на 51-вото Народно събрание" [UPDATED: Natalia Kiselova elected as Speaker of the 51st National Assembly]. BTA (بلغاريائي ۾). 6 December 2024 تي حاصل ڪيل.
  207. ↑ Dimitrina Solakova (15 January 2025). "Wrap-up: GERB-UDF Mandated to Form Cabinet, Unveil Proposed Lineup". BTA (انگريزي ۾). 15 January 2025 تي حاصل ڪيل.
  208. ↑ "Хората на Доган ще подкрепят кабинет на ГЕРБ, БСП и ИТН" [Dogan's people will support a cabinet of GERB, BSP and ITN]. Mediapool (بلغاريائي ۾). 14 January 2025. 14 January 2025 تي حاصل ڪيل.
  209. ↑ Yoana Vodenicharova (15 January 2025). "Movement for Rights and Freedoms' Operations Bureau Confirms Support for Zhelyazkov's Cabinet". BTA (انگريزي ۾). 15 January 2025 تي حاصل ڪيل.
  210. ↑ "European Council President welcomes Bulgaria's efforts towards euro zone, support for Ukraine". The Sofia Globe. 27 April 2025. 22 April 2026 تي حاصل ڪيل.
  211. ↑ "Bulgarian PM discusses country's euro zone accession with ECB, Eurogroup heads". The Sofia Globe. 20 March 2025. 22 April 2026 تي حاصل ڪيل.
  212. ↑ Nikolov, Krassen (5 February 2025). "New Bulgarian government confirms commitment to eurozone entry". Euroactiv. 22 April 2026 تي حاصل ڪيل.
  213. ↑ Maclachlan, Eden (28 December 2025). "Bulgaria prepares to join eurozone amid fears of Russian-backed disinformation". The Guardian. 22 April 2026 تي حاصل ڪيل.
  214. ↑ Jochecová, Ketrin (11 December 2025). "Bulgarian government collapses after weeks of mass protests". Politico. 11 December 2025 تي حاصل ڪيل.
  215. ↑ Henley, Jon; Henley, Jon (11 December 2025). "Bulgarian government resigns after mass anti-corruption protests". The Guardian. 11 December 2025 تي حاصل ڪيل.
  216. ↑ "Bulgaria's president calls for referendum on euro despite court ruling it would be unconstitutional". ConstitutionNet. 12 May 2025. 22 April 2026 تي حاصل ڪيل.
  217. ↑ Thavard, Blaga (5 June 2025). "Populism over Principle". Verfassungsblog. doi:10.59704/12b0b834da187d02. ISSN 2366-7044. 22 April 2026 تي حاصل ڪيل.
  218. ↑ "Bulgarian Parliament Speaker rejects President's request for vote on euro referendum – reports". The Sofia Globe. 13 May 2025. 22 April 2026 تي حاصل ڪيل.
  219. ↑ "Bulgarian Constitutional Court rejects President's bid to annul Speaker's decision on euro referendum". The Sofia Globe. 10 June 2025. 22 April 2026 تي حاصل ڪيل.
  220. ↑ "Bulgaria's President Slams Parliament Over Ignored Referendum Proposal on Euro Adoption". Novinite.com. 19 November 2025. 22 April 2026 تي حاصل ڪيل.
  221. ↑ Shleton, Jon (19 January 2026). "Bulgaria: President Radev steps down before snap election". DW.com. 22 April 2026 تي حاصل ڪيل.
  222. ↑ "Bulgaria's Radev steps down as president, expected to launch own party". Reuters. 23 January 2026. 23 January 2026 تي حاصل ڪيل.
  223. ↑ "Bulgaria's 2026 elections: Radev launches programme, with emphasis on economy". The Sofia Globe. 19 March 2026. 2026-04-22 تي حاصل ڪيل.
  224. ↑ "Bulgarian president appoints caretaker government and sets snap election date for April 19". Associated Press. 19 February 2026. 19 February 2026 تي حاصل ڪيل.
  225. ↑ Knapp, Ferdinand (18 February 2026). "Bulgaria to hold snap election in April". Politico. 19 April 2026 تي حاصل ڪيل.
  226. ↑ "Bulgaria ⁠to hold snap parliamentary election on April 19 after protests". Al Jazeera. 18 February 2026. 19 February 2026 تي حاصل ڪيل.
  227. ↑ Roussi, Antoaneta (1 April 2026). "Bulgaria requests EU support to fend off election meddling in April vote". Politico. 22 April 2026 تي حاصل ڪيل.
  228. ↑ "Bulgaria's Kremlin-friendly ex-president wins election in landslide". CNN. 20 April 2026. 22 April 2026 تي حاصل ڪيل.
  229. ↑ "Bulgarian parliament confirms Rumen Radev as new prime minister". 16 May 2026 تي حاصل ڪيل.
  230. 1 2 Zankina, Emilia. "Bulgaria Country Profile". Freedom House. اصل نسخو مان 24 July 2018 تي محفوظ ڪيل. 24 July 2018 تي حاصل ڪيل.
  231. ↑ "Democracy Index 2017: Free speech under attack". The Economist Intelligence Unit. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 31 January 2018 تي محفوظ ڪيل. 24 July 2018 تي حاصل ڪيل.
  232. ↑ "Global Peace Index 2019" (PDF). انسٽيٽيوٽ فار اڪنامڪس اينڊ پيس. ص. 8, 41, 96. اصل نسخو (PDF) مان 27 August 2019 تي محفوظ ڪيل. 16 December 2019 تي حاصل ڪيل.
  233. ↑ "The Bulgarian Legal System and Legal Research". Hauser Global Law School Program. August 2006. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 7 August 2018 تي محفوظ ڪيل. 28 July 2018 تي حاصل ڪيل.
  234. ↑ Съдебната ни система – първенец по корупция [Our justice system – a leader in corruption] (بلغاريائي ۾). News.bg. 3 June 2010. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 10 July 2018 تي محفوظ ڪيل. 28 July 2018 تي حاصل ڪيل.
  235. ↑ Brunwasser, Matthew (5 November 2006). "Questions arise again about Bulgaria's legal system". دي نيو يارڪ ٽائمز. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2 August 2013 تي محفوظ ڪيل. 20 December 2011 تي حاصل ڪيل.
  236. ↑ "Transparency International report: Bulgaria perceived as EU's most corrupt country". بلغاري قومي ريڊيو. 1 December 2012. اصل نسخو مان 1 November 2012 تي محفوظ ڪيل. 23 May 2012 تي حاصل ڪيل.
  237. ↑ Konstantinova, Elizabeth (17 February 2011). "Bulgaria Sets Up Anti-Corruption Unit; Security Chief Steps Down". Bloomberg.com. Bloomberg. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 28 July 2018 تي محفوظ ڪيل. 28 July 2018 تي حاصل ڪيل.
  238. ↑ "Interpol entry on Bulgaria". Interpol. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 27 April 2012 تي محفوظ ڪيل. 20 December 2011 تي حاصل ڪيل.
  239. ↑ "National Police Service". Ministry of the Interior of Bulgaria. اصل نسخو مان 3 October 2012 تي محفوظ ڪيل. 25 May 2012 تي حاصل ڪيل.
  240. ↑ Справка за щатната численост и незаетите бройки в структурите на МВР към 31 May 2018 г. [Summary of staff and vacancies in structures of the Ministry of the Interior as of 31 May 2018] (PDF) (بلغاريائي ۾). Ministry of the Interior. 31 May 2018. اصل نسخو (PDF) مان 10 July 2018 تي محفوظ ڪيل. 10 July 2018 تي حاصل ڪيل.
  241. ↑ NSI Brochure 2018, p. 27.
  242. ↑ "State Agency for National Security Official Website". State Agency for National Security. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 19 December 2011 تي محفوظ ڪيل. 20 December 2011 تي حاصل ڪيل.
  243. ↑ "Local Structures in Bulgaria". Council of European Municipalities and Regions. اصل نسخو مان 4 June 2012 تي محفوظ ڪيل. 11 April 2012 تي حاصل ڪيل.
  244. ↑ Историческо развитие на административно–териториалното устройство на Република България [Historical development of the administrative and territorial division of the Republic of Bulgaria] (بلغاريائي ۾). Ministry of Regional Development. اصل نسخو مان 2 February 2014 تي محفوظ ڪيل. 28 July 2018 تي حاصل ڪيل.
  245. ↑ "Областите в България. Портрети" [The oblasts in Bulgaria. Portraits]. Ministry of Regional Development. اصل نسخو مان 19 June 2012 تي محفوظ ڪيل. 28 July 2018 تي حاصل ڪيل.
  246. ↑ "The United Nations Security Council". The Green Papers Worldwide. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 8 November 2017 تي محفوظ ڪيل. 4 December 2011 تي حاصل ڪيل.
  247. ↑ Бай Тошовият блян – България в ЕС през '87 [Todor Zhivkov's dream – Bulgaria in the EC in '87] (بلغاريائي ۾). Dnes.bg. 15 August 2008. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 26 January 2012 تي محفوظ ڪيل. 20 December 2011 تي حاصل ڪيل.
  248. ↑ "Дойче веле": Тодор Живков искал България да стане член на ЕС ["Deutsche Welle": Todor Zhivkov wanted Bulgaria to join the EC]. Vesti (بلغاريائي ۾). 3 September 2008. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 12 May 2022 تي محفوظ ڪيل. 28 July 2018 تي حاصل ڪيل.
  249. ↑ "European Commission Enlargement Archives: Treaty of Accession of Bulgaria and Romania". European Commission. 25 April 2005. اصل نسخو مان 19 February 2011 تي محفوظ ڪيل. 20 December 2011 تي حاصل ڪيل.
  250. ↑ "Bulgaria – relations". Ministry of Foreign Affairs of Greece. اصل نسخو مان 5 February 2012 تي محفوظ ڪيل. 31 March 2012 تي حاصل ڪيل.
  251. ↑ "Bulgaria – Bilateral Relations". Ministry of Foreign Affairs of the PRC. اصل نسخو مان 26 July 2013 تي محفوظ ڪيل. 28 July 2018 تي حاصل ڪيل.
  252. ↑ "Vietnam Thanks Bulgaria for University Graduates". نووينيٽي. 28 October 2010. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 3 December 2011 تي محفوظ ڪيل. 31 March 2012 تي حاصل ڪيل.
  253. ↑ "Russia's borders: old ties pull Bulgaria in two directions". دي ڪنورسيشن. 22 October 2014. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 13 January 2022 تي محفوظ ڪيل. 13 January 2022 تي حاصل ڪيل. بلغاريا ۽ روس وچ ۾ جديد لاڳاپا لڳ ڀڳ ٻه صديون اڳ شروع ٿيا...
  254. ↑ Arms Sales.
  255. ↑ Foreign Affairs in the 1960s and 1970s.
  256. ↑ "Bulgaria Factbook". Bureau of European and Eurasian Affairs, U.S. Department of State. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 18 March 2022 تي محفوظ ڪيل. 4 December 2011 تي حاصل ڪيل.
  257. ↑ "US, Bulgaria sign defence co-operation agreement". سائوٿ ايسٽ يورپين ٽائمز. 28 April 2006. اصل نسخو مان 25 January 2011 تي محفوظ ڪيل. 20 December 2011 تي حاصل ڪيل.
  258. ↑ "2024 Global Peace Index" (PDF). 20 December 2025 تي حاصل ڪيل.
  259. ↑ "Bulgaria's Parliament votes additional military aid for Ukraine, possibility of air space for F-16 training". 8 December 2023. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 9 December 2023 تي محفوظ ڪيل. 9 December 2023 تي حاصل ڪيل.
  260. ↑ "Bulgaria Strikes Back After Gazprom Suspended Gas Supplies Last Year". 26 October 2023. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 9 December 2023 تي محفوظ ڪيل. 9 December 2023 تي حاصل ڪيل.
  261. ↑ International Institute for Strategic Studies (25 February 2021). The Military Balance 2021. لنڊن: روٽليج. ص. 89. ISBN 978-1-03-201227-8.
  262. ↑ "Armed Forces Development Plan" (PDF). Ministry of Defence of Bulgaria. 2010. اصل نسخو (PDF) مان 28 June 2012 تي محفوظ ڪيل. 31 March 2012 تي حاصل ڪيل.
  263. ↑ Palowski, Jakub (6 October 2015). "Bulgaria Will Modernize Its Army. "Fighters, infantry fighting vehicles"". Defence24. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 12 May 2022 تي محفوظ ڪيل. 21 July 2018 تي حاصل ڪيل.
  264. ↑ "S-300 Surface-to-air Missile System" (PDF). Aerospace Daily & Defense Report. 6 August 2015. اصل نسخو (PDF) مان 8 August 2019 تي محفوظ ڪيل. 21 July 2018 تي حاصل ڪيل.
  265. ↑ Roblin, Sebastien (12 September 2016). "SS-21 Scarab: Russia's Forgotten (But Deadly) Ballistic Missile". The National Interest. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 12 May 2022 تي محفوظ ڪيل. 21 July 2018 تي حاصل ڪيل.
  266. ↑ "Ракети, радари, бронирани машини. Как България се разбърза да превъоръжи армията заради агресията на Русия". Свободна Европа (بلغاريائي ۾). 12 September 2023. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 22 September 2023 تي محفوظ ڪيل. 24 September 2023 تي حاصل ڪيل.
  267. ↑ "World Economic Outlook, April 2026; Statistical Appendix" (PDF). Washington, D.C.: International Monetary Fund. 14 April 2026. ص. 92, 99. 3 May 2026 تي حاصل ڪيل.
  268. ↑ "World Bank Country and Lending Groups". The World Bank Group. 2018. اصل نسخو مان 11 January 2018 تي محفوظ ڪيل. 28 July 2018 تي حاصل ڪيل.
  269. ↑ "Bulgaria Overview". يو ايس ايڊ. 2002. اصل نسخو مان 10 July 2011 تي محفوظ ڪيل. 2 November 2011 تي حاصل ڪيل.
  270. ↑ Bell, John D. "Bulgaria – Late Communist rule". Encyclopædia Britannica. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 12 May 2022 تي محفوظ ڪيل. 28 July 2018 تي حاصل ڪيل. بلغاريا سائنسي ۽ ٽيڪنالاجي ترقي ۽ صنعتي رياست لاءِ مناسب واپاري مهارتن جي واڌ ويجهه کي سڀ کان وڌيڪ ترجيح ڏني. 1948ع ۾ لڳ ڀڳ 80 سيڪڙو آبادي زمين مان پنهنجي روزي ڪمائيندي هئي، پر 1988ع تائين مزدور قوت جو پنجون حصو کان به گهٽ زراعت سان لاڳاپيل هو، جڏهن تہ باقي صنعت ۽ خدمتن واري شعبي ۾ مرڪوز هو.
  271. 1 2 "The economies of Bulgaria and Romania". يورپي ڪميشن. January 2007. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 25 January 2012 تي محفوظ ڪيل. 20 December 2011 تي حاصل ڪيل.
  272. ↑ OECD Economic Surveys: Bulgaria. او اي سي ڊي. 1999. ص. 24. doi:10.1787/eco_surveys-bgr-1999-en. ISBN 9789264167735. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 19 April 2022 تي محفوظ ڪيل. 4 October 2018 تي حاصل ڪيل. بلغاريا بابت اڳوڻي 1997ع جي معاشي سروي واضح ڪيو تہ ڏکين شروعاتي حالتن ۽ بناوٽي سڌارن ۾ دير جي گڏيل اثر آخرڪار 1996–97ع جي معاشي بحران تي ختم ٿيو.
  273. ↑ "Средната заплата в България в края на септември стигна 2072 лв". Investor.bg. 20 December 2025 تي حاصل ڪيل.
  274. 1 2 Hawkesworth, Ian (2009). "Budgeting in Bulgaria". OECD Journal on Budgeting (3/2009): 137. https://www.oecd.org/countries/bulgaria/46051594.pdf. Retrieved 6 August 2018.
  275. ↑ "Field listing: Budget". ورلڊ فيڪٽ بڪ. مرڪزي انٽيليجنس ايجنسي. اصل نسخو مان 6 July 2018 تي محفوظ ڪيل. 16 July 2018 تي حاصل ڪيل.
  276. 1 2 Denizova, Vera (23 October 2017). Бюджет 2018: Повече за заплати, здраве и пенсии [2018 Budget: More for salaries, health and pensions] (بلغاريائي ۾). Kapital Daily. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 12 May 2022 تي محفوظ ڪيل. 16 July 2018 تي حاصل ڪيل.
  277. ↑ "Field listing: Taxes and other revenue". ورلڊ فيڪٽ بڪ. مرڪزي انٽيليجنس ايجنسي. اصل نسخو مان 16 July 2018 تي محفوظ ڪيل. 16 July 2018 تي حاصل ڪيل.
  278. ↑ "These are the 29 countries with the world's lowest levels of tax". Business Insider. 15 March 2016. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 8 January 2019 تي محفوظ ڪيل. 16 July 2018 تي حاصل ڪيل.
  279. ↑ "Structure of Bulgarian Tax System". Ministry of Finance of Bulgaria. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 12 May 2022 تي محفوظ ڪيل. 16 July 2018 تي حاصل ڪيل.
  280. ↑ "Брутен държавен дълг". www.nsi.bg. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 6 December 2023 تي محفوظ ڪيل. 10 February 2024 تي حاصل ڪيل.
  281. ↑ "Regional gross domestic product (PPS per inhabitant), by NUTS 2 regions". Eurostat. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 29 March 2017 تي محفوظ ڪيل. 12 March 2017 تي حاصل ڪيل.
  282. ↑ БВП – регионално ниво [GDP – regional level] (بلغاريائي ۾). National Statistical Institute of Bulgaria. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 20 July 2018 تي محفوظ ڪيل. 22 July 2018 تي حاصل ڪيل.
  283. 1 2 NSI Census data 2017.
  284. ↑ "GDP per capita in PPS". ec.europa.eu/eurostat. Eurostat. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 9 January 2021 تي محفوظ ڪيل. 19 June 2020 تي حاصل ڪيل.
  285. ↑ "Comparative price levels". ec.europa.eu/eurostat. Eurostat. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 18 December 2020 تي محفوظ ڪيل. 19 June 2020 تي حاصل ڪيل.
  286. ↑ "Bulgaria". International Monetary Fund. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 23 April 2021 تي محفوظ ڪيل. 12 March 2017 تي حاصل ڪيل.
  287. ↑ "EU: Countries to Begin Counting Drugs, Prostitution in Economic Growth". Organized Crime and Corruption Reporting Project. 9 September 2014. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 17 November 2019 تي محفوظ ڪيل. 16 July 2018 تي حاصل ڪيل.
  288. ↑ "Shadow Economy" (PDF). Eurostat. 2012. اصل نسخو (PDF) مان 14 November 2012 تي محفوظ ڪيل. 20 December 2012 تي حاصل ڪيل.
  289. ↑ "Bulgaria: GDP growth (annual %)". The World Bank. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 12 May 2022 تي محفوظ ڪيل. 28 July 2018 تي حاصل ڪيل.
  290. ↑ "Bulgaria: Unemployment, total (% of total labor force) (modeled ILO estimate)". The World Bank. 2018. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 10 May 2022 تي محفوظ ڪيل. 28 July 2018 تي حاصل ڪيل.
  291. ↑ Harizanova, Tanya (17 June 2010). "Inter-company debt – one of Bulgarian economy's serious problems". بلغاري قومي ريڊيو. اصل نسخو مان 1 November 2012 تي محفوظ ڪيل. 10 July 2012 تي حاصل ڪيل.
  292. ↑ Бизнесът очерта уникална диспропорция в България [Business points to a major disproportion in Bulgaria] (بلغاريائي ۾). Dir.bg. 14 January 2013. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 12 May 2022 تي محفوظ ڪيل. 28 July 2018 تي حاصل ڪيل.
  293. ↑ "ITUC Frontlines Report 2012: Section on Bulgaria". نووينيٽي. 10 October 2012. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 20 October 2012 تي محفوظ ڪيل. 10 October 2012 تي حاصل ڪيل.
  294. ↑ "Bulgaria, Romania Rapped for Public Procurement Fraud". نووينيٽي. 21 July 2010. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 16 July 2018 تي محفوظ ڪيل. 16 July 2018 تي حاصل ڪيل.
  295. ↑ Center for the Study of Democracy (2007). Anti-corruption Reforms in Bulgaria: Key Results and Risks. Center for the Study of Democracy. ص. 44. ISBN 9789544771461. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 15 January 2023 تي محفوظ ڪيل. 3 March 2024 تي حاصل ڪيل.
  296. ↑ "Corruption Perceptions Index: Transparency International". ٽرانسپيرنسي انٽرنيشنل. 2017. اصل نسخو مان 21 February 2018 تي محفوظ ڪيل. 16 July 2018 تي حاصل ڪيل.
  297. ↑ Rankin, Jennifer (28 December 2017). "Cloud of corruption hangs over Bulgaria as it takes up EU presidency". The Guardian. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 25 May 2022 تي محفوظ ڪيل. 9 July 2018 تي حاصل ڪيل.
  298. ↑ "Bulgarian corruption at 15-year high". The Telegraph. 12 December 2014. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 10 January 2022 تي محفوظ ڪيل. 9 July 2018 تي حاصل ڪيل.
  299. ↑ "Bulgarian border officers suspended over airport security lapse". Reuters. 24 March 2018. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 16 April 2022 تي محفوظ ڪيل. 9 July 2018 تي حاصل ڪيل.
  300. ↑ Macdonald, Alastair (11 January 2018). "Bulgaria savors EU embrace despite critics". Reuters. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 30 April 2022 تي محفوظ ڪيل. 9 July 2018 تي حاصل ڪيل.
  301. ↑ Курсове на българския лев към еврото и към валутите на държавите, приели еврото [Exchange rates of the lev to the euro and Eurozone currencies replaced by the euro] (بلغاريائي ۾). Bulgarian National Bank. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 5 June 2019 تي محفوظ ڪيل. 16 October 2018 تي حاصل ڪيل.
  302. ↑ "Bulgaria – EU country | European Union". european-union.europa.eu (انگريزي ۾). 2026-01-02 تي حاصل ڪيل.
  303. ↑ "Cash and Non-Cash Payments after January 1: What You Need to Know". www.bta.bg (انگريزي ۾). 2026-01-02 تي حاصل ڪيل.
  304. ↑ "Field listing: Labor force". ورلڊ فيڪٽ بڪ. مرڪزي انٽيليجنس ايجنسي. اصل نسخو مان 7 March 2020 تي محفوظ ڪيل. 15 December 2019 تي حاصل ڪيل.
  305. ↑ "Field listing: Labor force by occupation". ورلڊ فيڪٽ بڪ. مرڪزي انٽيليجنس ايجنسي. اصل نسخو مان 20 April 2019 تي محفوظ ڪيل. 15 December 2019 تي حاصل ڪيل.
  306. ↑ Bell, John D. "Bulgaria – Manufacturing". Encyclopædia Britannica. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 10 May 2022 تي محفوظ ڪيل. 28 July 2018 تي حاصل ڪيل.
  307. ↑ "Field listing: Industries". ورلڊ فيڪٽ بڪ. مرڪزي انٽيليجنس ايجنسي. اصل نسخو مان 18 December 2020 تي محفوظ ڪيل. 15 December 2019 تي حاصل ڪيل.
  308. ↑ "Bulgaria: Selling off steel". Oxford Business Group. 31 August 2011. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 19 April 2022 تي محفوظ ڪيل. 28 July 2018 تي حاصل ڪيل.
  309. ↑ "Mining Industry Accounts for 5% of Bulgaria's GDP – Energy Minister". نووينيٽي. 29 August 2015. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 19 April 2022 تي محفوظ ڪيل. 20 July 2018 تي حاصل ڪيل.
  310. 1 2 "Bulgaria's ore exports rise 10% in H1 2011 – industry group". The Sofia Echo. 18 August 2011. اصل نسخو مان 16 March 2012 تي محفوظ ڪيل. 20 December 2011 تي حاصل ڪيل.
  311. ↑ "Total Primary Coal Production (Thousand Short Tons)". U.S. Energy Information Administration. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 27 April 2017 تي محفوظ ڪيل. 28 July 2018 تي حاصل ڪيل.
  312. ↑ Resource Base.
  313. ↑ "Trade In Goods of Bulgaria With Third Countries In the Period January – October 2019 (Preliminary Data)" (PDF). National Statistical Institute of Bulgaria. November 2019. ص. 7, 8. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 9 October 2022 تي محفوظ ڪيل. 15 December 2019 تي حاصل ڪيل.
  314. ↑ "Agricultural Policies in non-OECD countries: Monitoring and Evaluation" (PDF). او اي سي ڊي. 2007. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 9 October 2022 تي محفوظ ڪيل. 28 July 2018 تي حاصل ڪيل.
  315. ↑ "Bulgaria – Natural conditions, farming traditions and agricultural structures". Food and Agriculture Organization. اصل نسخو مان 28 March 2008 تي محفوظ ڪيل. 2 November 2011 تي حاصل ڪيل.
  316. ↑ "Bulgaria – Economic Summary, UNData, United Nations". United Nations. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 22 December 2021 تي محفوظ ڪيل. 20 December 2011 تي حاصل ڪيل.
  317. ↑ "Experts: Bumper Year for Wheat Producers in Dobrich Region". Bulgarian Telegraph Agency. 4 August 2017. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 21 January 2022 تي محفوظ ڪيل. 20 July 2018 تي حاصل ڪيل.
  318. ↑ Bell, John D. "Bulgaria – Agriculture". Encyclopædia Britannica. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 10 May 2022 تي محفوظ ڪيل. 28 July 2018 تي حاصل ڪيل.
  319. ↑ Ivanova, Miglena (31 May 2017). "Bulgarian rose oil keeps its top place on world market". بلغاري قومي ريڊيو. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 16 April 2022 تي محفوظ ڪيل. 20 July 2018 تي حاصل ڪيل.
  320. ↑ "Bulgaria is Again the World's First Producer of Lavender Oil". نووينيٽي. 30 November 2017. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 30 April 2022 تي محفوظ ڪيل. 20 July 2018 تي حاصل ڪيل.
  321. ↑ "Bulgaria tops lavender oil production, outpacing France". Fox News. 16 July 2014. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 12 September 2018 تي محفوظ ڪيل. 12 September 2018 تي حاصل ڪيل.
  322. ↑ "Europe (without the euro)". The Guardian. 20 April 2009. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 31 October 2013 تي محفوظ ڪيل. 20 December 2011 تي حاصل ڪيل.
  323. ↑ Bell, John D. "Bulgaria – Tourism". Encyclopædia Britannica. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 10 May 2022 تي محفوظ ڪيل. 28 July 2018 تي حاصل ڪيل.
  324. ↑ Посещения на чужденци в България по месеци и по страни [Arrivals of foreigners in 2017 by month and country of origin] (بلغاريائي ۾). National Statistical Institute of Bulgaria. 15 February 2019. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 5 June 2020 تي محفوظ ڪيل. 15 December 2019 تي حاصل ڪيل.
  325. ↑ Markov, Alexander (3 October 2011). "100 Tourist Sites of Bulgaria". بلغاري قومي ريڊيو. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 15 December 2019 تي محفوظ ڪيل. 15 December 2019 تي حاصل ڪيل.
  326. ↑ NSI Brochure 2018, p. 19.
  327. 1 2 "EU Presidency Puts Lagging Bulgarian Science in the Spotlight". Novinite. 22 March 2018. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 15 July 2018 تي محفوظ ڪيل. 14 July 2018 تي حاصل ڪيل.
  328. ↑ "R&D Spending in Bulgaria Up in 2015, Mostly Driven by Businesses". Novinite. 31 October 2016. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2 February 2020 تي محفوظ ڪيل. 14 July 2018 تي حاصل ڪيل.
  329. ↑ "The 2015 Bloomberg Innovation Index". Bloomberg.com. Bloomberg. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 25 December 2019 تي محفوظ ڪيل. 14 July 2018 تي حاصل ڪيل.
  330. ↑ "GII Innovation Ecosystems & Data Explorer 2025". WIPO. 2025-10-16 تي حاصل ڪيل.
  331. ↑ Dutta, Soumitra; Lanvin, Bruno (2025). Global Innovation Index 2025: Innovation at a Crossroads (انگريزي ۾). عالمي دانشورانه ملڪيت تنظيم. ص. 19. doi:10.34667/tind.58864. ISBN 978-92-805-3797-0. 2025-10-17 تي حاصل ڪيل.
  332. ↑ Shopov, V. (2007). "The impact of the European scientific area on the 'Brain leaking' problem in the Balkan countries". Nauka (1/2007).
  333. ↑ St. Kliment Ohridski Base. آرڪائيو ڪيا ويا 19 March 2014 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين. SCAR Composite Antarctic Gazetteer
  334. ↑ Ivanov, Lyubomir (2015). General Geography and History of Livingston Island. آرڪائيو ڪيا ويا 8 July 2015 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين. In: Bulgarian Antarctic Research: A Synthesis. Eds. C. Pimpirev and N. Chipev. Sofia: St. Kliment Ohridski University Press. pp. 17–28. ISBN 978-954-07-3939-7
  335. ↑ Hope, Kerin (17 October 2016). "Bulgaria strives to become tech capital of the Balkans". The Financial Times. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 10 December 2022 تي محفوظ ڪيل. 15 July 2018 تي حاصل ڪيل.
  336. ↑ "Bulgaria's ICT Sector Turnover Trebled over Last Seven Years – Deputy Economy Minister". Bulgarian Telegraph Agency. 12 March 2018. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 17 November 2019 تي محفوظ ڪيل. 15 July 2018 تي حاصل ڪيل.
  337. ↑ McMullin, David (2 October 2003). "The Great Bulgarian BrainDrain". Delft Technical University. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 17 November 2019 تي محفوظ ڪيل. 15 July 2018 تي حاصل ڪيل.
  338. ↑ Petrov, Victor (30 September 2021). "Socialist Cyborgs". محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 17 September 2021 تي محفوظ ڪيل.
  339. ↑ Zapryanov, Yoan (22 June 2018). Малката изчислителна армия на България [Bulgaria's small computing army] (بلغاريائي ۾). Kapital Daily. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 17 November 2019 تي محفوظ ڪيل. 15 July 2018 تي حاصل ڪيل.
  340. ↑ "Digital Single Market: Europe announces eight sites to host world-class supercomputers". European Commission. 7 June 2019. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 11 August 2019 تي محفوظ ڪيل. 15 August 2019 تي حاصل ڪيل.
  341. 1 2 3 Burgess, Colin; Vis, Bert (2016). Interkosmos: The Eastern Bloc's Early Space Program. Springer. ص. 247–250. ISBN 978-3-319-24161-6. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 15 January 2023 تي محفوظ ڪيل. 3 March 2024 تي حاصل ڪيل.
  342. ↑ "Cosmonauts Eager, Hopeful for Reboot of Bulgaria's Space Program". Novinite. 17 April 2011. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 15 August 2018 تي محفوظ ڪيل. 15 July 2018 تي حاصل ڪيل.
  343. ↑ Ivanova, Tanya (1998). "Six-month space greenhouse experiments—a step to creation of future biological life support systems". Acta Astronautica 42 (1–8): 11–23. doi:10.1016/S0094-5765(98)00102-7. PMID 11541596. Bibcode: 1998AcAau..42...11I.
  344. 1 2 Harland, David M.; Ulivi, Paolo (2009). Robotic Exploration of the Solar System: Part 2: Hiatus and Renewal, 1983–1996. Springer. ص. 155. ISBN 978-0-387-78904-0. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 15 January 2023 تي محفوظ ڪيل. 3 March 2024 تي حاصل ڪيل.
  345. ↑ Dimitrova, Milena (2008). Златните десятилетия на българската електроника [The Golden Decades of Bulgarian Electronics]. Trud. ص. 257–258. ISBN 9789545288456. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 15 January 2023 تي محفوظ ڪيل. 3 March 2024 تي حاصل ڪيل.
  346. ↑ Badescu, Viorel; Zacny, Kris (2015). Inner Solar System: Prospective Energy and Material Resources. Springer. ص. 276. ISBN 978-3-319-19568-1. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 15 January 2023 تي محفوظ ڪيل. 28 July 2018 تي حاصل ڪيل.
  347. ↑ Semkova, Jordanka; Dachev, Tsvetan (2015). "Radiation environment investigations during ExoMars missions to Mars – objectives, experiments and instrumentation". Comptes Rendus de l'Académie Bulgare des Sciences 47 (25): 485–496. ISSN 1310-1331. https://inis.iaea.org/search/search.aspx?orig_q=RN:47073133. Retrieved 6 August 2018. آرڪائيو ڪيا ويا 8 March 2021 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.
  348. ↑ "Radiation Dose Monitor Experiment (RADOM)". ISRO. اصل نسخو مان 19 January 2012 تي محفوظ ڪيل. 20 December 2011 تي حاصل ڪيل.
  349. ↑ Dachev, Ts.; Dimitrov, Pl.; Tomov, B.; Matviichuk, Yu.; Spurny, F.; Ploc, O. (2011). "Liulin-type spectrometry-dosimetry instruments". Radiation Protection Dosimetry 144 (1–4): 675–679. doi:10.1093/rpd/ncq506. ISSN 1742-3406. PMID 21177270.
  350. ↑ "Bulgarian Camera Flies to the Moon". Darik News. 22 March 2019. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 30 March 2019 تي محفوظ ڪيل. 30 March 2019 تي حاصل ڪيل.
  351. ↑ "BulgariaSat-1 Mission". SpaceX. اصل نسخو مان 17 November 2019 تي محفوظ ڪيل. 15 July 2018 تي حاصل ڪيل.
  352. 1 2 3 Library of Congress 2006, p. 14.
  353. ↑ "Bulgaria: 2011 Telecommunication Market and Regulatory Developments" (PDF). European Commission. 2011. ص. 2. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 9 October 2022 تي محفوظ ڪيل. 19 March 2013 تي حاصل ڪيل.
  354. ↑ "Bulgaria Opens Tender for Fourth Mobile Operator". Novinite. 3 October 2011. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 17 November 2019 تي محفوظ ڪيل. 20 December 2011 تي حاصل ڪيل.
  355. ↑ "Individuals regularly using the Internet (Every day or at least once a week)". National Statistical Institute of Bulgaria. 27 February 2021. اصل نسخو مان 24 February 2021 تي محفوظ ڪيل. 27 February 2021 تي حاصل ڪيل.
  356. ↑ "Households with Internet access at home". National Statistical Institute of Bulgaria. 27 February 2021. اصل نسخو مان 11 August 2020 تي محفوظ ڪيل. 27 February 2021 تي حاصل ڪيل.
  357. ↑ "Energy Hub". Oxford Business Group. 13 October 2008. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 28 July 2018 تي محفوظ ڪيل. 28 July 2018 تي حاصل ڪيل.
  358. ↑ NSI Brochure 2018, p. 47.
  359. ↑ Krasimirov, Angel (7 June 2018). "Bulgaria must work to restart Belene nuclear project: parliament". Reuters. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 24 October 2018 تي محفوظ ڪيل. 24 October 2018 تي حاصل ڪيل.
  360. ↑ "Bulgaria – Power Generation". International Trade Administration. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 15 June 2018 تي محفوظ ڪيل. 15 June 2018 تي حاصل ڪيل.
  361. ↑ "Country comparison: Total road length". ورلڊ فيڪٽ بڪ. مرڪزي انٽيليجنس ايجنسي. اصل نسخو مان 7 September 2017 تي محفوظ ڪيل. 15 June 2018 تي حاصل ڪيل.
  362. ↑ "Trains in Bulgaria". EuRail. اصل نسخو مان 12 May 2022 تي محفوظ ڪيل. 28 July 2018 تي حاصل ڪيل.
  363. 1 2 National Statistical Institute (2022). "Population by Ethnic Group, Statistical Regions, Districts and Municipalities as of 07/09/2021" (انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 12 February 2023 تي محفوظ ڪيل. 6 September 2023 تي حاصل ڪيل.
  364. 1 2 3 4 5 6 National Statistical Institute (24 November 2022). "Ethno-Cultural Characteristics of the Bulgarian Population as at 7 September 2021" (PDF) (بلغاريائي ۾). محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 24 November 2022 تي محفوظ ڪيل. 25 November 2022 تي حاصل ڪيل.
  365. ↑ "Population and demographic processes in 2022" (PDF). محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 28 April 2023 تي محفوظ ڪيل. 18 May 2023 تي حاصل ڪيل.
  366. ↑ NSI Census data 2011, p. 3.
  367. ↑ "Bulgarians unfazed by anti-Roma hate speech from deputy prime minister". Deutsche Welle. 31 October 2017. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2 November 2019 تي محفوظ ڪيل. 2 November 2019 تي حاصل ڪيل.
  368. ↑ "Field listing: Ethnic Groups". ورلڊ فيڪٽ بڪ. مرڪزي انٽيليجنس ايجنسي. اصل نسخو مان 21 November 2020 تي محفوظ ڪيل. 15 December 2019 تي حاصل ڪيل.
  369. ↑ "Population density (people per sq. km of land area)". The World Bank. 2018. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 12 September 2018 تي محفوظ ڪيل. 12 September 2018 تي حاصل ڪيل.
  370. ↑ "World Bank: The demographic crisis is Bulgaria's most serious problem". Klassa. 15 November 2012. اصل نسخو مان 7 May 2016 تي محفوظ ڪيل. 8 April 2013 تي حاصل ڪيل.
  371. 1 2 "Demographic crisis in Bulgaria deepening". بلغاري قومي ريڊيو. 12 March 2012. اصل نسخو مان 5 November 2013 تي محفوظ ڪيل. 8 April 2013 تي حاصل ڪيل.
  372. 1 2 "Bulgaria Shrinks". ڊوئچي ويل. ايجنسي فرانس پريس. 26 December 2006. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 10 May 2022 تي محفوظ ڪيل. 1 December 2025 تي حاصل ڪيل.
  373. ↑ Roth, Klaus; Lauth Bacas, Jutta (2004). Migration In, From, and to Southeastern Europe. The British Library. ص. 188. ISBN 978-3-643-10896-8. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 15 January 2023 تي محفوظ ڪيل. 3 March 2024 تي حاصل ڪيل.
  374. ↑ "Eurostat – Tables, Graphs and Maps Interface (TGM) table". Eurostat. 17 October 2013. اصل نسخو مان 6 October 2014 تي محفوظ ڪيل. 25 February 2014 تي حاصل ڪيل.
  375. ↑ "UNdata | Total fertility rate (live births per woman)". data.un.org. World Population Prospects: The 2022 Revision | United Nations Population Division. 2024-05-29 تي حاصل ڪيل.
  376. ↑ "Population and Demographic Processes in 2018". Nsi.bg. اصل نسخو مان 15 July 2020 تي محفوظ ڪيل. 19 May 2020 تي حاصل ڪيل.
  377. ↑ Max Roser (2014), "Total Fertility Rate around the world over the last centuries", اسان جي دنيا انگن اکرن ۾, گيپ مائنڊر فائونڊيشن, محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 10 May 2022 تي محفوظ ڪيل, 6 May 2019 تي حاصل ڪيل
  378. ↑ سانچو:Citation-attribution
  379. ↑ "Country Comparison: Population growth rate". ورلڊ فيڪٽ بڪ. مرڪزي انٽيليجنس ايجنسي. اصل نسخو مان 10 March 2012 تي محفوظ ڪيل. 20 December 2011 تي حاصل ڪيل.
  380. ↑ "Country Comparison: Birth rate". ورلڊ فيڪٽ بڪ. مرڪزي انٽيليجنس ايجنسي. اصل نسخو مان 15 June 2013 تي محفوظ ڪيل. 8 April 2013 تي حاصل ڪيل.
  381. ↑ "Country Comparison: Death rate". ورلڊ فيڪٽ بڪ. مرڪزي انٽيليجنس ايجنسي. اصل نسخو مان 15 June 2013 تي محفوظ ڪيل. 8 April 2013 تي حاصل ڪيل.
  382. 1 2 The Global Gender Gap Report (PDF). World Economic Forum. 2018. ص. 10, 45, 46. ISBN 978-2-940631-00-1. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 9 October 2022 تي محفوظ ڪيل. 26 February 2019 تي حاصل ڪيل.
  383. ↑ "The best countries in Europe for women to work". Yahoo! Finance. 6 March 2021. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 7 March 2021 تي محفوظ ڪيل. 10 March 2021 تي حاصل ڪيل.
  384. ↑ "Girls and women under-represented in ICT". Eurostat. 25 April 2018. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 7 July 2019 تي محفوظ ڪيل. 15 July 2018 تي حاصل ڪيل.
  385. ↑ Hope, Kerin (9 March 2018). "Bulgaria builds on legacy of female engineering elite". The Financial Times. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 10 December 2022 تي محفوظ ڪيل. 15 July 2018 تي حاصل ڪيل.
  386. ↑ Hope, Kerin (11 January 2018). "Bulgaria battles to stop its brain drain". The Financial Times. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 10 December 2022 تي محفوظ ڪيل. 7 September 2018 تي حاصل ڪيل. پر سرڪاري صحت جي خدمتن جي معيار ۾ تيز زوال ۽ غربت جي بلند شرحن—يوروسٽيٽ موجب 42 سيڪڙو آبادي پوڙهائپ ۾ غربت جي خطري هيٺ آهي—بلغاريا کي لٿوينيا کان پوءِ يورپي يونين ۾ ٻيو سڀ کان گهٽ سراسري عمر ڏئي ٿي.
  387. ↑ Country Health Profile, p. 1
  388. ↑ Georgieva, Lidia; Salchev, Petko (2007). "Bulgaria Health system review". Health Systems in Transition 9 (1): xvi, 12. ISSN 1817-6127. http://www.euro.who.int/__data/assets/pdf_file/0006/80592/E90023.pdf.
  389. ↑ Country Health Profile, p. 7
  390. ↑ Country Health Profile, pp. 8, 11, 12.
  391. ↑ Guineva, Maria (7 January 2013). "The Bulgaria 2012 Review: Health and Healthcare". Novinite. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 17 January 2013 تي محفوظ ڪيل. 21 February 2013 تي حاصل ڪيل.
  392. ↑ Miller, Lee J (19 September 2018). "These Are the Economies With the Most (and Least) Efficient Health Care". Bloomberg.com. Bloomberg. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 24 April 2022 تي محفوظ ڪيل. 21 September 2018 تي حاصل ڪيل.
  393. ↑ "Country Comparison: Life Expectancy". ورلڊ فيڪٽ بڪ. مرڪزي انٽيليجنس ايجنسي. اصل نسخو مان 1 February 2019 تي محفوظ ڪيل. 15 December 2019 تي حاصل ڪيل.
  394. ↑ "Life expectancy at birth, total (years)". The World Bank. 2019. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 15 December 2019 تي محفوظ ڪيل. 15 December 2019 تي حاصل ڪيل.
  395. ↑ NSI Census data 2011, p. 5 2011ع جي آدمشماريءَ ۾ ٻوليءَ بابت سوال اختياري هو ۽ سروي ڪيل ماڻهن مان 90.2 سيڪڙو ان جو جواب ڏنو.
  396. ↑ "معرفه آرٽيڪل جو استعمال، جيڪو پڇاڙيءَ جي صورت ۾ ظاهر ٿئي ٿو، ۽ قديم صرفي حالتن جو لڳ ڀڳ مڪمل خاتمو، جن جي جاءِ تي حرف جر استعمال ٿين ٿا، بلغاري ٻوليءَ کي سلاوي خاندان جي ٻين سڀني ٻولين کان ڌار ڪن ٿا." (Bourchier, James (1911). "Bulgaria/Language" . Encyclopædia Britannica. جلد 4 (11th ڇاپو). ص. 784–785.).
  397. ↑ "The Bulgarian Constitution". Parliament of Bulgaria. اصل نسخو مان 10 December 2010 تي محفوظ ڪيل. 20 December 2011 تي حاصل ڪيل.
  398. ↑ Kiminas, D. (2009). The Ecumenical Patriarchate. Wildside Press LLC. ص. 15. ISBN 978-1-4344-5876-6. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 15 January 2023 تي محفوظ ڪيل. 20 December 2011 تي حاصل ڪيل.
  399. ↑ Carvalho, Joaquim (2007). Religion and power in Europe: conflict and convergence. Pisa University Press. ص. 258. ISBN 978-88-8492-464-3. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 15 January 2023 تي محفوظ ڪيل. 3 March 2024 تي حاصل ڪيل.
  400. ↑ "Bulgarian Orthodox Church". Encyclopædia Britannica. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 8 October 2014 تي محفوظ ڪيل. 28 July 2018 تي حاصل ڪيل.
  401. ↑ "Bulgaria's Muslims not deeply religious: study". Hürriyet Daily News. 9 December 2011. اصل نسخو مان 18 March 2022 تي محفوظ ڪيل. 28 July 2018 تي حاصل ڪيل.
  402. ↑ "Religious demography in the censuses of 1887, 1905, 1926, 1946, 1992, 2001 and 2011". محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 18 June 2022 تي محفوظ ڪيل.
  403. ↑ "2001 Census: Population by districts and religious groups". محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 23 February 2017 تي محفوظ ڪيل.
  404. ↑ "Преброяване 2011: Население по местоживеене, възраст и вероизповедание" [2011 Census: Population by place of residence, age and religion]. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 3 March 2018 تي محفوظ ڪيل.
  405. ↑ staff, The Sofia Globe (24 November 2022). "Census 2021: Close to 72% of Bulgarians say they are Christians". The Sofia Globe (آمريڪي انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 15 December 2023 تي محفوظ ڪيل. 27 November 2023 تي حاصل ڪيل.
  406. ↑ National Statistical Institute (2022). "Population by Religious Denomination, Statistical Regions and Districts as of 07/09/2021" (انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 21 October 2023 تي محفوظ ڪيل. 8 September 2023 تي حاصل ڪيل.
  407. 1 2 3 4 5 6 7 Bell, John D. "Bulgaria – The arts". Encyclopædia Britannica. 28 July 2018 تي حاصل ڪيل. بلغاريائي فني روايتن جي شروعاتي رفتار 14هين صديءَ ۾ عثماني قبضي سبب رڪجي وئي ۽ ڪيترائي شروعاتي شاهڪار تباهه ٿي ويا. ... پوءِ ولاديمير ديميتروف جهڙن فنڪارن لاءِ بنياد پيو، جيڪو پنهنجي ملڪ جي ڳوٺاڻن منظرن جي تصويرڪشي ۾ انتهائي باصلاحيت مصور هو ... 21هين صديءَ جي شروعات ۾ سڀ کان مشهور همعصر بلغاريائي فنڪار ڪرسٽو هو، جيڪو مشهور اڏاوتن کي ويڙهڻ لاءِ مشهور ماحولياتي مجسمه ساز هو
  408. ↑ MacDermott 1998, pp. 64–70.
  409. ↑ Creed, Gerald W. (2011). Masquerade and Postsocialism: Ritual and Cultural Dispossession in Bulgaria. Indiana University Press. ص. 2. ISBN 978-0-253-22261-9. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 15 January 2023 تي محفوظ ڪيل. 3 March 2024 تي حاصل ڪيل.
  410. ↑ "The Bulgarian Tradition of Martenitsa". Bulgarian National Television. 1 March 2018. 28 July 2018 تي حاصل ڪيل.
  411. ↑ MacDermott 1998, p. 226.
  412. ↑ "Nestinarstvo, messages from the past: the Panagyr of Saints Constantine and Helena in the village of Bulgari". UNESCO. 28 July 2018 تي حاصل ڪيل.
  413. ↑ "Bulgaria – Profile". UNESCO World Heritage Centre. 4 December 2011 تي حاصل ڪيل.
  414. 1 2 3 4 5 Brisby, Liliana. "Bulgarian Literature". Encyclopædia Britannica. 20 July 2018 تي حاصل ڪيل.
  415. ↑ Giatzidis, Emil (2002). An Introduction to post-Communist Bulgaria: Political, Economic and Social Transformation. Manchester University Press. ص. 11. ISBN 978-0-7190-6094-6. اهڙيءَ طرح، عيسائي آرٿوڊوڪس علم تي پنهنجي شروعاتي زور سان بلغاريا سلاوي ثقافت جو پهريون وڏو مرڪز بڻيو
  416. ↑ Riha, Thomas (2009). Readings in Russian Civilization. University of Chicago Press. ص. 214. ISBN 978-0-2267-1843-9. ۽ خاص طور بلغاريا مان ئي ادبي يادگارن جو هڪ وڏو ذخيرو ڪيف ۽ ٻين مرڪزن ڏانهن منتقل ڪيو ويو.
  417. ↑ McNeill, William Hardy (1963). The Rise of the West. University of Chicago Press. ص. 49. انهيءَ ڪري، جڏهن بلغاريا عيسائيت اختيار ڪئي (865ع کان پوءِ)، جنهن سان سلاوي ٻولي ڳالهائيندڙ وڏي آبادي عيسائي دنيا ۾ شامل ٿي، تڏهن سندن استعمال لاءِ بلغاريائي ٻوليءَ تي سڌيءَ طرح ٻڌل هڪ نئين ادبي ٻولي، قديم چرچ سلاوي، وجود ۾ آئي.
  418. ↑ Curta, Florin (2006). Southeastern Europe in the Middle Ages, 500–1250. Cambridge University Press. ص. 221. ISBN 978-0-521-81539-0.
  419. ↑ "French-Bulgarian Theorist Tzvetan Todorov Wins Top Spanish Award". نووينيتي. 18 June 2008. 20 December 2011 تي حاصل ڪيل.
  420. ↑ Lorenz, Dagmar C.G. (17 April 2004). "Elias Canetti". The Literary Encyclopedia. جلد 1.4.1. ISSN 1747-678X.
  421. ↑ Grabar, André (1928). La Peinture Religieuse en Bulgarie [بلغاريا ۾ مذهبي بصري فن]. P. Geuthner. ص. 95. سانچو:ASIN
  422. ↑ Kremenliev, Boris A. (1952). Bulgarian-Macedonian Folk Music. University of California Press. ص. 52. بلغاريا جا موسيقيائي سر گهڻا آهن، ۽ اهو ڏيکاري سگهجي ٿو ته اهي مشرقي ۽ مغربي اثرن جو ميلاپ آهن. ... پهريون، مشرقي سر؛ ٻيو، چرچ جا طريقا: اوسموگلاسي ... ٽيون، مغربي يورپ جا روايتي سر. ... ايشيا کان بلقان تائين پهتل سرن مان پينٽاٽونڪ بلغاريا ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙن مان هڪ آهي. اهو چين يا جاپان مان آيو يا نه، جيئن دوبري خريستوف تجويز ڪري ٿو[مئل ڳنڍڻو]
  423. ↑ "32nd Grammy Awards Winners". Grammy Awards. 28 November 2017. 28 July 2018 تي حاصل ڪيل.
  424. ↑ Lang, David Marshall (1976). The Bulgarians: From Pagan Times to the Ottoman Conquest. Westview Press. ص. 145. ISBN 978-0-89158-530-5. جان ڪوڪوزيل، بازنطيني موسيقيءَ جو ناميارو بلغاريائي ڄاول سڌارڪ هو.
  425. ↑ Tzvetkova, Elena (25 October 2011). "The 2011/2012 season of the National Opera and Ballet House". بلغاريائي نيشنل ريڊيو. اصل نسخو مان 23 June 2012 تي محفوظ ڪيل. 20 December 2011 تي حاصل ڪيل.
  426. ↑ "Obituary: Ghena Dimitrova". The Telegraph. 13 June 2005. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 10 January 2022 تي محفوظ ڪيل. 20 December 2011 تي حاصل ڪيل.
  427. ↑ Forbes, Elizabeth (29 June 1993). "Obituary: Boris Christoff". دي انڊيپينڊنٽ. 20 December 2011 تي حاصل ڪيل.
  428. ↑ Forbes, Elizabeth (9 September 1996). "Obituary: Ljuba Welitsch". دي انڊيپينڊنٽ. 4 October 2018 تي حاصل ڪيل.
  429. ↑ Kozinn, Allan (29 June 1993). "Boris Christoff, Bass, Dies at 79; Esteemed for His Boris Godunov". دي نيو يارڪ ٽائمز. 20 December 2011 تي حاصل ڪيل.
  430. ↑ Midgette, Anne (3 June 2004). "Nicolai Ghiaurov, Operatic Bass, Dies at 74". دي نيو يارڪ ٽائمز. 13 December 2013 تي حاصل ڪيل.
  431. ↑ "Bulgaria profile – Media". BBC News. 13 July 2015. 2 May 2014 تي حاصل ڪيل.
  432. ↑ Library of Congress 2006, pp. 18, 23.
  433. 1 2 "Bulgaria". رپورٽرز وِد آئوٽ بارڊرز. 20 May 2018 تي حاصل ڪيل.
  434. ↑ Greenslade, Roy (23 September 2014). "Why Bulgaria is the EU's lowest ranked country on press freedom index". The Guardian. 20 May 2018 تي حاصل ڪيل.
  435. 1 2 Albala, Ken (2011). Food Cultures of the World Encyclopedia. ABC-CLIO. ص. 61, 62. ISBN 978-0-313-37626-9.
  436. ↑ Bruce-Gardyne, Tom (7 February 2012). "Bulgaria Bounces Back". نووينيتي. 7 February 2012 تي حاصل ڪيل.
  437. ↑ "Bulgaria Ranks 22nd in World Wine Production". نووينيتي. 21 October 2016.
  438. ↑ Mihaylov, Ivaylo (14 February 2017). "Bulgaria wine production 2016". SEE News.
  439. ↑ "Wines of Bulgaria". شڪاگو نائو. اصل نسخو مان 12 May 2017 تي محفوظ ڪيل. 30 July 2018 تي حاصل ڪيل.
  440. ↑ "Archeological Find Proves Rakia Is Bulgarian Invention". نووينيتي. 10 October 2011. 20 December 2011 تي حاصل ڪيل.
  441. ↑ "Athens 1896". Bulgarian Olympic Committee. اصل نسخو مان 28 September 2011 تي محفوظ ڪيل. 4 December 2011 تي حاصل ڪيل.
  442. ↑ "Bulgaria". International Olympic Committee. 5 October 2018 تي حاصل ڪيل.
  443. 1 2 3 4 Bell, John D. "Bulgaria – Sport and recreation". Encyclopædia Britannica. 22 July 2018 تي حاصل ڪيل. بين الاقوامي راندين جي مقابلن ۾ بلغاريائي رانديگرن ٽينس، ڪشتي، باڪسنگ ۽ جمناسٽڪ ۾ نمايان ڪاميابيون حاصل ڪيون آهن، پر ملڪ جي سڀ کان وڏي شهرت شايد وزن کڻڻ ۾ آهي. ... بلغاريا جي سڀ کان مقبول راند فٽ بال جا مداح 1994ع جي ورلڊ ڪپ ۾ قومي ٽيم جي ڪاميابيءَ سان تمام گهڻو اتساهيا، جڏهن فارورڊ خريستو ستوئچڪوف جي اڳواڻيءَ ۾ ٽيم سيمي فائنل تائين پهتي. بلغاريا جي پريميئر ليگ ۾ 16 ٽيمون آهن، جن مان چار صوفيا ۾ کيڏن ٿيون: سي ايس ڪي اي، ليوسڪي، سلاويا ۽ لوڪوموتيو.
  444. ↑ "Highest high jump (female)". The Guinness World Records. 30 August 1987. 22 July 2018 تي حاصل ڪيل.
  445. ↑ Buddell, James (7 July 2014). "Dimitrov Breaks Into Top 10 of Emirates ATP Rankings". اي ٽي پي ورلڊ ٽور. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 30 September 2015 تي محفوظ ڪيل. 9 October 2018 تي حاصل ڪيل.
  446. ↑ "Hristo Stoichkov". FC Barcelona. 22 July 2018 تي حاصل ڪيل.
  447. ↑ "Hristo Stoichkov – Bulgarian League Ambassador". Professional Football Against Hunger. اصل نسخو مان 6 November 2011 تي محفوظ ڪيل. 4 December 2011 تي حاصل ڪيل.
  448. ↑ "Eternal+Derby" "Levski, CSKA Score Emphatic Wins Before "Eternal Derby"". نووينيتي. 1 April 2007. 22 July 2018 تي حاصل ڪيل.
  449. ↑ Ames, Nick (16 September 2014). "Plucky Ludogorets' rise to the Champions League group stage". اي ايس پي اين. 22 July 2018 تي حاصل ڪيل.
  450. ↑ "Club Coefficients". UEFA. 22 July 2018 تي حاصل ڪيل.

ٻاهريان ڳنڍڻا

[سنواريو]
وڌيڪ ڄاڻ حاصل ڪريو
Bulgaria
بابت وڪيپيڊيا جي ساٿي منصوبن تي
وڪي لغت ۾ ڳوليو وصفون وڪي لغت تان
وڪيميڊيا العام ۾ ڳوليو ميڊيا وڪيميڊيا العام تان
وڪي خبرون ۾ ڳوليو خبري ڪهاڻيون وڪي خبرون تان
وڪي قول ۾ ڳوليو قول وڪي قول تان
وڪي ماخذ ۾ ڳوليو ماخذي متن وڪي ماخذ تان
وڪي بُڪس ۾ ڳوليو درسي ڪتاب وڪي بُڪس تان
وڪي سفر ۾ ڳوليو سفر بابت رهنمائي وڪي سفر تان
وڪيورسٽي ۾ ڳوليو سکيا جا وسيلا وڪيورسٽي تان

سانچو:Bulgaria topics

43°N 25°E / 43°N 25°E / 43; 25

  1. ↑ "تعين نه ٿي سگهيو"، "جواب ڏيڻ نٿا چاهين" ۽ "نامعلوم" زمرا شامل ناهن. ڏسو آبادي.
حوالي جي چڪ: "note" نالي جي حوالن جي لاءِ ٽيگ <ref> آهن، پر لاڳاپيل ٽيگ <references group="note"/> نہ مليو
  1. ↑ Listeni/bʌlˈɡɛəriə[unsupported input]bʊl-/؛ Bulgarian: България, romanised: Bŭlgariya bg
  2. ↑ Bulgarian: Република България, romanised: Republika Bŭlgariya، bg
  3. ↑ ڪيترن ئي ذريعن جي حوالي سان[407][425][426][427][428][429][430]
حوالي جي چڪ: "lower-alpha" نالي جي حوالن جي لاءِ ٽيگ <ref> آهن، پر لاڳاپيل ٽيگ <references group="lower-alpha"/> نہ مليو
"https://sd.wikipedia.org/w/index.php?title=بلغاريا&oldid=410458" تان ورتل