قبرص

قبرص جي جمهوريه Κυπριακή Δημοκρατία (Greek) Kıbrıs Cumhuriyeti (Turkish)
جھنڊو نِسبتي نشان
ترانو: Ὕμνος εἰς τὴν Ἐλευθερίαν (سنڌي: "آزاديءَ جو ترانو")
قبرص   دعويٰ ڪيل پر ڪنٽرول هيٺ نه آيل علائقو (اتر قبرص)   يورپي يونين جو باقي حصو
قبرص جي جمهوريه جي انتظام هيٺ علائقو
گادي جو هنڌ	نڪوسيا 35°10′N 33°22′E
سڀ کان وڏو شهر	گاديءَ وارو شھر
دفتري ٻوليون	يوناني ترڪي
تسلیم شدہ  ٻوليون	آرمينيائي قبرصي عربي
نسلي گروھ	يوناني قبرصي ترڪ قبرصي آرمينيائي قبرصي مارونائيٽ قبرصي
مذهب (2020؛ اتر قبرص سميت)	72.3% عيسائيت 25.0% اسلام 1.9% ڪو به مذهب نه 0.8% ٻيا
مقامي آبادي	قبرصي
حڪومت	وحداني صدارتي جمهوريه
• صدر	نيڪوس ڪرسٽوڊوليڊس
• نائب صدر	خالي
• ايوان نمائندگان جو صدر	انيتا ديميتريو
مقننه	ايوان نمائندگان
برطانيا کان آزادي
• لنڊن-زيورخ معاهدا	19 فيبروري 1959ع
• آزاديءَ جو اعلان	16 آگسٽ 1960ع
• آزاديءَ جو ڏينهن	1 آڪٽوبر 1960ع
پکيڙ
• ڪُل	9,251 km2 (3,572 sq mi) (162هون)
• پاڻي (%)	0.11
آبادي
• 2026 مردم شماري	1,382,000
•  گھاٽائي	123.4/km2 (319.6/sq mi) (82هون)
جِي ڊي پي (مساوي قوت خريد )	2026 لڳ ڀڳ
• ڪل	67.441 ارب ڊالر (122هون)
• في سيڪڙو	67,796 ڊالر (29هون)
جِي. ڊي. پي  (رڳو نالي ۾ )	2026 لڳ ڀڳ
• ڪل	45.171 ارب ڊالر (100هون)
• في سيڪڙو	45,409 ڊالر (28هون)
جِينِي (2025)	31.2 وچولو
ايڇ ڊي آء (2023)	0.913 انتهائي اعلیٰ · 32هون
ڪرنسي	يورو (€) (EUR)
معياري وقت	EET (متناسق عالمي وقت+02:00)
• اونھارو ( روشني جي روزاني بچت وارو وقت)	EEST (متناسق عالمي وقت +03:00)
ڊائلنگ ڪوڊ	+357
انٽرنيٽ ڊومين	.cy

قبرص، سرڪاري طور قبرص جي جمهوريه، اوڀر ڀونوچ سمنڊ ۾ هڪ ٻيٽ ملڪ آهي، جيڪو اولهه ايشيا ۾ شام واري سرزمين جي سامونڊي ڪناري کان پري واقع آهي. قبرص جو ٻيٽ، جيڪو ڀونوچ سمنڊ جو ٽيون سڀ کان وڏو ۽ ٽيون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ٻيٽ آهي، گڏيل قومن جي بفر زون سان بين الاقوامي طور تسليم ٿيل قبرص جي جمهوريه ۽ اتر قبرص جي ترڪ جمهوريه جي وچ ۾ ورهايل آهي، جنهن کي رڳو ترڪي تسليم ڪري ٿو. ٻيٽ جي ڏاکڻي حصي ۾ برطانيا جا خودمختيار فوجي اڏا اڪروتيري ۽ ڌيڪيليا پڻ واقع آهن. قبرص جي گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر نڪوسيا آهي.

قبرص ۾ پهرين آبادڪاري لڳ ڀڳ 13,000 سال اڳ شڪاري-گڏ ڪندڙ ماڻهن ڪئي، جڏهن ته 8500 ق.م تائين هتي زرعي برادريون وجود ۾ اچي ويون. ڪانسي جي دور جي آخري مرحلي ۾ الاشيا نالي هڪ شهري سماج اڀريو، جنهن جا وسيع ڀونوچ سمنڊ واري دنيا سان ويجها لاڳاپا هئا. ٻئي هزارو ق.م جي پڇاڙيءَ ۾ قبرص ۾ مائسيني يونانين جي آبادڪاريءَ جون لهرون آيون. پنهنجي شاهوڪار قدرتي وسيلن، خاص ڪري ٽامي، ۽ يورپ، آفريڪا ۽ ايشيا جي سنگم تي حڪمت عمليءَ واري هنڌ سبب، ٻيٽ تي پوءِ ڪيترين ئي سلطنتن قبضي لاءِ مقابلو ڪيو ۽ حڪومت ڪئي، جن ۾ اسيري، مصري ۽ فارسي شامل هئا؛ 333 ق.م ۾ سڪندر اعظم هن ٻيٽ کي فارسين کان فتح ڪيو. ان کان پوءِ بطلمي سلطنت، ڪلاسيڪي رومي سلطنت، اوڀر رومي سلطنت، عرب خلافتن، فرانسيسي لوزينيانن ۽ وينيسي حڪمرانن جي حڪومت رهي، جنهن کان پوءِ ٽن صدين کان وڌيڪ عثماني حڪمراني (1571–1878ع) قائم رهي. قبرص ڪنوينشن تحت 1878ع ۾ قبرص کي برطانوي انتظام هيٺ رکيو ويو ۽ 1914ع ۾ برطانيا ان کي باضابطه طور پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪري ڇڏيو.

ٻيٽ جو مستقبل ان جي يوناني ۽ ترڪ برادرين جي وچ ۾ تڪراري بڻجي ويو. يوناني قبرصين اينوسس، يعني يونان سان الحاق، جي حمايت ڪئي، جيڪا 1950ع واري ڏهاڪي ۾ يونان جي قومي پاليسي بڻجي وئي. ترڪ قبرصين شروعات ۾ برطانوي حڪومت جاري رکڻ جي حمايت ڪئي، پر پوءِ هنن ٻيٽ کي ترڪي ۾ شامل ڪرڻ جو مطالبو ڪيو، جنهن سان گڏ هنن تقسيم جي پاليسي اختيار ڪئي: قبرص کي ورهائڻ ۽ اتر ۾ هڪ ترڪ سياسي وحدت قائم ڪرڻ. 1950ع واري ڏهاڪي ۾ قومپرست تشدد کان پوءِ، قبرص کي 1960ع ۾ آزادي ڏني وئي. 1963–64ع جي بحران ٻنهي برادرين جي وچ ۾ وڌيڪ بين البرادري تشدد کي جنم ڏنو، 25,000 کان وڌيڪ ترڪ قبرصين کي بي گهر ڪري انڪليوز ۾ منتقل ڪيو ويو، ۽ ترڪ قبرصين جي سياسي نمائندگي ختم ٿي وئي. 15 جولاءِ 1974ع تي فوجي تختو اونڌو يوناني قبرصي قومپرستن ۽ يوناني فوجي جنتا جي عنصرن طرفان ڪيو ويو. هن ڪارروائي 20 جولاءِ تي قبرص تي ترڪ حملي کي جنم ڏنو، جنهن موجوده اتر قبرص واري علائقي تي قبضو ڪيو ۽ 150,000 کان وڌيڪ يوناني قبرصين کي بي گهر ڪيو ۽ 50,000 ترڪ قبرصين کي پڻ بي گهر ڪيو. اتر ۾ هڪ الڳ ترڪ قبرصي رياست 1983ع ۾ هڪ طرفي اعلان ذريعي قائم ڪئي وئي، جنهن جي بين الاقوامي برادري وڏي پيماني تي مذمت ڪئي ۽ جيڪا اڄ تائين رڳو ترڪي طرفان تسليم ٿيل آهي. اهي واقعا ۽ انهن مان پيدا ٿيل سياسي صورتحال اڃا تائين جاري تڪرار جو موضوع آهن.

نالي جو بڻ بڻياد

قبرص ۾ ٽامي جي هڪ کاڻ. قديم زماني ۾ قبرص ٽامي جو هڪ اهم ذريعو هو.

قبرص نالي جو سڀ کان پراڻو تصديق ٿيل حوالو 15هين صدي ق.م جي مائسيني يوناني ٻوليءَ ۾ 𐀓𐀠𐀪𐀍، ku-pi-ri-jo، ملي ٿو، جنهن جي معنيٰ "قبرصي" آهي (يوناني: Κύπριος)، ۽ اهو لينيئر بي جي هجا واري لکت ۾ لکيل هو. نالي جو ڪلاسيڪي يوناني روپ Κύπρος (Kýpros) آهي.

هن نالي جو اصل يقيني طور معلوم نه آهي. ان بابت هيٺيان خيال پيش ڪيا ويا آهن:

• ڀونوچ سمنڊ واري صنوبر (Cupressus sempervirens) لاءِ يوناني لفظ κυπάρισσος (kypárissos)
• مينديءَ جي وڻ (Lawsonia alba) لاءِ يوناني نالو κύπρος (kýpros)
• ٽامي لاءِ ڪو ايتيو قبرصي لفظ. مثال طور، اهو خيال پيش ڪيو ويو آهي ته هن نالي جون پاڙون سوميري لفظ ٽامي لاءِ zubar يا ڪانسي لاءِ kubar ۾ ٿي سگهن ٿيون، ڇاڪاڻ⁠تہ ٻيٽ تي ٽامي جي معدنيات جا وڏا ذخيرا موجود هئا.

سامونڊي واپار وسيلي ٻيٽ جي نالي مان ڪلاسيڪي لاطيني ٻوليءَ ۾ ٽامي لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح aes Cyprium، يعني "قبرص جو ڌاتو"، وجود ۾ آيو، جيڪو پوءِ مختصر ٿي Cuprum بڻجي ويو.

قديم عوامي نالي جي بڻ بڻياد بابت روايتن ۾ قبرص نالي لاءِ ڪيترائي بيان ملن ٿا. هڪ روايت موجب نالو ڪيپروس (Κύπρος) نالي هڪ عورت سان لاڳاپيل هو، جيڪا ٻيٽ سان نسبت رکندڙ هئي. ڪجهه بيانن ۾ هن کي قبرص جي افسانوي بادشاهه ڪينيراس جي ڌيءَ سڏيو ويو آهي، جڏهن ته ٻين ۾ هن کي بائبلوس ۽ افرودائيٽي جي ڌيءَ قرار ڏنو ويو. هڪ ٻي تشريح ۾ نالي کي kypros (κύπρος) نالي ٻوٽي يا گل سان ڳنڍيو ويو آهي، جنهن کي عام طور ميندي (Lawsonia inermis) سمجهيو وڃي ٿو ۽ جنهن بابت خيال هو ته اهو ٻيٽ تي وڌندو هو.

آسٽينومس موجب ٻيٽ جو اصل نالو ڪرپٽوس (Κρυπτός) هو، جنهن جي معنيٰ "لڪل" آهي. هن اها وضاحت ڏني ته قبرص اڪثر سمنڊ هيٺ لڪي ويندو هو (κρύπτεσθαι، "لڪڻ") ۽ وقت سان گڏ Kryptos بدلجي Kypros بڻجي ويو.

قديم دور ۾ قبرص کي ٻين ڪيترن نالن سان پڻ سڏيو ويندو هو، جن ۾ ڪيئراسٽس (Κεραστίς) يا ڪيئراسٽيا (Κεραστία) شامل آهن، جن جي معنيٰ "سڱن وارو" آهي. قديم مصنفن هن نالي لاءِ ٻه مختلف وضاحتون محفوظ ڪيون آهن. اينڊروڪلس موجب اهو نالو ان عقيدي مان نڪتو ته ٻيٽ جا ابتدائي آبادگار سڱ رکندڙ هئا. زيناگوراس ان جي جاگرافيائي وضاحت ڏني ۽ چيو ته قبرص جو نالو ان جي ڪيترين اڳتي نڪتل جبلن جي قطارن ۽ سامونڊي چوٽين سبب پيو، جيڪي سڱن جهڙيون نظر اچن ٿيون.

قبرص جو هڪ ٻيو قديم نالو اسفيڪيا (Σφηκεία) هو. فيلوسٽيفانوس موجب ٻيٽ کي اهو نالو ان جي آبادگارن تان مليو، جيڪي Sphekes (σφῆκες)، يعني "ڀنڀوريون"، سڏبا هئا.

قديم ليکڪن طرفان ٻيٽ لاءِ ڄاڻايل ٻين نالن ۾ امٿوسيا (Ἀμαθουσία)، ميئونس (Μηιονίς) ۽ اڪامانتس (Ἀκαμαντίς) شامل آهن.

قبرص، ان جي ماڻهن يا ثقافت سان لاڳاپيل معياري نسبتي نالو قبرصي آهي. Cypriote ۽ Cyprian جا اصطلاح پڻ استعمال ٿين ٿا، جيتوڻيڪ گهٽ عام آهن.

يوناني ٻولي ۾ رياست جو سرڪاري نالو لفظي طور انگريزيءَ ۾ "قبرصي جمهوريه" جي معنيٰ ڏئي ٿو، پر اهو ترجمو سرڪاري طور استعمال نٿو ڪيو وڃي؛ ان جي بدران "قبرص جي جمهوريه" استعمال ڪيو وڃي ٿو.

تاريخ

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو قبرص جي تاريخ

هڪ تاريخوار رهنمائي لاءِ، ڏسو قبرصي تاريخ جي ٽائيم لائين۔

خيروڪيتيا جو آثار قديمه وارو ماڳ، جتي مٽيءَ جي ٿانون کان اڳ واري نئين پٿر واري دور جي انساني آباديءَ جا شروعاتي آثار موجود آهن (ٻيهر تعمير ڪيل منظر)

تاريخ کان اڳ وارو دور

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو تاريخ کان اڳ وارو قبرص

شڪاري ۽ خوراڪ گڏ ڪندڙ انسان پهريون ڀيرو لڳ ڀڳ 13,000 کان 12,000 سال اڳ (11,000 کان 10,000 ق.م) قبرص پهتا. ان جو اندازو ڏاکڻي سامونڊي ڪناري تي ايتوڪريمنوس ۽ اندروني علائقي ۾ وريتسيا رودِياس جهڙن ماڳن جي تاريخ بنديءَ مان لڳايو ويو آهي. پهرين انسانن جي آمد جو دور 75 cm (2.46 ft) اوچائي واري قبرصي بونا دريائي گهوڙي ۽ 1 ميٽر (3 ft 3 in) اوچائي واري قبرصي بونا هاٿي جي ختم ٿيڻ سان هم وقت هو؛ اهي ٻيٽ جا واحد وڏا مقامي ٿڻائتا جانور هئا. نئين پٿر واري دور جون زرعي برادريون لڳ ڀڳ 10,500 سال اڳ (8500 ق.م) ٻيٽ تي وجود ۾ اچي ويون.

قبرص جي هڪ ٻئي نئين پٿر واري دور جي ماڳ تي اٺ مهينن جي هڪ ٻليءَ جا باقيات هڪ انساني لاش سان گڏ دفن ٿيل مليا. هن قبر جي عمر لڳ ڀڳ 9,500 سال (7500 ق.م) اندازي ڪئي وئي آهي، جيڪا قديم مصر جي تهذيب کان اڳ واري آهي ۽ ٻلي ۽ انسان جي سڀ کان پراڻي ڄاتل لاڳاپي جي تاريخ کي گهڻو پوئتي وٺي وڃي ٿي. تمام سٺي حالت ۾ محفوظ ٿيل نئين پٿر واري دور جو ڳوٺ خيروڪيتيا يونيسڪو جو عالمي ورثو ماڳ آهي، جنهن جي تاريخ لڳ ڀڳ 6800 ق.م تائين وڃي ٿي.

ڪانسي جي دور جو آخري مرحلو

پڻ ڏسو: مائسيني يونان

ڪانسي جي دور جي آخري مرحلي ۾، لڳ ڀڳ 1650 ق.م کان، قبرص — جنهن کي ان دور جي لکتن ۾ مڪمل يا جزوي طور الاشيا سان سڃاتو وڃي ٿو — وسيع ڀونوچ سمنڊ واري دنيا سان وڌيڪ ڳنڍجي ويو. ان جو اهم سبب ٽروڊوس جبلن مان نڪتل ٽامي جو واپار هو، جنهن سڄي ٻيٽ ۾ شهري آباديءَ جي ترقيءَ کي هٿي ڏني. موجود رڪارڊن مان ظاهر ٿئي ٿو ته ان وقت قبرص تي "بادشاهن" جي حڪومت هئي، جيڪي ٻين ڀونوچ سمنڊ جي رياستن جي حڪمرانن، جهڙوڪ نئين سلطنت مصر جي فرعونن، سان خط و ڪتابت ڪندا هئا؛ اهڙي خط و ڪتابت امارنا خطن ۾ محفوظ آهي. قبرصي بادشاهه جو سڀ کان پهريون رڪارڊ ٿيل نالو ڪشميشوشا آهي، جيڪو 13هين صدي ق.م ۾ اوگارٽ ڏانهن موڪليل خطن ۾ ملي ٿو.

ڪانسي جي دور جي پڇاڙيءَ ۾ ٻيٽ تي يوناني آبادڪاريءَ جون ٻه لهرون آيون. پهرين لهر مائسيني يوناني واپارين تي مشتمل هئي، جيڪي لڳ ڀڳ 1400 ق.م کان قبرص اچڻ شروع ٿيا.

قديم قبرص

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو قبرص جي قديم تاريخ

اهو سمجهيو وڃي ٿو ته مائسيني يونان جي ڪانسي جي دور جي آخري زوال کان پوءِ، 1100 کان 1050 ق.م جي وچ ڌاري يوناني آبادڪاريءَ جي هڪ وڏي لهر آئي، ۽ ٻيٽ جو گهڻو ڪري يوناني ثقافتي ڪردار به هن دور کان شروع ٿئي ٿو. قبرص يوناني ڏند ڪٿائن ۾ اهم حيثيت رکي ٿو؛ روايتن موجب افرودائيٽي ۽ اڊونيس هتي ڄاوا هئا، جڏهن ته بادشاهه ڪينيراس، ٽيوسر ۽ پگماليون به هن ٻيٽ سان لاڳاپيل آهن. ادبي شاهدين مان ڪيتيون ۾ شروعاتي فينيقي موجودگيءَ جو پتو پوي ٿو، جيڪو 10هين صدي ق.م جي شروعات ۾ صور جي حڪومت هيٺ هو. ڪجهه فينيقي واپاري، جن بابت خيال آهي ته اهي صور مان آيا هئا، هن علائقي ۾ نوآبادڪاري ڪئي ۽ ڪيتيون جو سياسي اثر وڌايو. لڳ ڀڳ 850 ق.م کان پوءِ فينيقين [ڪٿاري ماڳ تي] عبادتگاهن کي ٻيهر تعمير ڪري استعمال ڪيو.

زيوس ڪيراونيوس، 500–480 ق.م، نيڪوسيا ميوزيم

قبرص اوڀر ڀونوچ سمنڊ ۾ هڪ اهم حڪمت عمليءَ واري هنڌ تي واقع آهي. 708 ق.م کان لڳ ڀڳ هڪ صديءَ تائين اهو نئين اسيري سلطنت جي حڪومت هيٺ رهيو، پوءِ ٿوري عرصي لاءِ مصري حڪومت ۽ نيٺ 545 ق.م ۾ هخامنشي حڪومت هيٺ آيو.

سلاميس جي بادشاهه اونسيلس جي اڳواڻيءَ ۾ قبرصين، 499 ق.م ۾ هخامنشين خلاف ناڪام آئوني بغاوت دوران آئونيا جي يوناني شهرن وارن پنهنجن ساٿين سان گڏ بغاوت ۾ حصو ورتو. بغاوت کي چيڀاٽيو ويو، پر قبرص وڏي حد تائين خودمختياري برقرار رکڻ ۾ ڪامياب ٿيو ۽ يوناني دنيا ڏانهن لاڙو قائم رهيو. فارسي حڪومت جي سڄي دور ۾ قبرصي بادشاهن جي حڪمرانيءَ جو تسلسل نظر اچي ٿو. جڏهن به هنن بغاوت ڪئي ته ايشيا مائنر مان ايندڙ فارسي حڪمرانن انهن کي شڪست ڏني. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته قبرصي حڪمران ٻيٽ تي وڏي بادشاهه سان سڌي ترتيب ڏنل لاڳاپن تحت حڪومت ڪندا هئا ۽ هتي ڪو فارسي ساتراپ مقرر نه هو. قبرص جون شهري بادشاهتون خاص مراعتن ۽ نيم خودمختيار حيثيت مان فائدو وٺنديون هيون، پر پوءِ به انهن کي وڏي بادشاهه جون تابع رياستون سمجهيو ويندو هو. ايوگوراس پهريون 411 کان 374 ق.م تائين سلاميس جو بادشاهه هو ۽ خاص طور ايسوڪريٽس جي لکڻين سبب مشهور ٿيو، جيڪو هن کي هڪ مثالي حڪمران طور پيش ڪري ٿو. 391 ق.م کان هن کي ايٿينين ۽ مصري بادشاهه هاڪور جي مدد حاصل هئي؛ هو عملي طور فارسين سان جنگ ۾ رهيو، قبرص جي وڏي حصي تي پنهنجو اختيار وڌايو، اناطوليه پار ڪيو، فينيقيا جا ڪيترائي شهر، جن ۾ صور به شامل هو، پنهنجي قبضي ۾ آندا ۽ ڪيليڪين کي بغاوت لاءِ آماده ڪيو.

333 ق.م تائين ٻيٽ سڪندر اعظم جي حڪومت هيٺ اچي ويو، ۽ قبرصي بحريه صور جي گهيري دوران سڪندر اعظم جي مدد ڪئي. قبرصي ٻيڙو امفوٽيروس جي مدد لاءِ پڻ موڪليو ويو. ان کان سواءِ سڪندر وٽ سولي جا ٻه قبرصي جنرل، اسٽاسانڊر ۽ اسٽاسانور، پڻ هئا، جيڪي پوءِ سڪندر جي سلطنت ۾ ساتراپ بڻيا. سڪندر جي وفات، سندس سلطنت جي ورهاست ۽ پوءِ ڊيادوچي جنگين کان پوءِ قبرص هيلينسٽڪ بطلمي سلطنت جو حصو بڻيو. بطلمين جي دور ۾ ٻيٽ مڪمل طور يوناني ثقافت اختيار ڪئي. 58 ق.م ۾ قبرص رومي جمهوريه جي قبضي ۾ آيو ۽ ڪليوپيٽرا، جنهن ٻيٽ تي پنهنجي دعويٰ ٻيهر قائم ڪئي هئي، جي وفات کان پوءِ 22 ق.م ۾ رومي قبرص بڻيو.

وچيون دور

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو وچئين دور ۾ قبرص

بازنطيني قبرص

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو بازنطيني قبرص

ڪيرينيا قلعو اصل ۾ بازنطينين تعمير ڪيو هو ۽ پوءِ وينيسين ان کي وڌايو.

286ع ۾ جڏهن رومي سلطنت اوڀر ۽ اولهه حصن ۾ ورهائجي وئي ته قبرص اوڀر واري حصي ۾ شامل ٿيو، جيڪو پوءِ بازنطيني سلطنت جي نالي سان مشهور ٿيو؛ ٻيٽ لڳ ڀڳ 900 سالن تائين هن سلطنت جو حصو رهيو. بازنطيني حڪومت هيٺ، قديم زماني کان نمايان يوناني رخ وڌيڪ مضبوط هيلينسٽڪ-عيسائي ڪردار اختيار ڪيو، جيڪو اڄ به يوناني قبرصي برادريءَ جي اهم سڃاڻپ آهي.

649ع کان قبرص کي اموي خلافت طرفان بار بار حملا ۽ چڙهايون برداشت ڪرڻيون پيون. انهن مان گهڻا تيز رفتار حملا هئا، پر ڪجهه وڏي پيماني جا هئا، جن ۾ ڪيترائي قبرصي مارجي ويا ۽ وڏي دولت لٽي يا تباهه ڪئي وئي. سلاميس جو شهر تباهه ڪيو ويو ۽ وري ڪڏهن به تعمير نه ٿيو. بازنطيني ڪنٽرول اترئين سامونڊي ڪناري تي وڌيڪ مضبوط رهيو، جڏهن ته عرب ڏکڻ ۾ وڌيڪ اثرانداز هئا. 688ع ۾ شهنشاهه جسٽينين ٻئي ۽ خليفي عبدالملڪ بن مروان هڪ معاهدو ڪيو، جنهن تحت قبرص خلافت کي خراج ۽ سلطنت کي ساڳئي مقدار ۾ ٽيڪس ادا ڪندو؛ ساڳئي وقت سياسي طور ٻنهي کان غيرجانبدار رهندو، جڏهن ته انتظامي طور بازنطيني سلطنت جو صوبو برقرار رهندو. هن دور جون ڪا به بازنطيني گرجا گهر عمارتون اڄ تائين محفوظ نه رهيون، ۽ ٻيٽ غربت جي دور ۾ داخل ٿي ويو. مڪمل بازنطيني حڪومت 965ع ۾ بحال ٿي، جڏهن شهنشاهه نيڪيفورس ٻيون فوڪاس زمين ۽ سمنڊ تي فيصلائتيون فتوحات حاصل ڪيون.

1156ع ۾ رينالڊ آف شاٽيون ۽ آرمينيا جي ٿوروس ٻئي ٽن هفتن لاءِ قبرص تي فوجي قبضو ڪيو ۽ منظم نموني لٽ مار ڪئي. هنن وڏو خراج وصول ڪيو ۽ اهم شهرين کي تاوان لاءِ قيد ڪيو، جنهن سبب اهڙي وڏي تباهي ٿي جو ٻيٽ جي معيشت ڪيترن ڏهاڪن تائين سخت متاثر رهي. ڪيترن يوناني پادرين کي عضوا ڪٽي معذور ڪيو ويو ۽ پوءِ قسطنطنيه موڪليو ويو.

1185ع ۾ آئزڪ ڪومننوس، جيڪو بازنطيني شاهي خاندان جو ميمبر هو، قبرص تي قبضو ڪري ان کي سلطنت کان آزاد قرار ڏنو.

قبرص جي بادشاهت

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو قبرص جي بادشاهت

1191ع ۾ ٽين صليبي جنگ دوران انگلينڊ جو رچرڊ پهريون آئزڪ کان ٻيٽ فتح ڪيو. هن ان کي هڪ اهم رسد مرڪز طور استعمال ڪيو، جيڪو سراسين کان نسبتاً محفوظ هو. هڪ سال پوءِ رچرڊ ٻيٽ نائيٽس ٽيمپلر کي وڪڻي ڇڏيو؛ انهن هڪ خوني بغاوت کان پوءِ ان کي گائي آف لوزينيان کي وڪڻي ڇڏيو. سندس ڀاءُ ۽ جانشين ايمري کي پاڪ رومي شهنشاهه هينري ڇهون قبرص جو بادشاهه تسليم ڪيو.

جيتوڻيڪ لوزينيان فرانسيسي اشرافيه سڄي وچئين دور ۾ قبرص جو غالب سماجي طبقو رهي، پر اڳوڻو اهو تصور ته ٻيٽ تي يونانين سان رڳو هارين يا غلامن جهڙو ورتاءُ ڪيو ويندو هو، هاڻي علمي حلقن ۾ درست نه ٿو سمجهيو وڃي. هاڻي عام طور قبول ڪيو وڃي ٿو ته وچئين دور ۾ وڌندڙ تعداد ۾ يوناني قبرصي مٿين طبقن تائين پهتا، هڪ وڌندڙ يوناني وچولو طبقو وجود ۾ آيو، ۽ لوزينيان شاهي خاندان يونانين سان شاديون پڻ ڪيون. انهن ۾ قبرص جو بادشاهه جان ٻيون به شامل هو، جنهن هيلينا پيليولوگينا سان شادي ڪئي.

وينيسي قبرص

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو وينيسي قبرص

نيڪوسيا جون ديوارون وينيسين شهر کي عثماني حملي جي صورت ۾ بچائڻ لاءِ تعمير ڪيون هيون.

1473ع ۾ آخري لوزينيان بادشاهه جيمس ٻئي جي وفات کان پوءِ وينس جي جمهوريه ٻيٽ جو ڪنٽرول سنڀالي ورتو، جڏهن ته مرحوم بادشاهه جي وينيسي بيوه، راڻي ڪيٿرين ڪورنارو، نالي ماتر حڪمران طور حڪومت ڪندي رهي. ڪيٿرين جي تخت تان دستبرداريءَ کان پوءِ وينس 1489ع ۾ قبرص جي بادشاهت کي باضابطه طور پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪري ڇڏيو. وينيسين نيڪوسيا کي نيڪوسيا جون ديوارون تعمير ڪري مضبوط قلعابند ڪيو ۽ ان کي هڪ اهم واپاري مرڪز طور استعمال ڪيو. وينيسي حڪومت جي سڄي دور ۾ عثماني سلطنت قبرص تي بار بار حملا ڪندي رهي. 1539ع ۾ عثمانين ليماسول کي تباهه ڪري ڇڏيو، تنهنڪري وڌيڪ سخت حملي جي خدشي سبب وينيسين فاماگوستا ۽ ڪيرينيا کي پڻ قلعابند ڪيو.

قبرص جي ٻيٽ جو نئون نقشو، 1573ع، ايوانيس آ ڊيئٽيڪم تيار ڪيو. "قبرص جي ٻيٽ جو نقشو، جيڪو يوهانس فان ڊيوٽيڪوم 1573ع ۾ نئين سر تيار ڪيو."

عثماني قبرص

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو عثماني قبرص

نيڪوسيا ۾ بُيوڪ خان، هڪ ڪاروان سراءِ، قبرص ۾ باقي بچيل عثماني طرز تعمير جو هڪ مثال آهي.

1570ع ۾ 60,000 فوجين سان ڪيل هڪ وڏي پيماني جي عثماني حملي، نيڪوسيا ۽ فاماگوستا جي رهواسين جي سخت مزاحمت باوجود، ٻيٽ کي عثماني قبضي هيٺ آڻي ڇڏيو. قبرص تي قبضو ڪندڙ عثماني فوجن ڪيترن ئي يوناني ۽ آرمينيائي عيسائي رهواسين جو قتل عام ڪيو. اڳوڻو لاطيني اشرافيه طبقو ختم ٿي ويو ۽ قديم دور کان پوءِ پهريون ڀيرو آباديءَ جي بناوٽ ۾ هڪ اهم تبديلي مسلمان برادريءَ جي قيام سان آئي. فتح ۾ وڙهندڙ فوجي ٻيٽ تي آباد ٿيا ۽ اناطوليا مان ترڪ هارين ۽ ڪاريگرن کي ٻيٽ تي آندو ويو. هن نئين برادريءَ ۾ جلاوطن ڪيل اناطوليائي قبيلا، "ناپسنديده" ماڻهو، مختلف "مسئلا پيدا ڪندڙ" مسلمان فرقن جا ميمبر، ۽ ٻيٽ تي نوان مسلمان ٿيل ڪيترائي ماڻهو پڻ شامل هئا.

عثمانين اڳ ۾ رائج جاگيرداري نظام ختم ڪري قبرص ۾ ملت نظام لاڳو ڪيو، جنهن تحت غير مسلم ماڻهن جو انتظام سندن پنهنجن مذهبي اختيارين وسيلي هلندو هو. لاطيني حڪمرانيءَ جي دور جي ابتڙ، قبرص جي چرچ جي سربراهه کي يوناني قبرصي آباديءَ جو اڳواڻ تسليم ڪيو ويو ۽ هو عيسائي يوناني قبرصين ۽ عثماني اختيارين جي وچ ۾ ثالث طور ڪم ڪندو هو. انهيءَ حيثيت سبب قبرص جو چرچ ٻيٽ تي ڪيٿولڪ چرچ جي مسلسل توسيعي ڪوششن کي روڪڻ جي قابل بڻيو. قبرص تي عثماني حڪمراني ڪڏهن لاتعلقيءَ واري ۽ ڪڏهن جابرانه رهي، جنهن جو دارومدار سلطانن ۽ مقامي عملدارن جي مزاج تي هوندو هو.

عثماني حڪمرانيءَ جي سڄي دور ۾ مسلمانن ۽ عيسائين جي آباديءَ جو تناسب بدلجندو رهيو. 1777–78ع ۾ 47,000 مسلمان ٻيٽ جي 37,000 عيسائين جي ڀيٽ ۾ اڪثريت ۾ هئا. 1872ع تائين ٻيٽ جي آبادي وڌي 144,000 ٿي وئي، جنهن ۾ 44,000 مسلمان ۽ 100,000 عيسائي شامل هئا. مسلمان آباديءَ ۾ ڪيترائي ڳجها عيسائي پڻ شامل هئا، جن ۾ لينوبامباڪي پڻ هئا، جيڪي هڪ ڳجهي ڪيٿولڪ برادري هئي، جيڪا عثماني اختيارين طرفان ڪيٿولڪ برادريءَ جي مذهبي جبر سبب وجود ۾ آئي؛ برطانوي حڪمرانيءَ دوران هيءَ برادري ترڪ قبرصي برادريءَ ۾ ضم ٿي وئي.

1821ع ۾ يوناني آزاديءَ جي جنگ شروع ٿيندي ئي ڪيترائي يوناني قبرصي يوناني فوجن ۾ شامل ٿيڻ لاءِ يونان روانا ٿيا. ان جي ردعمل ۾ قبرص جي عثماني گورنر 486 نمايان يوناني قبرصين کي گرفتار ڪري ڦاهي ڏني، جن ۾ قبرص جو آرچ بشپ ڪيپريانوس ۽ چار ٻيا بشپ پڻ شامل هئا. 1828ع ۾ جديد يونان جي پهرين صدر ايوانس ڪاپوڊسٽرياس قبرص کي يونان سان ملائڻ جو مطالبو ڪيو ۽ ڪيترين ئي ننڍين بغاوتن جنم ورتو. عثماني بدانتظاميءَ خلاف يوناني ۽ ترڪ قبرصين ٻنهي بغاوتون ڪيون، پر انهن مان ڪا به ڪامياب نه ٿي. عثماني سلطنت طرفان صدين تائين نظرانداز ٿيڻ، گهڻن ماڻهن جي غربت ۽ هر وقت موجود محصول وصول ڪندڙن يوناني قومپرستيءَ کي هٿي ڏني، ۽ 20هين صديءَ تائين نئين آزاد ٿيل يونان سان اتحاد جو تصور يوناني قبرصين ۾ مضبوطيءَ سان پاڙون پختيون ڪري چڪو هو.

عثماني حڪمرانيءَ هيٺ انگن اکرن جي ڄاڻ، اسڪولن ۾ داخلا ۽ خواندگيءَ جون شرحون سڀ گهٽ هيون. عثماني حڪمراني ختم ٿيڻ کان پوءِ به اهي ڪجهه وقت تائين گهٽ رهيون، پر پوءِ ويهين صديءَ دوران تيزيءَ سان وڌيون.

برطانوي قبرص

اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو برطانوي قبرص, قبرص جي جديد تاريخ ۽ قبرص جي هنگامي صورتحال

نيڪوسيا ۾ برطانوي جهنڊو چاڙهيندي

روس-ترڪ جنگ (1877–1878) ۽ برلن ڪانگريس جي نتيجي ۾ قبرص کي ليز تي برطانوي سلطنت جي حوالي ڪيو ويو، جنهن 1878ع ۾ عملي طور ان جو انتظام سنڀالي ورتو (جيتوڻيڪ خودمختياريءَ جي لحاظ کان قبرص، مصر ۽ سوڊان سان گڏ، 5 نومبر 1914ع تائين ڊي جيوري عثماني علائقو رهيو)، ان جي بدلي ۾ برطانيا ضمانت ڏني ته هو ٻيٽ کي ممڪن روسي جارحيت کان عثماني سلطنت جي حفاظت لاءِ هڪ فوجي اڏي طور استعمال ڪندو.

1930ع ۾ يوناني قبرصين پاران اينوسس (يونان سان اتحاد) جي حمايت ۾ مظاهرا

هي ٻيٽ برطانيا لاءِ ان جي نوآبادياتي رستن تي هڪ اهم فوجي اڏي طور ڪم ڪندو رهيو. 1906ع تائين، جڏهن فاماگوستا جو بندرگاهه مڪمل ٿيو، قبرص سوئز ڪئنال جي نگراني ڪندڙ هڪ حڪمت عمليءَ وارو سامونڊي فوجي مرڪز بڻجي چڪو هو؛ سوئز ڪئنال هندستان ڏانهن ويندڙ انتهائي اهم مکيه رستو هو، جڏهن ته هندستان ان وقت برطانيا جي سڀ کان اهم پرڏيهي ملڪيت هئي. پهرين عالمي جنگ شروع ٿيڻ ۽ عثماني سلطنت طرفان مرڪزي طاقتن جي پاسي جنگ ۾ شامل ٿيڻ جي فيصلي کان پوءِ، 5 نومبر 1914ع تي برطانوي سلطنت قبرص کي باضابطه طور پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪري ڇڏيو ۽ مصر ۽ سوڊان جي عثماني خديويت کي سلطنت ۽ برطانوي محافظت هيٺ علائقو قرار ڏنو.

آڪٽوبر 1915ع ۾ برطانيا قبرص يونان کي ڏيڻ جي آڇ ڪئي، جنهن تي بادشاهه قسطنطين پهريون جي حڪمراني هئي، ان شرط تي ته يونان برطانيا جي پاسي جنگ ۾ شامل ٿئي ۽ مئي 1913ع جي سرب-يوناني معاهدي تحت پنهنجون معاهدي واريون ذميواريون پوريون ڪرڻ لاءِ سربيا جي مدد لاءِ وڃي. ان آڇ يونان کي قبرص سان اينوسس حاصل ڪرڻ جو هڪ "سونهري موقعو" فراهم ڪيو. ٻئي طرف، جڏهن زائيمس جي حڪومت برطانوي تجويز رد ڪئي ته ان کي هڪ "وڃايل موقعو" پڻ قرار ڏنو ويو.

1923ع ۾ لوزان جي معاهدي تحت نئين قائم ٿيل ترڪ جمهوريه قبرص تي پنهنجو هر قسم جو دعويٰ ڇڏي ڏنو، ۽ 1925ع ۾ قبرص کي برطانوي تاج جي نوآبادي قرار ڏنو ويو. ٻي عالمي جنگ دوران ڪيترائي يوناني ۽ ترڪ قبرصي قبرص ريجمينٽ ۾ ڀرتي ٿيا.

ان دوران يوناني قبرصي آباديءَ ۾ اها اميد پيدا ٿي چڪي هئي ته برطانوي انتظام آخرڪار اينوسس ڏانهن وٺي ويندو. اينوسس جو تصور تاريخي طور ميگالي آئيڊيا جو حصو هو، جيڪا هڪ وسيع يوناني رياست قائم ڪرڻ جي سياسي خواهش هئي، جنهن ۾ اڳوڻي عثماني سلطنت جا اهي علائقا شامل هجن جتي وڏي يوناني آبادي رهندي هئي، جن ۾ قبرص ۽ ايشيا مائنر پڻ شامل هئا، ۽ جنهن جي گاديءَ جو هنڌ قسطنطنيه هجي. هن نظريي کي قبرصي آرٿوڊوڪس چرچ سرگرميءَ سان اڳتي وڌايو، جنهن جا ميمبر يونان ۾ تعليم حاصل ڪندا هئا. انهن مذهبي عملدارن، يوناني فوجي آفيسرن ۽ پيشه ور ماڻهن سان گڏ، جن مان ڪجهه اڃا تائين ميگالي آئيڊيا جا حامي هئا، اڳتي هلي گوريلا تنظيم ايوڪا (ايٿنيڪي آرگنوسس ڪيپريون اگونسٽن يا قبرصي ويڙهاڪن جي قومي تنظيم) قائم ڪئي. يوناني قبرصي ٻيٽ کي تاريخي طور يوناني سمجهندا هئا ۽ سندن خيال هو ته يونان سان اتحاد سندن فطري حق آهي. 1950ع واري ڏهاڪي ۾ اينوسس جي حصول جي ڪوشش يوناني قومي پاليسيءَ جو حصو بڻجي وئي.

نيڪوسيا ۾ يوناني قبرصي مظاهرين جي ميڙ سامهون هڪ برطانوي فوجي (1956ع)

شروعات ۾ ترڪ قبرصي برطانوي حڪمراني جاري رهڻ جا حامي هئا. تنهن هوندي به، يوناني قبرصين جي اينوسس جي مطالبن سبب اهي پريشان هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ هنن ڪريٽ جي يونان سان اتحاد، جنهن جي نتيجي ۾ ڪريٽي ترڪن جي لڏپلاڻ ٿي، کي اهڙي مثال طور ڏٺو جنهن کان پاسو ڪرڻ ضروري هو، ۽ ايوڪا جي هٿياربند سرگرمين جي جواب ۾ هنن ورهاڱي جي حمايت اختيار ڪئي. ترڪ قبرصي پاڻ کي ٻيٽ جو هڪ الڳ نسلي گروهه پڻ سمجهندا هئا ۽ سندن خيال هو ته يوناني قبرصين کان الڳ کين خود اراديت جو حق حاصل آهي. ان دوران 1950ع واري ڏهاڪي ۾ ترڪ اڳواڻ ميندريس قبرص کي "اناطوليا جي توسيع" سمجهندو هو، هن نسلي بنيادن تي قبرص جي ورهاڱي کي رد ڪيو ۽ سڄي ٻيٽ کي ترڪي سان ملائڻ جي حمايت ڪئي. قومپرست نعرا ان خيال جي چوڌاري مرڪوز هئا ته "قبرص ترڪ آهي" ۽ حڪمران جماعت قبرص کي ترڪ وطن جو اهڙو حصو قرار ڏنو جيڪو ان جي سلامتيءَ لاءِ انتهائي اهم هو. جڏهن اهو محسوس ڪيو ويو ته ترڪ قبرصي آبادي ٻيٽ جي رڳو 20 سيڪڙو هئي، جنهن سبب سڄي ٻيٽ جو ترڪي سان الحاق عملي طور ممڪن نه هو، تڏهن قومي پاليسي تبديل ڪري ورهاڱي جي حمايت ڪئي وئي. "ورهاڱو يا موت" جو نعرو 1950ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙيءَ کان ترڪ قبرصي ۽ ترڪيءَ جي مظاهرن ۾ بار بار استعمال ٿيو ۽ 1960ع واري ڏهاڪي دوران به جاري رهيو. جيتوڻيڪ زيورخ ۽ لنڊن ڪانفرنسن کان پوءِ ترڪي ظاهري طور قبرصي رياست جي وجود کي قبول ڪيو ۽ ٻيٽ جي ورهاڱي جي حمايت واري پنهنجي پاليسيءَ کان پاڻ کي پري ڪيو، پر ترڪ ۽ ترڪ قبرصي اڳواڻن جو مقصد ٻيٽ جي اترئين حصي ۾ هڪ آزاد ترڪ رياست قائم ڪرڻ ئي رهيو.

جنوري 1950ع ۾ قبرص جي چرچ، مذهبي اڳواڻن جي نگرانيءَ هيٺ ۽ ترڪ قبرصين جي شرڪت کان سواءِ، ريفرنڊم ڪرايو، جنهن ۾ حصو وٺندڙ يوناني قبرصين مان 96 سيڪڙو اينوسس جي حق ۾ ووٽ ڏنو. ان وقت يوناني ٻيٽ جي ڪُل آباديءَ جو 80.2 سيڪڙو هئا (1946ع جي آدمشماري). برطانوي انتظام آئين تحت محدود خودمختياريءَ جي تجويز ڏني، پر آخرڪار اها رد ڪئي وئي. 1955ع ۾ ايوڪا تنظيم قائم ڪئي وئي، جنهن جو مقصد هٿياربند جدوجهد وسيلي يونان سان اتحاد حاصل ڪرڻ هو. ساڳئي وقت ترڪ قبرصين طرفان ايوڪا جي مقابلي ۾ ترڪ مزاحمتي تنظيم (ٽي ايم ٽي) قائم ڪئي وئي، جيڪا تقسيم، يا تڪسيم، جي حامي هئي. برطانوي عملدارن ٽي ايم ٽي جي قيام کي برداشت ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ کين خدشو هو ته ٽي ايم ٽي خلاف قانون لاڳو ڪرڻ سان ترڪ حڪومت سان برطانيا جا لاڳاپا خراب ٿيندا.

آزادي ۽ بين برادري تشدد

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو قبرص بحران 1963–64

قبرص جو پهريون صدر، مڪاريوس ٽيون (کاٻي پاسي)، ۽ قبرص جو پهريون نائب صدر، فاضل ڪُچُڪ (ساڄي پاسي)

برطانوي حڪمرانيءَ دوران ٻيٽ جو مستقبل ٻن نمايان نسلي برادرين، يوناني قبرصين، جيڪي 1960ع ۾ آباديءَ جو 77 سيڪڙو هئا، ۽ ترڪ قبرصين، جيڪي آباديءَ جو 18 سيڪڙو هئا، جي وچ ۾ اختلاف جو موضوع بڻجي ويو. 19هين صديءَ کان يوناني قبرصي آبادي اينوسس، يعني يونان سان اتحاد، جي حمايت ڪندي رهي، جيڪو 1950ع واري ڏهاڪي ۾ يوناني قومي پاليسي بڻجي ويو. ترڪ قبرصي آبادي شروعات ۾ برطانوي حڪمراني جاري رکڻ جي حمايت ڪئي، پوءِ ٻيٽ کي ترڪيءَ سان ملائڻ جو مطالبو ڪيو، ۽ 1950ع واري ڏهاڪي ۾ ترڪيءَ سان گڏجي تڪسيم، يعني قبرص جي ورهاڱي ۽ اتر ۾ هڪ ترڪ سياسي رياست قائم ڪرڻ، جي پاليسي اختيار ڪئي.

1960ع جي آدمشماريءَ مطابق قبرص جو نسلي نقشو

ايوڪا جي اڳواڻيءَ هيٺ هٿياربند مهم کان پوءِ 1960ع ۾ قبرص کي آزادي ڏني وئي. زيورخ ۽ لنڊن معاهدي موجب قبرص 16 آگسٽ 1960ع تي باضابطه طور آزاد ٿيو. ان وقت ٻيٽ جي ڪل آبادي 573,566 هئي، جنهن مان 442,138 (77.1٪) يوناني، 104,320 (18.2٪) ترڪ ۽ 27,108 (4.7٪) ٻيا ماڻهو هئا. برطانيا اڪروتيري ۽ ديڪيليا جا ٻه خودمختيار فوجي اڏا علائقا پاڻ وٽ برقرار رکيا، جڏهن ته سرڪاري عهدا ۽ عوامي آفيسون نسلي ڪوٽن جي بنياد تي ورهايون ويون. ان انتظام تحت اقليتي ترڪ قبرصين کي مستقل ويٽو جو حق ڏنو ويو، پارليامينٽ ۽ انتظاميا ۾ 30 سيڪڙو نمائندگي مختص ڪئي وئي، ۽ ٽن ضامن مادر رياستن کي ضمانتي حق ڏنا ويا.

تنهن هوندي به، آئين ۾ طئي ڪيل طاقت جي ورهاست جلد ئي قانوني جمود ۽ ٻنهي ڌرين ۾ بي اطميناني جو سبب بڻجي. قومپرست هٿياربند گروهن ٻيهر تربيت شروع ڪئي، جن کي ترتيبوار يونان ۽ ترڪيءَ جي فوجي مدد حاصل هئي. يوناني قبرصي قيادت جو خيال هو ته 1960ع جي آئين تحت ترڪ قبرصين کي ڏنل حق حد کان وڌيڪ هئا، تنهنڪري هنن اڪريتاس منصوبو تيار ڪيو، جنهن جو مقصد آئين ۾ يوناني قبرصين جي حق ۾ سڌارا آڻڻ، بين الاقوامي برادريءَ کي انهن تبديلين جي درستگيءَ بابت قائل ڪرڻ، ۽ جيڪڏهن ترڪ قبرصي منصوبو قبول نه ڪن ته کين ڪجهه ڏينهن اندر طاقت سان تابعدار ڪرڻ هو. ڇڪتاڻ وڌيڪ وڌي جڏهن قبرصي صدر آرچ بشپ مڪاريوس ٽيون آئيني تبديلين جو مطالبو ڪيو، جن کي ترڪي رد ڪيو ۽ ترڪ قبرصين به انهن جي مخالفت ڪئي.

21 ڊسمبر 1963ع تي ٻن ترڪ قبرصين جي يوناني قبرصي پوليس سان ٿيل هڪ واقعي ۾ مارجي وڃڻ کان پوءِ بين برادري تشدد ڀڙڪي پيو. ان تشدد ۾ 364 ترڪ ۽ 174 يوناني قبرصي مارجي ويا، 109 ترڪ قبرصي يا گڏيل ڳوٺ تباهه ٿيا ۽ 25,000 کان 30,000 ترڪ قبرصي بي گهر ٿيا. بحران جي نتيجي ۾ ترڪ قبرصين جي نظر ۾ حڪومت جي قانوني حيثيت ختم ٿي وئي ۽ هنن انتظاميا مان نڪرڻ شروع ڪيو؛ هن واقعي جي نوعيت اڄ تائين تڪراري آهي. ڪجهه علائقن ۾ يوناني قبرصين ترڪ قبرصين کي سفر ڪرڻ ۽ سرڪاري عمارتن ۾ داخل ٿيڻ کان روڪيو، جڏهن ته ڪجهه ترڪ قبرصي ترڪ قبرصي انتظاميا جي اپيلن تي رضاڪاراڻي طور به سرڪاري ادارن کان الڳ ٿيا. ترڪ قبرصي محصور علائقن ۾ رهڻ لڳا. مڪاريوس طرفان جمهوريه جي ڍانچي ۾ هڪ طرفي تبديليون آنديون ويون، ۽ يو اين ايف آءِ سي وائي پي جي فوجن جي مقرريءَ سان نڪوسيا گرين لائين ذريعي ورهائجي وئي.

1964ع ۾ جاري قبرصي بين برادري تشدد جي جواب ۾ ترڪي قبرص تي حملي جي ڌمڪي ڏني، پر 5 جون تي آمريڪي صدر لنڊن بي جانسن جي سخت لفظن واري تار برقيءَ ان کي روڪي ڇڏيو، جنهن ۾ خبردار ڪيو ويو ته جيڪڏهن ترڪيءَ جي اهڙي ڪارروائي جي نتيجي ۾ سوويت يونين ترڪيءَ جي علائقي تي حملو ڪري ته آمريڪا ترڪيءَ جي پاسي نه بيهندو. ان دوران 1964ع تائين اينوسس يوناني پاليسي بڻجي چڪي هئي ۽ ان کي ڇڏڻ جو ڪو ارادو نه هو؛ مڪاريوس ۽ يوناني وزيراعظم جارجيوس پاپاندريئو ان ڳالهه تي متفق هئا ته اينوسس آخري مقصد هجڻ گهرجي، جڏهن ته بادشاهه قسطنطين ٻئي قبرص لاءِ "مادر وطن سان جلد اتحاد" جي خواهش ظاهر ڪئي. ممڪن ترڪ حملي جي مقابلي لاءِ يونان قبرص ۾ 10,000 فوجي موڪليا.

1963–64ع جي بحران ٻنهي برادرين جي وچ ۾ وڌيڪ بين برادري تشدد آندو، 25,000 کان وڌيڪ ترڪ قبرصين کي محصور علائقن ڏانهن بي گهر ڪيو ۽ جمهوريه ۾ ترڪ قبرصي نمائندگيءَ جو خاتمو آندو.

1974ع جي فوجي بغاوت، حملو ۽ ورهاڱو

اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو 1974ع جي قبرصي فوجي بغاوت ۽ قبرص تي ترڪ حملو

واروشا (ماراش)، فاماگوستا جو هڪ مضافاتي علائقو، 1974ع ۾ رهواسين جي ڀڄي وڃڻ کان پوءِ خالي ٿي ويو ۽ اڄ تائين ترڪ فوجي ڪنٽرول هيٺ آهي.

15 جولاءِ 1974ع تي يوناني فوجي جنتا، دمتريوس ايوانيڊس جي اڳواڻيءَ ۾، قبرص ۾ فوجي بغاوت ڪرائي، جنهن جو مقصد ٻيٽ کي يونان سان ملائڻ هو. بغاوت صدر مڪاريوس ٽيون کي اقتدار تان هٽائي ڇڏيو ۽ سندس جاءِ تي اينوسس جي حامي قومپرست نيڪوس سيمپسن کي آندو ويو.

بغاوت جي جواب ۾، پنج ڏينهن پوءِ، 20 جولاءِ 1974ع تي، ترڪ فوج ٻيٽ تي حملو ڪيو ۽ 1960ع جي ضمانت واري معاهدي تحت آئيني نظام بحال ڪرڻ لاءِ مداخلت جي حق جو حوالو ڏنو. هن جواز کي گڏيل قومن ۽ بين الاقوامي برادري قبول نه ڪيو.

ترڪ هوائي فوج قبرص ۾ يوناني ٺڪاڻن تي بمباري شروع ڪئي ۽ سوين هوائي فوجي نيڪوسيا ۽ ڪيرينيا جي وچ واري علائقي ۾ لاٿا ويا، جتي هٿياربند ترڪ قبرصي انڪليو گهڻي عرصي کان قائم هئا؛ ساڳئي وقت ڪيرينيا جي سامونڊي ڪناري وٽ ترڪ فوجي جهازن 6,000 سپاهي، ٽينڪ، ٽرڪون ۽ هٿياربند گاڏيون لاٿيون.

ٽن ڏينهن کان پوءِ، جڏهن جنگبندي تي اتفاق ٿي چڪو هو، ترڪي ٻيٽ تي 30,000 فوجي لاٿي چڪو هو ۽ ڪيرينيا، ڪيرينيا کي نيڪوسيا سان ڳنڍيندڙ لنگهه، ۽ نيڪوسيا جو ترڪ قبرصي علائقو پنهنجي قبضي ۾ آڻي چڪو هو. ايٿنس ۾ فوجي جنتا، ۽ پوءِ قبرص ۾ سيمپسن جي حڪومت، اقتدار کان هٽي ويون. نيڪوسيا ۾ گلافڪوس ڪليريديس عارضي طور صدارت سنڀالي.

پر جنيوا ۾ امن ڳالهين کان پوءِ ترڪ حڪومت ڪيرينيا واري پنهنجي فوجي مورچي کي وڌيڪ مضبوط ڪيو ۽ 14 آگسٽ تي ٻيو حملو شروع ڪيو. ان حملي جي نتيجي ۾ مورفو، ڪارپاس، فاماگوستا ۽ ميساوريا ترڪ ڪنٽرول هيٺ اچي ويا.

بين الاقوامي دٻاءَ کان پوءِ جنگبندي ٿي، ۽ ان وقت تائين ٻيٽ جو 36 سيڪڙو حصو ترڪ فوجن جي قبضي ۾ اچي چڪو هو ۽ اتر مان 180,000 يوناني قبرصي پنهنجن گهرن مان بي دخل ٿي چڪا هئا. ساڳئي وقت لڳ ڀڳ 50,000 ترڪ قبرصي اتر ڏانهن بي گهر ٿيا ۽ بي دخل ڪيل يوناني قبرصين جي ملڪيتن ۾ آباد ٿيا. ترڪيءَ خلاف مختلف پابندين مان، 1975ع جي وچ ڌاري آمريڪي ڪانگريس 1974ع جي قبرص تي ترڪ حملي دوران آمريڪا طرفان فراهم ڪيل فوجي سامان جي استعمال سبب ترڪيءَ تي هٿيارن جي پابندي لاڳو ڪئي. 1963ع کان 1974ع جي ويڙهه جي نتيجي ۾ 1,534 يوناني قبرصي ۽ 502 ترڪ قبرصي لاپتا ٿيا.

قبرص جي جمهوريه کي سڄي ٻيٽ، ان جي علائقائي پاڻيءَ ۽ خصوصي اقتصادي علائقي تي ڊي جيوري خودمختياري حاصل آهي، سواءِ اڪروتيري ۽ ديڪيليا جي خودمختيار فوجي اڏي وارن علائقن جي، جيڪي لنڊن ۽ زيورخ معاهدن موجب برطانيا جي قبضي هيٺ آهن. تنهن هوندي به، ٻيٽ عملي طور ڊي فيڪٽو ٻن مکيه حصن ۾ ورهايل آهي: ڏکڻ ۽ اولهه ۾ قبرص جي جمهوريه جي اثرائتي ڪنٽرول هيٺ علائقو، جيڪو ٻيٽ جي لڳ ڀڳ 59 سيڪڙو ايراضيءَ تي مشتمل آهي، ۽ اتر وارو حصو، جنهن جو انتظام پاڻ اعلان ڪيل اتر قبرص جي ترڪ جمهوريه ڪري ٿي ۽ جيڪو ٻيٽ جي لڳ ڀڳ 36 سيڪڙو ايراضيءَ تي پکڙيل آهي. ٻيٽ جي وڌيڪ لڳ ڀڳ 4 سيڪڙو ايراضي قبرص ۾ گڏيل قومن جو بفر زون تي مشتمل آهي. بين الاقوامي برادري ٻيٽ جي اترئين حصي کي قبرص جي جمهوريه جو اهو علائقو سمجهي ٿي جيڪو ترڪ فوجن جي قبضي هيٺ آهي. هن قبضي کي بين الاقوامي قانون تحت غيرقانوني سمجهيو وڃي ٿو، ۽ قبرص جي يورپي يونين ۾ شامل ٿيڻ کان پوءِ ان کي يورپي يونين جي علائقي تي غيرقانوني قبضو پڻ قرار ڏنو وڃي ٿو.

ورهاڱي کان پوءِ

قبرص جي ورهاڱي کي ڏيکاريندڙ نقشو

آئيني نظام جي بحالي ۽ ڊسمبر 1974ع ۾ آرچ بشپ مڪاريوس ٽيون جي قبرص واپسيءَ کان پوءِ به ترڪ فوجون ٻيٽ جي اتر اوڀر واري حصي تي قابض رهيون. 1983ع ۾ ترڪ قبرصي اڳواڻ رئوف دينڪتاش جي اڳواڻيءَ هيٺ ترڪ قبرصي پارليامينٽ، اتر قبرص جي ترڪ جمهوريه (TRNC) جو اعلان ڪيو، جنهن کي رڳو ترڪي تسليم ڪري ٿو.

1974ع جي اونهاري جا واقعا ٻيٽ جي سياست سان گڏوگڏ يونان-ترڪي لاڳاپن تي به حاوي رهيا آهن. ترڪي ۽ ترڪ قبرصي رياستن جي همٿ افزائيءَ سان ترڪ آبادڪارن کي اتر ۾ آباد ڪيو ويو آهي. قبرص جي جمهوريه سندن موجودگيءَ کي جنيوا ڪنوينشن جي ڀڃڪڙي سمجهي ٿي، جڏهن ته ڪيترن ئي ترڪ آبادڪارن هاڻي ترڪيءَ سان پنهنجا لاڳاپا ختم ڪري ڇڏيا آهن ۽ سندن ٻيو نسل قبرص کي پنهنجو وطن سمجهي ٿو.

2012ع ۾ قبرص جي يورپي يونين جي صدارت دوران ليماسول ۾ يورپي يونين جي ملڪن جا پرڏيهي وزير

ترڪ حملي، ان کان پوءِ ٿيل قبضي ۽ اتر قبرص جي ترڪ جمهوريه پاران آزاديءَ جي اعلان جي گڏيل قومن جي ٺهرائن ذريعي مذمت ڪئي وئي آهي، جن جي سلامتي ڪائونسل هر سال ٻيهر توثيق ڪندي آهي.

21هين صدي

ورهايل گاديءَ واري شهر نيڪوسيا جي هڪ گهٽي

قبرص تڪرار کي حل ڪرڻ جون ڪوششون جاري رهيون آهن. 2004ع ۾، ان وقت جي گڏيل قومن جي سيڪريٽري جنرل ڪوفي عنان پاران تيار ڪيل عنان منصوبو، قبرص جي ٻنهي انتظامي حصن ۾ ريفرنڊم لاءِ پيش ڪيو ويو. 65 سيڪڙو ترڪ قبرصين منصوبي جي حمايت ۾ ووٽ ڏنو، جڏهن ته 74 سيڪڙو يوناني قبرصين منصوبي جي مخالفت ۾ ووٽ ڏنو، سندن چوڻ هو ته اهو غير متناسب نموني ترڪ قبرصين جي حق ۾ هو ۽ ترڪيءَ کي ملڪ مٿان غير مناسب حد تائين اثر رسوخ ڏيندو هو. مجموعي طور 66.7 سيڪڙو ووٽرن عنان منصوبي کي رد ڪري ڇڏيو.

1 مئي 2004ع تي قبرص ٻين نَو ملڪن سان گڏ يورپي يونين ۾ شامل ٿيو. قبرص کي مجموعي طور يورپي يونين ۾ شامل ڪيو ويو، جيتوڻيڪ قبرص تڪرار جي حتمي حل تائين اتر قبرص ۾ يورپي يونين جي قانونن جو نفاذ معطل آهي.

ٻنهي پاسن جي وچ ۾ اچ وڃ جي آزادي وڌائڻ لاءِ ڪوششون ڪيون ويون آهن. اپريل 2003ع ۾ اتر قبرص هڪ طرفي طور چيڪ پوسٽن جون پابنديون نرم ڪيون، جنهن سان قبرصي ماڻهن کي 30 سالن ۾ پهريون ڀيرو ٻنهي پاسن جي وچ ۾ اچ وڃ جي اجازت ملي. مارچ 2008ع ۾ قبرص جي جمهوريه ۽ گڏيل قومن جي بفر زون جي سرحد تي ڏهاڪن کان بيٺل هڪ ڀت ڊاهي وئي. اها ڀت نيڪوسيا جي مرڪز ۾ ليڊرا اسٽريٽ مان گذرندي هئي ۽ ٻيٽ جي 32 سالن کان جاري ورهاڱي جي هڪ مضبوط علامت سمجهي ويندي هئي. 3 اپريل 2008ع تي يوناني ۽ ترڪ قبرصي عملدارن جي موجودگيءَ ۾ ليڊرا اسٽريٽ ٻيهر کوليو ويو. ٻنهي پاسن 2015ع ۾ ٻيهر اتحاد بابت ڳالهيون ٻيهر شروع ڪيون، پر اهي 2017ع ۾ ناڪام ٿي ويون.

يورپي يونين فيبروري 2019ع ۾ خبردار ڪيو ته قبرص يورپي يونين جا پاسپورٽ روسي اوليگارڪن کي وڪرو ڪري رهيو هو، جنهن سان منظم ڏوهاري گروهن کي يورپي يونين ۾ داخل ٿيڻ جو موقعو ملي سگهي ٿو. 2020ع ۾ ليڪ ٿيل دستاويزن مان ظاهر ٿيو ته افغانستان، چين، دبئي، لبنان، روسي وفاق، سعودي عرب، يوڪرين ۽ ويٽنام سان واسطو رکندڙ اڳوڻن ۽ موجوده عملدارن جي هڪ وسيع گروهه جولاءِ 2019ع ۾ قانون جي تبديليءَ کان اڳ قبرصي شهريت خريد ڪئي هئي. 2020ع کان قبرص ۽ ترڪي پنهنجي خصوصي اقتصادي علائقن جي حدن بابت تڪرار ۾ رهيا آهن، جيڪو ظاهري طور علائقي ۾ تيل ۽ گئس جي ڳولا سبب شروع ٿيو.

نومبر 2023ع ۾ انٽرنيشنل ڪنسورشيم آف انويسٽيگيٽو جرنلسٽس پاران شايع ڪيل سائپرس ڪنفيڊينشل ڊيٽا ليڪ مان ظاهر ٿيو ته ملڪ جي مالي نيٽ ورڪ جا روسي اوليگارڪن ۽ ڪريملن جي اعليٰ عهدن وارن شخصن سان مضبوط لاڳاپا هئا، جيڪي ولاديمير پيوٽن جي حڪومت جي مدد ڪري رهيا هئا.

جولاءِ 2024ع ۾، اتر قبرص تي ترڪ حملي جي 50هين سالگرهه تي، ترڪيءَ جي صدر اردگان وفاقي حڪومت لاءِ گڏيل قومن جي حمايت يافته منصوبي کي رد ڪندي قبرص اندر ٻه الڳ رياستون قائم رکڻ واري خيال جي حمايت ڪئي. يوناني قبرصين اردگان جي ٻن رياستن واري تجويز کي فوري طور رد ڪندي ان کي ”شروعات جي قابل ئي نه“ قرار ڏنو.

جاگرافي

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو قبرص جي جاگرافي

2022ع ۾ ورتل قبرص جي سينٽينل-2 تصوير

ڪيپ گريڪو وٽ سامونڊي غارون

قبرص جو قدرتي منظر

قبرص ميڊيٽرينين سمنڊ جو ايراضي ۽ آبادي، ٻنهي جي لحاظ کان، سسلي ۽ سارڊينيا کان پوءِ ٽيون سڀ کان وڏو ٻيٽ آهي؛ اهي ٻئي اطالوي ٻيٽ آهن. ايراضيءَ جي لحاظ کان اهو دنيا جو 80هون وڏو ٻيٽ ۽ آباديءَ جي لحاظ کان دنيا جو 51هون وڏو ٻيٽ پڻ آهي. ٻيٽ جي هڪ ڇيڙي کان ٻئي ڇيڙي تائين ڊيگهه 240 ڪلوميٽرs (149 mi) آهي، جڏهن ته ان جي وڌ ۾ وڌ ويڪر 100 ڪلوميٽرs (62 mi) آهي. اهو 34° ۽ 36° اتر ويڪرائي ڦاڪن، ۽ 32° ۽ 35° اوڀر ڊگھائي ڦاڪن جي وچ ۾ واقع آهي.

ويجهن علائقن ۾ اتر طرف ترڪي 75 ڪلوميٽر (47 ميل) جي فاصلي تي، اتر اوڀر طرف لبنان ۽ شام ترتيبوار 105 ۽ 108 ڪلوميٽرs (65 ۽ 67 mi) جي فاصلي تي، ڏکڻ اوڀر طرف اسرائيل 200 ڪلوميٽر (124 ميل)، ڏکڻ طرف مصر 380 ڪلوميٽرs (236 mi) ۽ اولهه طرف يونان واقع آهن؛ ننڍي ڊوڊيڪانيسي ٻيٽ ڪاسٽيلوريزو تائين فاصلو 280 ڪلوميٽرs (174 mi)، روڊس تائين 400 ڪلوميٽرs (249 mi) ۽ يونان جي مکيه زمين تائين 800 ڪلوميٽرs (497 mi) آهي. قبرص ٽن کنڊن جي سنگم تي واقع آهي؛ ڪجهه ذريعا قبرص کي يورپ ۾ شامل ڪن ٿا، جڏهن ته ٻيا ذريعا ان کي اولهه ايشيا ۽ وچ اوڀر جي ليوانٽ علائقي ۾ شامل ڪن ٿا.

ٻيٽ جي طبعي بناوٽ تي ٻن جبلن جي سلسلن، ٽروڊوس جبل ۽ نسبتاً ننڍي ڪيرينيا سلسلي، ۽ انهن جي وچ ۾ پکڙيل ميساوريا جي مرڪزي ميدان جو غلبو آهي. ميساوريا جي ميدان مان پيڊيئوس درياهه وهي ٿو، جيڪو ٻيٽ جو سڀ کان ڊگهو درياهه آهي. ٽروڊوس جبل ٻيٽ جي ڏاکڻي ۽ اولهه واري وڏي حصي تي پکڙيل آهن ۽ تقريباً اڌ ٻيٽ تي مشتمل آهن. قبرص جو سڀ کان اوچو هنڌ اولمپس جبل آهي، جيڪو ٽروڊوس سلسلي جي مرڪز ۾ 1,952 m (6,404 ft) اوچائيءَ تي واقع آهي. اترئين سامونڊي ڪناري سان پکڙيل سوڙهو ڪيرينيا سلسلو تمام گهٽ ايراضي والاري ٿو ۽ ان جي اوچائي به گهٽ آهي، جنهن جي وڌ ۾ وڌ بلندي 1,024 m (3,360 ft) تائين پهچي ٿي. ٻيٽ اناطوليائي پليٽ تي واقع آهي.

قبرص ۾ قبرص جا ميڊيٽرينين ٻيلا نالي ماحولياتي خطو موجود آهي. 2018ع جي ٻيلي جي منظرنامي جي سالميت واري اشاري ۾ ان جو سراسري اسڪور 7.06/10 هو، جنهن سان اهو 172 ملڪن مان عالمي سطح تي 59هين نمبر تي رهيو.

جيوپوليٽيڪل لحاظ کان ٻيٽ کي چار مکيه حصن ۾ ورهايو ويو آهي. قبرص جي جمهوريه ٻيٽ جي ڏاکڻي ٻن ٽين حصن، يعني 59.74 سيڪڙو ايراضيءَ تي ڪنٽرول رکي ٿي. اتر قبرص جي ترڪ جمهوريه اترئين لڳ ڀڳ ٽئين حصي، يعني 34.85 سيڪڙو ايراضيءَ تي ڪنٽرول رکي ٿي، جڏهن ته گڏيل قومن جي ڪنٽرول هيٺ گرين لائين ٻنهي علائقن جي وچ ۾ بفر زون طور ڪم ڪري ٿي ۽ ٻيٽ جي 2.67 سيڪڙو ايراضيءَ تي پکڙيل آهي. آخر ۾ ٻيٽ تي برطانوي خودمختياريءَ هيٺ ٻه فوجي اڏا، اڪروتيري ۽ ديڪيليا، موجود آهن، جيڪي باقي 2.74 سيڪڙو ايراضيءَ تي مشتمل آهن.

بفر زون ۾ گڏيل قومن جو ٽاور

آبهوا

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو قبرص جي آبهوا

ٽروڊوس جبل سياري ۾ ڳري برفباري حاصل ڪن ٿا.

قبرص جي آبهوا ذيلي اڀرندي نوعيت جي آهي، جنهن ۾ ميڊيٽرينين ۽ نيم خشڪ قسم شامل آهن؛ نيم خشڪ آبهوا خاص طور ٻيٽ جي اتر اوڀر حصي ۾ ملي ٿي. ڪوپن آبهوا درجابندي موجب اهي Csa ۽ BSh قسمن ۾ اچن ٿا. سامونڊي ڪناري تي سيارو تمام نرم ۽ اونهارو گرم کان تمام گرم هوندو آهي. برفباري فقط ٻيٽ جي مرڪزي حصي ۾ ٽروڊوس جبلن تي ممڪن آهي. برسات گهڻو ڪري سياري ۾ پوي ٿي، جڏهن ته اونهارو عام طور خشڪ هوندو آهي.

قبرص يورپي يونين جي ميڊيٽرينين علائقي جي سڀ کان گرم آبهوا رکندڙ هنڌن مان هڪ آهي. سامونڊي ڪنارن تي سراسري سالياني گرمي پد ڏينهن جو لڳ ڀڳ 24 °C (75 °F) ۽ رات جو 14 °C (57 °F) رهي ٿو. عام طور اونهاري جو موسم لڳ ڀڳ اٺ مهينا جاري رهي ٿو؛ اپريل ۾ ڏينهن جو سراسري گرمي پد 21–23 °C (70–73 °F) ۽ رات جو 11–13 °C (52–55 °F) سان شروع ٿئي ٿو، ۽ نومبر ۾ ڏينهن جو 22–23 °C (72–73 °F) ۽ رات جو 12–14 °C (54–57 °F) سان ختم ٿئي ٿو، جيتوڻيڪ باقي چئن مهينن ۾ به گرمي پد ڪڏهن ڪڏهن 20 °C (68 °F) کان وڌي وڃي ٿو.

سامونڊي ڪنارن تي سج جي روشنيءَ جا ڪلاڪ سالياني لڳ ڀڳ 3,200 آهن؛ ڊسمبر ۾ روزانو سراسري 5–6 ڪلاڪن کان وٺي جولاءِ ۾ 12–13 ڪلاڪن تائين. اهو اتر يورپ جي شهرن جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ ٻيڻو آهي؛ مثال طور، لنڊن ۾ سالياني لڳ ڀڳ 1,540 ڪلاڪ سج جي روشني ملي ٿي. ڊسمبر ۾ لنڊن کي لڳ ڀڳ 50 ڪلاڪ سج جي روشني ملي ٿي، جڏهن ته قبرص جي سامونڊي علائقن ۾ لڳ ڀڳ 180 ڪلاڪ سج جي روشني ملي ٿي، جيڪا تقريباً لنڊن ۾ مئي مهيني جيتري آهي.

پاڻي جي فراهمي

اپريل 2012ع ۾ ڪوريس ڊيم مان پاڻي اوورفلو ٿيندي

قبرص ڊگهي عرصي کان پاڻيءَ جي کوٽ جو شڪار آهي. ملڪ گهريلو پاڻيءَ جي فراهمي لاءِ وڏي حد تائين برسات تي ڀاڙي ٿو، پر گذريل 30 سالن دوران سراسري سالياني برسات ۾ گهٽتائي آئي آهي. 2001ع کان 2004ع تائين غيرمعمولي طور تي گهڻي سالياني برسات سبب پاڻيءَ جا ذخيرا وڌيا ۽ فراهمي طلب کان وڌيڪ ٿي وئي، جنهن جي نتيجي ۾ 2005ع جي شروعات تائين ٻيٽ جي ذخيرن ۾ پاڻيءَ جو مجموعي مقدار تاريخ جي بلند ترين سطح تي پهچي ويو. تنهن هوندي به، ان کان پوءِ مقامي آباديءَ جي واڌ، قبرص ڏانهن پرڏيهي ماڻهن جي لڏپلاڻ ۽ سياحن جي وڌندڙ انگ سبب طلب هر سال وڌندي رهي، جڏهن ته بار بار ايندڙ ڏڪار سبب فراهمي گهٽجي وئي. (2006ع جي يورپي گرمي جي لهر، 2018ع جي يورپي گرمي جي لهر، 2019ع جون يورپي گرمي جون لهرون، 2022ع جون يورپي گرمي جون لهرون).

ڊيم اڃا تائين گهريلو ۽ زرعي ٻنهي استعمالن لاءِ پاڻيءَ جو مکيه ذريعو آهن؛ قبرص ۾ مجموعي طور 108 ڊيم ۽ آبي ذخيرا آهن، جن جي گڏيل پاڻي ذخيرو ڪرڻ جي گنجائش لڳ ڀڳ 330,000,000 m³ (1.2×10¹⁰ cu ft) آهي. تازن سالن جي ڊگهن ڏڪار واري حالتن کي منهن ڏيڻ لاءِ پاڻيءَ کي لوڻ کان پاڪ ڪرڻ جا پلانٽ آهستي آهستي تعمير ڪيا ويا آهن.

حڪومت پاڻيءَ کي لوڻ کان پاڪ ڪرڻ وارا پلانٽ قائم ڪرڻ تي وڏي سيڙپڪاري ڪئي آهي، جيڪي 2001ع کان گهريلو پاڻيءَ جي لڳ ڀڳ 50 سيڪڙو فراهمي مهيا ڪندا رهيا آهن. صورتحال بابت عوامي آگاهي وڌائڻ ۽ گهريلو پاڻي استعمال ڪندڙن کي هن تيزيءَ سان گهٽجندڙ وسيلن جي بچت لاءِ وڌيڪ ذميواري کڻڻ جي ترغيب ڏيڻ جون ڪوششون پڻ ڪيون ويون آهن.

ترڪي پنهنجي ڏاکڻي سامونڊي ڪناري تي انامور کان ميڊيٽرينين سمنڊ جي هيٺان قبرص جي اترئين ڪناري تائين پاڻيءَ جي پائيپ لائين تعمير ڪئي آهي، جنهن جو مقصد اتر قبرص کي پيئڻ ۽ آبپاشيءَ لاءِ پاڻي فراهم ڪرڻ آهي (ڏسو اتر قبرص پاڻي فراهمي منصوبو).

نباتات ۽ حيوانات

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو قبرص جا ميڊيٽرينين ٻيلا

پڻ ڏسو: قبرص جي مقامي ٻوٽن جي فهرست

قبرص ڪيترين ئي مقامي جاندار ۽ ٻوٽن جي نسلن جو گهر آهي، جن ۾ قبرصي ڪوئو، سونهري بلوط ۽ قبرصي ديودار شامل آهن.

آبادي جا انگ اکر

اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو قبرص جي آدمشماري ۽ قبرص جي شهرن، قصبن ۽ ڳوٺن جي فهرست

آباديءَ ۾ واڌ، 1961–2003 (انگ سڄي ٻيٽ جا آهن، جن ۾ اتر قبرص ۾ رهندڙ ترڪ آبادڪار شامل ناهن)

2010ع جي آبادي عمر ۽ جنس موجب

قبرص جي جمهوريه جي ويب سائيٽ موجب، 2021ع جي آدمشماري وقت حڪومت جي ڪنٽرول هيٺ علائقن جي آبادي 918,100 هئي، جنهن ۾ سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ضلعو نڪوسيا (38٪) هو، جنهن کان پوءِ ليماسول (28٪) هو. ستن ميونسپلٽين تي مشتمل نڪوسيا ميٽروپوليٽن علائقو ٻيٽ جو سڀ کان وڏو شهري علائقو آهي، جنهن جي آبادي 255,309 آهي.

آزاديءَ کان پوءِ ڊسمبر 1960ع ۾ ٿيل پهرين آدمشماري، جيڪا سڄي ٻيٽ تي ڪئي وئي، موجب قبرص جي ڪُل آبادي 573,566 هئي، جن مان 442,138 (77.1٪) يوناني، 104,320 (18.2٪) ترڪ ۽ 27,108 (4.7٪) ٻيا هئا. سي آءِ اي ورلڊ فيڪٽ بڪ جي 2001ع لاءِ ڪيل حساب موجب، يوناني قبرصي قبرص جي ڪُل آباديءَ جو 77٪، ترڪ قبرصي 18٪ ۽ ٻيا 5٪ هئا.

1963ع کان 1974ع تائين بين الجماعت نسلي ڇڪتاڻ سبب سڄي ٻيٽ ۾ آدمشماري ڪرائڻ کي ناممڪن سمجهيو ويندو هو. تنهن هوندي به، قبرصي حڪومت 1973ع ۾ هڪ آدمشماري ڪرائي، جنهن ۾ ترڪ قبرصي آبادي شامل نه هئي. هن آدمشماري موجب يوناني قبرصي آبادي 482,000 هئي. هڪ سال پوءِ، 1974ع ۾، قبرصي حڪومت جي شماريات ۽ تحقيق کاتي قبرص جي ڪُل آبادي 641,000 هجڻ جو اندازو لڳايو؛ جن مان 506,000 (78.9٪) يوناني ۽ 118,000 (18.4٪) ترڪ هئا. 1974ع ۾ ٻيٽ جي هڪ حصي تي فوجي قبضي کان پوءِ قبرص جي حڪومت وڌيڪ ڇهه آدمشماريون ڪرايون: 1976ع، 1982ع، 1992ع، 2001ع، 2011ع ۽ 2021ع ۾؛ انهن ۾ ٻيٽ جي حڪومت جي ڪنٽرول کان ٻاهر وارن علائقن ۾ رهندڙ ترڪ آبادي شامل نه هئي.

ان کان علاوه، قبرص جي جمهوريه ۾ 110,200 مستقل پرڏيهي رهواسي ۽ اندازي موجب 10,000 کان 30,000 غير دستاويزي غير قانوني مهاجر رهن ٿا. 2011ع تائين قبرص ۾ روسي نسل جا 10,520 ماڻهو رهندا هئا.

پرڏيهي رهواسين جا سڀ کان وڏا گروهه

قوميت	آبادي (2011)
Greece	29,321
United Kingdom	24,046
Romania	23,706
Bulgaria	18,536
Philippines	9,413
Russia	8,164
Sri Lanka	7,269
Vietnam	7,028
Syria	3,054
India	2,933

اتر قبرص پاران ڪرايل 2006ع جي آدمشماري موجب اتر قبرص ۾ 256,644 (ڊي جيوري) ماڻهو رهندا هئا. انهن مان 178,031 اتر قبرص جا شهري هئا، جن مان 147,405 قبرص ۾ ڄاول هئا (112,534 اتر ۾؛ 32,538 ڏکڻ ۾؛ جڏهن ته 371 ماڻهن اهو ظاهر نه ڪيو ته اهي قبرص جي ڪهڙي علائقي ۾ ڄاول هئا)؛ 27,333 ترڪيءَ ۾، 2,482 برطانيا ۾ ۽ 913 بلغاريا ۾ ڄاول هئا. قبرص ۾ ڄاول 147,405 شهرين مان 120,031 ماڻهن چيو ته سندن ٻئي والدين قبرص ۾ ڄاول هئا؛ 16,824 چيو ته سندن ٻئي والدين ترڪيءَ ۾ ڄاول هئا؛ جڏهن ته 10,361 ماڻهن جو هڪ والد يا والده ترڪيءَ ۾ ۽ ٻيو قبرص ۾ ڄاول هو.

2010ع ۾ انٽرنيشنل ڪرائسس گروپ اندازو لڳايو ته ٻيٽ جي ڪُل آبادي 1.1 ملين هئي، جن مان اندازي موجب 300,000 ماڻهو اتر ۾ رهندا هئا، ۽ انهن مان شايد اڌ يا ته ترڪيءَ ۾ ڄاول هئا يا اهڙن آبادڪارن جا ٻار هئا.

واءِ-ڊي اين اي هيپلوگروپ قبرص ۾ هيٺين شرحن سان ملن ٿا: J (43.07٪، جنهن ۾ 6.20٪ J1 شامل)، E1b1b (20.00٪)، R1 (12.30٪، جنهن ۾ 9.2٪ R1b شامل)، F (9.20٪)، I (7.70٪)، K (4.60٪)، A (3.10٪). J، K، F ۽ E1b1b هيپلوگروپن ۾ اهڙا نسلي سلسلا شامل آهن، جن جي وچ اوڀر، اتر آفريڪا ۽ يورپ ۾ ورڇ مختلف آهي.

قبرص کان ٻاهر پڻ نمايان ۽ خوشحال پرڏيهي قبرصي برادريون موجود آهن—جن ۾ يوناني قبرصي ڊائيسپورا ۽ ترڪ قبرصي ڊائيسپورا ٻئي شامل آهن—جيڪي برطانيا، آسٽريليا، ڪئناڊا، آمريڪا، يونان ۽ ترڪيءَ ۾ رهن ٿيون.

يورپ جي ڪائونسل موجب، قبرص ۾ لڳ ڀڳ 1,250 روما ماڻهو رهن ٿا.

مذهب

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو قبرص ۾ مذهب

قبرص ۾ مذهب (پيو ريسرچ)
مذهب			سيڪڙو
مشرقي آرٿوڊوڪسيت			78%
اسلام			20%
ٻيا			1%
ڪوبه نه			1%

ڪيڪوس خانقاهه، پيڊولاس ۾ (کاٻي) ۽ هالا سلطان ٽيڪي، لارناڪا سالٽ ڍنڍ جي ويجهو (ساڄي)

يوناني قبرصين جي اڪثريت پاڻ کي عيسائي، خاص طور تي يوناني آرٿوڊوڪس، طور سڃاڻي ٿي، جڏهن ته اڪثر ترڪ قبرصي سني اسلام جا پيروڪار آهن. قبرص جو پهريون صدر، مڪاريوس ٽيون، هڪ آرچ بشپ هو.

هالا سلطان ٽيڪي، جيڪا لارناڪا سالٽ ڍنڍ جي ويجهو واقع آهي، مسلمانن لاءِ زيارت جو هنڌ آهي.

حڪومت جي ڪنٽرول هيٺ علائقن ۾ ڪرايل 2001ع جي آدمشماري موجب، آباديءَ جو 94.8٪ مشرقي آرٿوڊوڪس، 0.9٪ آرمينيائي ۽ مارونائيٽ، 1.5٪ لاطيني ڪيٿولڪ، 1.0٪ چرچ آف انگلينڊ ۽ 0.6٪ مسلمان هو. قبرص ۾ هڪ يهودي برادري پڻ موجود آهي. باقي 1.3٪ آبادي ٻين مذهبي فرقن سان لاڳاپيل هئي يا پنهنجو مذهب ظاهر نه ڪيو. يوناني آرٿوڊوڪس، آرمينيائي اپاسٽولڪ چرچ ۽ مارونائيٽ توڙي لاطيني ڪيٿولڪ آئيني طور تسليم ٿيل مذهبي فرقا آهن ۽ ٽيڪسن کان آجا آهن.

ٻوليون

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو قبرص جون ٻوليون

ميلڪونيان تعليمي ادارو ۾ آرمينيائي الفابيٽ. آرمينيائي کي قبرص ۾ اقليتي ٻولي طور تسليم ڪيو ويو آهي.

قبرص جون ٻه سرڪاري ٻوليون، يوناني ۽ ترڪي آهن. آرمينيائي ۽ قبرصي مارونائيٽ عربي کي اقليتي ٻولين طور تسليم ڪيو ويو آهي. جيتوڻيڪ انگريزي کي سرڪاري حيثيت حاصل ناهي، پر اها وڏي پيماني تي ڳالهائي وڃي ٿي ۽ روڊن جي نشانين، عوامي اطلاعن ۽ اشتهارن ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿئي ٿي. برطانوي نوآبادياتي راڄ دوران انگريزي واحد سرڪاري ٻولي ۽ 1960ع تائين رابطي جي ٻولي هئي، ۽ 1989ع تائين عدالتن ۾ ۽ 1996ع تائين قانون سازيءَ ۾ (عملي طور) استعمال ٿيندي رهي. 2010ع ۾ 80.4٪ قبرصي ٻي ٻولي طور انگريزيءَ ۾ مهارت رکندا هئا. ملڪ جي اقليتن، سوويت يونين کان پوءِ وجود ۾ آيل ملڪن جي رهواسين ۽ شهرين، ۽ پونٽڪ يونانين ۾ روسي وڏي پيماني تي ڳالهائي وڃي ٿي. روسي، انگريزي ۽ يوناني کان پوءِ، ڪيترن ئي دڪانن ۽ ريسٽورنٽن جي نشانين تي استعمال ٿيندڙ ٽين ٻولي آهي، خاص طور تي ليماسول ۽ پافوس ۾. ان کان علاوه، 2006ع ۾ آباديءَ جو 12٪ فرانسيسي ۽ 5٪ جرمن ڳالهائيندو هو.

يوناني قبرصين جي روزمره ڳالهائڻ واري ٻولي قبرصي يوناني ۽ ترڪ قبرصين جي قبرصي ترڪي آهي. اهي ٻئي مقامي ٻوليون پنهنجن معياري صورتن کان نمايان طور مختلف آهن.

تعليم

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو قبرص ۾ تعليم

فانيروميني اسڪول قبرص جو سڀ کان پراڻو ڇوڪرين لاءِ پرائمري اسڪول آهي.

قبرص ۾ پرائمري ۽ سيڪنڊري تعليم جو انتهائي ترقي يافته نظام موجود آهي، جنهن ۾ سرڪاري ۽ خانگي ٻنهي قسمن جي تعليم فراهم ڪئي وڃي ٿي. تدريس جي اعليٰ معيار جو هڪ سبب اهو به سمجهيو وڃي ٿو ته ملڪ جي جي ڊي پي جو لڳ ڀڳ 7٪ تعليم تي خرچ ڪيو وڃي ٿو، جنهن سبب قبرص، ڊينمارڪ ۽ سويڊن سان گڏ، يورپي يونين ۾ تعليم تي سڀ کان وڌيڪ خرچ ڪندڙ ٽن ملڪن مان هڪ آهي. 2025ع ۾ قبرص عالمي جدت انڊيڪس ۾ 25هين نمبر تي هو.

سرڪاري اسڪولن کي عام طور تي تعليم جي معيار جي لحاظ کان خانگي تعليمي ادارن جي برابر سمجهيو وڃي ٿو. تنهن هوندي به، سرڪاري هاءِ اسڪول جي ڊپلوما جي اهميت ان حقيقت سبب محدود آهي ته هر مضمون جي آخري گريڊ ۾ امتحاني نتيجن جو حصو رڳو لڳ ڀڳ 25٪ هوندو آهي، جڏهن ته باقي 75٪ سيمسٽر دوران استاد طرفان، نسبتاً گهٽ شفاف طريقي سان، ڏنو ويندو آهي. قبرصي يونيورسٽيون، جيئن يونان جون يونيورسٽيون، داخلا لاءِ هاءِ اسڪول جي گريڊن کي تقريباً مڪمل طور نظرانداز ڪن ٿيون. يونيورسٽي ۾ داخلا لاءِ هاءِ اسڪول ڊپلوما لازمي آهي، پر داخلا جو فيصلو تقريباً مڪمل طور مرڪزي طور ڪرايل يونيورسٽي داخلا امتحانن جي نتيجن جي بنياد تي ڪيو وڃي ٿو، جيڪي سڀني اميدوارن لاءِ لازمي هوندا آهن.

قبرصين جي اڪثريت پنهنجي اعليٰ تعليم يوناني، برطانوي، ترڪ، ٻين يورپي ۽ اتر آمريڪي يونيورسٽين مان حاصل ڪري ٿي. قبرص ۾ هن وقت ڪم ڪندڙ عمر وارن شهرين مان اعليٰ تعليم حاصل ڪندڙن جو تناسب يورپي يونين ۾ سڀ کان وڌيڪ، 30٪ آهي، جيڪو فنلينڊ جي 29.5٪ کان به وڌيڪ آهي. ان کان علاوه، 25 کان 34 سالن جي عمر واري آباديءَ مان 47٪ ماڻهن وٽ ٽئين درجي جي تعليم آهي، جيڪو يورپي يونين ۾ سڀ کان وڌيڪ تناسب آهي. قبرصي شاگردن ۾ بين الاقوامي تعليمي نقل وحرڪت به تمام گهڻي آهي، ۽ 78.7٪ شاگرد قبرص کان ٻاهر ڪنهن يونيورسٽيءَ ۾ پڙهن ٿا.

ثقافت

تاريخي پين قبرصي جمنازيم جو داخلي دروازو

يوناني ۽ ترڪ قبرصي ڪيترين ئي ثقافتي خصوصيتن ۾ هڪجهڙائي رکن ٿا، جڏهن ته انهن ۾ ڪجهه فرق پڻ موجود آهن. ڪيترائي روايتي کاڌا، جهڙوڪ سوولا ۽ هالومي، ۽ مشروبات ٻنهي برادرين ۾ ملندڙ جلندڙ آهن، ۽ اهڙيءَ طرح ڪيترائي اظهار ۽ رهڻي ڪهڻي جا طريقا به هڪجهڙا آهن. مهمان نوازي ۽ مهمانن يا ٻين ماڻهن لاءِ کاڌو ۽ مشروب خريد ڪرڻ يا پيش ڪرڻ ٻنهي برادرين ۾ عام روايت آهي. ٻنهي برادرين ۾ موسيقي، ناچ ۽ فن سماجي زندگيءَ جا اهم جز آهن، ۽ ڪيترائي فني، زباني ۽ غير زباني اظهار، روايتي ناچ جهڙوڪ تسيفتيتيلي، ناچ جي لباس ۾ هڪجهڙايون ۽ سماجي سرگرمين کي ڏنل اهميت ٻنهي ۾ گڏيل آهن. تنهن هوندي به، ٻنهي برادرين جا مذهب ۽ مذهبي ثقافتون الڳ آهن؛ يوناني قبرصي روايتي طور يوناني آرٿوڊوڪس ۽ ترڪ قبرصي روايتي طور سني مسلمان آهن، جنهن ثقافتي ڏي وٺ ۾ جزوي طور رڪاوٽ وڌي آهي. يوناني قبرصين تي يونان ۽ عيسائيت جا اثر آهن، جڏهن ته ترڪ قبرصين تي ترڪي ۽ اسلام جا اثر آهن.

ليماسول ڪارنيول فيسٽيول هڪ ساليانو ڪارنيول آهي، جيڪو قبرص جي ليماسول شهر ۾ منعقد ڪيو ويندو آهي. قبرص ۾ تمام گهڻو مشهور هي ميلو 20هين صديءَ ۾ متعارف ٿيو.

فن

پڻ ڏسو: قبرصي فنڪارن جي فهرست

قبرص جي نڪوسيا جي پراڻي حصي ۾ روايتي قبرصي اڏاوتي نمونو

قبرصي فن جي تاريخ کي لڳ ڀڳ 10,000 سال پراڻو سمجهي سگهجي ٿو، جنهن جو بنياد چالڪوليٿڪ دور جون تراشيل مورتيون آهن، جيڪي خيروڪيتيا ۽ ليمپا جي ڳوٺن ۾ دريافت ٿيون. ٻيٽ تي وچئين دور جون اعليٰ معيار جون مذهبي آئڪن تصويرون ۽ ڪيترائي تصويرن سان سينگاريل چرچ موجود آهن. لاطيني حڪمرانيءَ جي دور (1191–1571) ۾ متعارف ٿيل فرانسيسي گوٿڪ ۽ اطالوي رينيسانس قبرصي اڏاوت تي گهرو اثر وڌو.

هڪ مشهور روايتي هنر، جيڪو گهٽ ۾ گهٽ 14هين صديءَ کان موجود آهي، ليفڪارا ليس آهي، جيڪو ليفڪارا ڳوٺ مان شروع ٿيو. ليفڪارا ليس کي يونيسڪو طرفان غير مادي ثقافتي ورثو طور تسليم ڪيو ويو آهي، ۽ اهو پنهنجي مخصوص ڊيزائن نمونن ۽ پيچيده، وقت وٺندڙ تياريءَ واري عمل جي ڪري مشهور آهي. ليفڪارا مان پيدا ٿيل هڪ ٻي مقامي فني روايت قبرصي فليگري، جنهن کي مقامي طور ٽريفورينيو سڏيو وڃي ٿو، آهي؛ هي چانديءَ جي وريل سنهين تارن سان ٺاهيل زيورن جو هڪ قسم آهي.

جديد دور ۾ قبرصي فن جي تاريخ مصور واسيليس وريونيديس (1883–1958) کان شروع ٿيندي آهي، جنهن وينيشيا جي فائن آرٽس اڪيڊمي ۾ تعليم حاصل ڪئي. جديد قبرصي فن جا ٻه بنيادي شخصيتون اڊامنٽيوس ديامانتيس (1900–1994)، جنهن لنڊن جي رائل ڪاليج آف آرٽ ۾ تعليم حاصل ڪئي، ۽ ڪرسٽوفوروس ساوا (1924–1968)، جنهن پڻ لنڊن جي سينٽ مارٽن اسڪول آف آرٽ ۾ تعليم حاصل ڪئي، سمجهيا وڃن ٿا. 1960ع ۾ ساوا ويلشي فنڪار گلين هيوز سان گڏ اپوفاسس [فيصلو] قائم ڪيو، جيڪو نئين قائم ٿيل قبرص جي جمهوريه جو پهريون آزاد ثقافتي مرڪز هو. 1968ع ۾ ساوا انهن فنڪارن مان هڪ هو، جن 34هين وينيشيا بينيالي ۾ قبرص جي پهرين قومي پويلين ۾ نمائندگي ڪئي. انگريزي قبرصي فنڪار گلين هيوز آرڪائيو ڪيا ويا 19 June 2021 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين. 1931–2014. ڪيترن ئي لحاظن کان انهن ٻن فنڪارن بعد واري قبرصي فن لاءِ نمونو قائم ڪيو، ۽ سندن فني انداز توڙي تعليمي روايتون اڄ تائين اثرانداز آهن. خاص طور تي قبرصي فنڪارن جي اڪثريت اڃا تائين انگلينڊ ۾ تربيت حاصل ڪري ٿي، جڏهن ته ٻيا يونان جي فن اسڪولن ۽ مقامي ادارن جهڙوڪ قبرص ڪاليج آف آرٽ، نڪوسيا يونيورسٽي ۽ فريڊرڪ انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي ۾ سکيا وٺن ٿا.

قبرصي فن جي هڪ خاصيت شڪلين تي ٻڌل مصوريءَ ڏانهن لاڙو آهي، جيتوڻيڪ ڪيترائي فني "ادارا"، خاص طور نڪوسيا ميونسپل آرٽ سينٽر، تصوراتي فن کي سرگرميءَ سان هٿي ڏين ٿا. سڀني وڏن شهرن ۾ ميونسپل آرٽ گيلريون موجود آهن ۽ تجارتي فن جو پڻ وڏو ۽ متحرڪ منظر آهي.

ٻين مشهور يوناني قبرصي فنڪارن ۾ پانائيوتس ڪالورڪوٽي، نيڪوس نيڪولائڊس، اسٽاس پاراسڪوس، ٽيليماخوس ڪانتوس ۽ ڪرس اچليوس شامل آهن؛ جڏهن ته ترڪ قبرصي فنڪارن ۾ اسمت گوني، روزين اتاڪن ۽ متلو چرڪيز شامل آهن.

موسيقي

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو قبرص جي موسيقي

لاوٽو، روايتي قبرصي موسيقيءَ جو هڪ اهم ساز

قبرص جي روايتي لوڪ موسيقي ۾ يوناني، ترڪ ۽ عربي موسيقي سان ڪيترائي گڏيل عنصر آهن، ۽ اهي سڀئي بازنطيني موسيقيءَ مان نڪتل روايتن سان لاڳاپيل آهن. انهن ۾ يوناني ۽ ترڪ قبرصي ناچ، جهڙوڪ تيليرڪوٽيسا، ۽ وچ اوڀر کان متاثر تسيفتيتيلي ۽ اراپيئس شامل آهن. موسيقيءَ سان شاعريءَ جي هڪ صنف چاتيسٽا پڻ آهي، جيڪا اڪثر روايتي دعوتن ۽ جشنن ۾ ڳائي ويندي آهي. قبرصي لوڪ موسيقيءَ سان عام طور لاڳاپيل سازن ۾ وائلن ("فڪيولين")، لُوٽ ("لاوٽو")، قبرصي بانسري (پيٿڪياولين)، عود ("اوٽي")، قانوناڪي ۽ تال وارا ساز، جن ۾ "تامبوٽسيا" شامل آهي، اچي وڃن ٿا. روايتي قبرصي موسيقيءَ سان لاڳاپيل سنگيتڪارن ۾ سولون ميخائيليديس، ماريوس ٽوڪاس، ايواغوراس ڪاراجيورگس ۽ ساواس ساليديس شامل آهن. موسيقارن ۾ مشهور پيانو نواز سيپريان ڪاتساريس، سنگيتڪار اينڊرياس جي. اورفانيديس ۽ يورپي ثقافتي راڄڌاني منصوبي جو سنگيتڪار ۽ فني ڊائريڪٽر ماريوس جوانو ايليا پڻ شامل آهن.

قبرص جي مقبول موسيقي عام طور يوناني لائيڪا منظر کان متاثر آهي؛ هن صنف ۾ ڪم ڪندڙ فنڪارن ۾ عالمي پلاٽينم اسٽار انا ويسي، يوريديڪي ۽ ساربل شامل آهن. هپ هاپ ۽ آر اينڊ بي کي قبرصي ريپ ۽ آيا ناپا جي شهري موسيقي منظر جي اڀار سان هٿي ملي آهي، جڏهن ته تازن سالن ۾ ريگي منظر به وڌيو آهي، خاص طور سالياني ريگي سنجام ميلو ۾ ڪيترن قبرصي فنڪارن جي شرڪت سبب. قبرصي راڪ موسيقي به قابل ذڪر آهي، ۽ اينٽيخنو راڪ اڪثر ميخاليس هاتزييانيس ۽ الڪينوس يوانيديس جهڙن فنڪارن سان لاڳاپيل آهي. ميٽل جو پڻ قبرص ۾ ننڍو پر موجود سامعين جو حلقو آهي، جنهن جي نمائندگي آرماگيڊن (rev.16:16)، بلائنڊ، ونٽرز ورج، ميٿيسوس ۽ ڪواڊرافونڪ جهڙا بينڊ ڪن ٿا.

ادب

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو قبرصي ادب

زينو آف ڪيٽيئم، اسٽوئڪ فلسفي جي مڪتب جو باني

قديم دور جي ادبي پيداوار ۾ سائپريا شامل آهي، جيڪو هڪ رزمي نظم هو، غالباً 7هين صدي ق.م جي آخر ۾ لکيو ويو ۽ اسٽاسينس ڏانهن منسوب ڪيو وڃي ٿو. سائپريا يوناني ۽ يورپي شاعريءَ جي شروعاتي نمونن مان هڪ آهي. قبرصي زينو آف ڪيٽيئم اسٽوئڪ فلسفي جي مڪتب جو باني هو.

وچئين دور ۾ رزمي شاعري، خاص طور "اڪريتڪ گيت"، عروج تي پهتي. ٻه تاريخي تواريخون، هڪ ليونتيوس ماخيراس ۽ ٻي جيورجيوس بوسٽرونيوس جي لکيل، سموري وچئين دور کي فرانڪي راڄ جي پڄاڻي (4هين صدي–1489ع) تائين بيان ڪن ٿيون. وچئين دور جي قبرصي يونانيءَ ۾ لکيل Poèmes d'amour 16هين صديءَ جا آهن. انهن مان ڪجهه اصل ۾ پيٽرارڪ، بيمبو، اريوستو ۽ جي. سانازارو جي نظمن جا ترجما آهن. ڏکين دورن ۾ ڪيترائي قبرصي عالم ٻيٽ ڇڏي ويا، جن ۾ يوانيس ڪيگالاس (لڳ ڀڳ 1622–1687) شامل هو، جيڪو 17هين صديءَ ۾ قبرص کان اٽلي لڏي ويو؛ سندس ڪجهه لکڻيون ٻين عالمن جي ڪتابن ۾ محفوظ رهيون آهن.

يوانيس ڪيگالاس (ت. 1622–1687) نڪوسيا ۾ ڄاول يوناني قبرصي عالم ۽ فلسفي جو پروفيسر هو، جيڪو گهڻو ڪري 17هين صديءَ ۾ سرگرم رهيو.

حسن حلمي افندي، هڪ ترڪ قبرصي شاعر، کي عثماني سلطان محمود ٻئي پاران انعام ڏنو ويو ۽ کيس "شاعرن جو سلطان" چيو ويندو هو.

جديد يوناني قبرصي ادبي شخصيتن ۾ شاعر ۽ ليکڪ ڪوسٽاس مونٽيس، شاعر ڪيرياڪوس خارالامبيديس، شاعر ميخاليس پاسيارڊيس، ليکڪ نيڪوس نيڪولائڊس، اسٽيليانوس اٽيشليس، الٿائيديس، لوڪيس اڪريتاس ۽ ديميتريس ٽي. گوٽسيس شامل آهن. ديميتريس ليپرٽيس، واسيليس ميخائيليديس ۽ پاولوس لياسيديس لوڪ شاعر هئا، جن گهڻو ڪري قبرصي-يوناني لهجي ۾ شاعري لکي. اهم ترڪ قبرصي ليکڪن ۾ عثمان ترڪائي، جنهن کي ٻه ڀيرا ادب جو نوبل انعام لاءِ نامزد ڪيو ويو، اوزڪر ياشن، نيريمان جاهت، اورڪيي ميني بالمان، محمد ياشن ۽ نيشي ياشن شامل آهن.

عالمي ادب ۾ عارضي ۽ مستقل پرڏيهي قبرصي ليکڪن جي موجودگي وڌندي پئي وڃي، ۽ ٻئي ۽ ٽئين نسل جا اهڙا قبرصي ليکڪ پڻ سامهون اچي رهيا آهن، جيڪي پرڏيهه ۾ ڄاول يا وڏا ٿيل آهن ۽ اڪثر انگريزيءَ ۾ لکن ٿا. انهن ۾ مائيڪل پاراسڪوس ۽ اسٽيفانوس اسٽيفانيديس جهڙا ليکڪ شامل آهن.

پرڏيهي ادب ۾ قبرص جي ذڪر جا مثال شيڪسپيئر جي لکڻين ۾ ملن ٿا؛ وليم شيڪسپيئر جي ڊرامي اوٿيلو جو وڏو حصو قبرص جي ٻيٽ تي واقع آهي. برطانوي ليکڪ لارنس ڊريل 1952ع کان 1956ع تائين قبرص ۾ رهيو، جتي هو ٻيٽ تي برطانوي نوآبادياتي حڪومت لاءِ ڪم ڪندو هو، ۽ پنهنجي قبرصي دور بابت بٽر ليمنز ڪتاب لکيو، جنهن 1957ع ۾ ٻيو ڊف ڪوپر انعام کٽيو.

ذريعا ابلاغ

اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو قبرص جا ذريعا ابلاغ, قبرص ۾ ٽيليويزن, قبرص ۾ ريڊيو ۽ قبرص جي سئنيما

فريڊم هائوس جي 2015ع واري فريڊم آف دي پريس رپورٽ ۾ قبرص جي جمهوريه ۽ اتر قبرص ٻنهي کي "آزاد" قرار ڏنو ويو. قبرص جي جمهوريه صحافت جي آزادي ۾ 100 مان 25، قانوني ماحول ۾ 30 مان 5، سياسي ماحول ۾ 40 مان 11، ۽ معاشي ماحول ۾ 30 مان 9 پوائنٽ حاصل ڪيا (گهٽ پوائنٽ بهتر صورتحال ظاهر ڪن ٿا). 2025ع جي عالمي صحافتي آزادي انڊيڪس ۾ رپورٽرز وِدآئوٽ بارڊرز قبرص جي جمهوريه کي 180 ملڪن مان 77هين نمبر تي رکيو ۽ چيو ته "[ج]يتوڻيڪ صحافت جي آزاديءَ جي آئين طرفان ضمانت ڏني وئي آهي، پر حڪومت، آرٿوڊوڪس چرچ ۽ ڪاروباري مفادن جو قبرص جي ذريعن ابلاغ تي اهم اثر آهي."

قانون اظهار جي آزادي ۽ صحافت جي آزادي جي ضمانت ڏئي ٿو، ۽ حڪومت عملي طور عام طور انهن حقن جو احترام ڪري ٿي. آزاد صحافت، اثرائتي عدليه ۽ فعال جمهوري سياسي نظام گڏجي اظهار ۽ صحافت جي آزاديءَ کي يقيني بڻائين ٿا. قانون ذاتي زندگي، خاندان، گهر يا خط و ڪتابت ۾ من ماني مداخلت کي منع ڪري ٿو، ۽ حڪومت عام طور عملي طور انهن پابندين جو احترام ڪري ٿي.

قبرص جي مقامي ٽيليويزن ڪمپنين ۾ سرڪاري ملڪيت وارو قبرص براڊڪاسٽنگ ڪارپوريشن شامل آهي، جيڪو ٻه ٽيليويزن چينل هلائي ٿو. ٻيٽ جي يوناني پاسي خانگي چينلن ۾ اين ٽي 1 قبرص، پلس ٽي وي، ميگا چينل، سگما ٽي وي، نيمونيا ٽي وي (اين ٽي وي) ۽ نيو ايڪسٽرا شامل آهن. اتر قبرص ۾ مقامي چينلن ۾ بي آر ٽي، جيڪو قبرص براڊڪاسٽنگ ڪارپوريشن جو ترڪ قبرصي هم منصب آهي، ۽ ڪيترائي خانگي چينل شامل آهن. مقامي فن ۽ ثقافتي پروگرامن جو وڏو حصو قبرص براڊڪاسٽنگ ڪارپوريشن ۽ بي آر ٽي تيار ڪن ٿا، جن ۾ مقامي فني دستاويزي فلمون، تبصري وارا پروگرام ۽ فلمايل ڊراما سيريز شامل آهن.

سئنيما

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو قبرص جي سئنيما

قبرص جو عالمي سطح تي سڀ کان وڌيڪ مشهور هدايتڪار، جنهن پرڏيهه ۾ ڪم ڪيو، مائيڪل ڪاڪوئانيس آهي. 1960ع واري ڏهاڪي جي آخر ۽ 1970ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ جارج فيلس گريگوريس آفڪسنتيو، ايتسي پروڊوٿيڪي اي ڪيپروس ۽ دي ميگا ڊاڪيومينٽ تيار ۽ هدايت ڪيون. 1994ع ۾ سئنيما ايڊوائزري ڪميٽي قائم ٿيڻ سان قبرصي فلم سازيءَ کي هٿي ملي. 2000ع ۾ قومي بجيٽ ۾ فلم سازيءَ لاءِ ساليانو CYP£500,000 (لڳ ڀڳ €850,000) رکيا ويا. سرڪاري گرانٽن کان علاوه، قبرصي گڏيل فلم سازيون يورپ جي ڪائونسل جي يوري اميجز فنڊ مان مالي سهائتا حاصل ڪرڻ جون اهل آهن، جيڪو يورپي گڏيل فلم سازين کي مالي سهائتا ڏئي ٿو. هن وقت تائين چار فيچر فلمن کي، جن ۾ هڪ قبرصي ايگزيڪيوٽو پروڊيوسر هو، يوري اميجز کان مالي مدد ملي آهي. پهرين فلم I Sphagi tou Kokora (1996) هئي، جنهن کان پوءِ Hellados (غير رليز ٿيل)، To Tama (1999)، ۽ O Dromos gia tin Ithaki (2000) شامل آهن.

کاڌا

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو قبرصي کاڌا

قبرصي ميزي

وچئين دور ۾، قبرص جي فرانسيسي لوزينيان بادشاهن جي حڪمرانيءَ هيٺ، درٻاري کاڌن جي هڪ نفيس روايت ترقي ڪئي، جنهن ۾ فرانسيسي، بازنطيني ۽ وچ اوڀر جا کاڌي جا انداز گڏجي ويا. لوزينيان بادشاهه شام مان باورچي گهرائڻ لاءِ مشهور هئا، ۽ اهو به تجويز ڪيو ويو آهي ته وچ اوڀر جون ترڪيبون، جهڙوڪ بلانمانج، فرانس ۽ ٻين اولهه يورپي ملڪن تائين پهچڻ جي اهم رستن مان هڪ قبرص جي لوزينيان بادشاهت هئي. اهي ترڪيبون اولهه ۾ vyands de Chypre، يعني "قبرص جا کاڌا"، جي نالي سان سڃاتيون ويون، ۽ خوراڪ جي مورخ وليم ووئس ويور وچئين دور جي انگريزي، فرانسيسي، اطالوي ۽ جرمن ترڪيبن جي ڪتابن ۾ انهن مان هڪ سئو کان وڌيڪ سڃاتيون آهن. انهن مان هڪ کاڌو، جيڪو وچئين ۽ اوائلي جديد دور ۾ يورپ ۾ خاص طور مشهور ٿيو، ڪڪڙ يا مڇيءَ سان ٺهيل malmonia نالي اسٽو هو، جنهن کي انگريزيءَ ۾ mawmeny چيو ويو.

قبرص جي هڪ ٻي خوراڪي شيءَ جيڪا اولهه يورپي کاڌن جي روايت ۾ شامل ٿي، اها گوبيءَ جو گل آهي، جيڪو اڄ به ٻيٽ تي مشهور آهي ۽ مختلف طريقن سان استعمال ٿئي ٿو، ۽ جنهن کي اوائلي وچئين دور کان قبرص سان جوڙيو ويندو هو. 12هين ۽ 13هين صديءَ ۾ عرب نباتات دانن ابن العوام ۽ ابن البيطار دعويٰ ڪئي ته هن ڀاڄيءَ جو اصل قبرص آهي، ۽ هن ٻيٽ سان ان جو تعلق اولهه يورپ ۾ به ورجايو ويو، جتي گوبيءَ جي گل کي شروعات ۾ "قبرصي گوبي" يا Cyprus colewart چيو ويندو هو. 16هين صديءَ تائين قبرص مان گوبيءَ جي گل جي ٻجن جو وڏي پيماني تي ۽ ڊگهي عرصي تائين واپار پڻ ٿيندو رهيو.

قبرصي هالومي

نڪوسيا جي هڪ آرڪيڊ ۾ قبرصي طرز جو ڪيفي

جيتوڻيڪ 1571ع ۾ قبرص جي عثمانين هٿان فتح ٿيڻ کان پوءِ لوزينيان کاڌي جي ثقافت جو گهڻو حصو ختم ٿي ويو، پر ڪيترائي اهڙا کاڌا اڄ به موجود آهن جيڪي لوزينيانن لاءِ واقف هجن ها، جن ۾ مختلف قسمن جا طحيني ۽ حمص، زالاتينا، اسڪارڊاليا ۽ اچار ٿيل جهنگلي ڳائڻ وارا پکي، جن کي امبيلوپوليا چيو وڃي ٿو، شامل آهن. امبيلوپوليا، جيڪو اڄ تمام گهڻو تڪراري ۽ غيرقانوني آهي، لوزينيان ۽ وينيسي دورن ۾ قبرص مان وڏي مقدار ۾ برآمد ٿيندو هو، خاص طور اٽلي ۽ فرانس ڏانهن. 1533ع ۾ قبرص آيل انگريز سياح جان لاڪ دعويٰ ڪئي ته هن اچار ٿيل جهنگلي پکين کي وڏن مرتبانن ۾ ڀريل ڏٺو، جن مان هر سال 1200 مرتبان قبرص مان برآمد ڪيا ويندا هئا.

هالومي پنير به لوزينيانن لاءِ واقف هجي ها، جنهن بابت اڄ ڪجهه خوراڪ ليکڪ دعويٰ ڪن ٿا ته اهو قبرص ۾ بازنطيني دور ۾ پيدا ٿيو هو. جڏهن ته علمي ماهرن جو خيال آهي ته پنير جو نالو پاڻ عربي اصل جو آهي. 1554ع کان اڳ پنير کي قبرص سان لاڳاپيل ڪرڻ جو ڪو محفوظ لکت وارو دستاويزي ثبوت موجود ناهي، جڏهن اطالوي مورخ فلوريو بوسٽرون قبرص جي رڍ جي کير مان ٺهندڙ هڪ پنير بابت لکيو، جنهن کي هن calumi چيو. هالومي (هيلِم) عام طور سلائسن ۾ ڪٽي، گريل ڪري، فرائي ڪري يا ڪڏهن تازو، ايپيٽائزر يا ميزي طور پيش ڪيو ويندو آهي.

سامونڊي کاڌن ۽ مڇين جي طعامن ۾ اسڪويڊ، آڪٽوپس، ريڊ ملٽ ۽ سي باس شامل آهن. ڪڪڙيون ۽ ٽماٽا سلادن ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿين ٿا. عام ڀاڄين جي تيارين ۾ زيتون جي تيل ۽ اجماع سان آلو، اچار ٿيل گوبيءَ جو گل ۽ چقندر، اسپيراگس ۽ تارو شامل آهن. ٻين روايتي لذيذن ۾ خشڪ ڌاڻن جي ٻجن ۽ شراب ۾ ميرينيٽ ڪيل گوشت شامل آهي، جنهن کي پوءِ سڪايو ۽ دونهين ۾ رڌيو وڃي ٿو، جيئن لونٽزا (دونهين ۾ پچايل سور جو ڪمر وارو گوشت)، ڪوئلن تي گريل رڍ جو گوشت، سوولاڪي (ڪوئلن تي پچايو ويل سور ۽ ڪڪڙ جو گوشت)، ۽ شيفتاليا (ميسينٽري ۾ ويڙهيل قيمي وارو گوشت). پورگوري (بلگر، ٽٽل ڪڻڪ) مانيءَ کان سواءِ ڪاربوهائيڊريٽ جو روايتي ذريعو آهي، ۽ ان مان ڪوبس نالي لذيذ کاڌو ٺاهيو ويندو آهي.

تازيون ڀاڄيون ۽ ميوا عام جزا آهن. گهڻو استعمال ٿيندڙ ڀاڄين ۾ زوڪيني، ساوا مرچ، ڀينڊي، ساوا ڦريون، آرٽيچوڪ، گاجرون، ٽماٽا، ڪڪڙيون، سلاد جا پن ۽ انگور جا پن شامل آهن، جڏهن ته دالين ۾ ڦريون، باقلا، مٽر، لوبيا، چڻا ۽ مسور شامل آهن. سڀ کان عام ميون ۽ خشڪ ميون ۾ ناشپاتي، سيب، انگور، نارنگيون، مينڊرين، نيڪٽرين، ميڊلر، بليڪ بيري، چيري، اسٽرابيري، انجير، تربوز، خربوزو، ايواڪاڊو، ليمون، پستا، بادام، شاه بلوط، اخروٽ ۽ هيزل نٽ شامل آهن.

قبرص پنهنجن مٺاڻن لاءِ پڻ مشهور آهي، جن ۾ لوڪوم، جنهن کي ترڪش ڊيلائيٽ پڻ چيو وڃي ٿو، ۽ سوجوڪوس شامل آهن. هن ٻيٽ جي محفوظ جاگرافيائي اشاري (PGI) ۾ گيروسڪيپو ڳوٺ ۾ تيار ٿيندڙ لوڪوم پڻ شامل آهي.

رانديون

اسپائروس ڪيپريانو ائٿليٽڪ سينٽر، ليماسول ۾

راندين جي انتظامي ادارن ۾ قبرص فٽبال ايسوسيئيشن، قبرص باسڪيٽ بال فيڊريشن، قبرص والي بال فيڊريشن، قبرص آٽو موبائيل ايسوسيئيشن، قبرص بيڊمنٽن فيڊريشن، قبرص ڪرڪيٽ ايسوسيئيشن، قبرص رگبي فيڊريشن ۽ قبرص پول ايسوسيئيشن شامل آهن.

قبرص جي ليگن ۾ نمايان راندين جي ٽيمن ۾ اي پي او اي ايل ايف سي، انورٿوسس فاماگستا ايف سي، اي سي اومونيا، اي اي ايل ليماسول ايف سي، اپولون ليماسول ايف سي، نيا سالاميس فاماگستا ايف سي، اولمپياڪوس نڪوسيا، اي اي ڪي لارناڪا ايف سي، اريس ليماسول ايف سي، اي اي ايل ليماسول بي سي، ڪيراونوس بي سي ۽ اپولون ليماسول بي سي شامل آهن. اسٽيڊيم يا راندين جي هنڌن ۾ جي ايس پي اسٽيڊيم (قبرص جي جمهوريه جي ڪنٽرول هيٺ علائقن ۾ سڀ کان وڏو)، تسيريون اسٽيڊيم (ٻيو نمبر وڏو)، نيو جي ايس زيڊ اسٽيڊيم، انتونيس پاپادوپولوس اسٽيڊيم، اموخوستوس ايپسٽروفي اسٽيڊيم، مڪاريو اسٽيڊيم ۽ الفاميگا اسٽيڊيم شامل آهن.

2008–09ع واري سيزن ۾، انورٿوسس فاماگستا ايف سي يوئيفا چيمپئنز ليگ جي گروپ مرحلي لاءِ ڪواليفاءِ ڪندڙ پهرين قبرصي ٽيم بڻجي. ايندڙ سيزن ۾ اي پي او اي ايل ايف سي يوئيفا چيمپئنز ليگ جي گروپ مرحلي لاءِ ڪواليفاءِ ڪيو، ۽ 2011–12 يوئيفا چيمپئنز ليگ ۾ پنهنجي گروپ ۾ پهرين نمبر تي رهڻ ۽ رائونڊ آف 16 ۾ فرانسيسي اولمپيڪ ليونيس کي شڪست ڏيڻ کان پوءِ آخري اٺن تائين پهتي. قبرص قومي رگبي يونين ٽيم، جيڪا دي موفلونز جي نالي سان سڃاتي وڃي ٿي، هن وقت لڳاتار سڀ کان وڌيڪ بين الاقوامي فتوحات جو رڪارڊ رکي ٿي، جيڪو خاص طور ان ڪري قابل ذڪر آهي جو قبرص رگبي فيڊريشن صرف 2006ع ۾ قائم ٿي هئي.

فٽبالر سوٽيرس ڪائيفاس 1975–76ع واري سيزن ۾ يورپي گولڊن شو کٽيو؛ آباديءَ جي لحاظ کان قبرص اهو سڀ کان ننڍو ملڪ آهي، جنهن جي ڪنهن رانديگر هي اعزاز حاصل ڪيو آهي. ٽينس رانديگر مارڪوس باگڊاتيس دنيا ۾ اٺين نمبر تائين پهتو، آسٽريلين اوپن جو فائنلسٽ رهيو، ۽ 2006ع ۾ ومبلڊن جي سيمي فائنل تائين پهتو. هاءِ جمپر ڪيرياڪوس ايوانو 2007ع ۾ جاپان جي اوساڪا ۾ ٿيل 11هين آئي اي اي ايف ورلڊ چيمپئن شپس اِن ائٿليٽڪس ۾ 2.35 ميٽر جي ٽپ ڏئي ڪانسي جو تمغو کٽيو. هو دنيا ۾ ٽئين نمبر تائين پڻ پهچي چڪو آهي. موٽر اسپورٽس ۾ تيو ايليناس هڪ ڪامياب ريسنگ ڪار ڊرائيور آهي، جيڪو هن وقت جي پي 3 سيريز ۾ ماروشيا مينر موٽر اسپورٽ لاءِ ريس ڪري ٿو. مڪسڊ مارشل آرٽس جو رانديگر ڪوسٽاس فلپائو پڻ آهي، جنهن 2011ع کان 2015ع تائين يو ايف سي جي مڊل ويٽ ڊويزن ۾ مقابلو ڪيو. ڪوسٽاس جو يو ايف سي مقابلن ۾ 6–4 جو رڪارڊ آهي.

ميڊيٽرينين ٻيٽ لاءِ هڪ ٻي قابل ذڪر ڳالهه اها آهي ته ڀاءُ ڀيڻ ڪرسٽوفر ۽ سوفيا پاپاميخالاپولو ڪينيڊا جي برٽش ڪولمبيا ۾ وينڪوور ۾ ٿيل 2010ع سياري جون اولمپڪ رانديون لاءِ ڪواليفاءِ ڪيو. اهي ئي واحد رانديگر هئا جيڪي ڪواليفاءِ ڪري سگهيا ۽ اهڙيءَ ريت قبرص جي نمائندگي ڪئي. ملڪ جو پهريون اولمپڪ تمغو، چانديءَ جو تمغو، ملاح پاولووس ڪونٽيڊس 2012ع اونهاري جي اولمپڪ راندين ۾ مردن جي ليزر ڪلاس ۾ کٽيو.

حڪومت ۽ سياست

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو قبرص جي سياست

نيڪوس ڪرسٽوڊوليديس، فيبروري 2023ع کان قبرص جو صدر

قبرص هڪ صدارتي جمهوريه آهي. رياست ۽ حڪومت جي سربراهه کي عام ووٽ ذريعي پنجن سالن جي مدي لاءِ چونڊيو ويندو آهي. انتظامي اختيار حڪومت استعمال ڪري ٿي، جڏهن ته قانون سازيءَ جو اختيار نمائندن جي ايوان وٽ آهي؛ عدليه انتظاميا ۽ قانون ساز اداري ٻنهي کان آزاد آهي.

1960ع جي آئين هڪ صدارتي حڪومتي نظام جو بندوبست ڪيو، جنهن ۾ آزاد انتظامي، قانون ساز ۽ عدالتي شاخون شامل هيون، گڏوگڏ نگراني ۽ توازن جو هڪ پيچيده نظام پڻ قائم ڪيو ويو هو، جنهن ۾ ترڪ قبرصين جي مفادن جي تحفظ لاءِ وزنائتي طاقت ورڇ جو تناسب رکيو ويو هو. انتظاميا جي اڳواڻي هڪ يوناني قبرصي صدر ۽ هڪ ترڪ قبرصي نائب صدر ڪندا هئا، جيڪي پنهنجي پنهنجي برادريءَ طرفان پنجن سالن لاءِ چونڊيا ويندا هئا ۽ ٻنهي کي قانون سازي ۽ انتظامي فيصلن جي ڪجهه قسمن تي ويٽو جو حق حاصل هو. قانون سازيءَ جو اختيار نمائندن جي ايوان وٽ هو، جنهن جا ميمبر پڻ الڳ ووٽر فهرستن جي بنياد تي چونڊيا ويندا هئا.

صدارتي محل، نيڪوسيا

1965ع کان، ٻنهي برادرين جي وچ ۾ ٽڪراءَ کان پوءِ، ايوان ۾ ترڪ قبرصي سيٽون خالي رهيون آهن. 1974ع ۾ جڏهن ترڪ فوج ٻيٽ جي اترئين ٽئين حصي تي قبضو ڪيو ته قبرص عملي طور ورهائجي ويو. ان کان پوءِ ترڪ قبرصين 1983ع ۾ اتر قبرص جي ترڪ جمهوريه جي نالي سان آزاديءَ جو اعلان ڪيو، پر ان کي رڳو ترڪي تسليم ڪيو. 1985ع ۾ اتر قبرص جي ترڪ جمهوريه هڪ آئين اختيار ڪيو ۽ پنهنجي پهرين چونڊ ڪرائي. گڏيل قومون سڄي قبرص ٻيٽ تي قبرص جي جمهوريه جي خودمختياري تسليم ڪن ٿيون.

2007ع تائين، نمائندن جي ايوان ۾ 56 ميمبر هئا، جيڪي متناسب نمائندگي ذريعي پنجن سالن جي مدي لاءِ چونڊيا ويندا هئا، ۽ ٽي مبصر ميمبر آرمينيائي، لاطيني ۽ مارونائيٽ اقليتن جي نمائندگي ڪندا هئا. چوويهه سيٽون ترڪ برادري لاءِ مخصوص هيون، پر اهي 1964ع کان خالي رهيون آهن. سياسي ماحول تي ڪميونسٽ اي ڪي ايل، لبرل قدامت پسند ڊيموڪريٽڪ ريلي، مرڪزي ڊيموڪريٽڪ پارٽي، ۽ سماجي جمهوري اي ڊي اي ڪي جو غلبو رهيو.

2008ع ۾ دمتريس ڪرسٽوفياس ملڪ جو پهريون ڪميونسٽ رياستي سربراهه بڻيو. 2012–2013ع جو قبرصي مالي بحران ۾ پنهنجي ڪردار سبب ڪرسٽوفياس 2013ع ۾ ٻيهر چونڊ وڙهڻ لاءِ اميدوار نه ٿيو. 2013ع جي صدارتي چونڊن ۾ ڊيموڪريٽڪ ريلي جي اميدوار نيڪوس اناسٽاسياديس 57.48 سيڪڙو ووٽ حاصل ڪري ڪاميابي ماڻي. ان کان پوءِ اناسٽاسياديس 28 فيبروري 2013ع تي عهدي جو حلف کنيو. 2018ع جي صدارتي چونڊن ۾ هو 56 سيڪڙو ووٽن سان ٻيهر چونڊجي ويو. 28 فيبروري 2023ع تي، 2023ع جي صدارتي چونڊ جي ٻي مرحلي جو فاتح نيڪوس ڪرسٽوڊوليديس قبرص جي جمهوريه جي اٺين صدر طور حلف کنيو.

ٻاهرين ٽڪرا ۽ اندروني علائقا

ديڪيليا پاور اسٽيشن

قبرص جا چار ٻاهرين ٽڪرا آهن، جيڪي سڀئي ديڪيليا جي برطانوي خودمختيار فوجي اڏي واري علائقي اندر واقع آهن. پهريان ٻه اورميديا ۽ زيلوٽيموو جا ڳوٺ آهن. ٽيون ديڪيليا پاور اسٽيشن آهي، جنهن کي هڪ برطانوي روڊ ٻن حصن ۾ ورهائي ٿو. اتر وارو حصو اي اي سي جي پناهگير آبادي آهي. ڏاکڻو حصو، جيتوڻيڪ سمنڊ جي ڪناري تي واقع آهي، تڏهن به ٻاهرين ٽڪرو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان جا پنهنجا علائقائي پاڻي ناهن؛ اهي برطانيا جي پاڻيءَ ۾ شامل آهن.

گڏيل قومن جو بفر زون ديڪيليا تائين پهچي ٿو ۽ پوءِ آيوس نيڪولاوس کان اوڀر طرف وري شروع ٿئي ٿو، ۽ هڪ سوڙهي زميني لنگهه ذريعي ديڪيليا جي باقي حصي سان ڳنڍيل آهي. ان لحاظ کان بفر زون ٻيٽ جي ڏکڻ اوڀر ڪنڊ واري پاراليميني علائقي کي عملي طور، جيتوڻيڪ ڊي جيوري نه، هڪ ٻاهرين ٽڪري ۾ تبديل ڪري ٿو.

پرڏيهي لاڳاپا

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو قبرص جا پرڏيهي لاڳاپا

قبرص جي جمهوريه هيٺين بين الاقوامي گروهن ۽ ادارن جي ميمبر آهي: آسٽريليا گروپ، سي اين، سي اي، سي ايف ايس پي، اي بي آر ڊي، اي آءِ بي، يورپي يونين، FAO، IAEA، IBRD، ICAO، آءِ سي سي، آءِ سي سي ٽي، آءِ ٽي يو سي، آءِ ڊي اي، IFAD، آءِ ايف سي، IHO، آءِ ايل او، آءِ ايم ايف، آءِ ايم او، انٽرپول، IOC، آءِ او ايم، آءِ پي يو، ITU، MIGA، نام، اين ايس جي، OPCW، او ايس سي اي، پي سي اي، گڏيل قومون، UNCTAD، يونيسڪو، UNHCR، يونائيڊو، UPU، ڊبليو سي ايل، ڊبليو سي او، ڊبليو ايف ٽي يو، ڊبليو ايڇ او، وائپو، ڊبليو ايم او، ڊبليو ٽي او او ۽ ڊبليو ٽي او.

2024ع جي عالمي امن اشاري موجب قبرص دنيا جو 88هون سڀ کان پُرامن ملڪ آهي.

فوج

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو قبرصي نيشنل گارڊ

قبرصي نيشنل گارڊ جي سپاهين پاران اڳوڻي روسي صدر دمتري ميدويديف جي آجيان واري تقريب

قبرصي نيشنل گارڊ قبرص جي جمهوريه جو مکيه فوجي ادارو آهي. اهو زميني، هوائي ۽ سامونڊي شعبن تي ٻڌل هڪ گڏيل هٿياربند فوج آهي. تاريخي طور سڀني مرد شهرين لاءِ 17هين سالگرهه کان پوءِ نيشنل گارڊ ۾ 24 مهينا خدمت ڪرڻ لازمي هئي، پر 2016ع ۾ لازمي فوجي خدمت جو مدو گهٽائي 14 مهينا ڪيو ويو.

هر سال لڳ ڀڳ 10,000 ماڻهن کي ڀرتي مرڪزن ۾ تربيت ڏني ويندي آهي. کين ڏنل فوجي مهارت موجب، ڀرتي ٿيل اهلڪارن کي پوءِ خاص تربيت وارن ڪئمپن يا عملي فوجي يونٽن ڏانهن منتقل ڪيو ويندو آهي.

2016ع تائين هٿياربند فوجون وڏي حد تائين لازمي ڀرتيءَ تي ٻڌل هيون، پر ان کان پوءِ هڪ وڏي پيشه ور ڀرتي ٿيل فوجي اداري (ΣΥΟΠ) کي اختيار ڪيو ويو. لازمي فوجي خدمت جي مدت ۾ گهٽتائي سان گڏ هن نظام سبب لازمي ڀرتي ٿيل ۽ پيشه ور ڀرتي ٿيل اهلڪارن جو تناسب لڳ ڀڳ 3:1 ٿي ويو.

قانون، انصاف ۽ انساني حق

اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو قبرص پوليس ۽ قبرص ۾ انساني حق

سپريم ڪورٽ آف جسٽس

قبرص پوليس (يوناني: Αστυνομία Κύπρου، Turkish: Kıbrıs Polisi) قبرص جي جمهوريه جي واحد قومي پوليس سروس آهي ۽ 1993ع کان انصاف ۽ عوامي نظم واري وزارت جي ماتحت آهي.

دنيا ۾ آزادي 2026 ۾ آمريڪا ۾ قائم غير سرڪاري تنظيم فريڊم هائوس قبرص کي ”آزاد“ قرار ڏنو. جنوري 2011ع ۾ گڏيل قومن جي انساني حقن جي اعليٰ ڪمشنر جي آفيس جي قبرص ۾ انساني حقن بابت رپورٽ ۾ ڄاڻايو ويو ته قبرص جي جاري ورهاڱي جا اثر سڄي ٻيٽ ۾ انساني حقن تي پون ٿا، جن ۾ ”اچ وڃ جي آزادي، گم ٿيل ماڻهن جي معاملي سان لاڳاپيل انساني حق، امتيازي سلوڪ، زندگيءَ جو حق، مذهب جي آزادي، ۽ معاشي، سماجي ۽ ثقافتي حق“ شامل آهن. ٻيٽ جي ورهاڱي تي مسلسل ڌيان ڪڏهن ڪڏهن ٻين انساني حقن جي مسئلن کي نظرانداز ڪرائي سگهي ٿو. جسم فروشي وڏي پيماني تي موجود آهي ۽ ٻيٽ کي اوڀر يورپ مان انساني اسمگلنگ جي اهم رستن مان هڪ هجڻ سبب جنسي واپار ۾ ان جي ڪردار تي تنقيد جو نشانو بڻايو ويو آهي.

2014ع ۾ انساني حقن جي يورپي عدالت ترڪيءَ کي قبرص تي حملي جي سلسلي ۾ قبرص کي 100 ملين آمريڪي ڊالر کان وڌيڪ معاوضو ادا ڪرڻ جو حڪم ڏنو؛ انقره اعلان ڪيو ته اهو فيصلي کي نظرانداز ڪندو. 2014ع ۾ قبرصي پناهگيرن جي هڪ گروهه ۽ يورپي پارليامينٽ جي ميمبر ڪوسٽاس ماوريديس بين الاقوامي عدالت انصاف ۾ شڪايت داخل ڪري ترڪيءَ تي الزام هنيو ته اهو پنهنجي شهري آبادي کي سڌي يا اڻ سڌي طرح قبضي هيٺ علائقي ۾ منتقل ڪري جنيوا ڪنوينشنن جي ڀڃڪڙي ڪري رهيو آهي. جنيوا ۽ هيگ ڪنوينشنن، جن ٻنهي جي ترڪي توثيق ڪئي آهي، جون ٻيون ڀڃڪڙيون به ان عمل سان لاڳاپيل ڄاڻايون ويون آهن، جنهن کي آثار قديمه جي ماهر سوفوڪليس هاجيساواس ”اتر ۾ يوناني ۽ عيسائي ورثي جي منظم تباهي“ سڏيو آهي. انهن ڀڃڪڙين ۾ ثقافتي خزاني جي ڦرلٽ، گرجا گهرن جي ڄاڻي واڻي تباهي، فن پارن جي بي ڌياني، ۽ اهم تاريخي ماڳن جا نالا تبديل ڪرڻ شامل آهن؛ انهن عملن جي يادگارن ۽ ماڳن بابت بين الاقوامي ڪائونسل پاران مذمت ڪئي وئي آهي. هاجيساواس جو موقف آهي ته اهي ڪارروايون نسلي صفائيءَ جي فريم ورڪ اندر اتر قبرص مان يوناني موجودگي مٽائڻ واري ترڪ پاليسيءَ کان متاثر آهن. تنهن هوندي به، ڪجهه ذميوار ماڻهن جو مقصد رڳو لالچ ۽ مالي فائدو حاصل ڪرڻ پڻ رهيو آهي. فن جي قانون جي ماهر اليسانڊرو ڪيچي ثقافتي ورثي جي تباهيءَ کي نسلي صفائي سان ڳنڍڻ واري موقف کي ”يوناني قبرصي نقطه نظر“ قرار ڏنو آهي، جنهن بابت هن ڄاڻايو آهي ته PACE جون ٻه رپورٽون ان کي رد ڪري چڪيون آهن. ڪيچي قبرص ۾ ثقافتي ورثي جي تباهيءَ جي ذميواري يوناني ۽ ترڪ قبرصين ٻنهي تي وجهي ٿو، ۽ خاص طور يوناني قبرصي انتهاپسندن هٿان ترڪ قبرصي ورثي جي تباهيءَ جو به ذڪر ڪري ٿو.

معيشت

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو قبرص جي معيشت

قبرص جي مرڪزي بئنڪ

21هين صديءَ جي شروعات ۾ قبرص وٽ هڪ خوشحال خدمت-بنياد معيشت هئي، جنهن ان کي 2004ع ۾ يورپي يونين ۾ شامل ٿيندڙ ڏهن ملڪن مان سڀ کان وڌيڪ شاهوڪار ملڪ بڻايو. تنهن هوندي به، بعد ۾ قبرصي معيشت 2008ع جي مالي بحران ۽ يورو علائقي جي بحران سبب متاثر ٿي. جون 2012ع ۾ قبرصي حڪومت اعلان ڪيو ته قبرص پاپولر بئنڪ جي مدد لاءِ ان کي €1.8 بلين پرڏيهي امداد جي ضرورت پوندي، جنهن کان پوءِ فچ قبرص جي ڪريڊٽ ريٽنگ گهٽائي جنڪ اسٽيٽس ڪري ڇڏي. فچ چيو ته قبرص کي پنهنجي بئنڪن جي مدد لاءِ وڌيڪ €4 بلين جي ضرورت پوندي ۽ ريٽنگ ۾ گهٽتائي جو بنيادي سبب قبرص جي ٽن وڏين بئنڪن، بئنڪ آف قبرص، قبرص پاپولر بئنڪ ۽ هيلينڪ بئنڪ، جو يوناني حڪومتي قرضن جي بحران جي اثر هيٺ اچڻ هو.

قبرص هڪ مالياتي اتحاد، يورو زون (گهرو نيرو)، ۽ يورپي يونين جي واحد منڊي جو حصو آهي.

2012–2013ع قبرصي مالي بحران جي نتيجي ۾ مارچ 2013ع ۾ يوروگروپ سان هڪ معاهدو ٿيو، جنهن تحت قبرص پاپولر بئنڪ کي هڪ ”خراب“ بئنڪ، جيڪا وقت سان گڏ ختم ڪئي ويندي، ۽ هڪ ”سٺي“ بئنڪ، جيڪا بئنڪ آف قبرص ۾ ضم ڪئي ويندي، ۾ ورهايو ويو. يورپي ڪميشن، يورپي مرڪزي بئنڪ ۽ بين الاقوامي مالياتي فنڊ، جن کي اڪثر ”ٽرائيڪا“ چيو ويندو آهي، کان 10 بلين يورو جي بيل آئوٽ جي بدلي ۾ قبرصي حڪومت کي غير بيمه ٿيل جمعن تي هڪ وڏو هيئرڪٽ لاڳو ڪرڻو پيو؛ انهن جمعن جو وڏو حصو شاهوڪار روسين وٽ هو، جيڪي قبرص کي ٽيڪس پناهه گاهه طور استعمال ڪندا هئا. 100,000 يورو يا ان کان گهٽ جا بيمه ٿيل جمع متاثر نه ٿيا.

ليماسول جنرل اسپتال

قبرص 2010ع واري ڏهاڪي دوران حيرت انگيز معاشي بحالي ڪئي، ۽ 2023ع جي بين الاقوامي مالياتي فنڊ جي تخمينن موجب، قبرص جي في ماڻهو جي ڊي پي $54,611 آهي، جيڪا ڏکڻ يورپ ۾ سڀ کان وڌيڪ آهي، جيتوڻيڪ اها يورپي يونين جي سراسري کان ٿوري گهٽ آهي. سياحت، مالي خدمتون ۽ جهاز راني معيشت جا اهم حصا آهن، ۽ گهٽ ٽيڪس شرحن ۽ ڪاروبار ڪرڻ ۾ آساني سبب قبرص کي ڪيترن ئي آف شور ڪاروبارن لاءِ مرڪز طور پسند ڪيو ويو آهي. 1980ع ۽ 1990ع وارن ڏهاڪن ۾ مضبوط معاشي واڌ حاصل ٿي، جنهن جو سبب قبرصي حڪومتن پاران يورپي يونين ۾ داخلا جا معيار پورا ڪرڻ تي ڏنل ڌيان هو. قبرصي حڪومت 1 جنوري 2008ع تي قبرصي پائونڊ جي جاءِ تي يورو کي قومي ڪرنسي طور اختيار ڪيو.

قبرص يورپي يونين جو آخري ميمبر ملڪ آهي جيڪو توانائيءَ جي باهمي رابطن کان مڪمل طور الڳ آهي، ۽ اميد ڪئي وڃي ٿي ته اهو يورو ايشيا انٽرڪنيڪٽر ذريعي يورپي نيٽ ورڪ سان ڳنڍيو ويندو، جيڪو 2000 ميگاواٽ جو هاءِ وولٽيج ڊائريڪٽ ڪرنٽ سامونڊي هيٺان بجلي ڪيبل آهي. يورو ايشيا انٽرڪنيڪٽر يونان، قبرص ۽ اسرائيل جي بجلي گرڊن کي پاڻ ۾ ڳنڍيندو. اهو يورپي يونين جو هڪ اهم گڏيل مفاد وارو منصوبو ۽ ترجيحي اليڪٽرِسٽي هاءِ وي انٽرڪنيڪٽر منصوبو پڻ آهي.

تازن سالن ۾ قبرص جي خصوصي اقتصادي علائقي (EEZ) ۾ افرودائٽي نالي علائقي (تحقيقي کوٽائي واري بلاڪ 12) ۾ سمنڊ هيٺ قدرتي گئس جا نمايان ذخيرا دريافت ٿيا آهن، جيڪي ليماسول کان لڳ ڀڳ 175 ڪلوميٽرs (109 ميلs) ڏکڻ طرف 33°5'40″N ۽ 32°59'0″E تي واقع آهن. تنهن هوندي به، ترڪيءَ جون آف شور کوٽائي ڪندڙ ڪمپنيون 2013ع کان قدرتي گئس ۽ تيل جي وسيلن تائين رسائي حاصل ڪنديون رهيون آهن. قبرص 2003ع ۾ مصر، 2007ع ۾ لبنان، ۽ 2010ع ۾ اسرائيل سان پنهنجي سامونڊي سرحدن جي حدبندي ڪئي. آگسٽ 2011ع ۾ آمريڪا ۾ قائم ڪمپني نوبل انرجي بلاڪ جي تجارتي ترقيءَ بابت قبرصي حڪومت سان پيداوار جي ورهاست جو معاهدو ڪيو.

ترڪي، جيڪو قبرص پاران پنهنجي پاڙيسري ملڪن سان ڪيل سرحدي معاهدن کي تسليم نٿو ڪري، ڌمڪي ڏني ته جيڪڏهن قبرص بلاڪ 12 ۾ کوٽائي شروع ڪرڻ جي منصوبن تي اڳتي وڌيو ته اهو پنهنجي بحري فوج کي متحرڪ ڪندو. قبرص جي کوٽائيءَ جي ڪوششن کي آمريڪا، يورپي يونين ۽ گڏيل قومن جي حمايت حاصل هئي، ۽ 19 سيپٽمبر 2011ع تي بلاڪ 12 ۾ کوٽائي شروع ٿي، جنهن دوران ڪنهن به واقعي جي رپورٽ نه ٿي.

بنيادي ڍانچو

اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو قبرص ۾ آمدرفت ۽ قبرص ۾ ٽيلي مواصلات

ليماسول بندرگاهه، قبرص جي مصروف ترين بندرگاهه

قبرص يورپي يونين جي انهن رڳو ٽن ملڪن مان هڪ آهي، جتي گاڏيون روڊ جي کاٻي پاسي هلن ٿيون، جيڪو برطانوي راڄ جو ورثو آهي. موٽر ويز جو هڪ سلسلو سامونڊي ڪناري سان پافوس کان آيا ناپا تائين هلي ٿو، جڏهن ته ٻه موٽر ويز ملڪ جي اندرئين حصي ڏانهن نڪوسيا تائين وڃن ٿا، جن مان هڪ ليماسول ۽ ٻيو لارناڪا کان اچي ٿو.

في ماڻهو نجي ڪار جي مالڪيءَ جي لحاظ کان قبرص دنيا ۾ 29هين نمبر تي آهي. 2006ع ۾ قبرص جي جمهوريه ۾ لڳ ڀڳ 344,000 نجي ملڪيت واريون گاڏيون ۽ ڪُل 517,000 رجسٽرڊ موٽر گاڏيون هيون. 2006ع ۾ يورپي يونين ڊولپمينٽ بئنڪ جي مالي سهڪار سان سڄي قبرص ۾ بس سروسز ۽ ٻين عوامي آمدرفت جي ذريعن کي بهتر ۽ وسيع ڪرڻ جا منصوبا پيش ڪيا ويا. 2010ع ۾ نئون بس نيٽ ورڪ لاڳو ڪيو ويو.

قبرص جي حڪومت جي ڪنٽرول هيٺ علائقن ۾ ٻه بين الاقوامي هوائي اڏا آهن، جن مان وڌيڪ مصروف لارناڪا ۾ ۽ ٻيو پافوس ۾ آهي. ارڪان بين الاقوامي هوائي اڏو غير حڪومتي ڪنٽرول هيٺ علائقن ۾ واحد فعال هوائي اڏو آهي، پر اتان هلندڙ سمورين بين الاقوامي اڏامن کي ترڪيءَ ۾ لازمي طور ترسڻو پوي ٿو.

ٻيٽ جون مکيه بندرگاهون ليماسول ۽ لارناڪا آهن، جيڪي مال بردار، مسافر ۽ ڪروز جهازن کي خدمتون مهيا ڪن ٿيون.

قبرص ۾ هن وقت ڪا به فعال ريلوي ناهي، پر تازن سالن ۾ 70 سالن کان پوءِ پهريون ڀيرو ريلوي لائين ٻيهر تعمير ڪرڻ جو مطالبو ڪيو ويو آهي. اهو مطالبو يورپي ريل سپلاءِ انڊسٽري ايسوسيئيشن (يونيفي) ۽ قبرص ريلويز ڪنسورشيم گڏجي ڪيو.

سائٽا، رياستي ملڪيت واري ٽيلي مواصلاتي ڪمپني، ٻيٽ تي اڪثر ٽيلي مواصلاتي ۽ انٽرنيٽ رابطن جو انتظام ڪري ٿي. تنهن هوندي به، شعبي کي ضابطن کان آزاد ڪرڻ کان پوءِ ڪجهه خانگي ٽيلي مواصلاتي ڪمپنيون وجود ۾ آيون، جن ۾ ايپڪ، ڪيبل نيٽ، او ٽي اي نيٽ ٽيليڪام، اوميگا ٽيليڪام ۽ پرائم ٽيل شامل آهن. قبرص جي غير حڪومتي ڪنٽرول هيٺ علائقن ۾ ٻه مختلف ڪمپنيون موبائل فون نيٽ ورڪ هلائين ٿيون: ترڪ سيل ۽ ڪي ڪي ٽي سي ٽيلسم.

انتظامي ورهاست

اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو قبرص جا ضلعا ۽ قبرص جي شهرن، قصبن ۽ ڳوٺن جي فهرست

قبرص جي جمهوريه ڇهن ضلعن ۾ ورهايل آهي: نڪوسيا، فاماگوستا، ڪيرينيا، لارناڪا، ليماسول ۽ پافوس.

نڪوسيا

ليماسول

لارناڪا

پافوس

فاماگوستا

ڪيرينيا

ضلعو			گادي	آبادي
انگريزي	يوناني	ترڪي
نڪوسيا	Λευκωσία	Lefkoşa	نڪوسيا	326,980
ليماسول	Λεμεσός	Limasol	ليماسول	235,330
لارناڪا	Λάρνακα	Larnaka	لارناڪا	143,192
پافوس	Πάφος	Baf	پافوس	88,276
فاماگوستا	Αμμόχωστος	Gazimağusa	فاماگوستا	46,629
ڪيرينيا	Κερύvεια	Girne	ڪيرينيا	N/A

پڻ ڏسو

• اناتوليا جا قديم علائقا
• نمايان قبرصين جي فهرست
• اتر قبرص
• قبرص جو خاڪو
• Cuprum ("ٽامي" جو سائنسي نالو)

وڌيڪ پڙهڻ لاء

• Brewin, Christopher (2000). European Union and Cyprus. Eothen Press. ISBN 978-0-906719-24-4.
• Charalambous, Giorgos (2015). Party-Society Relations in the Republic of Cyprus. Taylor & Francis. ISBN 978-1-317386-56-8.
• Clark, Tommy. A Brief History of Cyprus (2020) excerpt آرڪائيو ڪيا ويا 26 March 2023 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.
• Dods, Clement, مرتب (1999). Cyprus: The Need for New Perspectives. The Eothen Press. ISBN 978-0-906719-23-7.
• Durrell, Lawrence (March 2001) [1957]. Bitter Lemons. Faber and Faber. ISBN 978-0-571-20155-6.
• Faustmann, Hubert; Nicos Peristianis (2006). Britain and Cyprus: Colonialism and Post-Colonialism, 1878–2006. Bibliopolis. ISBN 978-3-933925-36-7.
• Gibbons, Harry Scott (1997). The Genocide Files. Charles Bravos Publishers. ISBN 978-0-9514464-2-3.
• Hannay, David (2005). Cyprus: The Search for a Solution. آئي بي ٽورس. ISBN 978-1-85043-665-2.
• Hitchens, Christopher (1997). Hostage to History: Cyprus from the Ottomans to Kissinger. Verso. ISBN 978-1-85984-189-1.
• Ker-Lindsay, James (2005). EU Accession and UN Peacemaking in Cyprus. Palgrave Macmillan. ISBN 978-1-4039-9690-9.
• Ker-Lindsay, James; Hubert Faustmann (2009). The Government and Politics of Cyprus. Peter Lang. ISBN 978-3-03911-096-4.
• Mallinson, William (2005). Cyprus a Modern History. I.B.Tauris. ISBN 978-1-85043-580-8.
• Merin, Jennifer; Burdick, Elizabeth B. (1 November 1979). International directory of theatre, dance, and folklore festivals: a project of the International Theatre Institute of the United States, inc. Greenwood Press. ISBN 978-0-313-20993-2.
• Mirbagheri, Farid (1989). Cyprus and International Peacemaking. Hurst. ISBN 978-1-85065-354-7.
• Nicolet, Claude (2001). United States Policy Towards Cyprus, 1954–1974. Bibliopolis. ISBN 978-3-933925-20-6.
• Oberling, Pierre (1982). The Road to Bellapais. Columbia University Press. ISBN 978-0-88033-000-8.
• O'Malley, Brendan; Ian Craig (1999). The Cyprus Conspiracy. I.B.Tauris. ISBN 978-1-86064-737-6.
• Palley, Claire (2005). An International Relations Debacle: The UN Secretary-General's Mission of Good Offices in Cyprus, 1999–2004. Hart Publishing. ISBN 978-1-84113-578-6.
• Papadakis, Yiannis (2005). Echoes from the Dead Zone: Across the Cyprus Divide. I.B.Tauris. ISBN 978-1-85043-428-3.
• Richmond, Oliver (1998). Mediating in Cyprus. Frank Cass. ISBN 978-0-7146-4431-8.
• Richmond, Oliver; James Ker-Lindsay, مرتب (2001). The Work of the UN in Cyprus: Promoting Peace and Development. Palgrave Macmillan. ISBN 978-0-333-91271-3.
• Richter, Heinz (2010). A Concise History of Modern Cyprus 1878–2009. Rutzen. ISBN 978-3-447-06212-1.
• Sacopoulo, Marina (1966). Chypre d'aujourd'hui. Paris: G.-P. Maisonneuve et Larose. 406 p., ill. with b&w photos. and fold. maps.
• Tocci, Nathalie (2004). EU Accession Dynamics and Conflict Resolution: Catalysing Peace or Consolidating Partition in Cyprus?. Ashgate. ISBN 978-0-7546-4310-4.
• Yiorghos, Leventis; Murata Sawayanagi Nanako; Hazama Yasushi (2008). Crossing Over Cyprus. Research Institute for Languages and Cultures of Asia and Africa (ILCAA) Tokyo University of Foreign Studies (TUFS). ISBN 978-4-86337-003-6.

ٻاهريان ڳنڍڻا

General Information

• Cyprus آرڪائيو ڪيا ويا 2021-01-09 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.. The World Factbook. Central Intelligence Agency.
• Timeline of Cyprus by BBC
• Cyprus from UCB Libraries GovPubs
• Cyprus information from the United States Department of State includes Background Notes, Country Study and major reports
• Cyprus profile from the BBC News
• The UN in Cyprus آرڪائيو ڪيا ويا 2008-07-23 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.

Government

• Cyprus High Commission Trade Centre – London آرڪائيو ڪيا ويا 2022-06-25 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.
• Republic of Cyprus – English Language آرڪائيو ڪيا ويا 2 July 2022 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.
• Constitution of the Republic of Cyprus
• Press and Information Office – Ministry of Interior
• Cyprus Statistical Service

Tourism

• Read about Cyprus on visitcyprus.com آرڪائيو ڪيا ويا 28 June 2010 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين. – the official travel portal for Cyprus
• Cyprus informational portal and open platform for contribution of Cyprus-related content – www.Cyprus.com
• سانچو:Osmrelation-inline

Cuisine

• Gastronomical map of Cyprus آرڪائيو ڪيا ويا 23 April 2023 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.

Archaeology

• Cypriot Pottery, Bryn Mawr College Art and Artifact Collections
• The Cesnola collection of Cypriot art : stone sculpture, a fully digitised text from The Metropolitan Museum of Art libraries

Official publications

• The British government's Foreign Affairs Committee report on Cyprus.
• Legal Issues arising from certain population transfers and displacements on the territory of the Republic of Cyprus in the period since 20 July 1974 آرڪائيو ڪيا ويا 28 September 2008 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.
• Address to Cypriots by President Papadopoulos (FULL TEXT) آرڪائيو ڪيا ويا 21 August 2008 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.
• Annan Plan آرڪائيو ڪيا ويا 23 April 2022 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.
• Embassy of Greece, USA – Cyprus: Geographical and Historical Background