الجزائر

الجزائر جي عوامي جمهوري جمهوريه (سرڪاري ٻولين ۾) عربي الجمهورية الجزائرية الديمقراطية الشعبية تمازيغت ثاڨدودا ثازايريث ثاماڨدايث ثاغيرفانث
جھنڊو قومي نشان
شُعار: 'بِالشَّعْبِ و لِلشَّعْبِ "عوام جي وسيلي ۽ عوام لاءِ"
ترانو: قَسَمًا قسمًا "اسان قسم کڻون ٿا"
گادي جو هنڌ	الجزائر شهر 36°42′N 3°13′E
سڀ کان وڏو شهر	گاديءَ جو شھر
دفتري ٻوليون	عربي تمازيغت
قومي عام ٻوليون	الجزائري عربي تمازيغت
پرڏيهي ٻوليون	فرانسيسي انگريزي
نسلي گروھ	ڏسو نسلي گروهه
مذهب (2012)	99% سني اسلام (سرڪاري) <1% ٻيا
مقامي آبادي	الجزائري
حڪومت	وحداني نيم صدارتي جمهوريه
• صدر	عبدالمجيد تبون
• وزيراعظم	سيفي غريب
• ڪائونسل جو صدر	عزوز نصري
• اسيمبليءَ جو صدر	خالده بوفديش
مقننه	پارليامينٽ
•  مٿيون ایوان	ڪائونسل آف دي نيشن
• ھيٺيون ایوان	عوامي قومي اسيمبلي
قيام
• نوميديا	202 ق.م.
• موريتانيا جي بادشاهت	25 ق.م.
• مورو-رومي بادشاهت	429ع
• الطوا جي بادشاهت	578ع
• رستمي گهراڻو	777ع
• زيري گهراڻو	972ع
• حمادي امارت	1014ع
• موحدون گهراڻو	1121ع
• زياني گهراڻو	1235ع
• الجزائر جي ريجنسي	1515ع
• الجزائر تي فرانسيسي فتح ۽ فرانسيسي حملي خلاف الجزائري عوامي مزاحمت	5 جولاءِ 1830ع
• عبدالقادر جي امارت	1832ع
• الجزائر جي آزاديءَ جي جنگ ۽ عبوري حڪومت	1 نومبر 1954ع – 19 مارچ 1962ع
پکيڙ
• جملي	2,381,741 km2 (919,595 sq mi) (10هون)
آبادي
• 2025 اندازو	47,400,000 (32هون)
•  گھاٽائي	19/km2 (49.2/sq mi) (206هون)
جِي ڊي پي (مساوي قوت خريد )	2026 لڳ ڀڳ
• ڪل	941.544 ارب آمريڪي ڊالر (39هون)
• في سيڪڙو	19,677 آمريڪي ڊالر (100هون)
جِي. ڊي. پي  (رڳو نالي ۾ )	2026 لڳ ڀڳ
• ڪل	317.173 ارب آمريڪي ڊالر (49هون)
• في سيڪڙو	6,628 آمريڪي ڊالر (111هون)
جِينِي (2011)	27.6 ڪمتر
ايڇ ڊي آء (2023)	0.763 اعلیٰ · 96هون
ڪرنسي	الجزائري دينار (DZD)
معياري وقت	CET (متناسق عالمي وقت+1)
ڊائلنگ ڪوڊ	+213
انٽرنيٽ ڊومين	.dz .الجزائر

الجزائر، سرڪاري طور الجزائر جي عوامي جمهوري جمهوريه،، اتر آفريڪا جي مغرب علائقي ۾ واقع هڪ ملڪ آهي. 2,381,741 چور�ڪلو� ميٽرs (919,595 sq mi) کان وڌيڪ ايراضيءَ تي پکڙيل الجزائر آفريڪا جو سڀ کان وڏو ملڪ ۽ دنيا جو ڏهون وڏو ملڪ آهي. ان جي اتر-اوڀر ۾ تيونس، اوڀر ۾ لبيا، ڏکڻ-اوڀر ۾ نائيجر، ڏکڻ-اولهه ۾ مالي، موريتانيا ۽ اولهه صحارا، اولهه ۾ مراڪش ۽ اتر ۾ ڀونوچ سمنڊ واقع آهي. 47 ملين کان وڌيڪ آباديءَ سان الجزائر آفريڪا جو ڏهون سڀ کان وڌيڪ آباديءَ وارو ملڪ آهي. ان جي گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر الجزائر شهر آهي.

الجزائر جو علائقو هزارين سالن کان مختلف ثقافتن ۽ تهذيبن جي سنگم طور رهيو آهي. هتان جي شروعاتي تاريخ تي مقامي امازيغ سماجن، جن ۾ نوميديائي به شامل هئا، گهرو اثر ڇڏيو؛ سندن بادشاهت علائقي جي ابتدائي وڏين رياستن مان هڪ بڻجي. ان کان سواءِ فينيقي، رومي، وندال ۽ بازنطيني اثر پڻ هتي نمايان رهيا. ستين صدي عيسويءَ کان پوءِ اسلام جي ڦهلاءَ ۽ عرب قبيلن جي آمد علائقي جي لساني، مذهبي ۽ ثقافتي منظرنامي کي آهستي آهستي تبديل ڪيو، جنهن سان عرب-اسلامي ۽ امازيغي ورثي ٻنهي تي ٻڌل هڪ الڳ الجزائري سڃاڻپ جي واڌ ويجهه ۾ مدد ملي. اٺين کان پندرهين صديءَ جي وچ ۾ الجزائر تي مقامي اسلامي گهراڻن جو هڪ سلسلو حڪمران رهيو، جن ۾ رستمي، فاطمي، زيري، حمادي، موحد ۽ زياني شامل هئا. 1516ع ۾ الجزائر جي ريجنسي قائم ٿي، جيڪا وقت سان گڏ وڏي حد تائين خودمختيار رياست بڻجي وئي، جيتوڻيڪ اها نالي ماتر عثماني سلطنت جي تابع رهي. لڳ ڀڳ ٽن صدين تائين ڀونوچ سمنڊ جي هڪ اهم طاقت رهڻ کان پوءِ 1830ع ۾ فرانس الجزائر تي حملو ڪيو ۽ 1848ع ۾ ان کي باضابطه طور فرانس سان ملائي ڇڏيو، جيتوڻيڪ ملڪ جي مڪمل فتح ۽ فوجي تابع داري 1903ع تائين مڪمل نه ٿي سگهي. فرانسيسي حڪمرانيءَ دوران يورپين جي وڏي پيماني تي آبادڪاري ٿي، جنهن مقامي آباديءَ کي بي دخل ڪيو؛ 1870ع واري ڏهاڪي جي وچ تائين جنگ، بيمارين ۽ ڏڪار سبب مقامي الجزائرين جي آباديءَ ۾ هڪ ٽئين تائين گهٽتائي اچڻ جو اندازو لڳايو ويو آهي. فرانسيسي نوآبادياتي حڪمرانيءَ کي امير عبدالقادر جي فوجي مزاحمت ۽ مقراني بغاوت کان وٺي ويهين صديءَ جي قومپرست تحريڪن تائين لڳاتار مزاحمت کي منهن ڏيڻو پيو. 1945ع جو سطيف ۽ گيلما قتل عام مقامي مزاحمت لاءِ هڪ اهم موڙ بڻيو، جنهن جو انجام 1954ع ۾ الجزائر جي جنگ جي شروعات جي صورت ۾ ٿيو. الجزائر 1962ع ۾ آزادي حاصل ڪئي. 1992ع کان 2002ع تائين ملڪ رت ڀري گهرو ويڙهه ۾ ڦاٿل رهيو ۽ عرب بهار دوران 2010–2012ع جي احتجاجن تائين ملڪ ۾ سرڪاري هنگامي حالت لاڳو رهي.

الجزائر ۾ اڌ-خشڪ آبهوا آهي؛ ملڪ جي گهڻي ڀاڱي تي صحرا ريگستان پکڙيل آهي، سواءِ اتر جي زرخيز ۽ جبلائي علائقن جي، جتي ملڪ جي گهڻي آبادي آباد آهي. ملڪ جون سرڪاري ٻوليون عربي ۽ تمازيغت آهن، جڏهن تہ آباديءَ جي وڏي اڪثريت الجزائري عربي لهجو ڳالهائي ٿي. فرانسيسي ٻوليءَ جو استعمال خاص طور ميڊيا، تعليم ۽ ڪجهه انتظامي معاملن ۾ اڃا تائين عام آهي، پر ان کي سرڪاري حيثيت حاصل ناهي. الجزائر جي اڪثر ماڻهن جي سڃاڻپ عرب طور ٿئي ٿي، جڏهن تہ امازيغي هڪ اهم اقليتي آبادي آهن. سني اسلام ملڪ جو سرڪاري مذهب آهي ۽ لڳ ڀڳ 99 سيڪڙو آبادي ان جي پيروي ڪري ٿي.

الجزائر هڪ نيم صدارتي جمهوريه آهي، جيڪا 69 صوبن (ولايتن) ۽ 1,541 ڪميونن تي مشتمل آهي. اهو اتر آفريڪا ۾ هڪ علائقائي طاقت ۽ عالمي معاملن ۾ هڪ وچولي طاقت طور سڃاتو وڃي ٿو، ۽ آفريڪا جو سڀ کان وڏو فوجي بجيٽ رکي ٿو. 2025ع تائين الجزائر براعظمي آفريڪا ۾ سڀ کان مٿانهون انساني ترقيءَ جو انڊيڪس رکندڙ ملڪ هو ۽ آفريڪا جي ٽئين وڏي معيشت هو. ان جي معيشت وڏي حد تائين پيٽروليم ۽ قدرتي گئس جي وسيع ذخيرن تي دارومدار رکي ٿي؛ ملڪ جا ثابت ٿيل تيل جا ذخيرا دنيا ۾ سورهين ۽ قدرتي گئس جا ذخيرا نائين نمبر تي آهن. سوناطراڪ، ملڪ جي قومي تيل ۽ گئس ڪمپني، آفريڪا جي سڀ کان وڏي ڪمپنين مان هڪ آهي ۽ يورپ کي قدرتي گئس فراهم ڪندڙ اهم ادارن مان پڻ آهي. الجزائر آفريقي يونين، عرب ليگ، اسلامي سهڪار جي تنظيم، اوپيڪ، گڏيل قومن ۽ عرب مغرب يونين جو ميمبر آهي، جنهن جو اهو باني ميمبر پڻ آهي.

نالو

1575ع جي Civitates Orbis Terrarium ۾ ”الجزائر“ وارو صفحو

الجزائر جي نالي جون مختلف صورتون هي آهن: الجزائري عربي ۾: دزاير ۽ فرانسيسي ۾: لالجيري. ملڪ جو مڪمل سرڪاري نالو الجزائر جي عوامي جمهوري جمهوريه آهي. (عربي ۾:الجمهورية الجزائرية الديمقراطية الشعبية؛ فرانسيسي ۾: ريپيبليڪ الجيرِيئن ديموڪراتيڪ اي پوپيلير، سانچو:Abbr. RADP؛ بربري ٻولين ۾: تاگدودا تازايريت تاماگدايت تاغرفانت (معياري الجزائري امازيغي: ⵜⴰⴳⴷⵓⴷⴰ ⵜⴰⵣⵣⴰⵢⵔⵉⵜ ⵜⴰⵎⴰⴳⴷⴰⵢⵜ ⵜⴰⵖⴻⵔⴼⴰⵏⵜ)).

نالي جي بڻ بڻياد

الجزائر جو نالو آخرڪار الجزائر شهر جي نالي مان نڪتل آهي. شهر جو عربي نالو الجزائر (al-Jazāʾir) آهي، جنهن جي معنيٰ ”ٻيٽ“ آهي؛ اهو نالو انهن ننڍن ٻيٽن ڏانهن اشارو ڪندو هو، جيڪي ڪنهن وقت شهر جي سامونڊي ڪناري کان ٻاهر موجود هئا. هي اصطلاح پاڻ جزائر بني مزغنة، يعني ”بني مزغنه جا ٻيٽ“، جو مختصر روپ هو؛ بني مزغنه هڪ مقامي بربر قبيلو هو. شهر 950ع ۾ صنهاجه بربر امير بولوگين بن زيري قديم شهر ايڪوسيم جي ماڳ تي قائم ڪيو، ۽ بعد ۾ ان جو نالو وچئين دور جي مسلم جاگرافي دانن، جهڙوڪ البڪري، جي لکڻين ۾ پڻ ملي ٿو.

جديد رياست پنهنجو نالو الجزائر جي ريجنسي مان ورتو، جيڪا 16هين صديءَ جي شروعات ۾ مرڪزي مغرب ۾ قائم ٿيل هڪ عثماني سياسي رياست هئي. عثماني دور ۾ هڪ سياسي ۽ انتظامي ڍانچو آهستي آهستي وجود ۾ آيو، جنهن بعد واري الجزائر جي علائقي ۽ سرحدن جي تشڪيل ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. ان دور جي ماخذن ۾ علائقي کي وطن الجزائر، يعني ”الجزائر جو ملڪ“، پڻ سڏيو ويو آهي، جڏهن تہ هن خطي ۾ آباد عثماني ترڪ اشرافيه پاڻ ۽ مقامي آباديءَ لاءِ ”الجزائري“ جي سڃاڻپ پڻ استعمال ڪندي هئي.

تاريخ

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو الجزائر جي تاريخ

قبل از تاريخ ۽ قديم تاريخ

اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو قبل از تاريخ اتر آفريڪا ۽ قديم دور ۾ اتر آفريڪا

الجزائر جي تاسيلي ناجر پليٽو ۾ موجود پٿريلي چترڪاريءَ جي تاريخ ست کان ڏهه هزار سال اڳ جي مقرر ڪئي وئي آهي

عين حنيش (الجزائر) مان مليل لڳ ڀڳ 18 لک سال پراڻن پٿري اوزارن کي اتر آفريڪا ۾ مليل سڀ کان پراڻي آثار قديمه جي مواد مان سمجهيو ويو آهي. عين بو شريط جي ٻن ويجهن تهن مان کوٽائيءَ دوران مليل پٿري اوزارن ۽ ڪٽ جا نشان رکندڙ هڏن جي عمر لڳ ڀڳ 19 لک سال، جڏهن تہ ان کان به پراڻن پٿري اوزارن جي عمر لڳ ڀڳ 24 لک سال هجڻ جو اندازو لڳايو ويو آهي. تنهن ڪري عين بو شريط مان مليل ثبوت ڏيکارين ٿا تہ ابن ڏاڏن وارا هومينن اڳ جي اندازي کان گهڻو اڳ اتر آفريڪا جي ڀونوچ سمنڊ واري ڪناري تي آباد هئا. اهي ثبوت اوڀر آفريڪا مان پٿري اوزار ٺاهڻ ۽ استعمال ڪرڻ واري ٽيڪنالاجيءَ جي شروعاتي ڦهلاءَ، يا وري اوڀر ۽ اتر آفريڪا ٻنهي ۾ پٿري ٽيڪنالاجيءَ جي گهڻ-مرڪزي ابتدا واري امڪان جي ڀرپور حمايت ڪن ٿا.

نينڊرٿال اوزار ٺاهيندڙن ليوالوا ۽ موسٽيريائي طرز (43,000 ق.م.) جا هٿ ڪهاڙا ٺاهيا، جيڪي شام واري علائقي ۾ مليل اوزارن جهڙا هئا. الجزائر وچين پٿر جي دور جي ڦاڪ وارن اوزارن جي ٽيڪنڪن جي ترقيءَ جي بلند ترين مرحلي جو مرڪز هو. هن دور جا اوزار، جن جي شروعات لڳ ڀڳ 30,000 ق.م. کان ٿي، اٽيريائي سڏجن ٿا (اهو نالو تبسا جي ڏکڻ ۾ واقع آثار قديمه واري ماڳ بير العاتر تان ورتل آهي).

اتر آفريڪا ۾ سڀ کان شروعاتي پٿري بليڊ واريون صنعتون ايبيروموروسيائي سڏجن ٿيون (جيڪي خاص طور وهران واري علائقي ۾ مليون آهن). لڳي ٿو تہ هيءَ صنعت 15,000 کان 10,000 ق.م. جي وچ ۾ مغرب جي سامونڊي ڪناري وارن علائقن ۾ پکڙي. نئين پٿر جي دور جي تهذيب (جانورن کي پالڻ ۽ زراعت) صحارا ۽ ڀونوچ سمنڊ واري مغرب ۾ ممڪن آهي تہ 11,000 ق.م. جيتري آڳاٽي دور ۾ ترقي ڪئي هجي، يا وري 6000 کان 2000 ق.م. جي وچ واري دور ۾. هيءَ زندگي، جنهن کي تاسيلي ناجر جي چترڪارين ۾ وڏي تفصيل سان ڏيکاريو ويو آهي، ڪلاسيڪي دور تائين الجزائر ۾ غالب رهي. اتر آفريڪا جي مختلف ماڻهن جو ميلاپ نيٺ هڪ الڳ مقامي آباديءَ جي صورت اختيار ڪري ويو، جنهن کي بربر يا امازيغي سڏيو ويو؛ اهي اتر آفريڪا جا مقامي ماڻهو آهن.

بادشاهه ماسِنيسا جو نوميديائي سڪو

پنهنجي طاقت جي مکيه مرڪز ڪارٿيج کان ڪارٿيجين اتر آفريڪا جي سامونڊي ڪناري سان پنهنجو اثر وڌايو ۽ ننڍيون وسنديون قائم ڪيون؛ 600 ق.م. تائين الجزائر جي سامونڊي ڪناري تي فونيقي موجودگي قائم ٿي چڪي هئي، جنهن ۾ اڄوڪي الجزائر شهر وارو ايڪوسيم ۽ هپو ريگيوس (اڄوڪو عنابا) شامل هئا. اهي وسنديون واپاري شهرن سان گڏ جهازن جي لنگرانداز ٿيڻ جي هنڌن طور پڻ ڪم ڪنديون هيون. ڪارٿيجين ملڪ جي اندرين حصن ۾ رهندڙ طاقتور بربر قبيلن کي فتح ڪرڻ کان پاسو ڪيو. ان جي بدران، هنن خراج وصول ڪيو، واپار—خاص طور ڌاتن جي واپار—تي ڌيان ڏنو ۽ ساڻن دوستاڻا لاڳاپا قائم رکيا. بربر کين صحارا پار واپاري نيٽ ورڪن وسيلي سامان، غلام ۽ ماهر گهوڙيسوار مهيا ڪندا هئا. ڪارٿيج جي ثقافت ويجهن بربر قبيلن تي گهرو اثر وڌو، جن ان جا ڪيترائي عنصر اختيار ڪيا. ڇهين صدي ق.م. کان ماگوني گهراڻي جي دور ۾ ڪارٿيج وڌيڪ جارحاڻي پاليسي اختيار ڪئي، جنهن جو هڪ سبب يونانين سان رقابت هئي؛ ان جي نتيجي ۾ 580 ق.م. ۾ سسليءَ ۾ تڪرار ٿيو.

جيئن جيئن ڪارٿيج جي طاقت وڌندي وئي، تيئن مقامي آباديءَ تي ان جو اثر به تمام گهڻو وڌيو. پنجين صدي ق.م. تائين اڄوڪي الجزائر جي بربرن گڏيل زرعي ۽ چوپائي مال تي ٻڌل معيشت، ترقي يافته پيداواري هنر، واپار ۽ سياسي تنظيم قائم ڪري ورتي هئي، جنهن جي بنياد تي ڪيترين رياستن جو وجود قائم هو. ٽين صدي ق.م. تائين ٻه وڏيون بربر بادشاهتون وجود ۾ اچي چڪيون هيون: ماسائسيلي (اوڀر مراڪش جي مولويا درياهه کان الجزائر جي روميل درياهه تائين) ۽ ماسيلي (الجزائر جي انتهائي اوڀر ۽ اولهندي تيونس ۾). 203–202 ق.م. ۾ ماسيلي جي ماسِنيسا، روم جي حمايت حاصل ڪرڻ ۽ ڪارٿيج جي سپهه سالار هنيبال خلاف زاما جي جنگ ۾ اهم ڪردار ادا ڪرڻ کان پوءِ، پنهنجي اولهندي مخالفن (جن ۾ سيفاڪس پڻ شامل هو) کي شڪست ڏئي علائقن کي متحد ڪري نوميديا جي بادشاهت قائم ڪئي. تيونس جي طبرقه کان مولويا درياهه تائين پکڙيل ۽ سيرتا (قسطنطينه) کي گاديءَ جو هنڌ رکندڙ نوميديا بربر تهذيب جي عروج واري دور جي نمائندگي ڪئي. ماسِنيسا زراعت کي هٿي ڏني، هڪ مضبوط فوج ۽ بحري فوج قائم ڪئي ۽ رومي مورخ ليوي جهڙن قديم ليکڪن کيس هڪ غيرمعمولي حڪمران طور ساراهيو. 148 ق.م. ۾ ماسِنيسا جي وفات کان پوءِ جانشينيءَ جا تڪرار شروع ٿيا. سندس پوٽي يوگورٿا (حڪومت 118–106 ق.م.) سخت طريقن سان نوميديا کي ٻيهر متحد ڪيو، پر سيرتا ۾ تڪرار ۽ رومي شهرين جي قتل سبب روم کي پنهنجي خلاف ڪري ڇڏيو. شاندار مزاحمت باوجود يوگورٿا کي شڪست ملي ۽ 106 ق.م. ۾ سندس سهري، موريتانيا جي بوڪوس جي غداريءَ سبب گرفتار ڪيو ويو.

ٽراجن جو محراب، رومي شهر تيمگاد جي کنڊرن ۾

روم اتر آفريڪا ۾ ڪاميابيءَ سان مقامي اتحاد قائم ڪيا، جهڙوڪ ڪارٿيج خلاف ماسِنيسا سان اتحاد. تنهن هوندي بہ روم آهستي آهستي پنهنجو ڪنٽرول سخت ڪندو ويو؛ پهرين نوميديا کي محافظ رياست بڻايو ۽ پوءِ ان کي ورهائي ڪمزور ڪيو. بعد وارا بربر تابع بادشاهه، جهڙوڪ جوبا پهريون—جنهن پومپي جي حمايت ڪئي ۽ 46 ق.م. ۾ ٿاپسس وٽ سيزر کان شڪست کاڌي—گهٽايل علائقن تي حڪمراني ڪندا رهيا. آگسٽس جوبا ٻيون (حڪومت 25 ق.م.–تقريباً 23ع)، جيڪو انتهائي علم وارو دانشور ۽ ڪليوپيٽرا سيليني جو مڙس هو، کي موريتانيا (وچ الجزائر ۽ مراڪش) جو تابع بادشاهه مقرر ڪيو، جنهن سان خوشحاليءَ جو دور آيو. 40ع ۾ شهنشاهه ڪاليگولا جوبا ٻئي جي پٽ ٽالمي کي قتل ڪرائي ڇڏيو. ان کان پوءِ ٿيل بربر بغاوت جي پڄاڻان روم آخري تابع بادشاهتون ختم ڪري سڌي حڪمراني لاڳو ڪئي ۽ علائقي کي صوبن—موريتانيا ڪيسارينسس، موريتانيا ٽنگيتانا ۽ آفريڪا پروڪونسولارس—۾ ورهايو.

سينٽ آگسٽين، هپو جو بشپ، نوميديائي نسل جو ناميارو عيسائي عالم دين.

روم مقامي اشرافيه کي وڏي پيماني تي پنهنجي نظام ۾ ضم ڪيو: سيويرن گهراڻو (192–235ع) آفريقي نسل جو هو، جڏهن تہ شهنشاهه ميڪرائنس لڳ ڀڳ 165ع ۾ ڪيسيريا (اڄوڪو شرشال، الجزائر) ۾ ڄائو هو. هو پريتورين پريفيڪٽ بڻيو، 217ع ۾ ڪاراڪالا کي قتل ڪرايائين ۽ پوءِ لڳ ڀڳ 15 مهينا شهنشاهه رهيو. پنهنجي عروج واري دور ۾ 600 رومي سينيٽرن مان 90 اتر آفريڪا جا هئا. جيتوڻيڪ روم آبادڪار آندا ۽ اڳوڻن فوجين جون نوآباديون قائم ڪيون، پر ان جي موجودگيءَ جو بنيادي اثر مقامي آبادين جي رومي ثقافت ۾ ضم ٿيڻ جي صورت ۾ ظاهر ٿيو؛ مقامي ماڻهن پنهنجون ٻوليون ۽ ڪيتريون روايتون برقرار رکيون، پر انهن کي لاطيني ٻولي ۽ رومي ديوتائن سان هم آهنگ ڪيو. رومن شهرن جي قيام ۽ ترقيءَ ۾ مدد ڪئي، جن جي تعمير ۽ واڌ ويجهه ۾ مقامي ماڻهن جو وڏو حصو هو. تنهن هوندي بہ رومي حڪمرانيءَ جا بربر سماج تي ڊگهي مدي وارا اثر گهڻي ڀاڱي منفي رهيا. سامونڊي علائقن ۾ شاندار رومي اڏاوتون ٿيون، پر ملڪ جي اندروني حصن جي وڏي زمين کي اناج برآمد ڪندڙ وڏين جاگيرن، يعني لاٽيفونڊيم، ۾ تبديل ڪيو ويو، جنهن بربرن کي پٺتي پيل علائقن ڏانهن ڌڪي ڇڏيو، جتي اهي ٻيهر قبائلي صورت اختيار ڪري نسلن تائين مزاحمت ڪندا رهيا. عيسائيت ٽين ۽ چوٿين صدي عيسويءَ ۾ پکڙي. ان دور جون سڀ کان نمايان بربر شخصيتون سينٽ آگسٽين، هپو ريگيوس (اڄوڪو عنابا، الجزائر) جو بشپ، ۽ سندس ماءُ سينٽ مونيڪا هيون. تنهن هوندي بہ رومي استحصال سان وابسته ٿيڻ کان پوءِ، خاص طور ڊوناٽسٽ تحريڪ کي دٻائڻ کان پوءِ، بربرن ۾ عيسائيت تيزيءَ سان زوال پذير ٿي.

ڇهين صديءَ جي شروعات ۾ وينڊل ۽ موري بادشاهتون

429ع ۾ وينڊلن پاران رومي ڪنٽرول ختم ڪرڻ تائين الجزائر جو گهڻو حصو ٻيهر بربر قبائلي حڪمرانيءَ هيٺ اچي چڪو هو. بادشاهه گينسيرڪ جي دور ۾ وينڊل بادشاهت 460ع ۽ 468ع ۾ قسطنطنيه کان موڪليل ٻن بازنطيني فوجي مهمن خلاف ڪارٿيج جو ڪاميابيءَ سان دفاع ڪيو. 474ع جي امن معاهدي سان ڪيترن ڏهاڪن تائين استحڪام قائم رهيو. اهو دور تڏهن ختم ٿيو جڏهن گيلمر پنهنجي سوٽ هلڊرڪ کي تخت تان لاهي اقتدار تي قبضو ڪيو. 533ع ۾ شهنشاهه جسٽينين پهريون رومي سلطنت بحال ڪرڻ جي ڪوشش ۾ وينڊلن خلاف وڏي فوجي مهم شروع ڪئي. جنرل بيليساريس جي اڳواڻيءَ ۾ هڪ وڏو بحري ٻيڙو قسطنطنيه کان روانو ٿيو. ڪارٿيج جي ويجهو لهڻ کان پوءِ بيليساريس ٻن جنگين ۾ وينڊلن کي فيصلي ڪن شڪست ڏني، ڪارٿيج تي قبضو ڪيو ۽ بادشاهه گيلمر کي گرفتار ڪيو، جنهن کي اناطوليا ڏانهن جلاوطن ڪيو ويو. ڪيترن وينڊلن کي غلام بڻايو ويو يا اتر آفريڪا مان ڪڍيو ويو.

آفريڪا ۾ بازنطيني حڪمراني گهڻو ڪري بيزاڪينا، پروڪونسولر آفريڪا ۽ نوميديا جي صوبن تائين محدود هئي. جيتوڻيڪ ڪجهه شهري زندگي برقرار رهي، پر ڳوٺاڻا علائقا ڳرن محصولن، بار بار ٿيندڙ بغاوتن ۽ بدامنيءَ کان متاثر رهيا. تباهه ڪندڙ جسٽينين جي وبا علائقي کي وڌيڪ ڪمزور ڪري ڇڏيو. ان کان پوءِ بازنطينين کي اوريس جبلن جي موري قبيلن جي مزاحمت کي منهن ڏيڻو پيو. گورنر سليمان کين شڪست ڏني ۽ وسيع قلعي بنديءَ جي پروگرام وسيلي ڪنٽرول مضبوط ڪيو، پر 543ع ۾ تبسا جي ويجهو جنگ ۾ مارجي ويو. جنرل جان ٽروگليتا بعد ۾ هڪ نازڪ امن بحال ڪيو ۽ موري بادشاهتن کي وڏي خودمختياري ڏني. انهن مان سڀ کان نمايان مورو-رومي بادشاهت ۽ الطاوا جي بادشاهت هيون. مقامي خودمختياريءَ جو احساس وڌندو ويو، جنهن جو نمايان مثال طاقتور گورنر گريگوري پيٽريشين (646ع کان) هو، جنهن پنهنجا سڪا جاري ڪيا ۽ گاديءَ جو هنڌ سوفٽولا (سبيطلا) منتقل ڪيو.

=== وچيون دور ===

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو وچئين دور جو مسلم الجزائر

ديهيا جي يادگار، خنشلا، الجزائر

مغرب جي مسلم فتح 647ع کان 709ع جي وچ ۾ ٿي، جنهن سان اتر آفريڪا ۾ عرب-اسلامي توسيع شروع ٿي. ان وقت اتر آفريڪا جا سامونڊي علائقا بازنطيني قبضي هيٺ هئا، جڏهن تہ اندروني علائقا آزاد بربر بادشاهتن ۽ قبيلن جي قبضي ۾ هئا. هي فتح ٽن بنيادي مرحلن ۾ ٿي ۽ آخرڪار علائقي جو گهڻو حصو اموي خلافت جي ڪنٽرول هيٺ آيو.

پهرين حملي (647–648ع) جي اڳواڻي عبدالله بن سعد، خليفي عثمان جي دور ۾ ڪئي ۽ ان جو مکيه هدف ڪارٿيج جو ايگزارڪيٽ هو. عرب فوجن سوفيتولا جي جنگ ۾ بازنطيني پيٽريشين گريگوري کي شڪست ڏني، جنهن سان افريقيه ۾ بازنطيني اختيار ڪمزور ٿيو. تنهن هوندي بہ هي مهم مستقل فتح بدران گهڻو ڪري ڇاپن تائين محدود رهي. مسلم دنيا ۾ گهرو ويڙهه کان پوءِ، لڳ ڀڳ 665–689ع ۾ فتحن جو ٻيو مرحلو شروع ٿيو. عقبه بن نافع هن مرحلي ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو؛ 670ع ۾ هن قيروان شهر جو بنياد وڌو، جيڪو اڳتي هلي وڏو اسلامي فوجي مرڪز ۽ ثقافتي مرڪز بڻيو. هن اندروني علائقن ڏانهن وڏيون مهمون ڪيون ۽ روايتن موجب ائٽلانٽڪ سمنڊ جي ڪناري تائين پهتو، پر کيس بازنطيني ۽ بربر فوجن جي سخت مزاحمت کي منهن ڏيڻو پيو. بربر اڳواڻ ڪسيلا جي اڳواڻيءَ ۾ هڪ اتحاد 683ع ۾ تاهودا جي جنگ ۾ عقبه تي اوچتو حملو ڪري کيس قتل ڪيو. ڪسيلا عارضي طور قيروان تي قبضو ڪيو، پر پوءِ شڪست کاڌائين.

ٽيون ۽ فيصلائتو مرحلو (697–709ع) حسان بن نعمان ۽ پوءِ موسيٰ بن نصير جي اڳواڻيءَ ۾ ٿيو. حسان بازنطيني امدادي فوجن سان سخت جنگين کان پوءِ 697ع ۾ ڪارٿيج ٻيهر فتح ڪري تباهه ڪيو. ان کان پوءِ ڪاهنه (ديهيا) جي اڳواڻيءَ ۾ هڪ وڏي بربر مزاحمتي تحريڪ اڀري، جنهن شروعاتي طور اوريس جبلن ۾ عرب فوجن کي شڪست ڏني. تنهن هوندي بہ حسان تازين فوجن سان واپس آيو ۽ لڳ ڀڳ 697ع ڌاري ڪاهنه کي شڪست ڏئي قتل ڪيو. موسيٰ بن نصير مغرب جي اولهندي حصي جي فتح مڪمل ڪئي، بربر قبيلن کي تابع ڪيو، طنجا تي قبضو ڪيو ۽ اسلام قبول ڪندڙ ڪيترن بربرن کي مسلم فوج ۾ شامل ڪيو. 709ع تائين سڄو مغرب اموي ڪنٽرول هيٺ اچي ويو.

بربر سپهه سالار طارق بن زياد جي 711ع واري ويسيگوٿي اسپين جي فتح کان پوءِ اسلام سڄي اتر آفريڪا ۾ پکڙجي چڪو هو، ۽ بربرن يورپ ۾ ٿيندڙ فوجي مهمن ۾ سرگرم حصو ورتو؛ اهي فرانس ۾ ليون ۽ اوتون تائين پهتا. تنهن هوندي بہ اسلام قبول ڪندڙ بربرن سان اڃا بہ غير عرب ٻئي درجي جي ماڻهن وانگر ورتاءُ ڪيو ويندو هو؛ مغرب جي ڏکي فتح کان پوءِ اموين سخت محصول ۽ جابرانه انتظام لاڳو ڪيو. برابري ۽ مذهبي پاڪيزگيءَ جي نظرين کان متاثر ٿي ڪيترن بربرن خوارج جي تحريڪن جي حمايت ڪئي، جنهن سبب افريقيه ۾ بار بار بغاوتون ٿيون.

رستمي سڪو — فلس، عبدالوهاب بن رستم (لڳ ڀڳ 788–824ع)

بربر بغاوت کان پوءِ مغرب ۾ ڪيترين آزاد رياستن جو ظهور ٿيو. 778ع ۾ عبدالرحمان بن رستم وچ الجزائر جي تاهرت ۾ هڪ خارجي امارت قائم ڪئي، جيڪا رستمي امامت جي نالي سان مشهور ٿي. اها مغرب جي پهرين آزاد مسلم رياست هئي. پنهنجي عروج تي اها سلطنت تلمسان کان طرابلس تائين پکڙيل هئي. اها صحارا پار واپار وسيلي خوشحال ٿي. اوڀر کان عباسي خلافت جي حمايت يافته اغلبين ۽ اولهه کان علوي ادريسين کان رستمي رياست کي مسلسل خطرا درپيش رهيا. اباضي سماج جي سخت مذهبي نوعيت سبب امامن کي بار بار اندروني بغاوتن کي منهن ڏيڻو پوندو هو، ۽ رڳو انتهائي اثرائتو حڪمران ئي مرڪزي اختيار برقرار رکي سگهندو هو. 909ع ۾ فاطمين هن گهراڻي کي شڪست ڏني، جنهن کان پوءِ اباضي مزاب علائقي ۾ وڃي آباد ٿيا.

فاطمي خلافت، هڪ شيعي اسماعيلي گهراڻو، جنهن لڳ ڀڳ 960–1100ع دوران اتر آفريڪا جي وڏي حصي تي حڪمراني ڪئي

فاطمي دعوت ماهر اسماعيلي شيعي مبلغ ابو عبدالله الصنعاني (الشيعي) وسيلي مغرب ۾ پهتي، جيڪو لڳ ڀڳ 900ع ۾ اچي سيطيف جي ويجهو قبائلي ڪٽاما بربرن وٽ آباد ٿيو. هن مهدي جي اچڻ جي تبليغ وسيلي آهستي آهستي سندن حمايت حاصل ڪئي، کين فوجي طور منظم ڪيو ۽ آخرڪار اغلبي گهراڻي کي ختم ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو. 909ع ۾ هن قيروان تي قبضو ڪري فاطمي رياست لاءِ بنياد تيار ڪيو. پوءِ هن عبيدالله المهدي کي سجلماسه جي قيد مان آزاد ڪرايو ۽ اقتدار سندس حوالي ڪيو. المهدي 910ع ۾ پاڻ کي خليفو قرار ڏنو ۽ افريقيه (تيونس) ۾ فاطمي خلافت جو باني بڻيو. فاطمين اسماعيلي شيعي عقيدي کي رياستي سطح تي لاڳو ڪيو، جنهن جي سني مالڪي آبادي سخت مخالفت ڪئي، ۽ کين ڪيترين بغاوتن، خاص طور ابو يزيد، جنهن کي “گڏهه وارو ماڻهو” چيو ويندو هو، جي وڏي بغاوت کي منهن ڏيڻو پيو.

فاطمين هڪ طاقتور فوج ۽ بحري فوج ٺاهي ۽ وڏيون فوجي ڪاميابيون حاصل ڪيون. هنن سسليءَ تي ڪنٽرول برقرار رکيو، اتر اٽليءَ تي ڇاپا هنيا (934–935ع ۽ 1004–1015ع) ۽ اتي هڪ خوشحال معيشت قائم ڪئي، جتي گهڻيون مسجدون تعمير ٿيون ۽ ڪمند، پاپائرس ۽ ڪپهه جي پيداوار اسپين سان مقابلي جي سطح تائين پهتي. اهڙيءَ طرح فاطمين هڪ طاقتور اتر آفريقي سلطنت قائم ڪئي، جنهن جو مقابلو پوءِ رڳو مرابطين ۽ موحدن جي عروج سان ٿيو. سندن سڀ کان وڏي ڪاميابي خلافت جي مرڪز کي مصر منتقل ڪرڻ هئي؛ المعز لدين الله جي دور ۾ سندس قابل سپهه سالار جوهر الصقلي 969ع ۾ مصر فتح ڪيو، قاهره جو بنياد وڌو ۽ الازهر يونيورسٽي قائم ڪئي. فاطمين 971ع ۾ پنهنجي گادي مصر منتقل ڪئي.

زيري گهراڻي جي باني بلقين بن زيري جو مجسمو

971ع ۾ فاطمين پنهنجي گادي مصر منتقل ڪرڻ کان پوءِ صنهاجي بربر اڳواڻ بلقين بن زيري کي افريقيه ۽ وچ مغرب جو گورنر مقرر ڪيو. ان سان زيري گهراڻي (362–543هه / 973–1152ع) جي شروعات ٿي، جنهن پهرين اشير ۽ پوءِ قيروان جي ويجهو المنصوريه مان حڪومت ڪئي. بلقين الجزائر شهر، مديه ۽ مليانه جا شهر قائم ڪيا، جنهن سان وچ الجزائر جي سياسي اهميت وڌي. پوءِ هن الجزائر ۽ عارضي طور مراڪش جي وڏي حصي تي پنهنجو اختيار وڌايو ۽ زناته قبيلن سان جنگيون ڪيون. المعز بن باديس جي دور ۾ زيرين 1043ع ۾ شيعي فاطمين سان لاڳاپا ختم ڪري سني اسلام اختيار ڪيو ۽ عباسي خلافت کي تسليم ڪيو. جواب ۾ فاطمين عرب قبيلن بنو هلال ۽ بنو سليم کي مغرب ڏانهن موڪليو، جن جي اچڻ سان وڏي تباهي ٿي، خاص طور قيروان سخت متاثر ٿيو. زيري رياست آهستي آهستي ڪمزور ۽ ٽڪرن ۾ ورهائجي وئي.

گهراڻي جي هڪ شاخ حماد بن بلقين جي اڳواڻيءَ ۾ الڳ ٿي ۽ وچ الجزائر ۾ حمادي گهراڻو (408–552هه / 1018–1152ع) قائم ڪيو. سندن پهرين گادي قلعة بني حماد هئي، جنهن کان پوءِ گادي بجايا (بوگي) منتقل ڪئي وئي، جيڪا اڳتي هلي هڪ وڏي ۽ خوشحال شهر طور اڀري. حمادين هڪ طاقتور بحري فوج قائم ڪئي ۽ زراعت، صنعت، واپار ۽ ثقافت کي هٿي ڏني. القلعه ۽ بجايا جهڙا شهر عالمن، شاعرن ۽ معمارن جي موجودگيءَ سبب ثقافتي مرڪز بڻيا. تنهن هوندي بہ گهراڻو اندروني ورهاست، بغاوتن، مرابطين جي حملن ۽ سامونڊي ڪناري تي جينووي حملن سبب ڪمزور ٿيو. 1152ع ۾ عبدالمؤمن، جيڪو موحد خلافت جو باني هو، حمادين کي شڪست ڏني، جنهن سان علائقي ۾ ٻنهي صنهاجي گهراڻن جي حڪمراني ختم ٿي وئي.

مرابطين (المرابطون) جي تحريڪ موريتانيا جي صحارا مان اڀرندڙ صنهاجي بربرن، خاص طور لمتونه قبيلي، جي هڪ سخت مذهبي-فوجي تحريڪ هئي، جنهن جو بنياد 11هين صديءَ جي وچ ڌاري مالڪي عالم عبدالله بن ياسين وڌو. تحريڪ مالڪي سني اسلام جي سخت پيرويءَ تي زور ڏيندي هئي. يوسف بن تاشفين جهڙن اڳواڻن هيٺ هنن هڪ طاقتور سلطنت قائم ڪئي ۽ 1062ع ۾ مراڪش کي گادي بڻايو. هنن سجلماسه، فاس، اولهندي ۽ وچ الجزائر جي وڏي حصي—جنهن ۾ 1082ع تائين تلمسان، وهران ۽ الجزائر شهر شامل هئا—کي فتح ڪيو ۽ ڏکڻ ۾ گانا سلطنت کي به شڪست ڏني. هنن الاندلس ۾ پڻ مداخلت ڪئي، عيسائي فوجن کي شڪست ڏني ۽ پنهنجي حڪمراني اتي تائين وڌائي. مرابطين مالڪي اسلام کي مضبوط ڪيو ۽ اندلسي ثقافتي اثر مغرب تائين آندو، پر سندن سخت فقهي نظام بعد ۾ سندن زوال جي سببن مان هڪ بڻيو. 1147ع ۾ موحدن مراڪش تي قبضو ڪري مرابطي حڪومت جو خاتمو آندو.

مرابطين جا جانشين موحد (الموحدون)، يعني “توحيد جا حامي”، هئا. اها هڪ سڌارڪ تحريڪ هئي، جنهن جو بنياد محمد بن تومرت، هڪ مصموده بربر، رکيو؛ هن پاڻ کي مهدي قرار ڏنو. موحدن الله جي مطلق وحدانيت (توحيد) تي زور ڏنو ۽ انهن مذهبي خيالن جي مخالفت ڪئي، جن کي هو مرابطين جون غلطيون سمجهندا هئا. عبدالمؤمن پهريون موحد خليفو بڻيو ۽ 1147ع تائين مغرب جي فتح مڪمل ڪري علائقي کي پهريون ڀيرو هڪ حڪمرانيءَ هيٺ متحد ڪيو. الجزائر ۾ هنن بجايا، الجزائر شهر ۽ قلعة بني حماد تي قبضو ڪري حمادي گهراڻي جو خاتمو آندو. سلطنت ابو يعقوب يوسف ۽ يعقوب المنصور جي دور ۾ پنهنجي عروج تي پهتي، جن فلسفي (جنهن ۾ ابن رشد/ايوروز ۽ ابن طفيل شامل هئا)، فن ۽ اڏاوتن کي سرپرستي ڏني ۽ الاندلس تي ڪنٽرول برقرار رکيو. پر عيسائي فوجن هٿان وڏيون شڪستون، خاص طور 1212ع ۾ لاس ناواس ڊي ٽولوسا جي جنگ، ۽ اندروني ورهاستون سلطنت جي زوال جو سبب بڻيون. 13هين صديءَ جي وچ ڌاري موحد سلطنت ٽڪرن ۾ ورهائجي وئي، جنهن مان افريقيه ۾ حفصي، تلمسان ۾ زياني ۽ فاس ۾ مريني رياستون وجود ۾ آيون.

المشور محل، تلمسان، الجزائر جو هڪ دروازو

موحد سلطنت جي خاتمي کان پوءِ يغمراسن بن زيان هڪ زناته بربر گهراڻو قائم ڪيو، جيڪو زياني يا عبدالوادي گهراڻو سڏيو ويو ۽ 1236ع کان 1550ع تائين وچ مغرب تي حڪمراني ڪندو رهيو. هن گهراڻي جا 27 حڪمران ٿيا ۽ تلمسان سندن گاديءَ جو هنڌ هو. زياني حڪمران عام طور “امير” جو لقب استعمال ڪندا هئا، جيتوڻيڪ ڪجهه “شيخ” يا “خليفه” جو لقب پڻ اختيار ڪندا هئا. سندن انتظام ۾ قاضي ۽ وزير شامل هئا. صحارا پار واپاري رستن تي پنهنجي حڪمت عمليءَ واري هنڌ سبب تلمسان هڪ اهم سياسي، اقتصادي ۽ ثقافتي مرڪز بڻيو ۽ چمڙي جي شين، قيمتي ڌاتن ۽ غلامن جي واپار لاءِ مشهور ٿيو. زياني حڪمرانن مسجدون ۽ مدرسا تعمير ڪري تعليم جي سرگرم سرپرستي ڪئي ۽ پنهنجي گاديءَ کي اهم ديني ۽ علمي مرڪز بڻايو. سندن تاريخ نسبتاً چڱيءَ طرح محفوظ ٿيل آهي، خاص طور مشهور مورخ ابن خلدون جي لکڻين وسيلي.

جاگرافيائي-سياسي لحاظ کان هن بادشاهت کي مسلسل طاقتور پاڙيسرين کان خطرا رهيا—اولهه ۾ مراڪش جا مريني ۽ اوڀر ۾ افريقيه جا حفصي— جڏهن تہ اندروني طور خانداني سازشن ۽ مخالف زناته قبيلن جي دشمنيءَ کي پڻ منهن ڏيڻو پيو. 14هين صديءَ ۾ ڪيترائي حڪمران نمايان ٿيا، جن ۾ ابو حمو پهريون (1308–1318ع)، جنهن تلمسان بحال ڪيو ۽ اوڀر طرف اثر وڌايو؛ ابو تاشفين پهريون (1318–1337ع)، جيڪو تعليم ۽ ادب جو سرپرست هو ۽ مرينين خلاف شهر جو دفاع ڪندي مارجي ويو؛ ابو حمو ٻيون (1359–1389ع)، جيڪو تلمسان کي ڪيترائي ڀيرا ٻيهر حاصل ڪرڻ جي ثابت قدميءَ لاءِ مشهور هو؛ ۽ سندس پٽ ابو تاشفين ٻيون، جنهن سندس خلاف سازش ڪري تلمسان کي مرينين جي تابع رياست بڻائي ڇڏيو. وقت سان گڏ لڳاتار ٻاهرين جنگين ۽ اندروني غدارين سبب گهراڻو ڪمزور ٿيندو ويو، ۽ آخري زياني حڪمران پهرين اسپين ۽ پوءِ عثمانين جا تابع بڻجي ويا.

شروعاتي جديد دور

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو الجزائر جي ريجنسي

عين تموشنت ۾ عروج رئيس جو يادگار.

1492ع ۾ غرناطه جي زوال کان پوءِ، اتر آفريڪا جي سامونڊي ڪناري تي الجزائر جي عثماني ريجنسي 16هين صديءَ جي عثماني–هابسبرگ ڇڪتاڻ دوران الجزائر جي سامونڊي شهرن تي وڌندڙ اسپيني دٻاءَ جي ردعمل طور اڀري. ريجنسي 1516ع ۾ سامونڊي جنگجو ڀائرن عروج بارباروسا ۽ خيرالدين بارباروسا قائم ڪئي، جن مقامي سهڪار سان اسپيني توسيع خلاف الجزائر شهر تي قبضو ڪيو ۽ علائقي کي عثماني سلطنت جي تحفظ هيٺ آندو. جيتوڻيڪ ريجنسي رسمي طور عثماني سلطان جي تابع هئي، پر وقت سان گڏ اها وڏي حد تائين خودمختيار ”سامراجي رياست“ بڻجي وئي، جنهن تي سڌي عثماني انتظاميا بدران يني چري، سامونڊي جنگجو ڪپتان ۽ ديوان ڪائونسل جو اثر وڌيڪ هو.

صدين دوران اقتدار مختلف حڪومتي مرحلن مان گذريو: پهرين استنبول پاران مقرر ڪيل بيلربي، پوءِ پاشا ۽ آغا، ۽ آخرڪار 1671ع کان دي حڪمرانن جو دور شروع ٿيو. عملي طور اختيار گهڻو ڪري اوجاق، يعني يني چري فوجي دستي، ۽ سامونڊي جنگجو ڪپتانن جي طائفه وٽ هوندو هو، جڏهن تہ دي فوجي اشرافيه سان ڳالهين ۽ ٺاهه ذريعي حڪومت ڪندو هو. مؤرخن ريجنسي کي هڪ ”فوجي جمهوريت“ پڻ قرار ڏنو آهي، جيڪا عثماني انتظامي ادارن کي وچئين دور جي اتر آفريڪي رياستن مان ورتل مقامي سياسي روايتن سان ملائيندي هئي.

16هين ۽ 17هين صدين دوران ريجنسي ڀونوچ سمنڊ جي اهم سامونڊي طاقتن مان هڪ بڻجي وئي. ان جي معيشت جو وڏو حصو پرائيوٽيئرنگ، غلام پڪڙڻ، فديه، دستڪاري ۽ پيداوار، خراج، زراعت ۽ سامونڊي واپار تي ٻڌل هو. الجزائر مان هلندڙ سامونڊي جنگجو ٻيڙيون ڀونوچ سمنڊ کان ائٽلانٽڪ تائين يورپي جهازن تي حملا ڪنديون هيون، جنهن سبب برطانيا، فرانس، اسپين، هالينڊ، ڊينمارڪ ۽ بعد ۾ نئين قائم ٿيل آمريڪا جهڙين رياستن کي الجزائر سان سڌا معاهدا ڪرڻ يا خراج ڏيڻ تي مجبور ٿيڻو پيو. الجزائر شهر پاڻ پڻ مالا مال ۽ انتهائي قلعي بند بڻجي ويو، خاص طور 1541ع واري حملي جهڙين ناڪام يورپي مهمن کان پوءِ، جنهن جي اڳواڻي شهنشاهه چارلس پنجين ڪئي هئي. قصبه، جيڪا دنيا جي سڀ کان دلچسپ تاريخي شهري پاڙن مان هڪ سمجهي وڃي ٿي، پڻ هن دور ۾ ترقي ڪئي.

17هين کان 19هين صديءَ دوران عثماني الجزائر ۽ ان جون پاڙيسري رياستون.

اندروني طور، ريجنسي موجوده الجزائر جي وڏي حصي تائين پنهنجو اختيار وڌايو، پر قبيلائي ۽ علائقائي سردارن کي گهڻي خودمختياري پڻ حاصل رهي. الجزائر ۾ سياسي ۽ فوجي اقتدار گهڻو ڪري ترڪن جي قبضي ۾ هو، جڏهن تہ مقامي الجزائري اڪثر ٽيڪس ڏيندڙ، سپاهي، واپاري ۽ مذهبي عملدار طور ڪم ڪندا هئا. سماجي لحاظ کان الجزائر انقلاب کان اڳ واري ڏکڻ يورپ جي سماجن سان ڪجهه مشابهت رکندو هو، جتي طاقتور اشرافيه، غريب هاري، ڪمزور وچولو طبقو ۽ روشن خيالي جي خيالن جو محدود اثر موجود هو. ترڪ يني چري اشرافيه، مقامي آبادي ۽ قول اوغلي، يعني ترڪ ۽ الجزائري نسل جي ملاوٽ وارن ماڻهن، وچ ۾ ڪڏهن ڪڏهن ڇڪتاڻ پيدا ٿيندي هئي، جنهن سبب بغاوتون ۽ سياسي بي استحڪامي به ٿيندي هئي. عثماني ناانصافين ۽ ڪرپشن خلاف بيزاري وڏي پيماني تي موجود هئي، پر ان کي عثماني خلافت سان مذهبي وفاداري، اسپين خلاف عثماني تحفظ لاءِ قدرداني، يورپي ارادن جو خوف ۽ مضبوط ثقافتي لاڳاپا ڪجهه حد تائين متوازن ڪندا هئا. ان سان گڏ، مضبوط وچولي طبقي ۽ قومي وحدت جي کوٽ پڻ اهم عنصر هئي. الجزائري سماج تي مذهب ۽ مطلق حڪمراني جو گهرو اثر هو، ۽ تعليم گهڻو ڪري مذهبي پڙهائيءَ تي مرڪوز هئي، جيڪا عالمن ۽ ديني ادارن جي نگرانيءَ هيٺ هلندي هئي.

آگسٽ 1816ع ۾ انگريز-ڊچ ٻيڙي ٻيڙيءَ پاران الجزائر تي بمباري.

الجزائر يورپي طاقتن سان سفارتي لاڳاپا قائم رکندو هو ۽ وقت سان گڏ استنبول کان وڌيڪ آزاديءَ سان ڪم ڪرڻ لڳو، خاص طور 1659ع جي يني چري بغاوت ۽ 18هين صديءَ ۾ دي حڪمراني مضبوط ٿيڻ کان پوءِ. 19هين صديءَ جي شروعات تائين ريجنسي ڪمزور ٿيڻ لڳي. يورپي سامونڊي برتري، نيپولين دور کان پوءِ سامونڊي جنگجو ڪارروائين ۾ گهٽتائي، اندروني بي چيني، معاشي مسئلا ۽ بار بار بمبارين الجزائري طاقت کي گهٽايو. باربري جنگيون ۽ 1816ع جي انگريز-ڊچ بمباري رياست کي وڌيڪ ڪمزور ڪيو ۽ آمريڪا ۽ يورپي طاقتن آڏو رعايتون ڏيڻ تي مجبور ڪيو. فرانس سان لاڳاپا 1827ع واري مک مار واقعي کان پوءِ خراب ٿي ويا، جڏهن حسين دي قرضن ۽ اناج جي ادائگين بابت تڪرار دوران فرانسيسي قونصل کي مک مارڻ واري اوزار سان هنيو. فرانس ان واقعي کي 1830ع ۾ حملي جو جواز بڻايو، الجزائر شهر تي قبضو ڪيو ۽ ٽن صدين کان وڌيڪ عرصي کان قائم ريجنسي جو خاتمو آندو. احمد بي بن محمد شريف جي اڳواڻيءَ ۾ قسطنطنيه ۾ مزاحمت 1837ع تائين جاري رهي.

اڄ ڪيترائي الجزائري مؤرخ ريجنسي واري دور کي جديد الجزائري رياستي حيثيت ۽ قومي شعور جي بنيادي مرحلن مان هڪ سمجهن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ ان دور ۾ ملڪ جي وڏي حصي کي هڪ سياسي ڍانچي هيٺ گڏ ڪيو ويو، مستقل ادارا ترقي ڪيا ۽ ”الجزائر“ نالي هيٺ هڪ ابتدائي الجزائري سڃاڻپ وڌي. نامور مؤرخ ابوالقاسم سعدالله ريجنسي کي ”الجزائري قديم نظام“ قرار ڏئي ٿو. مؤرخ احمد توفيق المدني ان کي ”پهرين الجزائري رياست“ ۽ ”الجزائري عثماني جمهوريت“ سڏيو آهي.

فرانسيسي نوآبادياتي دور (1830–1962)

اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو فرانسيسي الجزائر, الجزائر جي امنڪاري ۽ الجزائر جي جنگ

پڻ ڏسو: فرانسيسي اتر آفريڪا

امير عبدالقادر، فرانسيسي نوآبادياتي حڪمرانيءَ خلاف الجزائري مزاحمت جو اڳواڻ، 1865ع

جيتوڻيڪ فرانسيسين الجزائر جي عثماني ريجنسي کي ختم ڪري ڇڏيو، پر الجزائري قومپرستي ۽ رياستي شعور جي شروعاتي صورت اڳ ئي موجود هئي. جڏهن فرانس حملو ڪيو تہ مقامي قبيلن ريجنسيءَ سان پنهنجن اختلافن باوجود عثمانين جي حمايت ۾ گڏ ٿيڻ شروع ڪيو. فرانس آهستي آهستي پنهنجو ڪنٽرول وڌايو ۽ 1837ع ۾ قسطنطنيه تي قبضو ڪيو. اولهه الجزائر ۾ امير عبدالقادر هڪ باقاعده رياست قائم ڪئي ۽ فرانسيسين خلاف سخت مزاحمت جي اڳواڻي ڪئي، جنهن ۾ خاص طور مقطه جي جنگ (1835ع) نمايان هئي. ڪيترن سالن جي جنگ ۽ فرانسيسي فوج جي بي رحم حڪمت عملين، جن ۾ رازيائون پڻ شامل هيون، کان پوءِ هن 1847ع ۾ هٿيار ڦٽا ڪيا. هو اڄ به الجزائر جو سڀ کان وڏو قومي هيرو سمجھيو وڃي ٿو ۽ سندس جدوجهد بعد واري الجزائري قومپرستيءَ لاءِ گهري الهام جو ذريعو بڻجي. مزاحمت 1850ع واري ڏهاڪي ۽ 1871ع ۾ ڪابائل بغاوتن، ۽ ٻين بغاوتن جي صورت ۾ جاري رهي؛ انهن سڀني کي سختيءَ سان چيڀاٽيو ويو ۽ پوءِ وڏي پيماني تي زمينون ضبط ڪيون ويون. ڪيترن مؤرخن موجب الجزائر تي فرانسيسي ڪنٽرول قائم ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيل طريقا نسل ڪشي جهڙي سطح تائين پهتا. مؤرخ بين ڪيرنن فرانسيسي فتح بابت لکيو تہ: ”1875ع تائين فرانسيسي فتح مڪمل ٿي چڪي هئي. 1830ع کان جنگ لڳ ڀڳ 825,000 مقامي الجزائرين کي ماريو.“ 1831ع کان 1851ع تائين فرانسيسي فوج جا 92,329 ماڻهو اسپتالن ۾ مري ويا، جڏهن تہ رڳو 3,336 جنگي ڪارروائين ۾ مارجي ويا.

نوآبادياتي الجزائر فوجي حڪمراني ۽ يورپي آبادڪارن جي وچ ۾ ڇڪتاڻ سان نشان لڳل هو. 1848ع ۾ علائقو رسمي طور فرانسيسي کاتن ۾ ضم ڪيو ويو، پر عملي طور اهو گورنر جنرل ۽ اهڙن ادارن هيٺ هلندو رهيو، جيڪي آبادڪارن جي مفادن کي گهڻو فائدو ڏيندا هئا. اهي آبادڪار پهرين colons ۽ پوءِ پيي-نوار جي نالي سان مشهور ٿيا. 1848ع تائين يورپي آبادي 100,000 کان وڌي چڪي هئي، ۽ 1872ع تائين 244,600 ٿي وئي. نيپولين ٽيون جون مسلمانن ڏانهن نسبتاً نرم پاليسيون آبادڪارن لاءِ ڳڻتيءَ جو سبب بڻيون. فرانسيسي-پروشيا جنگ کان پوءِ ٽين جمهوريه آبادڪارن جي بالادستيءَ کي وڌيڪ مضبوط ڪيو، جنهن ۾ يوجين ايتيئن جهڙن شخصن جو اهم ڪردار هو. 1898ع ۾ آبادڪارن جي بغاوت کان پوءِ الجزائر جي نوآبادياتي انتظاميا کي وڌيڪ خودمختياري ملي. معيشت فرانس تي سخت دارومدار رکڻ لڳي ۽ کاڌ خوراڪ جي پيداوار جي ڀيٽ ۾ انگورن جي باغن کي ترجيح ڏني وئي، جنهن سان مسلمان آبادي وڌيڪ حاشيي تي وئي، امتيازي سلوڪ جو شڪار ٿي ۽ غربت وڌي. 20هين صديءَ جي شروعات تائين colons الجزائر ۽ اوران ٻنهي شهرن ۾ آباديءَ جي اڪثريت بڻجي چڪا هئا.

الجزائري قومپرستي پهرين عالمي جنگ کان اڳ معتدل، فرانسيسي تعليم يافته ژون الگيريان تحريڪ وسيلي اڀري، جنهن حقيقي انضمام ۽ برابر شهري حقن جو مطالبو ڪيو. پهرين عالمي جنگ تبديلي آڻيندڙ ثابت ٿي: الجزائرين فرانس لاءِ جنگ ڪئي، جن مان 25,000 مارجي ويا، ۽ فرانسيسي ڪارخانن ۾ به ڪم ڪيو؛ پر جونار قانون (1919ع) جهڙيون واعدي ڪيل سڌارا آبادڪارن جي مخالفت سبب گهڻو ڪري بي اثر ٿي ويون. ان سان تحريڪ وڌيڪ سخت رخ اختيار ڪيو. امير خالد، جيڪو عبدالقادر جو پوٽو هو، وڌيڪ وسيع جمهوري حقن جو مطالبو ڪيو ۽ 1923ع ۾ جلاوطن ڪيو ويو. فرحات عباس بلوم–ويوليٽ تجويز (1936ع) رد ٿيڻ کان پوءِ انضمام واري موقف کان پري ٿيڻ لڳو. مصالي الحاج اي اين اي ۽ پي پي اي ذريعي مسلسل مڪمل آزادي جو مطالبو ڪندو رهيو، جڏهن تہ شيخ بن باديس اي يو ايم اي (1931ع) وسيلي عربي ٻولي ۽ الجزائري سڃاڻپ کي هٿي ڏئي ثقافتي ۽ اسلامي قومپرستي مضبوط ڪئي.

ايف ايل اين جا ڇهه تاريخي اڳواڻ: رابح بيطاط، مصطفى بن بولعيد، مراد ديدوش، محمد بوضياف، ڪريم بلقاسم ۽ العربي بن مهيدي.

ٻي عالمي جنگ دوران الجزائر شروعات ۾ ويشي فرانس جي ڪنٽرول هيٺ رهيو، پوءِ آپريشن ٽارچ دوران اتحادي فوجن ان کي آزاد ڪرايو. هن مهم ۾ آمريڪي فوجن جي اتر آفريڪي مهم ۾ پهرين وڏي پيماني تي مقرري ٿي. 1943ع ۾ عباس الجزائري عوام جو منشور جاري ڪيو، جنهن ۾ خودمختياري جو مطالبو ڪيو ويو. اي ايم ايل تحريڪ وسيلي قومپرستن ۾ وڌندڙ اتحاد، ۽ فرانسيسي جبر گڏجي مئي 1945ع جي سطيف ۽ قالما قتل عام تائين پهتا، جتي سخت نوآبادياتي انتقامي ڪارروائين ڪيترن ماڻهن کي يقين ڏياري ڇڏيو تہ هٿياربند جدوجهد ئي واحد رستو آهي. 1947ع جو ناقص نامياتي قانون نوجوان نسل کي وڌيڪ مايوس ڪيو. احمد بن بيله، حسين آيت احمد، رابح بيطاط، العربي بن مهيدي ۽ ٻين جنگجو ڪارڪنن جي هڪ ٽولي، جيڪي پوءِ ”تاريخي اڳواڻ“ طور مشهور ٿيا، ڌار ٿي 1953ع ۾ سي آر يو اي قائم ڪئي. اها 1954ع ۾ فرنٽ دي ليبريسيون ناسيونال (ايف ايل اين) بڻجي وئي ۽ الجزائر جي آزاديءَ جي جنگ جي تياري شروع ڪئي.

الجزائر جي جنگ ٽين دنيا جي اهم ترين نوآبادياتي مخالف جدوجهدن مان هڪ هئي. ايف ايل اين پنهنجي بنيادي مقصدن تي مسلسل قائم رهيو، جيڪي 1 نومبر 1954ع جي اعلان ۽ 1956ع جي صومام ڪانفرنس ۾ بيان ڪيا ويا هئا، ۽ جدوجهد کي ”الجزائري رياست جي بحالي“ جي تحريڪ طور عالمي ڌيان ڏيارڻ ۾ ڪامياب ٿيو. ايف ايل اين جي فوجي شاخ اي ايل اين طور سڃاتي ويندي هئي، جيڪا اندروني اختلافن باوجود فرانس لاءِ هڪ سنجيده سلامتي خطرو بڻيل رهي.

1956ع جي صومام ڪانفرنس دوران الجزائري علائقي کي ڇهن ولايتن ۾ ورهائڻ ۽ الجزائر جي جنگ دوران فرانسيسي شال منصوبي جي مختلف حملي آور ڪارروائين کي ڏيکاريندڙ نقشو.

جنگ 31 آڪٽوبر ۽ 1 نومبر 1954ع جي رات ايف ايل اين جي هم وقت حملن سان شروع ٿي. فرانس مينڊيس فرانس، ژاڪ سوستيل، جنهن ”انضمام“ کي هٿي ڏني، ۽ پوءِ گي موليه جهڙن اڳواڻن هيٺ فوجي طاقت سان گڏ سماجي ۽ معاشي قدمن ذريعي جواب ڏنو. آگسٽ 1955ع ۾ اتر قسطنطنيه ۾ ايف ايل اين جي سخت حملن کان پوءِ تشدد تيزيءَ سان وڌيو. ايف ايل اين الجزائر ۽ فرانس ٻنهي ۾ ڇاپامار حملا ڪندو رهيو، جڏهن تہ فرانسيسي فوج سخت انتقامي ڪارروايون ڪيون. فرانسيسين 8,000 کان وڌيڪ ڳوٺ تباهه ڪيا ۽ 20 لک کان وڌيڪ الجزائرين کي حراستي ڪئمپن ڏانهن منتقل ڪيو. الجزائر شهر واري جنگ ۾ ايف ايل اين شهري دهشتگردي ۽ بم ڌماڪن جو رستو اختيار ڪيو، جڏهن تہ فرانسيسي پيراٽروپرن تشدد استعمال ڪندي ان کي دٻايو؛ فرانس فوجي طور ڪامياب ٿيو، پر سياسي طور سخت نقصان برداشت ڪيو.

تڪرار اندروني ورهاستن سان پڻ ڀريل هو: ايف ايل اين ۽ مصالي الحاج جي ايم اين اي وچ ۾ خونريز ويڙهه، جنهن ۾ ميلوزا جهڙا قتل عام شامل هئا، ۽ ”اندروني“ ۽ ”ٻاهرين“ ايف ايل اين قوتن وچ ۾ به ڇڪتاڻ موجود رهي. فرانسيسي فوج پهرين انڊوچائنا جنگ مان حاصل ڪيل تجربو استعمال ڪندي نمايان فوجي ڪاميابيون حاصل ڪيون، خاص طور موريس لائين ۽ جنرل شال جي مهمن ذريعي، پر سياسي بيچيني وڌندي وئي.

1958ع ۾ شارل ڊيگال جي اقتدار ۾ واپسيءَ کان پوءِ ايف ايل اين الجزائري جمهوريه جي عبوري حڪومت (جي پي آر اي) قائم ڪئي ۽ فرحات عباس کي ان جو صدر مقرر ڪيو. جي پي آر اي ڊيگال جي ”بهادرن جو امن“ نالي جنگبنديءَ واري تجويز رد ڪري ڇڏي، جنهن کان پوءِ ڊيگال 1959ع ۾ خود اراديت ڏانهن پنهنجو موقف تبديل ڪيو. ان سان آبادڪارن ۽ فوج جي بغاوتن کي جنم مليو، جن ۾ اپريل 1961ع وارو ناڪام فوجي تختو اونڌو به شامل هو، جنهن جي اڳواڻي شال ۽ رائول سالان جهڙن جنرلن ڪئي. سالان پوءِ دهشتگرد او اي ايس ۾ شامل ٿيو. ڏکين ڳالهين کان پوءِ مارچ 1962ع ۾ ايڤيان معاهدا صحيح ٿيا، جنگبندي ٿي ۽ ريفرنڊم ۾ الجزائرين وڏي اڪثريت سان آزاديءَ جي حق ۾ ووٽ ڏنو. 5 جولاءِ 1962ع تي الجزائر آزاد ٿيو ۽ فرانسيسي نوآبادياتي حڪمرانيءَ جا 132 سال ختم ٿيا.

انساني نقصان تمام وڏو هو. اليسٽيئر هورن ۽ ريمون آرون جهڙا مؤرخ چون ٿا تہ جنگ ۾ مارجي ويل الجزائري مسلمانن جو حقيقي انگ شروعاتي ايف ايل اين ۽ سرڪاري فرانسيسي اندازن کان گهڻو وڌيڪ هو، پر آزاديءَ کان پوءِ الجزائري حڪومت جي دعويٰ ڪيل 10 لک کان گهٽ هو. هورن اٺن سالن واري جنگ ۾ الجزائري جاني نقصان لڳ ڀڳ 700,000 ڄاڻايو. جنگ 20 لک کان وڌيڪ الجزائرين کي پنهنجن گهرن کان بي گهر ڪيو.

1962ع کان 1964ع جي وچ ۾ 900,000 کان وڌيڪ يورپي پيي-نوار الجزائر مان نڪري ويا. مکيه فرانس ڏانهن هجرت 1962ع جي اوران قتل عام کان پوءِ وڌيڪ تيز ٿي، جنهن ۾ او اي ايس جي دهشتگرد حملن جي بدلي طور ڪيترائي يورپي ماريا ويا. اندازو آهي تہ 30,000 کان 150,000 حرڪي ۽ سندن ڪٽنب جا فرد ايف ايل اين يا الجزائر جي هجوم هٿان ماريا ويا. آزاديءَ وقت ملڪ سخت تباهيءَ جو شڪار هو: وڏي پيماني تي آباديءَ جي لڏپلاڻ، اڪثر يورپي آبادڪارن جي اوچتي روانگي سبب معاشي بحران، ۽ گهرو سماجي صدمو ان جا اهم نتيجا هئا.

آزاديءَ جا پهريان ٽي ڏهاڪا (1962–1991ع)

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو الجزائر جي تاريخ (1962–1999)

هواري بومدين

آزاديءَ کان فوراً پوءِ ايف ايل اين جو نازڪ اتحاد ٽٽي پيو، جنهن جي نتيجي ۾ جي پي آر اي جي صدر بن يوسف بن خده، جي پي آر اي جي ٻين ميمبرن، جن ۾ آيت احمد، رابح بيطاط ۽ احمد بن بله شامل هئا، جي وچ ۾ اقتدار لاءِ ڇڪتاڻ شروع ٿي. احمد بن بله کي هواري بومدين جي اڳواڻيءَ هيٺ ٻاهرين اي ايل اين جي حمايت حاصل هئي، جيڪا الجزائر شهر ڏانهن وڌي آئي. يو جي ٽي اي پاران منظم ڪيل وڏي پيماني جي مظاهرن کان پوءِ گهرو ويڙهه ٽري وئي ۽ سيپٽمبر 1962ع ۾ بن بله اقتدار سنڀاليو. نئين ملڪ کي بگاڙيل معيشت جي ٻيهر تعمير ۽ هڪ مربوط قومي سڃاڻپ جوڙڻ جهڙن وڏن مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو.

الجزائر جو پهريون صدر قومي آزادي محاذ (ايف ايل اين) جو اڳواڻ احمد بن بله هو. اولهه الجزائر جي ڪجهه علائقن تي مراڪش جي دعوائن مان پيدا ٿيل سرحدي تڪرار 1963ع ۾ ريتي جنگ جو سبب بڻيو. 1965ع ۾ بن بله جو تختو اونڌو ڪيو ويو ۽ سندس اڳوڻي ساٿي ۽ دفاع واري وزير هواري بومدين اقتدار سنڀاليو. بن بله جي دور ۾ حڪومت وڌندڙ نموني سوشلسٽ ۽ آمرانه بڻجي چڪي هئي؛ بومدين هن رخ کي جاري رکيو. تنهن هوندي بہ، هن پنهنجي سياسي سهاري لاءِ فوج تي گهڻو وڌيڪ ڀاڙيو ۽ واحد قانوني پارٽيءَ کي گهڻو ڪري علامتي ڪردار تائين محدود ڪري ڇڏيو. هن زراعت کي اجتماعي نظام هيٺ آندو ۽ وڏي پيماني تي صنعتي ترقيءَ جي مهم شروع ڪئي. تيل ڪڍڻ جون سهولتون قومي ملڪيت ۾ آنديون ويون. اها پاليسي خاص طور 1973ع جي عالمي تيل بحران کان پوءِ حڪمران قيادت لاءِ فائديمند ثابت ٿي.

بومدين جي جانشين شاذلي بن جديد ڪجهه آزاد خيال معاشي سڌارا متعارف ڪرايا. هن الجزائري سماج ۽ عوامي زندگيءَ ۾ عربيت آڻڻ جي پاليسي کي هٿي ڏني. ٻين مسلمان ملڪن مان آندل عربي ٻوليءَ جي استادن اسڪولن ۾ روايتي اسلامي فڪر کي ڦهلايو ۽ راسخ العقيده اسلام ڏانهن واپسيءَ جا بنياد وڌا.

الجزائر جي معيشت وڌندڙ نموني تيل تي ڀاڙڻ لڳي، جنهن سبب 1980ع واري ڏهاڪي ۾ تيل جي وڌيل فراهمي دوران تيل جي قيمتن ۾ تيز گهٽتائي اچڻ سان سخت معاشي ڏکيائيون پيدا ٿيون. عالمي تيل جي قيمتن ۾ ڪِرڻ سبب پيدا ٿيل معاشي مندي 1980ع واري ڏهاڪي دوران الجزائر ۾ سماجي بي چيني جو سبب بڻي؛ ڏهاڪي جي پڇاڙيءَ تائين بن جديد گهڻ پارٽي نظام متعارف ڪرايو. سياسي پارٽيون وجود ۾ آيون، جن ۾ اسلامي نجات محاذ (ايف آءِ ايس) پڻ شامل هو، جيڪو مختلف مسلمان گروهن جو وسيع اتحاد هو.

گهرو ويڙهه (1991–2002ع) ۽ ان کان پوءِ

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو الجزائر جي گهرو ويڙهه

1997–1998ع ۾ 50 کان وڌيڪ ماڻهن جا قتل عام. هٿياربند اسلامي گروهه (جي آءِ اي) انهن مان ڪيترن جي ذميواري قبول ڪئي.

ڊسمبر 1991ع ۾ اسلامي نجات محاذ ٻن مرحلن تي ٻڌل قانونساز چونڊن جي پهرئين مرحلي ۾ سرسي حاصل ڪئي. اسلام پسند حڪومت جي چونڊجي اچڻ جي خدشي سبب اختيارين 11 جنوري 1992ع تي مداخلت ڪندي چونڊون رد ڪري ڇڏيون. بن جديد استعيفا ڏني ۽ صدارت جا فرض نڀائڻ لاءِ رياست جي اعليٰ ڪائونسل قائم ڪئي وئي. ان ايف آءِ ايس تي پابندي لڳائي ڇڏي، جنهن کان پوءِ محاذ جي هٿياربند ونگ، هٿياربند اسلامي گروهه، ۽ قومي هٿياربند فوجن وچ ۾ هٿياربند بغاوت شروع ٿي، جنهن ۾ اندازي موجب 100,000 کان وڌيڪ ماڻهو مارجي ويا. اسلام پسند ويڙهاڪن شهرين جي قتل عام جي هڪ پرتشدد مهم هلائي. تڪرار دوران ڪيترن ئي موقعن تي الجزائر جي صورتحال عالمي ڳڻتيءَ جو موضوع بڻجي وئي، خاص طور تي ايئر فرانس اڏام 8969 جي بحران دوران، جنهن کي هٿياربند اسلامي گروهه اغوا ڪيو هو. هٿياربند اسلامي گروهه آڪٽوبر 1997ع ۾ جنگبنديءَ جو اعلان ڪيو.

الجزائر ۾ 1999ع ۾ چونڊون ٿيون، جن کي عالمي مبصرن ۽ اڪثر مخالف ڌر جي گروهن جانبدار قرار ڏنو. اهي چونڊون صدر عبدالعزيز بوتفليقه کٽيون. هن ملڪ ۾ سياسي استحڪام بحال ڪرڻ لاءِ ڪم ڪيو ۽ ”شهري اتفاق“ جي شروعات جو اعلان ڪيو، جنهن کي هڪ ريفرنڊم ذريعي منظور ڪيو ويو. ان تحت ڪيترن ئي سياسي قيدين کي معافي ڏني وئي ۽ هٿياربند گروهن جي ڪيترن ئي هزار ميمبرن کي محدود عام معافيءَ تحت عدالتي ڪارروائي کان ڇوٽ ڏني وئي، جيڪا 13 جنوري 2000ع تائين لاڳو رهي. اي آءِ ايس پاڻ کي ٽوڙي ڇڏيو ۽ بغاوت سان لاڳاپيل تشدد جي سطح تيزيءَ سان گهٽجي وئي. تبليغ ۽ جهاد لاءِ سلفي گروهه (جي ايس پي سي)، جيڪو هٿياربند اسلامي گروهه کان ڌار ٿيل گروهه هو، حڪومت خلاف دهشتگرد مهم جاري رکي.

بوتفليقه قومي مفاهمت جي پروگرام تي مهم هلائڻ کان پوءِ اپريل 2004ع جي صدارتي چونڊن ۾ ٻيهر چونڊجي ويو. پروگرام ۾ ملڪ کي جديد بڻائڻ، زندگيءَ جو معيار بلند ڪرڻ ۽ بيگانگيءَ جي سببن کي منهن ڏيڻ لاءِ معاشي، ادارتي، سياسي ۽ سماجي سڌارا شامل هئا. ان ۾ عام معافيءَ جي هڪ ٻي شروعات، امن ۽ قومي مفاهمت جو منشور، پڻ شامل هئي، جنهن کي سيپٽمبر 2005ع جي ريفرنڊم ۾ منظور ڪيو ويو. ان تحت اڪثر گوريلا ويڙهاڪن ۽ حڪومتي سلامتي فوجن کي عام معافي ڏني وئي.

نومبر 2008ع ۾ پارليامينٽ ۾ ووٽنگ کان پوءِ الجزائر جي آئين ۾ ترميم ڪئي وئي، جنهن سان صدر لاءِ ٻن مدتن واري حد ختم ڪئي وئي. هن تبديليءَ سان بوتفليقه کي 2009ع جي صدارتي چونڊن ۾ ٻيهر اميدوار ٿيڻ جو موقعو مليو ۽ هو اپريل 2009ع ۾ ٻيهر چونڊجي ويو. پنهنجي چونڊ مهم دوران ۽ ٻيهر چونڊجڻ کان پوءِ بوتفليقه قومي مفاهمت جي پروگرام کي وڌائڻ ۽ ٽي ملين نيون نوڪريون پيدا ڪرڻ، ڏهه لک نوان رهائشي يونٽ تعمير ڪرڻ ۽ سرڪاري شعبي توڙي بنيادي ڍانچي کي جديد بڻائڻ جا پروگرام جاري رکڻ لاءِ 150 ارب آمريڪي ڊالرن جي خرچ واري پروگرام جو واعدو ڪيو.

28 ڊسمبر 2010ع کان سڄي ملڪ ۾ احتجاجن جو هڪ مسلسل سلسلو شروع ٿيو، جيڪو وچ اوڀر ۽ اتر آفريڪا ۾ ٿيندڙ ساڳين احتجاجي تحريڪن کان متاثر هو. 24 فيبروري 2011ع تي حڪومت الجزائر ۾ 19 سالن کان لاڳو هنگامي حالت ختم ڪري ڇڏي. حڪومت سياسي پارٽين، چونڊ ضابطي ۽ چونڊيل ادارن ۾ عورتن جي نمائندگيءَ بابت قانون سازي ڪئي. اپريل 2011ع ۾ بوتفليقه وڌيڪ آئيني ۽ سياسي سڌارن جو واعدو ڪيو. تنهن هوندي بہ، مخالف ڌر جا گروهه چونڊن کي معمول موجب غير منصفاڻيون قرار ڏيندا رهيا آهن ۽ عالمي انساني حقن جي تنظيمن موجب ميڊيا تي سينسرشپ ۽ سياسي مخالفن کي هراسان ڪرڻ جو سلسلو جاري رهيو.

2 اپريل 2019ع تي پنجين صدارتي مدي لاءِ سندس اميدواريءَ خلاف وڏي پيماني تي احتجاجن کان پوءِ بوتفليقه صدارت تان استعيفا ڏئي ڇڏي.

ڊسمبر 2019ع ۾ عبدالمجيد تبون صدارتي چونڊ جي پهرئين مرحلي ۾ ڪاميابي حاصل ڪرڻ کان پوءِ الجزائر جو صدر بڻيو. انهن چونڊن ۾ ووٽ نه وجهندڙن جي شرح رڪارڊ سطح تي هئي، جيڪا 1989ع ۾ الجزائر ۾ جمهوريت جي شروعات کان پوءِ ٿيل سمورين صدارتي چونڊن کان وڌيڪ هئي. تبون تي فوج سان ويجهڙائي ۽ معزول صدر سان وفاداريءَ جا الزام لڳايا ويا. تبون انهن الزامن کي رد ڪندي دعويٰ ڪئي تہ هو انتقامي مهم جو شڪار آهي. هن پنهنجي مخالفن کي اهو پڻ ياد ڏياريو تہ کيس آگسٽ 2017ع ۾ انهن بااثر سرمائيدارن جي چوڻ تي حڪومت مان ڪڍيو ويو هو، جيڪي پوءِ جيل ۾ هئا. سيپٽمبر 2024ع ۾ صدر تبون 84.3 سيڪڙو ووٽ حاصل ڪري وڏي اڪثريت سان ٻيو مدو کٽيو، جيتوڻيڪ سندس مخالفن نتيجن کي ڌانڌلي قرار ڏنو.

جاگرافي

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو الجزائر جي جاگرافي

• 
  قبائلي
• 
  ورسينس
• 
  تادرارت روج
• 
  بويرا
• 
  اسڪريم
• 
  جرجرا
• 
  هوگار
• 
  بجايه
• 
  شريعه قومي پارڪ
• 
  جانت
• 
  الجزائري صحرا
• 
  بسڪره
• 
  تيميمون
• 
  عنابه
• 
  اهرير
• 
  تاسيلي ناجر
• 
  تيپازا

صحرا، هوگار جبل ۽ اٽلس جبل الجزائر جي مٿاڇري جي بناوٽ جا اهم حصا آهن.

الجزائري ريگستان ملڪ جي ڪُل ايراضيءَ جو 90 سيڪڙو کان وڌيڪ حصو والاري ٿو.

2011ع ۾ سوڊان جي ورهاڱي ۽ ڏکڻ سوڊان جي قيام کان پوءِ الجزائر ايراضيءَ جي لحاظ کان آفريڪا جو سڀ کان وڏو ملڪ بڻجي ويو. اهو ڀونوچ سمنڊ جي طاس جو پڻ سڀ کان وڏو ملڪ آهي. ملڪ جي ڏاکڻي حصي ۾ صحرا جو هڪ وڏو ڀاڱو شامل آهي. اتر ۾ ٽيل اٽلس ۽ ان جي وڌيڪ ڏکڻ ۾ صحراوي اٽلس ٻه لڳ ڀڳ متوازي جبلستاني سلسلا ٺاهين ٿا، جيڪي اوڀر ڏانهن ويندي هڪٻئي جي ويجهو اچن ٿا ۽ انهن جي وچ ۾ وسيع ميدان ۽ مٿانهين زمينون واقع آهن. اوڀر الجزائر ۾ ٻئي اٽلس سلسلا لڳ ڀڳ پاڻ ۾ ملي وڃن ٿا. اوريس ۽ نممشا جا وسيع جبلستان اتر-اوڀر الجزائر جو وڏو حصو والارين ٿا ۽ انهن جي حد تيونس جي سرحد سان ملي ٿي. ملڪ جو بلند ترين نقطو جبل تاهات آهي، جنهن جي اوچائي 3,003 ميٽرs يا 9,852 فوٽ آهي.

الجزائر جو گهڻو حصو 19° ۽ 37° اتر ويڪر جي وچ ۾ واقع آهي، جڏهن تہ هڪ ننڍڙو علائقو 37° اتر کان مٿي ۽ 19° اتر کان هيٺ پڻ اچي ٿو. ملڪ 9° اولهه ۽ 12° اوڀر ڊگھائي جي وچ ۾ پکڙيل آهي. سامونڊي ڪناري جو گهڻو حصو ٽڪرين وارو ۽ ڪٿي ڪٿي جبلستاني آهي، ۽ قدرتي بندرگاهن جو انگ نسبتاً گهٽ آهي. سامونڊي ڪناري کان ٽيل اٽلس تائين وارو علائقو زرخيز آهي. ٽيل اٽلس جي ڏکڻ ۾ اسٽيپي علائقو آهي، جيڪو اڳتي هلي صحراوي اٽلس تائين وڃي ٿو؛ ان کان پوءِ وڌيڪ ڏکڻ ۾ صحرا واقع آهي.

هوگار جبل (عربي: جبال هقار)، جن کي هوگار پڻ چيو وڃي ٿو، ڏکڻ الجزائر جي مرڪزي صحرا ۾ واقع هڪ بلند علائقو آهي. اهي گاديءَ واري شهر الجزائر شهر کان لڳ ڀڳ 1,500 km (932 mi) ڏکڻ طرف ۽ تمنراست کان ٿورو اوڀر ۾ واقع آهن. الجزائر شهر، وهران، قسطنطنيه ۽ عنابه الجزائر جا اهم شهر آهن.

بابور جبل ۽ جيجل جو سامونڊي ڪنارو؛ ساڄي پاسي ايراگين ڍنڍ نظر اچي ٿي.

آبهوا ۽ پاڻيءَ جو نظام

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو الجزائر جي آبهوا

الجزائر جو ڪوپن آبهوا درجابندي وارو نقشو

2022ع ۾ الجزائر دنيا جو ستين سڀ کان وڌيڪ پاڻيءَ جي دٻاءَ جو شڪار ملڪ هو.

هن علائقي ۾ ريگستاني ڏينهن جي وچ وارا گرمي پد سڄو سال تمام گرم ٿي سگهن ٿا. سج لهڻ کان پوءِ، صاف ۽ خشڪ هوا سبب گرمي تيزيءَ سان خارج ٿي وڃي ٿي، جنهن ڪري راتيون ٿڌيون يا ڪڏهن گهڻي ٿڌيون ٿين ٿيون. ڏينهن ۽ رات جي گرمي پد ۾ تمام وڏو فرق رڪارڊ ڪيو وڃي ٿو.

ٽيل اٽلس جي سامونڊي ڪناري واري حصي ۾ برسات مناسب مقدار ۾ پوي ٿي، جيڪا ساليانو تقريباً 400 کان 670 mm (15.7 کان 26.4 in) جي وچ ۾ هوندي آهي، ۽ اولهه کان اوڀر طرف برسات جو مقدار وڌندو وڃي ٿو. برسات اتر-اوڀر الجزائر ۾ سڀ کان وڌيڪ پوي ٿي، جتي ڪجهه سالن ۾ اها 1,000 mm (39.4 in) تائين پهچي سگهي ٿي.

ملڪ جي اندرئين حصن ڏانهن ويندي برسات گهٽ ٿيندي وڃي ٿي. الجزائر ۾ جبلن جي وچ ۾ ارگ، يعني واريءَ جا وڏا دڙا، پڻ موجود آهن. اونهاري ۾ جڏهن تيز ۽ جهٽڪن واريون هوائون هلن ٿيون تہ انهن علائقن ۾ گرمي پد 43.3 °C (110 °F) تائين پهچي سگهي ٿو.

الجزائر ۾ آبهوا جي تبديلي جا ملڪ تي وسيع اثر پئجي رهيا آهن. الجزائر آبهوا جي تبديليءَ ۾ ڪو وڏو حصو وجهندڙ ملڪ نه رهيو آهي، پر وچ اوڀر ۽ اتر آفريڪا (MENA) جي ٻين ملڪن وانگر، ان کي آبهوا جي تبديليءَ جي اثرن کان سڀ کان وڌيڪ متاثر ٿيندڙ ملڪن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. ملڪ جو وڏو حصو اڳ ئي گرم ۽ خشڪ جاگرافيائي علائقن ۾ واقع آهي، جن ۾ صحرا جو حصو پڻ شامل آهي؛ تنهنڪري شديد گرمي ۽ پاڻيءَ جي وسيلن تائين پهچ سان لاڳاپيل موجوده مسئلن جي وڌيڪ سنگين ٿيڻ جو امڪان آهي. 2014ع تائين ئي سائنسدان الجزائر ۾ انتهائي گرميءَ جي لهرن کي آبهوا جي تبديليءَ سان ڳنڍڻ شروع ڪري چڪا هئا. 2020ع جي آبهوا جي تبديلي ڪارڪردگي انڊيڪس ۾ الجزائر 46هين نمبر تي رهيو.

حيوانات ۽ نباتات

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو الجزائر جي جهنگلي جيوت

فينڪ لومڙ الجزائر جو قومي جانور آهي.

الجزائر ۾ نباتات جا مختلف قسم ملن ٿا، جن ۾ سامونڊي، جبلستاني ۽ گاهه وارا ريگستان جهڙا علائقا شامل آهن، جيڪي جهنگلي جيوت جي وسيع تنوع کي سهارو ڏين ٿا.

الجزائر ۾ ٻيلن جو ڍڪ ڪُل زميني ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 1 سيڪڙو آهي، جيڪو 2020ع ۾ 1,949,000 هيڪٽر ٻيلن جي برابر هو، جڏهن تہ 1990ع ۾ اهو 1,667,000 هيڪٽر هو. 2020ع ۾ قدرتي طور ٻيهر وڌندڙ ٻيلن جي ايراضي 1,439,000 هيڪٽر ۽ پوکيل ٻيلن جي ايراضي 510,000 هيڪٽر هئي. قدرتي طور ٻيهر وڌندڙ ٻيلن مان 0 سيڪڙو کي ابتدائي ٻيلو قرار ڏنو ويو، يعني اهڙا ٻيلا جيڪي مقامي وڻن جي نسلن تي مشتمل هجن ۽ جتي انساني سرگرمين جا واضح نشان نه هجن، جڏهن تہ لڳ ڀڳ 6 سيڪڙو ٻيلن جي ايراضي محفوظ علائقن اندر واقع هئي. 2015ع ۾ ٻيلن جي ايراضيءَ مان 80 سيڪڙو رياستي ملڪيت، 18 سيڪڙو خانگي ملڪيت ۽ 2 سيڪڙو ٻي يا اڻڄاتل ملڪيت هيٺ ڄاڻايو ويو.

الجزائر جي جهنگلي جيوت ۾ شامل ڪيترائي جانور انساني آباديءَ جي ويجهو پڻ ملن ٿا. عام طور ڏٺا ويندڙ جانورن ۾ جهنگلي سور، گدڙ ۽ غزال شامل آهن، جڏهن تہ فينڪ لومڙ ۽ جربوا پڻ گهڻو اڻلڀ ناهن. الجزائر ۾ آفريقي چيتو ۽ صحراوي چيتو جي ننڍڙي آبادي پڻ موجود آهي، پر اهي تمام گهٽ نظر اچن ٿا. هرڻ جي هڪ نسل باربري هرڻ اتر-اوڀر جي گهاٽن ۽ آلن ٻيلن ۾ رهي ٿي. فينڪ لومڙ الجزائر جو قومي جانور آهي.

پکين جي ڪيترن ئي نسلن سبب هي ملڪ پکين ڏسندڙن لاءِ پڻ پرڪشش آهي. ٻيلن ۾ جهنگلي سور ۽ گدڙ رهن ٿا. باربري مڪاڪ الجزائر جو واحد مقامي بندر آهي. الجزائر جي نيم خشڪ علائقن ۾ مختلف ڪُتريندڙ جانورن سان گڏ نانگ، مانيٽر ڇپڪليون ۽ ڪيترائي ٻيا ريڙهيون پائيندڙ جانور ملن ٿا. ڪيترائي جانور هاڻي ملڪ مان ناپيد ٿي چڪا آهن، جن ۾ باربري شينهن، اٽلس رڇ ۽ اولهه آفريقي مگرمڇ شامل آهن.

اتر ۾ مقامي نباتات ۾ ميڪيا جهڙا جهنگ، زيتون جا وڻ، اوڪ، ديودار ۽ ٻيا مخروطي وڻ شامل آهن. جبلستاني علائقن ۾ سدا بهار وڻن جا وڏا ٻيلا، جهڙوڪ حلبي پائن، جونيپر ۽ سدا بهار اوڪ، ۽ ڪجهه پن ڇاڻيندڙ وڻ ملن ٿا. گرم علائقن ۾ انجير، يوڪلپٽس، اگاو ۽ مختلف کجي جا وڻ وڌن ٿا. انگور جي ول سامونڊي ڪناري جي مقامي نباتات مان آهي. صحرا واري علائقي ۾ ڪجهه نخلستانن ۾ کجيون ملن ٿيون. اڪيشيا ۽ جهنگلي زيتون باقي صحرا ۾ نمايان نباتات آهن. 2018ع جي ٻيلن جي منظرنامي جي سالميت انڊيڪس ۾ الجزائر جو سراسري اسڪور 5.22/10 هو، جنهن سان اهو 172 ملڪن مان عالمي سطح تي 106هين نمبر تي رهيو.

هما نباتاتي باغ ۾ اندازي موجب 1,200 مختلف ٻوٽن جون جنسون موجود آهن، جن ۾ ڪيترائي ناياب ۽ غير مقامي قسم شامل آهن.

اُٺن جو وڏي پيماني تي استعمال ڪيو وڃي ٿو؛ ريگستان ۾ زهريلا ۽ غير زهريلا نانگ، وڇون ۽ ڪيترن ئي قسمن جا جيت پڻ وڏي تعداد ۾ ملن ٿا.

حڪومت ۽ سياست

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو الجزائر جي سياست

عبدالمجيد تبون، 2019ع کان الجزائر جو صدر

الجزائر جي حڪومتي نظام کي آمرانه نوعيت وارو قرار ڏنو ويو آهي، ۽ چونڊيل سياستدانن جو ملڪي معاملن تي نسبتاً محدود اثر سمجهيو ويندو آهي. ان جي بدران، غير چونڊيل شهري ۽ فوجي شخصيتن جو هڪ حلقو، جنهن کي فرانسيسي ۾ décideurs ("فيصلا ڪندڙ") يا le pouvoir ("اقتدار") چيو ويندو آهي، ملڪ تي عملي طور اثرانداز ٿيندو رهيو آهي، ايتري قدر جو اهو صدر جي چونڊ تي پڻ اثر وجهي سگهي ٿو. فوجي انٽيليجنس جي اڳوڻي سربراهه محمد مدين کي هڪ وقت ۾ ملڪ جي سڀ کان طاقتور شخصيتن مان سمجهيو ويندو هو، پر 2019ع جي احتجاجن واري دور ۾ سندس اثر ختم ٿي ويو. گذريل سالن ۾ انهن مان ڪيترائي جنرل فوت ٿي ويا، رٽائر ٿيا يا قيد ڪيا ويا. جنرل العربي بلخير جي وفات کان پوءِ اڳوڻي صدر عبدالعزيز بوتفليقه اهم عهدن تي پنهنجا وفادار مقرر ڪيا، خاص طور سوناطراڪ ۾، ۽ اهڙيون آئيني ترميمون منظور ڪرايون جن کيس بار بار ٻيهر چونڊجڻ جي اجازت ڏني؛ اهو سلسلو 2019ع ۾ احتجاجن کان پوءِ سندس اقتدار ڇڏڻ سان ختم ٿيو.

رياست جو سربراهه الجزائر جو صدر هوندو آهي، جنهن کي پنجن سالن جي مدي لاءِ چونڊيو ويندو آهي. صدر وڌ ۾ وڌ ٻه پنج سالا مدا پوري ڪري سگهي ٿو. 2019ع واري صدارتي چونڊ اپريل 2019ع ۾ ٿيڻ لاءِ مقرر هئي، پر 22 فيبروري کان صدر عبدالعزيز بوتفليقه جي ٻيهر چونڊ وڙهڻ واري فيصلي خلاف وسيع حراڪ احتجاج شروع ٿي ويا، جنهن جي نتيجي ۾ بوتفليقه 2 اپريل تي استعيفا جو اعلان ڪيو. آخرڪار 12 ڊسمبر 2019ع تي چونڊون ٿيون، جن ۾ آزاد اميدوار عبدالمجيد تبون صدر چونڊيو ويو. ڪيترن احتجاج ڪندڙن تبون کي صدر طور قبول ڪرڻ کان انڪار ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن مطالبو سڄي سياسي نظام ۾ جامع سڌارن جو هو. الجزائر ۾ 18 سالن جي عمر کان عام ووٽ جو حق حاصل آهي. صدر الجزائر جي فوج، وزيرن جي ڪائونسل ۽ اعليٰ سلامتي ڪائونسل جو سربراهه هوندو آهي. هو وزيراعظم مقرر ڪري ٿو، جيڪو حڪومت جو سربراهه پڻ هوندو آهي.

قومي عوامي اسيمبلي

الجزائر جي پارليامينٽ ٻه ايواني آهي. هيٺيون ايوان، قومي عوامي اسيمبلي، 462 ميمبرن تي مشتمل آهي، جيڪي سڌي چونڊ ذريعي پنجن سالن لاءِ چونڊيا ويندا آهن؛ جڏهن تہ مٿيون ايوان، قومي ڪائونسل، 144 ميمبرن تي مشتمل آهي، جيڪي ڇهن سالن لاءِ ڪم ڪن ٿا. انهن مان 96 ميمبر مقامي اسيمبلين طرفان چونڊيا وڃن ٿا ۽ 48 صدر مقرر ڪري ٿو. آئين موجب اهڙي ڪا سياسي جماعت قائم نٿي ڪري سگهجي جيڪا "مذهب، ٻولي، نسل، جنس، پيشو يا علائقي جي فرق" تي ٻڌل هجي. ان کان سواءِ سياسي مهمن ۾ پڻ انهن بنيادن تي فرق پيدا ڪرڻ جي اجازت ناهي.

پارلياماني چونڊون آخري ڀيرو جون 2021ع ۾ ٿيون. انهن چونڊن ۾ ايف ايل اين 66 سيٽون وڃايون، پر 98 سيٽن سان اڃا به سڀ کان وڏي جماعت رهي. ٻين جماعتن ۾ تحريڪ مجتمع السلم 65 سيٽون، قومي جمهوري ريلي 58 سيٽون، مستقبل محاذ 48 سيٽون ۽ قومي تعمير تحريڪ 39 سيٽون حاصل ڪيون.

پرڏيهي لاڳاپا

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو الجزائر جا پرڏيهي لاڳاپا

2008ع ۾ توياڪو، ابوٽا ضلعو، هوڪائدو ۾ ونڊسر هوٽل تويا ريزورٽ اينڊ اسپا تي صدر عبدالعزيز بوتفليقه ۽ جارج ڊبليو بش هٿ ملائيندي. ساڻن کاٻي پاسي دمتري ميدويديف ۽ ساڄي پاسي ياسوئو فوڪودا پڻ موجود آهن.

الجزائر يورپي يونين جي يورپي پاڙيسري پاليسي (ENP) ۾ شامل آهي، جنهن جو مقصد يورپي يونين ۽ ان جي پاڙيسري ملڪن وچ ۾ لاڳاپا وڌيڪ ويجها ڪرڻ آهي. بهتر ڪارڪردگي ڏيکاريندڙ ملڪن کي ترغيبون ۽ انعام ڏيڻ، ۽ مالي وسيلا وڌيڪ تيزيءَ ۽ لچڪ سان مهيا ڪرڻ، 2014ع ۾ لاڳو ٿيل يورپي پاڙيسري اوزار (ENI) جا ٻه بنيادي اصول هئا. ان لاءِ 15.4 ارب يورو جو بجيٽ رکيو ويو، جنهن مان مختلف پروگرامن وسيلي گهڻو مالي سهڪار فراهم ڪيو ويو.

2009ع ۾ فرانسيسي حڪومت الجزائر ۾ ٿيل ايٽمي تجربن جي متاثرن کي معاوضو ڏيڻ تي راضي ٿي. دفاع واري وزير هروي موران قانون جي مسودي جي پيشڪش دوران چيو تہ "اسان جي ملڪ لاءِ وقت اچي ويو آهي تہ پاڻ سان امن ۾ رهي، ۽ اهو معاوضي ۽ ازالي جي نظام وسيلي ممڪن آهي." الجزائر جي عملدارن ۽ ڪارڪنن ان قدم کي هڪ سٺو ابتدائي قدم قرار ڏنو ۽ اميد ظاهر ڪئي تہ ان سان وڌيڪ وسيع ازالي لاءِ رستو هموار ٿيندو.

الجزائر ۽ مراڪش وچ ۾ ڇڪتاڻ، خاص طور اولهه صحارا جي مسئلي بابت، عرب مغرب يونين کي وڌيڪ فعال ڪرڻ ۾ هڪ وڏي رنڊڪ رهي آهي. هي تنظيم 1989ع ۾ رسمي طور قائم ٿي، پر عملي طور ان جو اثر محدود رهيو آهي. 24 آگسٽ 2021ع تي الجزائر مراڪش سان سفارتي لاڳاپا ختم ڪرڻ جو اعلان ڪيو.

الجزائر جو موجوده پرڏيهي وزير احمد عطاف آهي، جڏهن تہ گڏيل قومن ۾ ملڪ جو نمائندو عمار بن جامع آهي.

فوج

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو الجزائر جي فوج

الجزائر ۾ ٺهيل جبل شنوا درجي جو ڪورويٽ

الجزائر جي فوج ۾ قومي عوامي فوج (ANP)، الجزائر جي قومي بحري فوج (MRA)، الجزائر جي هوائي فوج (QJJ) ۽ علائقائي فضائي دفاعي فوج شامل آهن. هي فوج قومي آزادي فوج (Armée de Libération Nationale يا ALN) جي سڌي جانشين آهي، جيڪا قومپرست قومي آزادي محاذ جي هٿياربند شاخ هئي ۽ الجزائر جي آزاديءَ جي جنگ (1954–1962ع) دوران فرانسيسي نوآبادياتي فوجي قبضي خلاف وڙهي.

فوجي افرادي قوت ۾ اندازاً 147,000 سرگرم فوجي، 150,000 رزرو فوجي ۽ 187,000 نيم فوجي اهلڪار شامل هئا (2008ع جو اندازو). 19 کان 30 سالن جي مردن لاءِ 12 مهينن جي فوجي خدمت لازمي آهي. 2012ع ۾ فوجي خرچ مجموعي گهريلو پيداوار (GDP) جو 4.3 سيڪڙو هئا. الجزائر وٽ اتر آفريڪا جي ٻئي وڏي فوج ۽ آفريڪا جو سڀ کان وڏو دفاعي بجيٽ، لڳ ڀڳ 10 ارب آمريڪي ڊالر، هو. الجزائر جا گهڻا هٿيار روس کان درآمد ڪيا ويندا آهن، جنهن سان ملڪ جا ويجها لاڳاپا آهن.

2007ع ۾ الجزائر جي هوائي فوج روس سان اندازاً 1.9 ارب آمريڪي ڊالرن جي معاهدي تحت 49 ميگ-29 ايس ايم ٽي ۽ 6 ميگ-29 يو بي ٽي جهاز خريد ڪرڻ جو معاهدو ڪيو. روس الجزائر لاءِ 636 قسم جون ٻه ڊيزل آبدوزون پڻ تعمير ڪري رهيو هو.

انساني حق

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو الجزائر ۾ انساني حق

آمريڪي حڪومت جي مالي سهڪار سان هلندڙ اداري فريڊم هائوس الجزائر کي 1972ع کان وٺي، جڏهن هن اهڙيون درجابنديون شايع ڪرڻ شروع ڪيون، لڳاتار ”غير آزاد“ ملڪ قرار ڏنو آهي؛ سواءِ 1989ع، 1990ع ۽ 1991ع جي، جڏهن ملڪ کي ”جزوي طور آزاد“ قرار ڏنو ويو هو. ڊسمبر 2016ع ۾ يورو-ميڊيٽرينين هيومن رائيٽس مانيٽر الجزائر ۾ ميڊيا جي آزادي جي ڀڃڪڙين بابت هڪ رپورٽ جاري ڪئي. رپورٽ موجب الجزائر جي حڪومت پريس جي آزادي، اظهار جي آزادي، پرامن مظاهرن، احتجاجن ۽ گڏجاڻين جي حقن تي پابنديون لاڳو ڪيون ۽ ميڊيا ۽ ويب سائيٽن تي سينسرشپ وڌيڪ سخت ڪئي. حڪمران حڪومت تي تنقيد ڪندڙ صحافين ۽ ڪارڪنن سان لاڳاپيل ڪجهه ميڊيا ادارن جا لائسنس پڻ منسوخ ڪيا ويا.

آزاد ۽ خودمختيار مزدور يونين حڪومت طرفان باقاعدي هراسان ٿيڻ جون شڪايتون ڪنديون رهيون آهن، ڪيترن اڳواڻن کي قيد ڪيو ويو ۽ احتجاجن کي دٻايو ويو. 2016ع ۾ ڪيترين مزدور يونينن، جن مان ڪيترين 2010–2012ع جي الجزائر احتجاجن ۾ حصو ورتو هو، کي حڪومت طرفان رجسٽريشن کان محروم ڪيو ويو.

هم جنس پرستي الجزائر ۾ غيرقانوني آهي. عوامي طور هم جنس پرستانه عمل ڪرڻ تي وڌ ۾ وڌ ٻن سالن تائين قيد جي سزا ٿي سگهي ٿي. تنهن هوندي بہ 2019ع ۾ بي بي سي عربي ۽ عرب باروميٽر جي ڪيل سروي موجب لڳ ڀڳ 26 سيڪڙو الجزائرين جو خيال هو تہ هم جنس پرستي کي قبول ڪيو وڃڻ گهرجي. ان سروي ۾ شامل ٻين عرب ملڪن جي ڀيٽ ۾ الجزائر ۾ ايل جي بي ٽي قبوليت جي شرح سڀ کان وڌيڪ هئي.

هيومن رائيٽس واچ الجزائر جي اختيارين تي الزام لڳايو آهي تہ انهن ڪوويڊ-19 وبا کي ملڪ ۾ جمهوريت نواز تحريڪن ۽ احتجاجن کي روڪڻ لاءِ جواز طور استعمال ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ سماجي وٿي جي نالي ۾ نوجوانن کي گرفتار پڻ ڪيو ويو.

انتظامي ورهاست

اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو الجزائر جا صوبا, الجزائر جا ضلعا ۽ الجزائر جون بلديائون

الجزائر کي 69 صوبن (ولايتن)، 553 ضلعن (دائرن) ۽ 1,541 بلديائن (بلديائن) ۾ ورهايو ويو آهي. هر صوبي، ضلعي ۽ بلديه جو نالو عام طور ان جي مرڪز تان رکيو ويو آهي، جيڪو گهڻو ڪري ان علائقي جو سڀ کان وڏو شهر هوندو آهي.

آزاديءَ کان پوءِ انتظامي ورهاست ۾ ڪيترائي ڀيرا تبديليون ڪيون ويون آهن. نوان صوبا قائم ڪرڻ وقت پراڻن صوبن جا سرڪاري انگ برقرار رکيا ويا، تنهنڪري صوبن جي انگن جي ترتيب الفابيٽ موجب نه آهي. انهن جي سرڪاري انگن سميت موجوده انتظامي ورهاست هن ريت آهي:

الجزائر جا موجوده 69 صوبا (ولايتون)

#	ولايت	ايراضي (ڪلوميٽر2)	آبادي	نقشو	#	ولايت	ايراضي (ڪلوميٽر2)	آبادي
1	ادرار	402,197	439,700		36	الطارف	3,339	411,783
2	شلف	4,975	1,013,718		37	تندوف	58,193	159,000
3	الأغواط	25,057	477,328		38	تيسمسيلت	3,152	296,366
4	ام البواقي	6,768	644,364		39	الوادي	54,573	673,934
5	باتنا	12,192	1,128,030		40	خنشله	9,811	384,268
6	بجايا	3,268	915,835		41	سوق اهراس	4,541	440,299
7	بسڪرا	20,986	730,262		42	تيبازا	2,166	617,661
8	بشار	161,400	274,866		43	ميله	9,375	768,419
9	البليده	1,696	1,009,892		44	عين الدفلى	4,897	771,890
10	البوئيره	4,439	694,750		45	نعامه	29,950	209,470
11	تمنراست	556,200	198,691		46	عين تموشنت	2,376	384,565
12	تبسه	14,227	657,227		47	غردايه	86,105	375,988
13	تلمسان	9,061	945,525		48	غليزان	4,870	733,060
14	تيارت	20,673	842,060		49	تيميمون	8,835	162,267
15	تيزي وزو	3,568	1,119,646		50	برج باجي مختار	62,215	57,276
16	الجزائر	273	2,947,461		51	اولاد جلال	11,410	174,219
17	الجلفه	66,415	1,223,223		52	بني عباس	120,026	16,437
18	جيجل	2,577	634,412		53	عين صالح	101,350	50,163
19	سطيف	6,504	1,496,150		54	عين قزام	65,203	122,019
20	سعيده	6,764	328,685		55	تقرت	17,428	247,221
21	سڪيڪده	4,026	904,195		56	جانت	86,185	17,618
22	سيدي بلعباس	9,150	603,369		57	المغير	131,220	50,392
23	عنابه	1,439	640,050		58	المنيعه	88,126	11,202
24	قالمة	4,101	482,261		59	آفلو
25	قسنطينه	2,187	943,112		60	بريڪه
26	مديه	8,866	830,943		61	القنطره
27	مستغانم	2,269	746,947		62	بئر العاتر
28	مسيله	18,718	991,846		63	العريشه
29	معسڪر	5,941	780,959		64	قصر الشلاله
30	ورقله	211,980	552,539		65	عين وساره
31	وهران	2,114	1,584,607		66	مسعد
32	البيض	78,870	262,187		67	قصر البخاري
33	اليزي	285,000	54,490		68	بوسعادة
34	برج بوعريريج	4,115	634,396		69	الأبيض سيدي الشيخ
35	بومرداس	1,591	795,019

معيشت

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو الجزائر جي معيشت

الجزائر ۾ في ماڻهو جي ڊي پي جي واڌ ويجهه

الجزائر جي ڪرنسي دينار (DZD) آهي. ملڪ جي معيشت تي اڃا تائين رياست جو غلبو آهي، جيڪو آزاديءَ کان پوءِ اختيار ڪيل سوشلسٽ ترقياتي ماڊل جو ورثو آهي. جون 2024ع ۾ عالمي بئنڪ جي 2024ع واري رپورٽ الجزائر لاءِ هڪ اهم موڙ ثابت ٿي، جنهن تحت ملڪ کي مٿئين وچولي آمدني وارن ملڪن جي درجي ۾ شامل ڪيو ويو. هيءَ معاشي اڳڀرائي، جيڪا هڪ وڏي ترقياتي حڪمت عمليءَ جو نتيجو آهي، الجزائر کي چين، برازيل ۽ ترڪي جهڙين اڀرندڙ طاقتن واري ساڳئي درجي ۾ آڻي ٿي. گذريل سالن ۾ الجزائري حڪومت سرڪاري ملڪيت وارن صنعتن جي نجڪاري روڪي ڇڏي ۽ درآمدن توڙي معيشت ۾ پرڏيهي شموليت تي پابنديون لاڳو ڪيون. هاڻوڪي عرصي ۾ اهي پابنديون آهستي آهستي ختم ٿيڻ شروع ٿيون آهن، پر الجزائر جي سست رفتار سان متنوع ٿيندڙ معيشت بابت سوال اڃا برقرار آهن.

الجزائر کي هائيڊروڪاربن کان ٻاهر صنعتن کي ترقي ڏيڻ ۾ مشڪلاتون پيش آيون آهن، جن جا سبب جزوي طور تي بلند خرچ ۽ غيرفعال رياستي بيوروڪريسي آهن. توانائيءَ جي شعبي کان ٻاهر پرڏيهي ۽ ملڪي سيڙپڪاري راغب ڪري معيشت کي متنوع ڪرڻ لاءِ حڪومت جون ڪوششون نوجوانن ۾ بيروزگاريءَ جي بلند شرح گهٽائڻ يا رهائش جي کوٽ کي منهن ڏيڻ ۾ محدود اثرائتيون رهيون آهن. ملڪ ڪيترن ئي مختصر ۽ وچولي مدي وارن مسئلن کي منهن ڏئي رهيو آهي، جن ۾ معيشت کي متنوع ڪرڻ، سياسي، معاشي ۽ مالي سڌارن کي مضبوط ڪرڻ، ڪاروباري ماحول بهتر ڪرڻ ۽ علائقن جي وچ ۾ اڻبرابري گهٽائڻ شامل آهن.

فيبروري ۽ مارچ 2011ع ۾ معاشي احتجاجن جي لهر کان پوءِ الجزائري حڪومت 23 ارب آمريڪي ڊالرن کان وڌيڪ سرڪاري امداد ۽ گذريل عرصي کان لاڳو ٿيندڙ پگهارن ۽ مراعتن ۾ واڌ جو اعلان ڪيو. گذريل پنجن سالن دوران سرڪاري خرچن ۾ ساليانو 27 سيڪڙو واڌ ٿي. 2010–14ع جي سرڪاري سيڙپڪاري پروگرام تي 286 ارب آمريڪي ڊالر خرچ ٿيڻا هئا، جن مان 40 سيڪڙو انساني ترقي لاءِ مختص ڪيا ويا.

الجزائر ۾ گهٽي بازار

هائيڊروڪاربن مان مضبوط آمدني سبب الجزائر وٽ 173 ارب آمريڪي ڊالرن جا پرڏيهي مٽاسٽا جا ذخيرا ۽ هائيڊروڪاربن استحڪام جو وڏو فنڊ موجود رهيو آهي. ان کان سواءِ، الجزائر جو پرڏيهي قرض جي ڊي پي جي لڳ ڀڳ 2 سيڪڙو جيترو گهٽ آهي. معيشت اڃا به هائيڊروڪاربن جي دولت تي گهڻو ڀاڙي ٿي، ۽ پرڏيهي ناڻي جي بلند ذخيرن باوجود، موجوده خرچن ۾ واڌ الجزائر جي بجيٽ کي هائيڊروڪاربن مان ڊگهي عرصي تائين گهٽ آمدنيءَ جي خطري آڏو وڌيڪ حساس بڻائي ٿي.

الجزائر ڪيترن سالن جي ڳالهين باوجود عالمي واپاري تنظيم ۾ شامل نه ٿيو آهي، پر اهو عظيم عرب آزاد واپاري علائقو،سانچو:Unreliable source? آفريقي کنڊ آزاد واپاري علائقو، جو ميمبر آهي ۽ يورپي يونين سان هڪ ايسوسيئيشن معاهدو پڻ رکي ٿو.

الجزائر ۾ ترڪيءَ جي سڌي سيڙپڪاري تيزيءَ سان وڌي آهي ۽ ان جي مجموعي ماليت 5 ارب آمريڪي ڊالرن تائين پهچي وئي. 2022ع تائين الجزائر ۾ ڪم ڪندڙ ترڪ ڪمپنين جو انگ 1,400 ٿي ويو. 2020ع ۾، وبا جي باوجود، الجزائر ۾ 130 کان وڌيڪ ترڪ ڪمپنيون قائم ڪيون ويون.

تيل ۽ قدرتي وسيلا

پڻ ڏسو: الجزائر جي کاڻين جي صنعت

الجزائر ۾ پائپ لائينون

الجزائر، جنهن جي معيشت پيٽروليم تي ڀاڙي ٿي، 1969ع کان اوپيڪ جو ميمبر آهي. ان جي خام تيل جي پيداوار لڳ ڀڳ 1.1 ملين بيرل روزانو آهي، جڏهن تہ ملڪ قدرتي گئس جو پڻ وڏو پيدا ڪندڙ ۽ برآمد ڪندڙ آهي ۽ يورپ سان ان جا اهم توانائي لاڳاپا آهن. هائيڊروڪاربن ڊگهي عرصي کان معيشت جي بنياد رهيا آهن، جيڪي بجيٽ جي لڳ ڀڳ 60 سيڪڙو آمدني، جي ڊي پي جو 30 سيڪڙو ۽ برآمدي آمدنيءَ جو 87.7 سيڪڙو مهيا ڪن ٿا. الجزائر وٽ دنيا جا ڏهين نمبر تي وڏا قدرتي گئس جا ذخيرا آهن ۽ اهو دنيا جو ڇهون وڏو گئس برآمد ڪندڙ آهي. آمريڪي توانائي معلومات انتظاميه موجب 2005ع ۾ الجزائر وٽ 4.5 ٽريلين ڪيوبڪ ميٽرs (160×10^¹² cu ft) ثابت ٿيل قدرتي گئس جا ذخيرا هئا. تيل جي ذخيرن ۾ اهو دنيا ۾ 16هين نمبر تي آهي.

2011ع لاءِ هائيڊروڪاربن کان سواءِ معاشي واڌ 5 سيڪڙو رهڻ جي اڳڪٿي ڪئي وئي هئي. سماجي گهرجن کي منهن ڏيڻ لاءِ اختيارين خرچ وڌايا، خاص طور بنيادي خوراڪ جي مدد، روزگار پيدا ڪرڻ، ننڍن ۽ وچولي درجي جي ادارن جي سهائتا ۽ پگهارن ۾ واڌ تي. هائيڊروڪاربن جي بلند قيمتن موجوده کاتي ۽ اڳ ئي وڏي بين الاقوامي ذخيرن واري پوزيشن کي بهتر ڪيو.

2011ع ۾ تيل ۽ گئس مان آمدني بلند تيل جي قيمتن سبب وڌي، جيتوڻيڪ پيداوار جي مقدار ۾ گهٽتائيءَ جو رجحان جاري رهيو. تيل ۽ گئس واري شعبي جي پيداوار 2007ع جي 43.2 ملين ٽنن کان گهٽجي 2011ع ۾ 32 ملين ٽن ٿي وئي. ان باوجود 2011ع ۾ هن شعبي برآمدن جي ڪل مقدار جو 98 سيڪڙو مهيا ڪيو، جڏهن تہ 1962ع ۾ اهو تناسب 48 سيڪڙو هو، ۽ بجيٽ جي آمدنيءَ جو 70 سيڪڙو، يعني 71.4 ارب آمريڪي ڊالر، پڻ هن شعبي مان حاصل ٿيو.

الجزائر جي قومي تيل ڪمپني سوناطراڪ آهي، جيڪا ملڪ جي تيل ۽ قدرتي گئس جي شعبن جي تقريباً سڀني پاسن ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي. سڀني پرڏيهي آپريٽرن لاءِ سوناطراڪ سان ڀائيواري ڪرڻ ضروري آهي، جيڪا عام طور پيداوار ورهائڻ وارن معاهدن ۾ اڪثريتي مالڪي رکي ٿي.

الجزائر ۾ حياتي گنجائش تائين رسائي عالمي اوسط کان گهٽ آهي. 2016ع ۾ الجزائر وٽ پنهنجي سرحدن اندر في ماڻهو 0.53 عالمي هيڪٽر حياتي گنجائش هئي، جيڪا عالمي اوسط 1.6 عالمي هيڪٽر في ماڻهو کان گهڻو گهٽ هئي. 2016ع ۾ الجزائر في ماڻهو 2.4 عالمي هيڪٽر حياتي گنجائش استعمال ڪئي، جيڪا ان جي واپرائڻ واري ماحولياتي پيرن جو نشان آهي. ان جو مطلب آهي تہ ملڪ پنهنجي اندر موجود حياتي گنجائش کان لڳ ڀڳ 4.5 ڀيرا وڌيڪ استعمال ڪري ٿو. نتيجي طور الجزائر حياتي گنجائش جي کوٽ کي منهن ڏئي رهيو آهي. اپريل 2022ع ۾ اٽلي ۽ اسپين جي سفارتڪارن ڳالهيون ڪيون، ڇاڪاڻ تہ روم طرفان الجزائر کان وڏي مقدار ۾ گئس حاصل ڪرڻ جي قدم ميڊرڊ ۾ خدشا پيدا ڪيا. الجزائر جي سوناطراڪ ۽ اٽلي جي ايني وچ ۾ ٿيل معاهدي تحت الجزائر ايندڙ سال ۽ 2024ع تائين اٽلي کي وڌيڪ 9 ارب مڪعب ميٽر گئس موڪلڻ وارو هو.

تحقيق ۽ متبادل توانائي جا ذريعا

الجزائر تحقيقي سهولتن جي ترقي ۽ محققن جي پگهارن لاءِ اندازاً 100 ارب دينار سيڙپ ڪيا آهن. هن ترقياتي پروگرام جو مقصد متبادل توانائي جي پيداوار، خاص طور شمسي توانائي ۽ هوائي توانائي کي اڳتي وڌائڻ آهي. الجزائر پنهنجي قابل تجديد توانائيءَ واري حڪمت عملي تي تيزيءَ سان اڳتي وڌي رهيو آهي ۽ 2035ع تائين شمسي بجليءَ جي گنجائش 15,000 ميگاواٽ، يعني 15 گيگاواٽ تائين پهچائڻ جو هدف مقرر ڪيو آهي، جيئن قدرتي گئس تي ڀاڙڻ گهٽائي سگهجي. الجزائر ۾ 45 فعال شمسي توانائي منصوبا آهن، جن جي گڏيل ماليت 6.1 ارب آمريڪي ڊالر آهي. وزارت جي انگن اکرن موجب الجزائر هن وقت لڳ ڀڳ 27,000 ميگاواٽ، يعني 27 گيگاواٽ بجلي پيدا ڪري ٿو. 2026ع ۾ الجزائر آگسٽ تائين مجموعي 1,480 ميگاواٽ، يعني 1.48 گيگاواٽ گنجائش وارا نو شمسي بجلي پلانٽ ڪم ۾ آڻڻ وارو هو. هي 3,200 ميگاواٽ، يعني 3.2 گيگاواٽ قابل تجديد توانائي پيدا ڪرڻ واري پروگرام جو پهريون مرحلو آهي، جنهن ۾ غار جبيلات شمسي بجلي گهر ۽ ادرار هوائي بجلي فارم پڻ شامل آهن. الجزائر کي ڀونوچ سمنڊ واري علائقي ۾ سڀ کان وڏي شمسي توانائي صلاحيت رکندڙ ملڪن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو، تنهنڪري حڪومت حاسي الرمل ۾ شمسي سائنس پارڪ قائم ڪرڻ لاءِ مالي مدد فراهم ڪئي آهي. هن وقت الجزائر جي مختلف يونيورسٽين ۾ 20,000 تحقيقي استاد ۽ 780 کان وڌيڪ تحقيقي ليبارٽريون آهن، جڏهن تہ رياست انهن جو انگ 1,000 تائين وڌائڻ جو هدف مقرر ڪيو آهي. شمسي توانائيءَ کان سواءِ الجزائر ۾ تحقيق جي ٻين شعبن ۾ خلائي ۽ سيٽلائيٽ ٽيلي ڪميونيڪيشن، ائٽمي توانائي ۽ طبي تحقيق شامل آهن.

پورهيت مارڪيٽ

2023ع ۾ مجموعي بيروزگاريءَ جي شرح 11.8 سيڪڙو هئي. حڪومت 2011ع ۾ 1988ع کان شروع ڪيل روزگار پروگرامن کي وڌيڪ مضبوط ڪيو، خاص طور ڪم ڳوليندڙن جي مدد واري پروگرام (Dispositif d'Aide à l'Insertion Professionnelle) جي فريم ورڪ هيٺ. 2025ع ۾ نوجوانن جي بيروزگاري جي شرح 29.4 سيڪڙو هئي.

سياحت

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو الجزائر ۾ سياحت

جانت

الجزائر ۾ سياحت واري شعبي جي ترقي اڳ ۾ سهولتن جي کوٽ سبب متاثر رهي هئي، پر 2004ع کان سياحت جي ترقيءَ لاءِ هڪ وسيع حڪمت عملي لاڳو ڪئي وئي، جنهن جي نتيجي ۾ جديد معيار جون ڪيتريون ئي هوٽلون تعمير ڪيون ويون آهن.

الجزائر ۾ يونيسڪو جا ڪيترائي عالمي ورثو ماڳ موجود آهن، جن ۾ بني حماد جو قلعو، جيڪو حمادي سلطنت جي پهرين گاديءَ جو هنڌ هو؛ تيپاسا، جيڪو هڪ فونيقي ۽ بعد ۾ رومي شهر هو؛ جميلا ۽ تيمگاد، جيڪي ٻئي رومي آثار آهن؛ مزاب وادي، چن جي پٿر واري هڪ وادي، جنهن ۾ هڪ وڏو شهري نخلستان موجود آهي؛ ۽ الجزائر جو قصبو، جيڪو هڪ اهم قلعو آهي، شامل آهن. الجزائر جو واحد قدرتي عالمي ورثو ماڳ تاسيلي ناجر آهي، جيڪو هڪ جابلو سلسلو آهي.

آمدورفت

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو الجزائر ۾ آمدورفت

مراڪش جي سرحد کي تيونس جي سرحد سان ڳنڍيندڙ مکيه شاهراهه قاهره–ڊاڪار شاهراهه منصوبي جو حصو هئي.

ٻه بين الافريقي موٽر شاهراهون الجزائر مان گذرن ٿيون:

• قاهره–ڊاڪار شاهراهه
• الجزائر–لاگوس شاهراهه

الجزائر جو روڊ نيٽ ورڪ آفريڪا ۾ سڀ کان وڌيڪ گهاٽو آهي؛ ان جي شاهراهن جي مجموعي ڊيگهه جو اندازو 180,000 km (110,000 mi) لڳايو ويو آهي، جنهن ۾ 3,756 کان وڌيڪ اڏاوتي ڍانچا شامل آهن ۽ روڊ پڪا ڪرڻ جي شرح 85 سيڪڙو آهي. هن نيٽ ورڪ کي اوڀر–اولهه شاهراهه سان وڌيڪ وسيع ڪيو ويو آهي، جيڪو هڪ وڏو بنيادي ڍانچي وارو منصوبو آهي ۽ 2023ع ۾ مڪمل ٿيو. هي ٽن لينن واري، 1,216-ڪلوميٽر-long (756 mi) شاهراهه آهي، جيڪا انتهائي اوڀر ۾ عنابا کي ڏور اولهه ۾ تلمسان سان ڳنڍي ٿي. الجزائر مان ٽرانس-صحارا شاهراهه پڻ گذري ٿي، جيڪا هاڻي مڪمل طور پڪي ڪئي وئي آهي. هن شاهراهه کي الجزائري حڪومت انهن ڇهن ملڪن جي وچ ۾ واپار وڌائڻ لاءِ سهائتا ڏئي ٿي، جن مان اها گذري ٿي: الجزائر، مالي، نائيجر، نائيجيريا، چاڊ ۽ تيونس.

آبادي

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو الجزائر جي آبادي

پڻ ڏسو: الجزائر جي شهرن جي فهرست

20هين صديءَ جي شروعات ۾ الجزائر جي آبادي لڳ ڀڳ 40 لک هئي. 2024ع ۾ الجزائر جي آبادي جو اندازو 4 ڪروڙ 74 لک لڳايو ويو.

لڳ ڀڳ 90 سيڪڙو الجزائري ملڪ جي اترين سامونڊي ڪناري واري علائقي ۾ رهن ٿا؛ صحرا ريگستان جا رهواسي خاص طور نخلستانن ۾ مرڪوز آهن، جڏهن تہ لڳ ڀڳ 15 لک ماڻهو اڃا تائين خانه بدوش يا جزوي طور خانه بدوش آهن. الجزائر جي آباديءَ جو 28.1 سيڪڙو 15 سالن کان گهٽ عمر وارو آهي.

اولهه صحارا جا 90,000 کان 165,000 تائين صحراوي، الجزائري صحرا جي اولهندي حصي ۾ واقع صحراوي پناهگير ڪئمپن ۾ رهن ٿا. هتي 4,000 کان وڌيڪ فلسطيني پناهگير پڻ رهن ٿا، جيڪي مقامي سماج ۾ چڱيءَ طرح ضم ٿيل آهن ۽ جن گڏيل قومن جو پناهگيرن لاءِ هاءِ ڪمشنر (UNHCR) کان مدد جي درخواست نہ ڪئي آهي. 2009ع ۾ 35,000 چيني مهاجر مزدور الجزائر ۾ رهندا هئا.

الجزائر کان ٻاهر الجزائري مهاجرن جو سڀ کان وڏو انگ فرانس ۾ رهي ٿو، جتي رپورٽن موجب ٻئي نسل تائين 17 لک کان وڌيڪ الجزائري رهن ٿا.

الجزائر ۾ ڪيتريون ئي پرڏيهي برادريون پڻ رهن ٿيون، جيتوڻيڪ اهي ملڪ جي مجموعي آباديءَ جو ڪو نمايان حصو نٿيون بڻجن.

الجزائر جا وڏا شهر 2008ع جي آدمشماري موجب
درجو	نالو	صوبو	آبادي
1	الجزائر شهر	الجزائر صوبو	2,364,230
2	وهران	وهران صوبو	803,329
3	قسنطينه	قسنطينه صوبو	448,028
4	عنابا	عنابا صوبو	342,703
5	بليدا	بليدا صوبو	331,779
6	باتنا	باتنا صوبو	289,504
7	جلفا	جلفا صوبو	265,833
8	سطيف	سطيف صوبو	252,127
9	سيدي بلعباس	سيدي بلعباس صوبو	210,146
10	بسڪرا	بسڪرا صوبو	204,661
11	تبسه	تبسه صوبو	194,461
12	الوادي	الوادي صوبو	186,525
13	سڪيڪدا	سڪيڪدا صوبو	182,903
14	تيارت	تيارت صوبو	178,915
15	بجايه	بجايه صوبو	176,139
16	تلمسان	تلمسان صوبو	173,531
17	ورقله	ورقله صوبو	169,928
18	بشار	بشار صوبو	165,241
19	مستغانم	مستغانم صوبو	162,885
20	برج بوعريريج	برج بوعريريج صوبو	158,812

نسلي گروهه

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو الجزائر جا نسلي گروهه

الجزائر جا ڪجهه روايتي لباس

عربن ۽ مقامي بربرن سان گڏ فونيقي، رومي، وينڊل، بازنطيني يوناني، ترڪ، مختلف صحارا کان ڏکڻ آفريقي ۽ فرانسيسي ماڻهن الجزائر جي تاريخ ۽ ثقافت ۾ پنهنجو حصو وڌو آهي. اندلسي پناهگيرن جا نسل پڻ الجزائر شهر ۽ ٻين شهرن جي آباديءَ ۾ شامل آهن. ان کان سواءِ، انهن اراگوني ۽ ڪاسٽيلين موريسڪو نسلن ۾ 18هين صديءَ تائين اسپيني ٻولي ڳالهائي ويندي هئي، جڏهن تہ ساڳئي دور ۾ گريش الواد جي ننڍڙي شهر ۾ ڪاتالان موريسڪو نسلن پاران ڪاتالان ٻولي پڻ ڳالهائي ويندي هئي.

جيتوڻيڪ الجزائري قانون نسلي، مذهبي ۽ لساني معيارن جي بنياد تي آباديءَ جي آدمشماري ڪرڻ کان منع ڪري ٿو، غير سرڪاري ذريعن ۾ شايع ٿيل اندازن موجب الجزائر جي آباديءَ جو 75 سيڪڙو کان 85 سيڪڙو تائين عرب آهن. جڏهن تہ لڳ ڀڳ 20–30 سيڪڙو پاڻ کي بربر طور سڃاڻن ٿا. انهن اندازن جي تصديق لاءِ الجزائر ۾ ڪو سرڪاري آدمشماري ڊيٽا موجود ناهي. الجزائري آباديءَ بابت جينياتي تحقيقن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ آباديءَ جي اڪثريت جو نسلي نسب مقامي بربرن سان لاڳاپيل آهي.

الجزائر ۾ بربرن جا سڀ کان وڏا گروهه قبائلي آهن، جيڪي الجزائر شهر جي اوڀر ۾ قبائليه علائقي ۾ رهن ٿا؛ اتر اوڀر الجزائر جي اوراس ۾ رهندڙ شاوي؛ ڏاکڻي ريگستان ۾ رهندڙ طوارق؛ ۽ اتر الجزائر جا شنوا ماڻهو شامل آهن. نوآبادياتي دور ۾ هتي هڪ وڏي يورپي آبادي موجود هئي، جيڪا 1960ع ۾ آباديءَ جو 10 سيڪڙو هئي، ۽ جيڪا پيئڊ-نوار جي نالي سان مشهور ٿي. اهي خاص طور فرانسيسي، اسپيني ۽ اطالوي نسل جا هئا. هن آباديءَ مان لڳ ڀڳ سڀ ماڻهو آزاديءَ جي جنگ دوران يا ان جي پڄاڻيءَ کان فوراً پوءِ الجزائر ڇڏي ويا.

ٻوليون

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو الجزائر جون ٻوليون

جديد معياري عربي ۽ معياري امازيغ سرڪاري ٻوليون آهن. الجزائري عربي (دزيريا) آباديءَ جي اڪثريت پاران ڳالهائي ويندڙ ٻولي آهي. عام ڳالهه ٻولهه واري الجزائري عربيءَ ۾ ڪجهه بربر اصل جا اڌارا لفظ آهن، جيڪي ان جي لفظي ذخيري جو لڳ ڀڳ 8 کان 9 سيڪڙو بڻجن ٿا.

تيزي وزو يونيورسٽي ۾ ٽن ٻولين ۾ نشان: عربي، بربر ۽ فرانسيسي

معياري امازيغ کي 8 مئي 2002ع جي آئيني ترميم ذريعي ”قومي ٻولي“ طور تسليم ڪيو ويو. قبائلي، جيڪا سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ بربر ٻولي آهي، قبائليه جي ڪجهه حصن ۾ پڙهائي وڃي ٿي ۽ ڪجهه پابندين سان جزوي طور هم-سرڪاري حيثيت پڻ رکي ٿي. قبائلي ٻوليءَ ۾ عربي، فرانسيسي، لاطيني، يوناني، فونيقي ۽ پوني اثرن جو نمايان ذخيرو موجود آهي، جڏهن تہ عربيءَ مان ورتل لفظ قبائلي جي مجموعي لفظي ذخيري جو لڳ ڀڳ 35 سيڪڙو آهن. فيبروري 2016ع ۾ الجزائري آئين ۾ هڪ ترميم منظور ڪئي وئي، جنهن تحت بربر ٻوليءَ کي عربيءَ سان گڏ سرڪاري ٻولي جو درجو ڏنو ويو. 1962ع کان پوءِ الجزائر هڪ ٻه-لساني رياست طور اڀريو. عام ڳالهه ٻولهه واري الجزائري عربي آباديءَ جي لڳ ڀڳ 83 سيڪڙو ۽ بربر ٻوليون 27 سيڪڙو ماڻهو ڳالهائين ٿا.

جيتوڻيڪ فرانسيسيءَ کي الجزائر ۾ ڪا سرڪاري حيثيت حاصل ناهي، پر ملڪ ۾ دنيا جي وڏين فرانسيسي ڳالهائيندڙ آبادين مان هڪ موجود آهي، ۽ فرانسيسي حڪومت، ميڊيا (اخبارن، ريڊيو ۽ مقامي ٽيليويزن)، تعليمي نظام (پرائمري اسڪول کان اڳتي) ۽ علمي ادارن ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿئي ٿي، جنهن جو سبب الجزائر جي نوآبادياتي تاريخ آهي. ان کي الجزائر جي هڪ رابطي جي ٻولي پڻ سمجهي سگهجي ٿو. 2008ع ۾ 1 ڪروڙ 12 لک الجزائري فرانسيسي پڙهي ۽ لکي سگهندا هئا. 2013ع ۾ اندازو لڳايو ويو تہ آباديءَ جو 60 سيڪڙو فرانسيسي ڳالهائي يا سمجهي سگهي ٿو. 2022ع ۾ اندازو لڳايو ويو تہ آباديءَ جو 33 سيڪڙو فرانڪوفون هو.

الجزائر ۾ انگريزيءَ جو استعمال مٿي ذڪر ڪيل ٻولين جي ڀيٽ ۾ محدود آهي، پر عالميت جي اثر سبب ان جو استعمال وڌيو آهي. 2022ع ۾ اعلان ڪيو ويو تہ انگريزي ٻولي پرائمري اسڪولن ۾ پڻ پڙهائي ويندي.

مذهب

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو الجزائر ۾ مذهب

پڻ ڏسو: الجزائر ۾ اسلام, اوائلي آفريقي چرچ, ۽ الجزائر ۾ يهودين جي تاريخ

قسنطينه ۾ امير عبدالقادر مسجد

اسلام الجزائر ۾ غالب مذهب آهي، ۽ 2021ع جي سي آءِ اي ورلڊ فيڪٽ بڪ جي اندازي موجب ان جا پيروڪار، جن مان اڪثريت سني مسلمانن جي آهي، آباديءَ جو 99 سيڪڙو آهن، جڏهن تہ پيو ريسرچ موجب 2020ع ۾ اهو انگ 98.4 سيڪڙو هو. غردايه واري علائقي جي مزاب وادي ۾ لڳ ڀڳ 290,000 اباضي رهن ٿا.

آزاديءَ کان اڳ الجزائر ۾ 13 لک کان وڌيڪ عيسائي رهندا هئا، جيڪي گهڻو ڪري يورپي نسل جا هئا. ملڪ جي آزاديءَ کان پوءِ اڪثر عيسائي آبادڪار فرانس هليا ويا. اڄ عيسائي آبادي جو اندازو 100,000 کان 200,000 جي وچ ۾ لڳايو وڃي ٿو. عيسائي الجزائري شهري گهڻو ڪري پروٽيسٽنٽ فرقن سان واسطو رکن ٿا، جن تي گذريل ڪجهه سالن دوران حڪومت جو دٻاءُ وڌيو آهي، جنهن ۾ ڪيترين ئي عبادتگاهن جي جبري بندش پڻ شامل آهي.

عرب بيروميٽر جي 2018–2019ع واري سروي موجب الجزائري ماڻهن جي تمام وڏي اڪثريت، يعني 99.1 سيڪڙو، پاڻ کي مسلمان قرار ڏيندي رهي. جون 2019ع جي عرب بيروميٽر–بي بي سي نيوز رپورٽ موجب پاڻ کي غير مذهبي قرار ڏيندڙ الجزائرين جو تناسب 2013ع ۾ لڳ ڀڳ 8 سيڪڙو مان وڌي 2018ع ۾ لڳ ڀڳ 15 سيڪڙو ٿي ويو. ڊسمبر 2019ع واري عرب بيروميٽر موجب پاڻ کي غير مذهبي سڏيندڙ الجزائرين جي تناسب ۾ واڌ خاص طور نوجوانن سبب هئي، جن مان لڳ ڀڳ 25 سيڪڙو پاڻ کي غير مذهبي قرار ڏنو. تنهن هوندي بہ، 2021ع جي عرب بيروميٽر رپورٽ موجب پاڻ کي غير مذهبي سڏيندڙ الجزائرين جو تناسب گهٽجي 2.6 سيڪڙو ٿي ويو. ساڳئي رپورٽ ۾ 69.5 سيڪڙو الجزائرين پاڻ کي مذهبي ۽ وڌيڪ 27.8 سيڪڙو پاڻ کي ڪنهن حد تائين مذهبي قرار ڏنو.

الجزائر مسلم دنيا کي ڪيترائي اهم مفڪر ڏنا آهن، جن ۾ امير عبدالقادر، عبدالحميد بن باديس، مولود قاسم نايت بلقاسم، مالك بن نبي ۽ محمد آرڪون شامل آهن.

صحت

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو الجزائر ۾ صحت

2018ع ۾ الجزائر وٽ مغرب علائقي ۾ ڊاڪٽرن جو سڀ کان وڌيڪ تناسب (هر 1,000 ماڻهن تي 1.72)، نرسن جو تناسب (هر 1,000 ماڻهن تي 2.23) ۽ ڏندن جي ڊاڪٽرن جو تناسب (هر 1,000 ماڻهن تي 0.31) هو. ”سڌريل پاڻيءَ جي ذريعن“ تائين رسائي شهري علائقن ۾ لڳ ڀڳ 97.4 سيڪڙو ۽ ٻهراڙيءَ وارن علائقن ۾ 98.7 سيڪڙو آباديءَ کي حاصل هئي. شهري علائقن ۾ رهندڙ لڳ ڀڳ 99 سيڪڙو الجزائرين ۽ ٻهراڙيءَ ۾ رهندڙ لڳ ڀڳ 93.4 سيڪڙو ماڻهن کي ”سڌريل صفائي“ جون سهولتون حاصل هيون. عالمي بئنڪ موجب الجزائر ”2015ع تائين سڌريل پيئڻ جي پاڻي ۽ بنيادي صفائيءَ تائين پائيدار رسائي کان محروم ماڻهن جو انگ اڌ ڪرڻ“ واري پنهنجي هدف ڏانهن اڳڀرائي ڪري رهيو هو. الجزائر جي نوجوان آباديءَ کي نظر ۾ رکندي، سرڪاري پاليسي اسپتالن جي ڀيٽ ۾ بچاءَ واري صحت جي سنڀال ۽ ڪلينڪن کي وڌيڪ ترجيح ڏئي ٿي. ان پاليسيءَ تحت حڪومت حفاظتي ٽڪن جو پروگرام هلائي ٿي. تنهن هوندي بہ، ناقص صفائي ۽ غير صاف پاڻي اڃا تائين تپ دق، هيپاٽائيٽس، خسرو، ٽائيفائيڊ بخار، هيضو ۽ پيچش جو سبب بڻجن ٿا. غريب ماڻهن کي عام طور مفت طبي سهولتون فراهم ڪيون وڃن ٿيون.

الجزائر ۾ صحت جا رڪارڊ 1882ع کان محفوظ ڪيا پيا وڃن، جڏهن تہ فرانسيسي راڄ دوران 1905ع کان ڏکڻ ۾ رهندڙ مسلمانن کي پڻ اهم حياتياتي رڪارڊن جي ڊيٽابيس ۾ شامل ڪرڻ شروع ڪيو ويو.

تعليم

اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو الجزائر ۾ تعليم ۽ الجزائر جي يونيورسٽين جي فهرست

يو آءِ ايس موجب الجزائر ۾ 15 سالن ۽ ان کان وڌيڪ عمر واري آباديءَ جي خواندگيءَ جي شرح، 1985–2015

1970ع واري ڏهاڪي کان، هڪ مرڪزي نظام تحت جيڪو ناخواندگيءَ جي شرح ۾ نمايان گهٽتائي آڻڻ لاءِ جوڙيو ويو هو، الجزائري حڪومت هڪ حڪم جاري ڪيو، جنهن تحت 6 کان 15 سالن جي عمر جي سڀني ٻارن لاءِ اسڪول وڃڻ لازمي بڻايو ويو. آزاديءَ کان پوءِ قائم ڪيل 20 سهولتن ذريعي ٻارن کي پنهنجي تعليم جاري رکڻ جو موقعو مليو؛ هاڻي خواندگيءَ جي شرح لڳ ڀڳ 92.6 سيڪڙو آهي. 1972ع کان، تعليم جي پهرين نون سالن دوران عربي ٻولي تدريس جي ٻولي طور استعمال ٿئي ٿي. ٽئين جماعت کان فرانسيسي پڙهائي وڃي ٿي ۽ اها سائنس جي مضمونن لاءِ پڻ تدريس جي ٻولي آهي. شاگرد انگريزي، اطالوي، اسپيني ۽ جرمن ٻوليون پڻ سکي سگهن ٿا. 2008ع ۾ پرائمري سطح تي نوان پروگرام متعارف ڪرايا ويا، جنهن کان پوءِ لازمي تعليم ڇهن سالن بدران پنجن سالن جي عمر کان شروع ٿيڻ لڳي. 122 خانگي اسڪولن کان سواءِ، سرڪاري يونيورسٽين ۾ تعليم مفت آهي. پرائمري تعليم جا نو سال مڪمل ڪرڻ کان پوءِ شاگرد هاءِ اسڪول يا فني تعليمي اداري ۾ وڃي سگهن ٿا. اسڪول ٻه پروگرام پيش ڪري ٿو: عام يا فني. ثانوي تعليم جي ٽئين سال جي پڄاڻيءَ تي شاگرد بيڪلوريا جو امتحان ڏين ٿا، جنهن ۾ ڪاميابي حاصل ڪرڻ کان پوءِ يونيورسٽين ۽ ادارن ۾ اعليٰ تعليم جاري رکي سگهجي ٿي.

الجزائر جي شلف يونيورسٽي جا شاگرد

سرڪاري طور 6 کان 15 سالن جي عمر وارن ٻارن لاءِ تعليم لازمي آهي. 2008ع ۾ 10 سالن کان وڌيڪ عمر وارن ماڻهن ۾ ناخواندگيءَ جي شرح 22.3 سيڪڙو هئي؛ مردن ۾ اها 15.6 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 29.0 سيڪڙو هئي. سڀ کان گهٽ ناخواندگيءَ واري شرح الجزائر صوبي ۾ 11.6 سيڪڙو، جڏهن تہ سڀ کان وڌيڪ شرح جلفا صوبي ۾ 35.5 سيڪڙو هئي.

الجزائر ۾ 26 يونيورسٽيون ۽ 67 اعليٰ تعليمي ادارا آهن، جن ۾ 2008ع ۾ لڳ ڀڳ 10 لک الجزائري ۽ 80,000 پرڏيهي شاگرد پڙهندا هئا. الجزائر يونيورسٽي، جيڪا 1879ع ۾ قائم ٿي، ملڪ جي سڀ کان پراڻي يونيورسٽي آهي ۽ قانون، طب، سائنس ۽ ادب سميت مختلف شعبن ۾ تعليم مهيا ڪري ٿي. انهن مان 25 يونيورسٽيون ۽ لڳ ڀڳ سڀ اعليٰ تعليمي ادارا ملڪ جي آزاديءَ کان پوءِ قائم ڪيا ويا.

جيتوڻيڪ ڪجهه شعبن، جهڙوڪ قانون ۽ اقتصاديات، ۾ تعليم عربيءَ ۾ ڏني وڃي ٿي، پر سائنس ۽ طب جهڙن گهڻن ٻين شعبن ۾ تعليم اڃا تائين فرانسيسي ۽ انگريزيءَ ۾ ڏني وڃي ٿي. اهم يونيورسٽين ۾ هواري بومدين يونيورسٽي آف سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي، منتوري يونيورسٽي قسنطينه ۽ وهران يونيورسٽي ايس-سينيا شامل آهن. تلمسان جي ابو بڪر بلقايد يونيورسٽي ۽ باتنا يونيورسٽي حاج لخضر آفريڪا ۾ ترتيبوار 26هين ۽ 45هين نمبر تي هيون. الجزائر 2024ع جي عالمي جدت انڊيڪس ۾ 115هين نمبر تي رهيو، ۽ 2025ع واري انڊيڪس ۾ پڻ ساڳيو 115هون نمبر برقرار رکيو.

ثقافت

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو الجزائر جي ثقافت

تلمسان ۾ الجزائري موسيقار، الجزائر جي ريجنسي؛ بشير يليّس جي تصوير

جديد الجزائري ادب فصيح عربي، تمازيغت ۽ فرانسيسي ٻولين ۾ ورهايل آهي ۽ ان تي ملڪ جي ويجهي تاريخ جو گهرو اثر رهيو آهي. 20هين صديءَ جي مشهور ناول نگارن ۾ محمد ديب، البرٽ ڪاميو، ڪاتب ياسين ۽ احلام مستغانمي شامل آهن، جڏهن تہ آسيا جبار جي لکڻين جا وڏي پيماني تي ترجما ٿيا آهن. 1980ع واري ڏهاڪي جي اهم ناول نگارن ۾ رشيد ميموني، جيڪو بعد ۾ ايمنسٽي انٽرنيشنل جو نائب صدر ٿيو، ۽ طاهر جاووت شامل هئا، جنهن کي 1993ع ۾ سندس سيڪيولر خيالن سبب هڪ اسلام پسند گروهه قتل ڪيو.

مالڪ بن نبي ۽ فرانتز فانون بيٺڪي نظام جي خاتمي بابت پنهنجن خيالن جي ڪري مشهور آهن؛ هپو جو آگسٽين تاگاست، موجوده سوق احراس، ۾ ڄائو هو؛ جڏهن تہ ابن خلدون، جيتوڻيڪ تونس ۾ ڄائو هو، پر الجزائر ۾ رهڻ دوران مقدمو لکيو. بيٺڪي دور کان اڳ سنوسي خاندان، ۽ بيٺڪي دور ۾ امير عبدالقادر ۽ شيخ بن باديس جون خدمتون پڻ وڏي اهميت رکن ٿيون. لاطيني ليکڪ اپوليوس ماداوروس (موجوده مداوروش) ۾ ڄائو هو، جيڪو بعد ۾ الجزائر جو حصو بڻيو.

هاڻوڪي الجزائري سئنيما صنفن جي لحاظ کان گهڻ رخي آهي ۽ موضوعن ۽ مسئلن جي وسيع سلسلي کي پيش ڪري ٿي. آزاديءَ جي جنگ تي مرڪوز سئنيما کان آهستي آهستي اهڙين فلمن ڏانهن منتقلي ٿي آهي، جيڪي الجزائري ماڻهن جي روزمره زندگيءَ سان وڌيڪ واسطو رکن ٿيون.

ميڊيا

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو الجزائر جي ميڊيا

فن

محمد راسم؛ الجزائري مصوري اسڪول جو باني

الجزائري مصورن، جهڙوڪ محمد راسم ۽ بايا، فرانسيسي بيٺڪي راڄ کان اڳ واري الجزائر جي شاندار ماضيءَ کي ٻيهر اجاگر ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، ۽ ساڳئي وقت الجزائر جي اصل قدرن جي حفاظت ۾ پڻ حصو ورتو. انهيءَ سلسلي ۾ محمد تمام ۽ عبدالقادر هوامل پڻ پنهنجي فن وسيلي ملڪ جي تاريخ، پراڻين رسمُن ۽ رواجن ۽ ڳوٺاڻي زندگيءَ جا منظر پيش ڪيا. محمد عيسيٰ يخم، محمد خدا ۽ بشير يليّس جهڙن فنڪارن سان گڏ نوان فني لاڙا الجزائري مصوريءَ ۾ ظاهر ٿيا. هنن روايتي تجسيمي مصوريءَ کان هٽي نوان بصري اظهار اختيار ڪيا ته جيئن الجزائر جي جدوجهد، اميدن ۽ نون سماجي حقيقتن کي مصوريءَ ۾ پيش ڪري سگهجي. محمد خدا ۽ محمد عيسيٰ يخم جديد دور جي نمايان الجزائري مصورن ۾ شمار ٿين ٿا.

ادب

اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو الجزائري ادب ۽ الجزائري اديبن جي فهرست

اپوليوس

ڪاتب ياسين

الجزائري ادب جون پاڙون نوميديائي ۽ رومي آفريڪا واري دور تائين پهچن ٿيون، جڏهن اپوليوس گولڊن ايس لکيو، جيڪو مڪمل صورت ۾ محفوظ رهيل واحد لاطيني ناول آهي. انهيءَ دور ۾ هپو جو آگسٽين، نونيئس مارسيليس ۽ مارٽيانس ڪيپيلا پڻ اهم اديب هئا. وچئين دور ۾ پڻ ڪيترائي عربي ليکڪ سامهون آيا، جن عربي ادب ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو؛ انهن ۾ احمد البوني، ابن منظور ۽ ابن خلدون شامل آهن، جنهن الجزائر ۾ رهڻ دوران مقدمو لکيو. البرٽ ڪاميو الجزائر ۾ ڄاول فرانسيسي پيئه-نوار ليکڪ هو. 1957ع ۾ کيس ادب جو نوبل انعام ڏنو ويو.

الجزائري ادب ۾ اهڙيون ڪيتريون لکڻيون شامل آهن، جن جو بنيادي موضوع الجزائري قومي سڃاڻپ جي اثبات سان لاڳاپيل آهي. انهن ۾ محمد ديب جي الجزائري ٽرائلاجي ۽ ڪاتب ياسين جو نجمہ شامل آهن. الجزائري ادب جي ٻين اهم اديبن ۾ مولود فرعون، مالڪ بن نبي، مالڪ حداد، مفدي زڪريا، عبدالحميد بن باديس، محمد العيد آل خليفه، مولود معمري، فرانتز فانون ۽ آسيا جبار شامل آهن.

احلام مستغانمي، عرب دنيا جي سڀ کان وڌيڪ پڙهي ويندڙ عورت ليکڪ

آزاديءَ کان پوءِ الجزائري ادبي ميدان تي نوان اديب سامهون آيا، جن سماجي مسئلن کي اجاگر ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. انهن ۾ رشيد بوجدرا، رشيد ميموني، ليلا صبار، طاهر جاووت ۽ طاهر وطار شامل آهن.

1990ع واري ڏهاڪي ۾ ٿيندڙ دهشتگرديءَ سبب الجزائري ادب ۾ سخت ۽ ڇرڪائيندڙ اظهار به ظاهر ٿيو. ٻين ادبي لاڙن ۾ انساني حالت بابت فرديت پسند تصور نمايان رهيو. جديد دور جي مشهور لکڻين ۾ ياسمينه خضرا جا ڪابل جون ابابيلون ۽ حملي، بوعلام صنصال جو وحشين جو قسم، احلام مستغانمي جو جسم جي يادگيري ۽ آسيا جبار جو آخري ناول منهنجي پيءُ جي گهر ۾ ڪٿي به نه شامل آهن.

سئنيما

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو الجزائري سئنيما

محمد لخضر حمينه، جديد عربي سئنيما جي سڀ کان نمايان شخصيتن مان هڪ

فلمي صنعت جي سرگرمين ۾ الجزائري رياست جي دلچسپي ان ڳالهه مان ظاهر ٿئي ٿي ته پيداوار لاءِ هر سال 200 ملين الجزائري دينار (تقريباً 1.3 ملين يورو) جي بجيٽ مقرر ڪئي وڃي ٿي، گڏوگڏ مخصوص قدمن ۽ ثقافت واري وزارت جي هڪ وسيع پروگرام تحت قومي فلمي پيداوار کي هٿي ڏيڻ، سئنيما گهرن جي بحالي ۽ ورڇ ۽ نمائش جي نظام ۾ موجود ڪمزورين کي دور ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وڃي ٿي.

رياست طرفان فنون، ٽيڪنيڪن ۽ فلمي صنعت جي ترقيءَ واري فنڊ (FDATIC) ۽ الجزائري ايجنسي فار ڪلچرل انفلوئنس (AARC) وسيلي ڏنل مالي مدد قومي فلمي پيداوار کي هٿي ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي. 2007ع کان 2013ع تائين FDATIC مجموعي طور 98 فلمن، جن ۾ فيچر فلمون، دستاويزي فلمون ۽ مختصر فلمون شامل هيون، کي مالي سهائتا ڏني. 2013ع جي وچ تائين AARC پڻ مجموعي طور 78 فلمن جي مدد ڪري چڪي هئي، جن ۾ 42 فيچر فلمون، 6 مختصر فلمون ۽ 30 دستاويزي فلمون شامل هيون.

يورپي آڊيوويژوئل آبزرويٽري جي LUMIERE ڊيٽابيس موجب 1996ع کان 2013ع تائين 41 الجزائري فلمون يورپ ۾ ورهايون ويون؛ انهن مان 21 فلمون الجزائري-فرانسيسي گڏيل پيداوار هيون. ڊيز آف گلوري (2006ع) ۽ آئوٽ سائڊ دي لا (2010ع) يورپي يونين ۾ سڀ کان وڌيڪ ڏسندڙ حاصل ڪيا، ترتيبوار 3,172,612 ۽ 474,722.

الجزائر پالم دور جو انعام ڪرانيڪل آف دي ييئرز آف فائر (1975ع) لاءِ حاصل ڪيو، زيڊ (1969ع) لاءِ ٻه آسڪر مليا، ۽ اطالوي-الجزائري فلم الجزائر جي جنگ پڻ ڪيترائي انعام حاصل ڪيا.

کاڌو

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو الجزائري کاڌا

ڪوسڪوس، الجزائر جو قومي کاڌو

الجزائري کاڌا صدين دوران ٻين ثقافتن ۽ قومن سان لاڳاپن ۽ مٽاسٽا جي نتيجي ۾ تمام گهڻ رخي ۽ شاهوڪار بڻيا آهن. اهي زميني ۽ سامونڊي ٻنهي قسمن جي شين تي ٻڌل آهن. الجزائر جي سرزمين ڏانهن فتوحات ۽ آباديءَ جي لڏپلاڻ مختلف قومن ۽ ثقافتن وچ ۾ کاڌي پيتي جي مٽاسٽا جا اهم سبب رهيا. الجزائري کاڌن ۾ عربي، بربر، ترڪي ۽ فرانسيسي روايتن جو ميلاپ ملي ٿو.

الجزائري کاڌا علائقي ۽ موسم موجب مختلف ٿين ٿا، پر ڀاڄيون ۽ اناج انهن جو بنيادي حصو آهن. گهڻا الجزائري کاڌا ماني، گوشت (گهڻو ڪري رڍ، ڳئون يا مرغي)، زيتون جي تيل، ڀاڄين ۽ تازين جڙي ٻوٽين تي ٻڌل هوندا آهن. ڀاڄيون اڪثر سلاد، سوپ، تاجين ۽ چٽڻيءَ وارن کاڌن ۾ استعمال ٿين ٿيون. الجزائر جي روايتي کاڌن مان سڀ کان مشهور ڪوسڪوس آهي، جنهن کي قومي کاڌو تسليم ڪيو وڃي ٿو.

رانديون

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو الجزائر ۾ رانديون

الجزائر قومي فٽبال ٽيم، 2022ع

قديم زماني کان الجزائر ۾ مختلف رانديون موجود رهيون آهن. اوريس جبلن ۾ ماڻهو الکربا يا الخرقيبا جهڙيون رانديون کيڏندا هئا، جيڪي شطرنج جون مقامي صورتون هيون. تاش، چيڪرز ۽ شطرنج الجزائري ثقافت جو حصو آهن. گهوڙي ڊوڙ، فنتازيا ۽ رائفل شوٽنگ پڻ الجزائري ماڻهن جي ثقافتي وندر جو حصو آهن.

فٽبال ملڪ جي سڀ کان وڌيڪ مشهور راند آهي. الجزائري قومي فٽبال ٽيم، جيڪا ”صحرا جا لومڙ“ جي نالي سان سڃاتي وڃي ٿي، وڏي مداحي بنياد رکي ٿي ۽ قومي توڙي بين الاقوامي سطح تي نمايان ڪاميابيون حاصل ڪري چڪي آهي.

الجزائر ۾ ٻين راندين، جهڙوڪ ائٿليٽڪس، باڪسنگ، والي بال، هينڊ بال ۽ مارشل آرٽس جي پڻ ڊگهي روايت موجود آهي. الجزائري رانديگر اولمپڪ راندين ۾ حصو وٺندا رهيا آهن ۽ مختلف مقابلن ۾ تمغا حاصل ڪيا آهن. نوجوانن ۾ راندين جي فروغ ۽ ترقي لاءِ الجزائر ۾ ڪيترائي راندين جا ڪلب ۽ تنظيمون موجود آهن. الجزائر جي نوجوانن ۽ راندين واري وزارت راندين سان لاڳاپيل سرگرمين جو انتظام ڪري ٿي.

يونيسڪو عالمي ورثو

الجزائر جي قصبه

الجزائر ۾ ڪيترائي يونيسڪو عالمي ورثي جا ماڳ موجود آهن، جن ۾ شامل آهن: قلعه بني حماد، ٽيپاسا، جميلا، تيمقاد، وادي مزاب، الجزائر جي قصبه ۽ قدرتي ورثي طور ٽاسيلي ناجر .

پڻ ڏسو

• الجزائر جو خاڪو
• الجزائر جي دريائن جي فهرست
• الجزائري خلائي ايجنسي
• 1213 الجزائر، سيارچو

عام ڪتابيات

• Ageron, Charles-Robert (1991). جديد الجزائر – 1830ع کان موجوده دور تائين جي تاريخ. فرانسيسي مان ترجمو ۽ تدوين مائيڪل بريٽ. لنڊن: هرسٽ. ISBN 978-0-86543-266-6.
• Aghrout, Ahmed; Bougherira, Redha M. (2004). تبديليءَ جي دور ۾ الجزائر – سڌارا ۽ ترقيءَ جا امڪان. روٽليج. ISBN 978-0-415-34848-5.
• Bennoune, Mahfoud (1988). هاڻوڪي الجزائر جي بناوٽ – بيٺڪي اٿل پٿل ۽ آزاديءَ کان پوءِ جي ترقي، 1830–1987. ڪيمبرج: ڪيمبرج يونيورسٽي پريس. ISBN 978-0-521-30150-3.
• Christelow, Allan (1985) الجزائر ۾ مسلم قانوني عدالتون ۽ فرانسيسي بيٺڪي رياست. پرنسٽن يونيورسٽي پريس.
• Fanon, Frantz (1966؛ 2005 پيپر بيڪ). ڌرتيءَ جا مظلوم. گروو پريس. ASIN B0007FW4AW، ISBN 978-0-8021-4132-3.
• Gibson, Walcot; Cana, Frank Richardson; Girault, Arthur (1911). "Algeria" . ۾ Chisholm, Hugh (مرتب). Encyclopædia Britannica. جلد 1 (11th ڇاپو). Cambridge University Press. ص. 642–653.
• Horne, Alistair (1977). امن جي وحشي جنگ: الجزائر 1954–1962. وائڪنگ اڊلٽ. ISBN 978-0-670-61964-1، ISBN 978-1-59017-218-6 (2006 ٻيهر ڇاپو)
• Laouisset, Djamel (2009). الجزائري لوهه ۽ فولاد صنعت جو پوئتي نظر وارو مطالعو. نيو يارڪ شهر: نووا پبلشرز. ISBN 978-1-61761-190-2.
• Roberts, Hugh (2003). جنگ جو ميدان – الجزائر، 1988–2002. هڪ ٽٽل سياسي نظام جا اڀياس. لنڊن: ورسو بڪس. ISBN 978-1-85984-684-1.
• Ruedy, John (1992). جديد الجزائر – هڪ قوم جي ابتدا ۽ ترقي. بلومنگٽن: انڊيانا يونيورسٽي پريس. ISBN 978-0-253-34998-9.
• Stora, Benjamin (2001). الجزائر، 1830–2000 – هڪ مختصر تاريخ. اٿاڪا، نيو يارڪ: ڪارنيل يونيورسٽي پريس. ISBN 978-0-8014-3715-1.
• Sidaoui, Riadh (2009). "اسلامي سياست ۽ فوج – الجزائر 1962–2008". مذهب ۽ سياست – اسلام ۽ مسلم تهذيب. فارنهيم: اشگيٽ پبلشنگ. ISBN 0-7546-7418-5.

ٻيون ويب سائيٽون

• Official website