اسرائيل

ریاست اسرائیل מְדִינַת יִשְׂרָאֵל (ھيبرو) دَوْلَة إِسْرَائِيل (عربي)
جھنڊو ایمبلم
ترانو: "ھاتڪوا" (Hebrew for "اميد")
گادي جو هنڌ	تل ابیب 31°47′N 35°13′E
سڀ کان وڏو شهر	گاديءَ وارو شھر
دفتري ٻوليون	عبراني
خاص حيثيت	عربي
نسلي گروھ (2025)	71.9٪ يهودي 21٪ عرب 7.1٪ ٻيا
مذهب (2023)	73.7٪ يهوديت 18.3٪ اسلام 1.9٪ عيسائيت 1.6٪ دروزي مذهب 4.5٪ ٻيا
مقامي آبادي	اسرائيلي
حڪومت	وحداني پارلياماني جمهوريه
• صدر	اسحاق هرزوگ
• وزيراعظم	بنيامين نتنياهو
مقننه	ڪنيست
قيام
• آزاديءَ جو اعلان	14 مئي 1948
• گڏيل قومن جي رڪنيت	11 مئي 1949
پکيڙ
• جملي	20,770–22,072 km2 (8,019–8,522 sq mi) (149ھون)
• پاڻي (%)	2.71
آبادي
• 2026 اندازو	10,147,200 (93هون)
• 2022 مردم شماري	9,601,720
•  گھاٽائي	464/km2 (1,201.8/sq mi) (30هون)
جِي ڊي پي (مساوي قوت خريد )	2026 لڳ ڀڳ
• ڪل	$609.411 بلين (50هون)
• في سيڪڙو	$59,095 (35هون)
جِي. ڊي. پي  (رڳو نالي ۾ )	2026 لڳ ڀڳ
• ڪل	$719.848 بلين (25هون)
• في سيڪڙو	$69,804 (14هون)
جِينِي (2021)	37.9 وچولو
ايڇ ڊي آء (2023)	0.919 انتهائي اعلیٰ · 27هون
ڪرنسي	نئون شيقل (₪‎) (ILS)
معياري وقت	IST (متناسق عالمي وقت+2)
• اونھارو ( روشني جي روزاني بچت وارو وقت)	IDT (متناسق عالمي وقت +3)
ڊرائيونگ جو پاسو	ساڄي
ڊائلنگ ڪوڊ	+972
آء ايس او 3166 ڪوڊ	IL
انٽرنيٽ ڊومين	.il

اسرائيل (انگريزي: Israel؛ عبراني: יִשְׂרָאֵל‎، ازرئيل)، سرڪاري طور رياست اسرائيل (عبراني: מְדִינַת יִשְׂרָאֵל‎، مدينات ازرئيل)، اولهه ايشيا جي ڏاکڻي ليونٽ واري علائقي ۾ واقع هڪ ملڪ آهي. اهو ميڊيٽرينين سمنڊ جي ڏکڻ-اوڀر واري ڪناري ۽ ڳاڙهي سمنڊ جي اترئين حصي جي ويجهو واقع آهي. ان جون زميني سرحدون اتر ۾ لبنان، اتر-اوڀر ۾ شام، اوڀر ۾ اردن ۽ ڏکڻ-اولهه ۾ مصر سان ملن ٿيون. اسرائيل جو اولهه وارو سامونڊي ڪنارو ميڊيٽرينين سمنڊ تي آهي، جڏهن تہ ڏکڻ ۾ ڳاڙهي سمنڊ تي ان جي هڪ ننڍڙي ساحلي پٽي آهي. ان جي اوڀر ۾ مردار سمنڊ جو هڪ حصو واقع آهي، جنهن جي ڀرسان ڌرتيءَ جو سڀ کان هيٺاهون خشڪيءَ وارو نقطو پڻ موجود آهي. اولهه ڪنارو ۽ غزه جي پٽي فلسطيني علائقن جو حصو آهن، جن تي اسرائيلي قبضي ۽ ڪنٽرول جي نوعيت مختلف علائقن ۾ مختلف آهي، جڏهن تہ اتر-اوڀر ۾ شام جي گولان اوچائين تي پڻ اسرائيل جو قبضو آهي. يروشلم اسرائيل جي حڪومت جو مرڪز ۽ ان جي اعلان ڪيل گاديءَ جو هنڌ آهي، جڏهن تہ تل ابيب ان جو سڀ کان وڏو شهري علائقو ۽ معاشي مرڪز آهي.

مرنپتاح اسٽيل (13هين صدي ق.م.) تي موجود هائروگلفي لکت؛ بائبلي آثار قديمه جي اڪثر ماهرن موجب هن لکت ۾ قديم اسرائيل جو ذڪر ٿيل آهي.

اسرائيل جي سرزمين، جنهن کي فلسطين يا پاڪ سرزمين پڻ چيو وڃي ٿو، قديم ڪنعاني ماڻهن ۽ بعد ۾ اسرائيل ۽ يهوداه جي بادشاهتن ۽ حشموني يهوديا جو وطن رهي. براعظمي واٽن جي سنگم ڀرسان واقع هئڻ سبب، مختلف سلطنتن جي دور ۾ هن علائقي جي آباديءَ جي جوڙجڪ تبديل ٿيندي رهي. 19هين صديءَ جي يورپي يهود دشمني يهودين لاءِ قومي وطن قائم ڪرڻ واري صهيوني تحريڪ کي هٿي ڏني، جنهن کي 1917ع جي بيلفور اعلان ذريعي برطانيا جي حمايت حاصل ٿي. پهرين عالمي جنگ کان پوءِ برطانيا هن علائقي تي قبضو ڪري مينڊيٽ فلسطين قائم ڪيو. برطانوي راڄ ۽ هولوڪاسٽ کان اڳ واري عرصي ۾ يهودين جي لڏپلاڻ عربن ۽ يهودين وچ ۾ ڇڪتاڻ کي وڌيڪ شديد ڪيو، جيڪا 1947ع جي گڏيل قومن جي ورهاڱي واري منصوبي کان پوءِ گهرو ويڙهه ۾ تبديل ٿي وئي.

برطانوي مينڊيٽ جي خاتمي سان گڏ 14 مئي 1948ع تي اسرائيل پنهنجي آزاديءَ جو اعلان ڪيو، جنهن کان پوءِ عرب رياستن ان تي حملو ڪيو. 1949ع جي جنگبنديءَ کان پوءِ اسرائيل جو علائقو گڏيل قومن جي ورهاڱي واري منصوبي ۾ مقرر ڪيل حدن کان اڳتي وڌي ويو، جڏهن تہ ڪا نئين عرب رياست قائم نہ ٿي؛ غزه جي پٽي مصر جي ڪنٽرول هيٺ ۽ اولهه ڪنارو اردن جي حڪمراني هيٺ رهيو. نڪبا دوران گهڻا فلسطيني عرب ڀڄي ويا يا کين بي دخل ڪيو ويو، جڏهن تہ اسرائيل جي آزاديءَ کان پوءِ عرب دنيا ۾ يهود دشمني ۽ اتان يهودين جي لڏپلاڻ وڌي، جن مان گهڻا اسرائيل منتقل ٿيا.

1967ع جي ڇهن ڏينهن واري جنگ کان پوءِ اسرائيل اولهه ڪنارو، غزه جي پٽي ۽ مصر جي سينا تي قبضو ڪيو ۽ اوڀر يروشلم ۽ شام جي گولان اوچائين کي پاڻ سان ملائي ڇڏيو. 1979ع ۾ مصر سان امن معاهدو ٿيو، جنهن تحت سينا 1982ع ۾ مصر کي واپس ڪيو ويو، ۽ 1994ع ۾ اردن سان امن معاهدو ٿيو. 1993ع جي اوسلو معاهدن اولهه ڪناري ۽ غزه ۾ محدود فلسطيني خود حڪمراني متعارف ڪرائي، جڏهن تہ 2020ع جي ابراهيم معاهدن ذريعي وڌيڪ عرب رياستن سان لاڳاپا معمول تي آندا ويا، پر اسرائيلي–فلسطيني تڪرار اڃا تائين جاري آهي. فلسطيني علائقن تي اسرائيل جي غيرقانوني قبضي کي عالمي سطح تي تنقيد جو نشانو بڻايو ويو آهي، ۽ وچ اوڀر جي اڪثر ماهرن جو خيال آهي تہ اولهه ڪناري ۾ اسرائيلي آبادڪارن جي ڀيٽ ۾ فلسطينين سان اسرائيل جو ورتاءُ اپارٿائيڊ جي نظام جي صورت اختيار ڪري ٿو. حماس جي اڳواڻيءَ هيٺ 7 آڪٽوبر جي حملن کان پوءِ اسرائيل غزه ۾ فلسطينين خلاف نسل ڪشي ڪرڻ شروع ڪئي. اسرائيل ۽ ان جا اتحادي، جن ۾ آمريڪا پڻ شامل آهي، ان ڳالهه کان انڪار ڪن ٿا تہ اسرائيل جون ڪارروايون نسل ڪشي آهن.

اسرائيل جا بنيادي قانون ڪنيست کي متناسب نمائندگيءَ جي بنياد تي چونڊيل پارليامينٽ طور قائم ڪن ٿا. اها حڪومت جي جوڙجڪ ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪري ٿي، جنهن جي اڳواڻي وزيراعظم ڪندو آهي، ۽ گهڻو ڪري رسمي حيثيت رکندڙ صدر کي چونڊيندي آهي. اسرائيل وٽ وچ اوڀر جي وڏين معيشتن مان هڪ معيشت آهي، ايشيا جي بلند ترين معيارِ زندگي وارن ملڪن مان هڪ آهي، ۽ عالمي سطح تي نامياتي جي ڊي پي ۾ 25هين ۽ في فرد نامياتي جي ڊي پي ۾ 14هين نمبر تي آهي. دنيا جي ٽيڪنالاجيءَ جي لحاظ کان سڀ کان ترقي يافته ملڪن مان هڪ، اسرائيل پنهنجي معيشت جو تحقيق ۽ ترقي تي ڪنهن بہ ٻي رياست کان وڌيڪ حصو خرچ ڪري ٿو ۽ اهو مڃيو وڃي ٿو تہ وٽس ايٽمي هٿيار موجود آهن. اسرائيل دنيا جو واحد ملڪ آهي جنهن جي سرڪاري ٻولي، عبراني، جديد دور ۾ ٻيهر جيئاري وئي آهي، ۽ اسرائيل جي ثقافت يهودي روايتن کي عرب اثرن سان گڏائي ٿي.

نسبتن ننڍي ايراضي جي باوجود اسرائيل جاگرافيائي لحاظ کان گهڻي تنوع رکي ٿو. تل ابيب ملڪ جو اهم مالي ۽ ٽيڪنالاجي مرڪز آهي. يروشلم اسرائيل جي حڪومت جو مرڪز ۽ اعلان ڪيل گاديءَ جو هنڌ آهي، جڏهن تہ شهر تي اسرائيلي خودمختياري جي حيثيت، خاص طور اوڀر يروشلم جي حوالي سان، بين الاقوامي سطح تي تڪراري ۽ محدود سڃاڻپ رکي ٿي.

مذهب ۽ رياست

اسرائيل ۾ يهوديت کي رياست جي سڃاڻپ، قانون ۽ عوامي زندگيءَ ۾ اهم حيثيت حاصل آهي. بنيادي قانونن ۾ اسرائيل کي ”يهودي ۽ جمهوري رياست“ طور بيان ڪيو ويو آهي، جڏهن تہ 2018ع جي قومي رياست واري بنيادي قانون موجب اسرائيل ”يهودي ماڻهن جي قومي رياست“ آهي. ملڪ ۾ ڪو هڪ جامع لکيل آئين موجود ناهي ۽ مذهب ۽ رياست جي وچ ۾ مڪمل علحدگي پڻ ناهي. شادي، طلاق ۽ ڪجهه ٻين ذاتي حيثيت وارن معاملن ۾ تسليم ٿيل مذهبي ادارن ۽ عدالتن کي قانوني اختيار حاصل آهن.

اسرائيل جي آبادي مذهبي لحاظ کان متنوع آهي ۽ ان ۾ يهودي، مسلمان، عيسائي، دروزي ۽ ٻين مذهبي برادرين جا ماڻهو شامل آهن. اسرائيلي يهودين ۾ پڻ مذهبي وابستگي ۽ عمل جي سطح مختلف آهي، جنهن ۾ سيڪيولر، روايتي، مذهبي ۽ حريدي يهودي شامل آهن.

نالي جو اشتقاق

اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو اسرائيل (نالو) ۽ ليونٽ جا نالا#اسرائيل ۽ يهوديا

اسرائيل جي سرزمين ۽ بني اسرائيل جا نالا تاريخي طور ترتيبوار بائبلي اسرائيل جي بادشاهت ۽ سموري يهودي قوم لاءِ استعمال ٿيندا رهيا آهن. اسرائيل نالو (عبراني: Yīsrāʾēl؛ سيپٽواجنٽ قديم يوناني: Ἰσραήλ، Israēl، معنيٰ ”ايل (خدا) قائم رهي ٿو/حڪمراني ڪري ٿو“) بزرگ يعقوب ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جنهن کي عبراني بائبل موجب خداوند جي فرشتي سان ڪاميابيءَ سان ڪُشتي وڙهڻ کان پوءِ اهو نالو ڏنو ويو هو. اسرائيل لفظ جو اجتماعي نالي طور ذڪر ڪندڙ سڀ کان قديم ڄاتل آثار قديمه جو ثبوت، قديم مصر جو مرنپتاح اسٽيل آهي، جيڪو 13هين صدي ق.م. جي آخري دور سان تعلق رکي ٿو.

برطانوي مينڊيٽ (1920–1948ع) دوران سڄو علائقو فلسطين جي نالي سان سڃاتو ويندو هو. 1948ع ۾ رياست جي قيام وقت، ٻين تجويز ڪيل نالن، جن ۾ اسرائيل جي سرزمين (Eretz Israel)، عبر (جد عابر جي نالي تان)، صهيون ۽ يهوديا شامل هئا، تي غور ڪيو ويو، پر انهن کي رد ڪري ملڪ لاءِ سرڪاري طور رياست اسرائيل (عبراني: מְדִינַת יִשְׂרָאֵל، Medīnat Yisrā'el؛ عربي: دَوْلَة إِسْرَائِيل، Dawlat Isrāʼīl) نالو اختيار ڪيو ويو. اسرائيل نالو ڊيوڊ بن گوريان تجويز ڪيو ۽ اهو 3 جي مقابلي ۾ 6 ووٽن سان منظور ٿيو. رياست جي قيام کان پوءِ شروعاتي هفتن ۾ حڪومت ملڪ جي شهري لاءِ اسرائيلي جو اصطلاح اختيار ڪيو.

تاريخ

قبل از تاريخ

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ليونٽ جي قبل از تاريخ

اتر اسرائيل ۾ واقع عبيديه جو قبل از تاريخي ماڳ لڳ ڀڳ 15 لک سال اڳ قديم انسانن جي موجودگي ظاهر ڪري ٿو. آفريڪا کان ٻاهر جسماني بناوت جي لحاظ کان جديد انسانن جو ٻيو سڀ کان پراڻو ثبوت جبل ڪرمل جي مسليا غار مان مليل لڳ ڀڳ 200,000 سال پراڻو فوسل آهي. ناتوفي ثقافت (تقريباً 10,000 ق.م.) جو واسطو ممڪن طور پروٽو-افرو-ايشيائي ٻولي سان هو ۽ اها زراعت جي شروعات ۽ نئين پٿر واري دور جي انقلاب کان اڳ مستقل آباد زندگي اختيار ڪرڻ جي ڪري خاص اهميت رکي ٿي.

ڪانسي ۽ لوهه جا دور

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو قديم اسرائيل ۽ يهوداه

تل مجدو، هڪ ڪنعاني ۽ بعد ۾ اسرائيلي شهر جا کنڊر

”ڪنعان“ ۽ ”ڪنعاني“ جا شروعاتي حوالا قديم ويجهي اوڀر ۽ مصري لکڻين (تقريباً 2000 ق.م.) ۾ ملن ٿا؛ انهن آبادين جي سياسي جوڙجڪ آزاد شهري رياستن جي صورت ۾ هئي. ڪانسي جي آخري دور (1550–1200 ق.م.) دوران ڪنعان جا وڏا حصا مصر جي نئين بادشاهت جون تابعدار رياستون بڻجي ويا. ڪانسي جي آخري دور جي زوال جي نتيجي ۾ ڪنعان انتشار جو شڪار ٿيو ۽ علائقي تي مصري ڪنٽرول ختم ٿي ويو.

اسرائيلين جي ابن ڏاڏن ۾ هن علائقي جا قديم سامي ٻوليون ڳالهائيندڙ مقامي ماڻهو شامل هئا. جديد آثار قديمه جي تشريحن موجب اسرائيلي ۽ سندن ثقافت ڪنعاني ماڻهن مان ئي الڳ ٿي اُڀريا؛ اهو عمل مرڪزي جابلو علائقن ۾ آبادڪاري ۽ يهوه جي چوڌاري مرڪوز هڪ الڳ، شروعاتي طور هڪ-ديوتا پرست ۽ بعد ۾ توحيدي مذهب جي ارتقا سان ٿيو. اهي عبراني ٻولي جي هڪ قديم صورت ڳالهائيندا هئا، جيڪا بائبلي عبراني جي نالي سان سڃاتي وڃي ٿي. تقريباً ساڳئي دور ۾ فلستي ڏاکڻي سامونڊي ميدان ۾ آباد ٿيا.

يبني-يام اوسٽراڪون، قديم عبراني رسم الخط ۾ لکيل هڪ لکت، جيڪا يهوداه جي انتظامي نظام بابت شاهدي فراهم ڪري ٿي

اڪثر جديد عالمن جو اتفاق آهي تہ توريت ۽ قديم عهدنامي ۾ بيان ڪيل خروج جو واقعو بلڪل انهيءَ صورت ۾ پيش نہ آيو هو، جيئن متن ۾ بيان ٿيل آهي؛ تنهن هوندي بہ انهن روايتن جي ڪجهه جزن جون تاريخي پاڙون موجود آهن. اسرائيل جي بادشاهت ۽ يهوداه جي بادشاهت جي شروعاتي وجود، سندن حدن ۽ طاقت بابت عالمن ۾ بحث موجود آهي. جيتوڻيڪ اسرائيل جي گڏيل بادشاهت جي وجود بابت صورتحال واضح ناهي، پر مورخ ۽ آثار قديمه جا ماهر ان ڳالهه تي متفق آهن تہ اتر واري اسرائيل جي بادشاهت تقريباً 900 ق.م. تائين ۽ يهوداه جي بادشاهت تقريباً 850 ق.م. تائين وجود ۾ اچي چڪيون هيون.

اسرائيل جي بادشاهت ٻنهي مان وڌيڪ خوشحال هئي ۽ جلد ئي هڪ علائقائي طاقت بڻجي وئي، جنهن جي گاديءَ جو هنڌ سامريه هو. عمري خاندان جي دور ۾ ان جو ڪنٽرول سامريه، گليلي، مٿئين اردن وادي، شارون جي ميدان ۽ اردن پار جي وڏن حصن تائين پکڙيل هو. تقريباً 720 ق.م. ۾ نئين اسيري سلطنت اسرائيل جي بادشاهت کي فتح ڪري ورتو.

دائودي خاندان جي حڪمراني هيٺ يروشلم کي گاديءَ جو هنڌ رکندڙ يهوداه جي بادشاهت بعد ۾ پهرين نئين اسيري سلطنت ۽ پوءِ نئين بابلي سلطنت جي تابع رياست بڻجي وئي. اندازو لڳايو ويو آهي تہ لوهه جي دور II ۾ هن علائقي جي آبادي لڳ ڀڳ 400,000 هئي. 587/586 ق.م. ۾ يهوداه ۾ بغاوت کان پوءِ بادشاهه نبوڪدنضر ٻئي يروشلم جو گهيرو ڪري شهر ۽ سليمان جو هيڪل تباهه ڪري ڇڏيو، بادشاهت کي ختم ڪيو ۽ يهوداه جي اشرافيه جي وڏي حصي کي بابل ڏانهن جلاوطن ڪري ڇڏيو.

ڪلاسيڪي قديم دور

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ٻئي هيڪل جو دور

انٽيگونس ٻيون ميٿٿياس جو حشموني سڪو، جنهن تي مينورا جي تصوير اُڪريل آهي

539 ق.م. ۾ بابل فتح ڪرڻ کان پوءِ هخامنشي سلطنت جي باني سائرس اعظم هڪ فرمان جاري ڪيو، جنهن تحت جلاوطن ٿيل يهوداه جي ماڻهن کي پنهنجي وطن واپس اچڻ جي اجازت ملي. ٻئي هيڪل جي تعمير تقريباً 520 ق.م. ۾ مڪمل ٿي. هخامنشين هن علائقي تي يهود مديناتا نالي صوبي طور حڪمراني ڪئي.

332 ق.م. ۾ سڪندر اعظم هخامنشي سلطنت خلاف پنهنجي فوجي مهم دوران هن علائقي کي فتح ڪيو. سندس وفات کان پوءِ هي علائقو ڪوئلي-شام جي حصي طور بطلمي ۽ سلوقي سلطنتن جي قبضي هيٺ رهيو. هيلينستي بادشاهتن جي دور ۾ جاري هيلينائيزيشن يهودي آباديءَ ۾ ثقافتي ڇڪتاڻ پيدا ڪئي، جيڪا انٽيوڪس چوٿين جي دور ۾ پنهنجي انتها تي پهتي. سندس فرمانن يهودي مذهبي رسمن تي پابندي لڳائي، جنهن جي نتيجي ۾ 167 ق.م. ۾ مڪابي بغاوت شروع ٿي.

بغاوت يهوداه تي سلوقي ڪنٽرول کي ڪمزور ڪري ڇڏيو؛ 142/141 ق.م. تائين حشمونين خودمختياري حاصل ڪري ورتي ۽ جلد ئي هڪ آزاد يهودي بادشاهت قائم ڪئي، جيڪا ٻي صدي ق.م. جي آخر ۽ پهرين صدي ق.م. جي شروعات ۾ پاڙيسري علائقن تائين پکڙجي وئي. حشموني گهرو ويڙهه 63 ق.م. ۾ يروشلم جي رومي گهيري سان ختم ٿي.

مردار سمنڊ ڏانهن نظر ايندڙ مسادا جو قلعو؛ پهرين صدي عيسويءَ ۾ هتي رومن فوج گهيرو ڪيو هو

37 ق.م. ۾ رومي–پارٿي جنگين کان پوءِ هيرود اعظم کي روم جي تابع خانداني حڪمران طور مقرر ڪيو ويو. 6ع ۾ هن علائقي کي يهوديا جي رومي صوبي طور سلطنت ۾ شامل ڪيو ويو. رومي حڪمرانيءَ سان وڌندڙ ڇڪتاڻ جي نتيجي ۾ يهودي–رومي جنگين جو هڪ سلسلو شروع ٿيو، جنهن وڏي پيماني تي تباهي آندي.

پهرين يهودي–رومي جنگ (66–73ع) جي نتيجي ۾ يروشلم ۽ ٻيو هيڪل تباهه ٿي ويا ۽ آباديءَ جو هڪ وڏو حصو مارجي ويو يا بي گهر ٿيو. بار ڪوخبا بغاوت (132–136ع) نالي ٻي بغاوت دوران شروعات ۾ يهودين کي هڪ آزاد رياست قائم ڪرڻ جو موقعو مليو، پر رومن بغاوت کي سختيءَ سان ڪچلي ڇڏيو، جنهن جي نتيجي ۾ يهوداه جا ٻهراڙيءَ وارا علائقا تباهه ۽ وڏي حد تائين غيرآباد ٿي ويا.

يروشلم کي رومي نوآبادي ايليا ڪيپيٽولينا جي نالي سان ٻيهر تعمير ڪيو ويو ۽ يهوديا صوبي جو نالو بدلائي سيريا پليسٽينا رکيو ويو. يهودين کي يروشلم جي ڀرپاسي وارن علائقن مان ڪڍيو ويو. ان جي باوجود علائقي ۾ يهودين جي هڪ ننڍڙي آبادي مسلسل موجود رهي ۽ گليلي سندن مذهبي مرڪز بڻجي ويو.

قديم دور جو پڇاڙي وارو زمانو ۽ وچيون دور

اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو بازنطيني فلسطين, بلاد الشام ۽ يروشلم جي بادشاهت

گليلي ۾ ٽين صدي عيسويءَ جو ڪفر برعم عبادت خانو

بازنطيني دور ۾ چوٿين صدي عيسويءَ دوران ابتدائي عيسائيت آهستي آهستي رومي بت پرستيءَ جي جاءِ ورتي. قسطنطين اعظم عيسائي مذهب کي قبول ڪري ان جي سرپرستي ڪئي، جڏهن تہ ٿيوڊوسيوس پهريون ان کي رياستي مذهب بڻايو. اهڙا ڪيترائي قانون نافذ ڪيا ويا جيڪي يهودين ۽ يهوديت خلاف امتيازي نوعيت جا هئا، ۽ يهودين کي چرچ توڙي سرڪاري اختيارين طرفان ظلم ۽ جبر کي منهن ڏيڻو پيو.

ڪيترائي يهودي علائقي مان لڏي وڌندڙ يهودي مهاجر برادرين ڏانهن هليا ويا، جڏهن تہ مقامي سطح تي عيسائين جي لڏپلاڻ ۽ مقامي ماڻهن جو عيسائيت اختيار ڪرڻ ٻئي جاري رهيا. پنجين صديءَ جي وچ تائين عيسائي آبادي اڪثريت ۾ اچي وئي. پنجين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ سامري بغاوتون شروع ٿيون، جيڪي ڇهين صديءَ جي آخر تائين جاري رهيون ۽ انهن جي نتيجي ۾ سامري آباديءَ ۾ وڏي گهٽتائي آئي. 614ع ۾ ساسانين جي يروشلم فتح ڪرڻ ۽ هيرڪليئس خلاف يهودي بغاوت کان پوءِ، بازنطيني سلطنت 628ع ۾ ٻيهر هن علائقي تي پنهنجو ڪنٽرول قائم ڪيو.

634ع کان 641ع جي وچ ۾ راشدين خلافت ليونٽ کي فتح ڪيو. خليفي عمر بن خطاب (حڪومت 634–644ع) عيسائي حڪمرانن طرفان يهودين جي يروشلم ۾ داخل ٿيڻ تي لاڳو ڪيل پابندي ختم ڪئي ۽ کين اتي عبادت ڪرڻ جي اجازت ڏني.

ايندڙ ڇهن صدين دوران هن علائقي جو اقتدار ترتيبوار اموي، عباسي ۽ فاطمي خلافتن ۽ پوءِ سلجوقي ۽ ايوبي خاندانن جي هٿن ۾ رهيو. ايندڙ ڪيترين صدين دوران علائقي جي آباديءَ ۾ نمايان گهٽتائي آئي؛ رومي ۽ بازنطيني دور ۾ اندازي مطابق ڏهه لک آبادي شروعاتي عثماني دور تائين گهٽجي لڳ ڀڳ ٽي لک رهجي وئي. ان دوران عربيت اختيار ڪرڻ ۽ اسلاميت جو عمل پڻ مسلسل جاري رهيو.

11هين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ صليبي جنگيون شروع ٿيون. اهي پوپ جي منظوريءَ سان عيسائي صليبين جون فوجي مهمون هيون، جن جو مقصد يروشلم ۽ پاڪ سرزمين کي مسلمان حڪمرانن کان حاصل ڪرڻ ۽ صليبي رياستون قائم ڪرڻ هو. ايوبين صليبين کي پوئتي ڌڪيو، جڏهن تہ 1291ع ۾ مصر جي مملوڪ سلطانن جي هٿان علائقي ۾ مسلمان حڪمراني مڪمل طور ٻيهر قائم ٿي وئي.

جديد دور ۽ صهيونيت جو ظهور

اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو عثماني فلسطين, پراڻو يشوو ۽ صهيونيت

1870ع واري ڏهاڪي ۾ اولهه ڀت وٽ يهودي؛ هي هنڌ يهوديت ۾ مقدس حيثيت رکي ٿو

1516ع ۾ عثماني سلطنت هن علائقي کي فتح ڪيو ۽ ان تي عثماني شام جي حصي طور حڪمراني ڪئي. عثماني–مملوڪ جنگ دوران ترڪ عثمانين طرفان مملوڪن کي شڪست ڏيڻ کان پوءِ يهودين خلاف تشدد جا ٻه واقعا، 1517ع جا صفد حملا ۽ 1517ع جا الخليل حملا، پيش آيا. عثماني سلطنت جي دور ۾ ليونٽ مذهبي ۽ ثقافتي لحاظ کان ڪافي گهڻ رخو هو، جتي عيسائين، مسلمانن ۽ يهودين کي مذهبي آزاديون حاصل هيون. 1561ع ۾ عثماني سلطان اسپيني جاچ عدالت کان بچي نڪتل سفاردي يهودين کي طبريه ۾ آباد ٿيڻ ۽ شهر جي ٻيهر تعمير ڪرڻ جي دعوت ڏني.

عثماني سلطنت جي ملت نظام تحت عيسائين ۽ يهودين کي عثماني قانون موجب ذمي، يعني ”محفوظ ماڻهو“، سمجهيو ويندو هو؛ ان جي بدلي ۾ کين رياست سان وفاداري رکڻي ۽ جزيه ادا ڪرڻو پوندو هو. غير مسلم عثماني رعيت تي رهائش ۽ طرز زندگيءَ بابت ڪجهه پابنديون پڻ لاڳو هيون، جيتوڻيڪ انهن تي هميشه سختيءَ سان عمل نہ ڪيو ويندو هو. ملت نظام غير مسلمانن کي مذهب جي بنياد تي خودمختيار برادرين ۾ منظم ڪندو هو.

باسل، سوئٽزرلينڊ ۾ 1897ع ۾ منعقد ٿيل پهرين صهيوني ڪانگريس

صهيون ڏانهن آخرڪار واپسيءَ جو تصور مذهبي يهودي عقيدي ۾ هڪ علامت طور موجود رهيو، جنهن ۾ زور ڏنو ويندو هو تہ اها واپسي انساني عمل بدران خدائي مشيت سان ٿيڻ گهرجي. عثماني حڪمرانيءَ کان صهيوني تحريڪ جي شروعات تائين فلسطين ۾ رهندڙ يهودي آبادي، جنهن کي پراڻو يشوو چيو وڃي ٿو، اقليت ۾ هئي ۽ ان جي انگ ۾ وقت سان لاها چاڙها ايندا رهيا. 16هين صديءَ دوران يهودي برادرين چئن مقدس شهرن—يروشلم، طبريه، الخليل ۽ صفد—۾ پنهنجون پاڙون مضبوط ڪيون. 1697ع ۾ ربي يهودا هي-حاسيد 1,500 يهودين جي اڳواڻي ڪندي يروشلم پهتو. 1660ع ۾ عثمانين خلاف دروزي بغاوت صفد ۽ طبريه کي تباهه ڪري ڇڏيو. 18هين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾ اوڀر يورپ جا حسيديت جا مخالف يهودي، جيڪي پروشيم جي نالي سان سڃاتا ويندا هئا، فلسطين ۾ آباد ٿيا.

18هين صديءَ جي آخر ۾ مقامي عرب شيخ ظاهر العمر گليلي ۾ عملي طور آزاد امارت قائم ڪئي. عثمانين جون شيخ کي تابع ڪرڻ جون ڪوششون ناڪام رهيون. ظاهر جي وفات کان پوءِ عثمانين علائقي تي ٻيهر ڪنٽرول حاصل ڪيو. 1799ع ۾ گورنر جزار پاشا نيپولين جي فوجن جو عڪا تي حملو ناڪام بڻايو، جنهن کان پوءِ فرانسيسي فوجن شام واري مهم ختم ڪري ڇڏي. 1834ع ۾ محمد علي پاشا جي مصري حڪومت جي فوجي ڀرتي ۽ ٽيڪسن واري پاليسي خلاف فلسطيني عرب هارين جي بغاوت کي دٻايو ويو. محمد عليءَ جي فوج جي واپسيءَ کان پوءِ 1840ع ۾ برطانوي مدد سان عثماني حڪمراني بحال ٿي. ان کان پوءِ عثماني سلطنت جون تنظيمات سڌارا پڻ علائقي ۾ لاڳو ڪيا ويا.

عثماني حڪمراني هيٺ فلسطين ڏانهن جديد يهودي لڏپلاڻ جي پهرين لهر، جنهن کي پهرين علياه چيو وڃي ٿو، 1881ع ۾ شروع ٿي، جڏهن اوڀر يورپ ۾ پوگروم کان بچڻ لاءِ يهودين لڏپلاڻ ڪئي. 1882ع جي مئي قانونن يهودين خلاف معاشي امتياز وڌايو ۽ سندن رهائش وارن هنڌن تي پابنديون لاڳو ڪيون. زاري روس ۾ يهود دشمني، پوگرومن ۽ سرڪاري پاليسين سبب 1882ع کان 1914ع تائين لڳ ڀڳ ٽي ملين يهودين لڏپلاڻ ڪئي، جن مان رڳو لڳ ڀڳ هڪ سيڪڙو فلسطين ويا. فلسطين ويندڙن لاءِ پوگرومن يا معاشي عدم تحفظ جي ڀيٽ ۾ خود اراديت ۽ يهودي سڃاڻپ جا تصور اهم محرڪ هئا.

انهيءَ دور ۾ صهيونيت فلسطين ۾ يهودي قومي وطن ٻيهر قائم ڪرڻ واري سياسي تحريڪ طور اڀري. ساڳئي وقت عبراني ٻوليءَ جي بحالي پڻ شروع ٿي، جنهن دوران عبرانيءَ کي جديد استعمال لاءِ موافق بڻايو ويو ۽ اها آهستي آهستي فلسطين جي يهودين جي بنيادي ٻولي بڻجي وئي.

ٻي علياه (1904–1914ع) ڪشينيو پوگروم کان پوءِ شروع ٿي؛ لڳ ڀڳ 40,000 يهودي فلسطين ۾ آباد ٿيا، جيتوڻيڪ انهن مان لڳ ڀڳ اڌ آخرڪار اتان هليا ويا. پهرين ۽ ٻي علياه جا اڪثر مهاجر آرٿوڊوڪس يهودي هئا. ٻي علياه ۾ صهيوني سوشلسٽ گروهه پڻ شامل هئا، جن صرف يهودي محنت تي ٻڌل الڳ يهودي معيشت قائم ڪرڻ جي تصور هيٺ ڪبوتز تحريڪ شروع ڪئي.

ٻي علياه سان تعلق رکندڙ اهي ماڻهو، جيڪي ايندڙ ڏهاڪن ۾ يشوو جا اڳواڻ بڻيا، ان خيال جا حامي هئا تہ يهودي آبادڪارن جي معيشت عرب محنت تي دارومدار نہ رکي. اهو عرب آباديءَ سان ڇڪتاڻ جو هڪ اهم سبب بڻيو ۽ نئين يشوو جي قومپرست نظريي سندس سوشلسٽ نظريي تي غلبو حاصل ڪيو. جيتوڻيڪ ٻي علياه جا مهاجر گهڻو ڪري گڏيل يهودي زرعي آباديون قائم ڪرڻ چاهيندا هئا، پر 1909ع ۾ تل ابيب پهرين رٿابندي ڪيل يهودي شهر طور قائم ٿيو. انهيءَ دور ۾ يهودي هٿياربند تنظيمون پڻ وجود ۾ آيون؛ 1907ع ۾ بار گيورا قائم ٿي ۽ ٻن سالن کان پوءِ ان جي جاءِ تي وڏي تنظيم هاشومر قائم ڪئي وئي.

فلسطين جو برطانوي مينڊيٽ

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو فلسطين جو برطانوي مينڊيٽ

پڻ ڏسو: فلسطين ۾ يهودين طرفان زمين جي خريداري

حائم وائزمين جي صهيوني تحريڪ لاءِ برطانوي حمايت حاصل ڪرڻ جي ڪوششن جي نتيجي ۾ آخرڪار 1917ع جو بيلفور اعلان جاري ٿيو، جنهن ۾ برطانيا فلسطين ۾ يهودين لاءِ ”قومي وطن“ قائم ڪرڻ جي حمايت جو اظهار ڪيو. وائزمين جي اعلان بابت تشريح اها هئي تہ ملڪ جي مستقبل بابت ڳالهيون سڌو سنئون برطانيا ۽ يهودين وچ ۾ ٿيڻ گهرجن ۽ عربن کي انهن کان ٻاهر رکيو وڃي. ايندڙ سالن ۾ فلسطين ۾ يهودين ۽ عربن جا لاڳاپا شديد طور خراب ٿيا.

1930ع واري ڏهاڪي ۾ تل ابيب

1918ع ۾ بنيادي طور صهيوني رضاڪارن تي مشتمل يهودي ليجن فلسطين جي برطانوي فتح ۾ مدد ڪئي. 1920ع ۾ مينڊيٽ نظام تحت علائقو برطانيا ۽ فرانس جي وچ ۾ ورهايو ويو ۽ برطانوي انتظام هيٺ آيل علائقي، جنهن ۾ موجوده اسرائيل پڻ شامل هو، کي مينڊيٽ فلسطين سڏيو ويو.

برطانوي حڪمراني ۽ يهودي لڏپلاڻ جي عرب مخالفت سبب 1920ع جا فلسطين فساد ٿيا ۽ هاشومر مان هاگانا نالي يهودي مليشيا وجود ۾ آئي، جنهن مان بعد ۾ ارگن ۽ ليهي جهڙيون نيم فوجي تنظيمون الڳ ٿيون. 1922ع ۾ قومن جي جماعت برطانيا کي فلسطين جو مينڊيٽ ڏنو، جنهن جي شرطن ۾ بيلفور اعلان ۽ يهودين سان ڪيل واعدو، گڏوگڏ فلسطيني عربن بابت شقون پڻ شامل هيون. ان وقت علائقي جي آباديءَ ۾ عرب ۽ مسلمان اڪثريت ۾ هئا؛ يهودي لڳ ڀڳ 11 سيڪڙو ۽ عرب عيسائي لڳ ڀڳ 9.5 سيڪڙو هئا.

ٽين علياه (1919–1923ع) ۽ چوٿين علياه (1924–1929ع) دوران وڌيڪ لڳ ڀڳ 100,000 يهودي فلسطين پهتا. 1930ع واري ڏهاڪي ۾ نازيت جي عروج ۽ يورپ ۾ يهودين تي وڌندڙ ظلم سبب پنجين علياه ٿي، جنهن دوران لڳ ڀڳ اڍائي لک يهودي فلسطين آيا. اها لڏپلاڻ 1936–1939ع جي فلسطين عرب بغاوت جي اهم سببن مان هڪ هئي، جنهن کي برطانوي سيڪيورٽي فورسز ۽ صهيوني مليشيائن دٻائي ڇڏيو. ان تڪرار ۾ ڪيترائي سئو برطانوي سيڪيورٽي اهلڪار ۽ يهودي مارجي ويا، جڏهن تہ 5,032 عرب مارجي ويا، 14,760 زخمي ٿيا ۽ 12,622 کي حراست ۾ ورتو ويو. اندازي موجب بالغ فلسطيني عرب مردن جي آباديءَ جو لڳ ڀڳ ڏهه سيڪڙو مارجي ويو، زخمي ٿيو، قيد ڪيو ويو يا جلاوطن ٿيو.

1938ع جو هڪ اخباري مضمون، جنهن جو عنوان ”پاڪ سرزمين لاءِ يهودين ۽ عربن جي سخت جدوجهد“ هو

برطانيا 1939ع جي وائيٽ پيپر ذريعي فلسطين ڏانهن يهودي لڏپلاڻ تي پابنديون لاڳو ڪيون. دنيا جي ڪيترن ملڪن طرفان هولوڪاسٽ کان ڀڄندڙ يهودي پناهگيرن کي قبول نہ ڪرڻ سبب، يهودين کي فلسطين آڻڻ لاءِ علياه بيت نالي ڳجهي تحريڪ منظم ڪئي وئي.

ٻي عالمي جنگ دوران محوري طاقتن جي جهازن فلسطين تي ڪيترائي ڀيرا بمباري ڪئي، جنهن ۾ يهودي ۽ عرب ٻئي جاني نقصان جو شڪار ٿيا. فلسطين مان لڳ ڀڳ 30,000 يهودين برطانوي فوج ۾ خدمتون سرانجام ڏنيون، جن مان لڳ ڀڳ 700 مارجي ويا. لڳ ڀڳ 12,000 فلسطيني عربن پڻ جنگ دوران برطانوي فوج ۾ خدمتون سرانجام ڏنيون. جنگ جي پڄاڻيءَ تائين فلسطين جي آباديءَ جو لڳ ڀڳ 31 سيڪڙو يهودي هو.

1944ع کان برطانيا کي يهودي لڏپلاڻ تي پابندين خلاف يهودي بغاوت کي منهن ڏيڻو پيو، جيڪا جنگ جي خاتمي کان پوءِ وڌيڪ شديد ٿي وئي. ساڳئي وقت عرب برادريءَ سان لڏپلاڻ جي حدن بابت تڪرار پڻ جاري رهيو. هاگانا، ارگن ۽ ليهي برطانوي حڪمراني خلاف هٿياربند جدوجهد ۾ شامل ٿيا. هاگانا جهازن ذريعي هزارين يهودي پناهگيرن ۽ هولوڪاسٽ مان بچي ويل ماڻهن کي فلسطين آڻڻ جي ڪوشش ڪئي. گهڻا جهاز برطانوي شاهي بحريه روڪي ڇڏيا ۽ پناهگيرن کي عتليت ۽ قبرص جي حراستي ڪئمپن ۾ موڪليو ويو.

22 جولاءِ 1946ع تي ارگن فلسطين ۾ برطانوي انتظامي مرڪز تي بم حملو ڪيو، جنهن ۾ 91 ماڻهو مارجي ويا. اهو حملو آپريشن اگاٿا جي ردعمل ۾ ڪيو ويو، جنهن دوران برطانيا ڪيترائي ڇاپا هنيا هئا، جن ۾ يهودي ايجنسي تي ڇاپو پڻ شامل هو. مينڊيٽ واري دور ۾ برطانوي اختيارين خلاف ٿيل حملن مان هي سڀ کان وڌيڪ جاني نقصان وارو حملو هو. برطانوي فوج ۽ فلسطين پوليس جي گڏيل ڪوششن باوجود يهودي بغاوت 1946ع ۽ 1947ع دوران جاري رهي.

يهودي ۽ عرب نمائندن وچ ۾ ٺاهه ڪرائڻ جون برطانوي ڪوششون ڪامياب نہ ٿيون. يهودي اهڙي حل کي قبول ڪرڻ لاءِ تيار نہ هئا جنهن ۾ يهودي رياست شامل نہ هجي ۽ فلسطين کي يهودي ۽ عرب رياستن ۾ ورهائڻ جي تجويز ڏني، جڏهن تہ عربن فلسطين جي ڪنهن بہ حصي ۾ يهودي رياست قائم ڪرڻ کي رد ڪيو ۽ عرب حڪمرانيءَ هيٺ متحد فلسطين کي حل سمجهيو.

فيبروري 1947ع ۾ برطانيا فلسطين جو مسئلو نئين قائم ٿيل گڏيل قومن حوالي ڪيو. 15 مئي 1947ع تي گڏيل قومن جي جنرل اسيمبلي فلسطين جي مسئلي بابت رپورٽ تيار ڪرڻ لاءِ هڪ خاص ڪميٽي قائم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. ڪميٽيءَ جي رپورٽ ۾ برطانوي مينڊيٽ جي جاءِ تي ”هڪ آزاد عرب رياست، هڪ آزاد يهودي رياست ۽ يروشلم جو شهر“ قائم ڪرڻ جي تجويز ڏني وئي، جنهن ۾ يروشلم کي بين الاقوامي ٽرسٽي نظام هيٺ رکڻو هو.

ان دوران يهودي بغاوت جاري رهي ۽ جولاءِ 1947ع ۾ اها ڪيترن گوريلا حملن کان پوءِ سارجنٽس واري واقعي سان پنهنجي عروج تي پهتي. ارگن ٽن ارگن ڪارڪنن جي رٿيل ڦاسي روڪرائڻ لاءِ ٻن برطانوي سارجنٽن کي يرغمال بڻايو. ٽنهي ڪارڪنن کي ڦاسي ڏيڻ کان پوءِ ارگن ٻنهي برطانوي فوجين کي قتل ڪري سندن لاش وڻن تي لٽڪايا ۽ واقعي واري هنڌ بارودي ڄار پڻ لڳايو، جنهن سبب هڪ برطانوي فوجي زخمي ٿيو. واقعي برطانيا ۾ وڏي ڪاوڙ پيدا ڪئي. سيپٽمبر 1947ع ۾ برطانوي ڪابينا فلسطين مان نڪرڻ جو فيصلو ڪيو، ڇاڪاڻ تہ مينڊيٽ کي جاري رکڻ هاڻي عملي طور ممڪن نہ رهيو هو.

1947ع ۾ گڏيل قومن طرفان تجويز ڪيل فلسطين جي ورهاڱي جو منصوبو، جنهن ۾ هڪ يهودي رياست، هڪ عرب رياست ۽ يروشلم لاءِ بين الاقوامي علائقو تجويز ڪيو ويو هو

29 نومبر 1947ع تي جنرل اسيمبلي قرارداد 181 (II) منظور ڪئي. قرارداد سان ڳنڍيل منصوبو بنيادي طور 3 سيپٽمبر واري ڪميٽي رپورٽ ۾ ڏنل تجويز تي ٻڌل هو. يهودي برادريءَ جي تسليم ٿيل نمائندي يهودي ايجنسي منصوبي کي قبول ڪيو، جنهن تحت مينڊيٽ فلسطين جي لڳ ڀڳ 55–56 سيڪڙو ايراضي تجويز ڪيل يهودي رياست لاءِ مقرر ڪئي وئي. ان وقت يهودي آباديءَ جو لڳ ڀڳ ٽيون حصو هئا ۽ تقريباً 6–7 سيڪڙو زمين جا مالڪ هئا. عرب آبادي اڪثريت ۾ هئي ۽ تقريباً 20 سيڪڙو زمين جي مالڪ هئي، جڏهن تہ باقي زمين مينڊيٽ اختيارين يا پرڏيهي زميندارن جي ملڪيت هئي.

عرب ليگ ۽ فلسطين جي عرب اعليٰ ڪميٽي ورهاڱي واري منصوبي کي ان بنياد تي رد ڪيو تہ اهو فلسطينين جي مفادن جي ڀيٽ ۾ يورپي مفادن کي ترجيح ڏئي رهيو هو، ۽ انهن ڪنهن ٻئي ورهاڱي واري منصوبي کي پڻ قبول نہ ڪرڻ جو اظهار ڪيو. 1 ڊسمبر 1947ع تي عرب اعليٰ ڪميٽي ٽن ڏينهن جي هڙتال جو اعلان ڪيو ۽ يروشلم ۾ فساد شروع ٿي ويا.

صورتحال جلد ئي گهرو ويڙهه ۾ تبديل ٿي وئي. نوآبادياتي سيڪريٽري آرٿر ڪريچ جونز اعلان ڪيو تہ برطانوي مينڊيٽ 15 مئي 1948ع تي ختم ٿيندو ۽ ان وقت برطانوي فوجون علائقي مان نڪري وينديون. عرب مليشيائن ۽ هٿياربند گروهن طرفان يهودي علائقن تي حملن جي جواب ۾ بنيادي طور هاگانا ۽ ان سان گڏ ننڍيون ارگن ۽ ليهي تنظيمون مقابلي ۾ آيون. اپريل 1948ع ۾ هاگانا جارحاڻي ڪارروايون شروع ڪيون.

اسرائيل جو قيام ۽ شروعاتي سال

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو اسرائيل جي قيام جو اعلان

14 مئي 1948ع تي ڊيوڊ بن گوريان اسرائيل جي قيام جو اعلان ڪندي

14 مئي 1948ع تي، برطانوي مينڊيٽ ختم ٿيڻ کان هڪ ڏينهن اڳ، يهودي ايجنسي جي سربراهه ڊيوڊ بن گوريان ”ايرتز اسرائيل ۾ هڪ يهودي رياست جي قيام“ جو اعلان ڪيو. ٻئي ڏينهن چار عرب ملڪن—مصر، شام، ٽرانس جارڊن ۽ عراق—جون فوجون اڳوڻي مينڊيٽ فلسطين ۾ داخل ٿيون، جنهن سان 1948ع جي عرب–اسرائيل جنگ شروع ٿي. يمن، مراڪش، سعودي عرب ۽ سوڊان جا فوجي دستا پڻ جنگ ۾ شامل ٿيا. حملي جو بنيادي مقصد يهودي رياست جي قيام کي روڪڻ هو، جڏهن تہ عرب ليگ پنهنجي مداخلت کي امن امان بحال ڪرڻ ۽ وڌيڪ خونريزي روڪڻ جي ڪوشش طور بيان ڪيو.

10 مارچ 1949ع تي اُم الرشراش ۾ انڪ فليگ ڦڙڪائڻ؛ هي واقعو 1948ع واري جنگ جي پڄاڻيءَ جي علامت طور ڏٺو وڃي ٿو

تقريباً هڪ سال جي ويڙهه کان پوءِ جنگبندي ٿي ۽ عارضي سرحدون مقرر ڪيون ويون، جيڪي گرين لائن جي نالي سان سڃاتيون ويون. اردن اوڀر يروشلم سميت ان علائقي کي پاڻ سان ملائي ڇڏيو جيڪو پوءِ اولهه ڪنارو سڏجڻ لڳو، جڏهن تہ مصر غزه جي پٽي تي قبضي ۾ رهيو.

جنگ دوران 700,000 کان وڌيڪ فلسطيني عرب ڀڄي ويا يا صهيوني مليشيائن ۽ اسرائيلي فوج طرفان بي دخل ڪيا ويا. اهي واقعا عربيءَ ۾ نڪبا، يعني ”تباهي“ جي نالي سان مشهور ٿيا. انهن واقعن سان فلسطيني عرب سماج، ثقافت، سڃاڻپ ۽ قومي خواهشن کي وڏي نقصان پهتو. لڳ ڀڳ 156,000 عرب نئين اسرائيلي رياست جي حدن اندر رهجي ويا ۽ بعد ۾ اسرائيل جا عرب شهري بڻيا.

گڏيل قومن جي جنرل اسيمبلي جي قرارداد 273 تحت 11 مئي 1949ع تي اسرائيل کي گڏيل قومن جي رڪن رياست طور داخل ڪيو ويو. رياست جي شروعاتي سالن ۾ وزيراعظم بن گوريان جي اڳواڻيءَ هيٺ مزدور صهيوني تحريڪ اسرائيلي سياست تي غالب رهي.

1940ع واري ڏهاڪي جي آخر ۽ 1950ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ اسرائيل ڏانهن وڏي پيماني تي يهودي لڏپلاڻ ٿي. ان عمل ۾ اسرائيلي اميگريشن کاتي ۽ غير سرڪاري موساد لي علياه بيت اهم ڪردار ادا ڪيو. موساد لي علياه بيت خاص طور انهن ملڪن ۾ ڳجهيون ڪارروايون ڪندو هو، جتي يهودين جي زندگي خطري ۾ هئي يا سندن اتان نڪرڻ ڏکيو هو. هن اداري کي 1953ع ۾ ختم ڪيو ويو. لڏپلاڻ ڪندڙن مان ڪجهه صهيوني عقيدن سبب آيا، ڪجهه بهتر زندگيءَ جي اميد ۾، جڏهن تہ ٻيا ظلم کان بچڻ يا پنهنجن گهرن مان بي دخلي ٿيڻ سبب آيا.

هولوڪاسٽ مان بچي ويل ماڻهن ۽ عرب ۽ مسلمان ملڪن مان آيل يهودين جي وڏي آمد سبب اسرائيل ۾ يهودي آبادي رياست جي پهرين ٽن سالن دوران تقريباً 700,000 مان وڌي 1,400,000 ٿي وئي. 1958ع تائين ملڪ جي مجموعي آبادي ٻه ملين تائين پهچي وئي. 1948ع کان 1970ع تائين لڳ ڀڳ 1,150,000 يهودي پناهگير اسرائيل منتقل ٿيا.

ڪيترائي نوان مهاجر عارضي ڪئمپن ۾ رکيا ويا، جن کي معاباروت چيو ويندو هو. 1952ع تائين اهڙين خيمي نما آبادين ۾ 200,000 کان وڌيڪ ماڻهو رهندا هئا. يورپي پسمنظر وارن يهودين کي ڪيترن معاملن ۾ وچ اوڀر ۽ اتر آفريڪا مان آيل يهودين جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ سازگار سلوڪ ملندو هو؛ ڪڏهن انهن لاءِ مخصوص رهائشي جايون پڻ ٻيهر يورپي مهاجرن لاءِ مقرر ڪيون وينديون هيون، جنهن سبب عرب ملڪن مان آيل ڪيترن يهودين کي عبوري ڪئمپن ۾ وڌيڪ وقت رهڻو پوندو هو.

ان دور ۾ خوراڪ، ڪپڙن ۽ فرنيچر تي راشن لاڳو ڪيو ويو؛ ان زماني کي ڪفايت شعاري واري دور جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. معاشي بحران کي منهن ڏيڻ لاءِ بن گوريان اولهه جرمني سان معاوضي جو معاهدو ڪيو، جنهن تي انهن يهودين طرفان وڏي پيماني تي احتجاج ٿيو جيڪي هولوڪاسٽ جي بدلي مالي معاوضو قبول ڪرڻ جي خيال جي مخالفت ڪندا هئا.

عرب–اسرائيل تڪرار

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو عرب–اسرائيل تڪرار

اسرائيل جي قيام کان پوءِ به فلسطينين جي بي دخليءَ جا واقعا جاري رهيا. 1950ع واري ڏهاڪي دوران اسرائيل تي فلسطيني فدائين جا بار بار حملا ٿيا، جيڪي گهڻو ڪري شهري آباديءَ کي نشانو بڻائيندا هئا ۽ اڪثر مصر جي قبضي هيٺ غزه جي پٽي مان ٿيندا هئا. انهن حملن جي جواب ۾ اسرائيل ڪيترائي جوابي فوجي آپريشن ڪيا.

1956ع ۾ برطانيا ۽ فرانس سوئيز واهه تي ٻيهر ڪنٽرول حاصل ڪرڻ چاهيو، جنهن کي مصر قومي ملڪيت قرار ڏنو هو. اسرائيلي جهازن لاءِ سوئيز واهه ۽ تيران جي سامونڊي لنگهه جي مسلسل بندش، ڏکڻ اسرائيل تي فدائي حملن ۾ واڌ ۽ عرب اڳواڻن جي ڌمڪي آميز بيانن کان پوءِ اسرائيل مصر تي حملو ڪيو. سوئيز بحران دوران اسرائيل برطانيا ۽ فرانس سان ڳجهي اتحاد ۾ شامل ٿيو ۽ سينا جزيرو تي قبضو ڪري ورتو، پر گڏيل قومن جي دٻاءَ هيٺ اسرائيلي جهاز رانيءَ جي حقن بابت ضمانتن جي بدلي اتان واپس هليو ويو. جنگ کان پوءِ اسرائيلي سرحدن ۾ هٿياربند دراندازي نمايان طور گهٽجي وئي.

اڊولف آئخمان جي مقدمي بابت آمريڪي نيوز ريل

1960ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ اسرائيلي ايجنٽن نازي جنگي ڏوهاري اڊولف آئخمان کي ارجنٽينا مان گرفتار ڪري اسرائيل آندو، جتي مٿس مقدمو هلايو ويو. آئخمان اسرائيل جي سول عدالت جي فيصلي تحت موت جي سزا ماڻيندڙ واحد شخص رهيو آهي. 1963ع ۾ اسرائيل جي ايٽمي پروگرام جي حوالي سان اسرائيل ۽ آمريڪا وچ ۾ سفارتي ڇڪتاڻ پڻ پيدا ٿي.

1964ع کان پوءِ عرب ملڪن کي اسرائيل طرفان اردن درياهه جو پاڻي سامونڊي ميدان ڏانهن منتقل ڪرڻ جي منصوبن تي خدشا هئا. عرب رياستن اردن درياهه جي مٿاهين وهڪرن کي موڙڻ جون ڪوششون ڪيون، جنهن سبب اسرائيل، شام ۽ لبنان وچ ۾ ڇڪتاڻ وڌي. مصر جي صدر جمال عبدالناصر جي اڳواڻيءَ هيٺ عرب قومپرستن اسرائيل کي تسليم ڪرڻ کان انڪار ڪيو ۽ ان جي خاتمي جا مطالبا ڪيا. 1966ع تائين اسرائيلي ۽ عرب فوجن وچ ۾ سڌيون جھڙپون ٿيڻ لڳيون.

مئي 1967ع ۾ مصر پنهنجي فوج اسرائيلي سرحد ڀرسان گڏ ڪئي، 1957ع کان سينا جزيرو ۾ مقرر گڏيل قومن جي امن فوج کي ڪڍي ڇڏيو ۽ اسرائيل جي ڳاڙهي سمنڊ تائين رسائي بند ڪري ڇڏي. ٻين عرب رياستن پڻ پنهنجون فوجون متحرڪ ڪيون. اسرائيل انهن قدمن کي جنگ جو سبب قرار ڏيندي جون 1967ع ۾ مصر خلاف اڳواٽ فضائي حملو، آپريشن فوڪس، شروع ڪيو. اردن، شام ۽ عراق پڻ اسرائيل خلاف جنگ ۾ شامل ٿيا.

ڇهن ڏينهن واري جنگ کان اڳ ۽ پوءِ اسرائيل جي قبضي هيٺ آيل علائقا؛ سينا جزيرو 1982ع ۾ مصر کي واپس ڪيو ويو

ڇهن ڏينهن واري جنگ ۾ اسرائيل اردن کان اولهه ڪنارو، مصر کان غزه جي پٽي ۽ سينا جزيرو، ۽ شام کان گولان جون اوچايون قبضي ۾ ورتيون. اسرائيلي فوجن غزه ۽ اولهه ڪناري مان لڳ ڀڳ 300,000 فلسطينين کي بي دخل ڪيو. يروشلم جون انتظامي حدون وڌائي اوڀر يروشلم کي به شامل ڪيو ويو. 1949ع واري گرين لائن اسرائيل ۽ قبضي هيٺ علائقن جي وچ ۾ انتظامي حد بڻجي وئي.

1967ع واري جنگ ۽ عرب ليگ جي ”ٽي نه“ واري قرارداد کان پوءِ اسرائيل کي 1967–1970ع واري جنگِ فرسودگي دوران سينا ۾ مصري فوجن جي حملن، ۽ قبضي هيٺ علائقن، اسرائيل توڙي دنيا جي ٻين حصن ۾ فلسطيني تنظيمن جي حملن کي منهن ڏيڻو پيو. انهن تنظيمن مان سڀ کان اهم فلسطين آزادي تنظيم هئي، جيڪا 1964ع ۾ قائم ٿي ۽ شروعاتي طور ”وطن جي آزاديءَ جو واحد رستو هٿياربند جدوجهد“ قرار ڏيندي هئي.

1960ع واري ڏهاڪي جي آخر ۽ 1970ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ فلسطيني تنظيمن دنيا جي مختلف هنڌن تي اسرائيلي ۽ يهودي هدفن تي حملا ڪيا، جن ۾ 1972ع ميونخ قتل عام به شامل هو، جنهن ۾ 1972ع اونهاري اولمپڪس دوران اسرائيلي رانديگر قتل ڪيا ويا. اسرائيلي حڪومت ان جي جواب ۾ حملي جي منتظمين خلاف ٽارگيٽ ڪيل قتلن جي مهم، بمباري ۽ لبنان ۾ فلسطين آزادي تنظيم جي مرڪزن تي حملا ڪيا.

6 آڪٽوبر 1973ع تي مصر ۽ شام جي فوجن سينا جزيري ۽ گولان اوچائين ۾ اسرائيلي فوجن تي اوچتو حملو ڪيو، جنهن سان يوم ڪپور جنگ شروع ٿي. جنگ 25 آڪٽوبر تي ختم ٿي. اسرائيل مصري ۽ شامي فوجن کي پوئتي ڌڪي ڇڏيو، پر پاڻ به وڏو جاني ۽ فوجي نقصان برداشت ڪيو. جنگ بابت اندروني جاچ حڪومت کي سڌي ذميواريءَ کان آجو قرار ڏنو، پر عوامي ڪاوڙ سبب وزيراعظم گولڊا ميئر استعيفا ڏني.

27 جون 1976ع تي فلسطيني هٿياربندن اسرائيل کان فرانس ويندڙ ايئر فرانس اڏام 139 کي اغوا ڪيو. ڪجهه ڏينهن پوءِ اسرائيلي ڪمانڊوز اينٽيبي آپريشن دوران 106 مان 102 اسرائيلي يرغمالين کي آزاد ڪرايو.

امن عمل

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو اسرائيلي–فلسطيني امن عمل

1977ع جي ڪنيست چونڊن اسرائيلي سياسي تاريخ ۾ هڪ وڏو موڙ آندو، جڏهن مناحم بيگن جي ليڪود پارٽي ليبر پارٽي کان اقتدار سنڀاليو. ساڳئي سال مصري صدر انور السادات اسرائيل جو دورو ڪيو ۽ ڪنيست کي خطاب ڪيو؛ اهو ڪنهن عرب سربراهه طرفان اسرائيل جي پهرين رسمي سڃاڻپ هئي.

سادات ۽ بيگن 1978ع ۾ ڪيمپ ڊيوڊ معاهدا ۽ 1979ع ۾ مصر–اسرائيل امن معاهدو تي صحيحون ڪيون. ان جي بدلي اسرائيل سينا جزيري مان واپس هليو ويو ۽ اولهه ڪناري ۽ غزه ۾ فلسطينين جي خودمختياري بابت ڳالهين تي راضي ٿيو.

11 مارچ 1978ع تي لبنان مان فلسطين آزادي تنظيم جي گوريلا حملي سبب ڪوسٽل روڊ قتل عام ٿيو. اسرائيل ان جي جواب ۾ ڏکڻ لبنان تي فوجي حملو ڪيو، جنهن جو مقصد فلسطين آزادي تنظيم جا مرڪز تباهه ڪرڻ هو. بيگن حڪومت ساڳئي وقت اسرائيلين کي قبضي هيٺ اولهه ڪناري ۾ آباد ٿيڻ لاءِ ترغيبون ڏنيون، جنهن سبب فلسطينين سان ڇڪتاڻ وڌي.

1980ع جو يروشلم قانون ڪيترن مبصرن جي نظر ۾ 1967ع ۾ يروشلم جي اسرائيلي الحاق جي ٻيهر توثيق هو ۽ ان سان شهر جي حيثيت بابت عالمي تڪرار ٻيهر تيز ٿيو. اسرائيلي قانون ۾ ملڪ جون مڪمل سرحدون واضح طور بيان ٿيل ناهن ۽ ڪنهن مخصوص قانون ذريعي اوڀر يروشلم کي سڌيءَ طرح اسرائيل جي علائقي ۾ شامل نه ڪيو ويو. 1981ع ۾ اسرائيل عملي طور گولان جون اوچايون پڻ پاڻ سان ملائي ڇڏيون. عالمي برادري انهن ٻنهي قدمن کي گهڻو ڪري رد ڪيو ۽ گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل يروشلم ۽ گولان بابت قانونن کي بي اثر قرار ڏنو.

1980ع واري ڏهاڪي کان ڪيترين لهرن ۾ ايٿوپيا جا يهودي اسرائيل منتقل ٿيا، جڏهن تہ 1990ع کان 1994ع تائين اڳوڻين سوويت رياستن مان وڏي لڏپلاڻ اسرائيل جي آباديءَ ۾ لڳ ڀڳ 12 سيڪڙو اضافو ڪيو.

7 جون 1981ع تي ايران–عراق جنگ دوران اسرائيلي هوائي فوج عراق جي تعمير هيٺ واحد ايٽمي ريئڪٽر تي حملو ڪري ان کي تباهه ڪيو، جنهن جو مقصد عراق جي ايٽمي هٿيارن جي ممڪن پروگرام کي روڪڻ هو.

1982ع ۾ فلسطين آزادي تنظيم جي حملن کان پوءِ اسرائيل لبنان تي حملو ڪيو. جنگ جي شروعاتي ڇهن ڏينهن ۾ اسرائيل لبنان ۾ فلسطين آزادي تنظيم جي فوجي ڍانچي کي سخت نقصان پهچايو ۽ شامي فوجن کي به شڪست ڏني. اسرائيلي حڪومت جي ڪاهان ڪميشن وزيراعظم بيگن ۽ ڪجهه اسرائيلي جنرلن کي صابرا ۽ شاتيلا قتل عام لاءِ اڻ سڌي ذميواريءَ جو حامل قرار ڏنو ۽ دفاع واري وزير ايريل شارون تي ”ذاتي ذميواري“ رکي، جنهن کان پوءِ شارون کي عهدي تان استعيفا ڏيڻي پئي.

1985ع ۾ قبرص ۾ ٿيل هڪ فلسطيني حملي جي جواب ۾ اسرائيل تيونس ۾ فلسطين آزادي تنظيم جي هيڊڪوارٽر تي بمباري ڪئي. اسرائيل 1986ع تائين لبنان جي گهڻي حصي مان واپس هليو ويو، پر ڏکڻ لبنان ۾ هڪ سرحدي بفر زون تي 2000ع تائين قبضو برقرار رکيو، جتان اسرائيلي فوجن ۽ حزب الله وچ ۾ مسلسل ويڙهه ٿيندي رهي.

1987ع ۾ اسرائيلي حڪمراني خلاف فلسطيني بغاوت پهرين انتفاضه شروع ٿي. شروعات ۾ اها اولهه ڪناري ۽ غزه ۾ غيرمنظم مظاهرن ۽ تشدد جي لهرن تي مشتمل هئي، پر ايندڙ ڇهن سالن دوران وڌيڪ منظم ٿي ۽ اسرائيلي قبضي کي متاثر ڪرڻ لاءِ معاشي ۽ ثقافتي قدمن کي پڻ شامل ڪيو. ان عرصي ۾ هڪ هزار کان وڌيڪ ماڻهو مارجي ويا.

1991ع جي خليجي جنگ دوران فلسطين آزادي تنظيم صدام حسين جي حمايت ڪئي ۽ عراق اسرائيل تي ميزائل حملا ڪيا. سخت عوامي ردعمل جي باوجود اسرائيل آمريڪي درخواست تي عراق خلاف جوابي حملو نه ڪيو.

1994ع ۾ اسرائيل–اردن امن معاهدو جي صحيحن دوران آمريڪي صدر بل ڪلنٽن، اسرائيلي وزيراعظم اسحاق رابن ۽ اردن جو بادشاهه حسين بن طلال

1992ع ۾ اسحاق رابن وزيراعظم بڻيو، جنهن جي پارٽي پاڙيسري ملڪن سان ٺاهه جي پاليسيءَ جي حامي هئي. ايندڙ سال اسرائيل طرفان شمعون پيريز ۽ فلسطين آزادي تنظيم طرفان ياسر عرفات اوسلو معاهدا تي صحيحون ڪيون. انهن معاهدن تحت فلسطيني قومي اٿارٽي کي اولهه ڪناري ۽ غزه جي ڪجهه حصن ۾ حڪومت ڪرڻ جو حق مليو. فلسطين آزادي تنظيم اسرائيل جي وجود جي حق کي پڻ تسليم ڪيو ۽ دهشتگردي ختم ڪرڻ جو واعدو ڪيو.

1993ع ۾ وائيٽ هائوس ۾ اوسلو معاهدي جي تقريب دوران اسحاق رابن، بل ڪلنٽن ۽ ياسر عرفات

1994ع ۾ اسرائيل–اردن امن معاهدو تي صحيحون ٿيون، جنهن سان اردن مصر کان پوءِ اسرائيل سان لاڳاپا معمول تي آڻيندڙ ٻيو عرب ملڪ بڻيو. پر اسرائيلي آبادين ۽ چيڪ پوسٽن جي جاري رهڻ ۽ معاشي حالتن جي خراب ٿيڻ سبب عرب عوام ۾ اوسلو معاهدن جي حمايت گهٽجي وئي. ساڳئي وقت فلسطيني خودڪش حملن سبب اسرائيلي عوام ۾ پڻ انهن معاهدن جي حمايت گهٽجي وئي.

نومبر 1995ع ۾ اوسلو معاهدن جي مخالف انتهائي ساڄي ڌر جي يهودي يگال امير وزيراعظم رابن کي قتل ڪري ڇڏيو.

1990ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ بنيامين نتنياهو جي پهرين وزارت عظميٰ دوران اسرائيل الخليل مان جزوي طور واپس وڃڻ تي راضي ٿيو ۽ وائي ريور يادداشت تي صحيحون ڪيون، جنهن ۾ اولهه ڪناري مان وڌيڪ فوجي ٻيهر ترتيب ۽ سلامتي جا معاملا شامل هئا.

1999ع ۾ وزيراعظم چونڊجڻ کان پوءِ ايهود باراڪ ڏکڻ لبنان مان اسرائيلي فوجون واپس ڪڍيون ۽ 2000ع جي ڪيمپ ڊيوڊ سربراهي اجلاس ۾ ياسر عرفات ۽ آمريڪي صدر بل ڪلنٽن سان ڳالهين ۾ شامل ٿيو. باراڪ هڪ فلسطيني رياست جو منصوبو پيش ڪيو، جنهن ۾ سموري غزه ۽ اولهه ڪناري جو 90 سيڪڙو کان وڌيڪ حصو شامل هو ۽ يروشلم کي گڏيل گاديءَ جو هنڌ بڻائڻ جي تجويز ڏني وئي. ڳالهيون ناڪام ٿيون ۽ ٻنهي ڌرين هڪ ٻئي کي ذميوار قرار ڏنو.

21هين صدي

اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو ايران–اسرائيل پراڪسي تڪرار, غزه–اسرائيل تڪرار ۽ وچ اوڀر جو بحران (2023–هاڻوڪو)

2000ع جي آخر ۾ ايريل شارون جي هيڪل جبل واري تڪراري دوري کان پوءِ ٻي انتفاضه شروع ٿي. عوامي بغاوت کي اسرائيلي رياست طرفان سخت ۽ غيرمتناسب دٻاءَ کي منهن ڏيڻو پيو. فلسطيني خودڪش بم حملا بعد ۾ انتفاضه جو بار بار ٿيندڙ حصو بڻجي ويا. ڪجهه مبصرن جو چوڻ هو تہ امن ڳالهيون ناڪام ٿيڻ کان پوءِ عرفات اڳواٽ ان بغاوت جي رٿابندي ڪئي هئي.

شارون 2001ع جي چونڊن ۾ وزيراعظم بڻيو. هن غزه مان اسرائيلي انخلا جو هڪطرفو منصوبو لاڳو ڪيو ۽ اولهه ڪناري جي رڪاوٽ جي تعمير جي اڳواڻي ڪئي. 2000ع کان 2008ع تائين 1,063 اسرائيلي، 5,517 فلسطيني ۽ 64 پرڏيهي شهري مارجي ويا.

جولاءِ 2006ع ۾ حزب الله طرفان اسرائيل جي اترين سرحدي علائقن تي توپخاني جي حملي ۽ ٻن اسرائيلي فوجين جي اغوا سان ٻي لبنان جنگ شروع ٿي، جنهن ۾ اسرائيل لبنان اندر زميني ڪارروايون پڻ ڪيون. جنگ آگسٽ 2006ع ۾ گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل جي قرارداد 1701 کان پوءِ ختم ٿيڻ لڳي. اسرائيلي فوجون آڪٽوبر تائين لبنان جي گهڻي حصي مان نڪري ويون، پر غجر ڳوٺ جي لبناني حصي تي قبضو برقرار رهيو.

2007ع ۾ اسرائيلي هوائي فوج شام ۾ هڪ ايٽمي ريئڪٽر تباهه ڪيو.

2008ع ۾ حماس ۽ اسرائيل وچ ۾ جنگبندي ختم ٿيڻ کان پوءِ ٽي هفتا جاري رهندڙ غزه جنگ شروع ٿي. 2012ع ۾ اسرائيل، پنهنجي بيان موجب ڏکڻ اسرائيلي شهرن تي هڪ سئو کان وڌيڪ فلسطيني راڪيٽ حملن جي جواب ۾، غزه ۾ اٺ ڏينهن وارو فوجي آپريشن شروع ڪيو. جولاءِ 2014ع ۾ حماس جي راڪيٽ حملن ۾ واڌ کان پوءِ اسرائيل غزه ۾ ٻي وڏي فوجي ڪارروائي ڪئي. مئي 2021ع ۾ غزه ۽ اسرائيل وچ ۾ ٻيهر ويڙهه ٿي، جيڪا 11 ڏينهن جاري رهي.

2010ع واري ڏهاڪي دوران اسرائيل ۽ ڪيترين عرب ليگ رياستن وچ ۾ علائقائي سهڪار وڌندو ويو، جنهن جو اهم نتيجو ابراهيم معاهدا هئا. ساڳئي وقت اسرائيل جي سلامتيءَ جو مرڪزي رخ روايتي عرب–اسرائيل تڪرار کان آهستي آهستي ايران–اسرائيل پراڪسي تڪرار ۽ شام جي گهرو ويڙهه دوران ايران سان وڌيڪ سڌي ٽڪراءَ ڏانهن منتقل ٿيو.

7 آڪٽوبر 2023ع تي غزه جي ڀرپاسي ۽ اسرائيل ۾ باهن جو سيٽلائيٽ منظر

7 آڪٽوبر 2023ع تي غزه مان حماس جي اڳواڻيءَ هيٺ فلسطيني هٿياربند گروهن اسرائيل تي هم وقت ساز حملن جو سلسلو شروع ڪيو، جنهن سان غزه جنگ شروع ٿي. انهيءَ ڏينهن غزه جي سرحد ڀرسان آبادين ۽ هڪ موسيقي ميلي ۾ لڳ ڀڳ 1,300 اسرائيلي، جن ۾ اڪثريت شهري هئي، مارجي ويا. 200 کان وڌيڪ ماڻهن کي يرغمال بڻائي غزه منتقل ڪيو ويو. ان کان پوءِ اسرائيل ۾ نفسياتي صدمي، پريشاني ۽ ڊپريشن جي شرح ۾ نمايان واڌ بابت ڪيترن مطالعي رپورٽ ڪيو.

اسرائيلي علائقي مان حملي آور هٿياربندن کي ڪڍڻ کان پوءِ اسرائيل غزه تي جديد دور جي سڀ کان وڌيڪ تباهه ڪندڙ بمباري مهمن مان هڪ شروع ڪئي ۽ 27 آڪٽوبر تي زميني حملي ۾ داخل ٿيو. اسرائيل ان جا اعلانيل مقصد حماس کي تباهه ڪرڻ ۽ يرغمالين کي آزاد ڪرائڻ قرار ڏنا. 2008ع کان پوءِ غزه–اسرائيل تڪرار جي هي پنجين وڏي جنگ هئي ۽ اسرائيلي–فلسطيني تڪرار جي تاريخ ۾ فلسطينين لاءِ سڀ کان وڌيڪ جاني نقصان واري جنگ بڻجي وئي. 1973ع جي يوم ڪپور جنگ کان پوءِ خطي ۾ اها سڀ کان اهم فوجي ٽڪراءَ مان هڪ پڻ هئي.

گڏيل قومن جي هڪ خاص ڪميٽي، ڪيترين حڪومتن، ماهرن ۽ انساني حقن جي تنظيمن غزه جنگ دوران فلسطينين کي پهتل وڏي پيماني جي جاني ۽ جسماني نقصان جي بنياد تي اهو نتيجو ڪڍيو آهي تہ اسرائيل فلسطيني عوام خلاف نسل ڪشي ڪري رهيو آهي، جڏهن تہ اسرائيل ۽ ان جا اتحادي ان تشريح کي رد ڪن ٿا.

اپريل 2024ع ۾ ايراني حملن کان پوءِ اسرائيل ايران اندر هوائي حملن جو سلسلو شروع ڪيو. 2024ع ايران–اسرائيل تڪرار ٻنهي ملڪن وچ ۾ سڌي فوجي فائر جي پهرين نمايان مٽاسٽا هئي.

آڪٽوبر 2024ع ۾ اسرائيل لبنان تي زميني حملو ڪيو ۽ ساڳئي مهيني اڳ ٿيل ايراني حملن جي جواب ۾ ٽن هفتن کان پوءِ ايران سان ميزائل حملا پڻ مٽايا. آڪٽوبر 2023ع کان اسرائيل–حزب الله تڪرار لڳ ڀڳ هڪ سال جاري رهيو؛ حزب الله غزه ۾ حماس جي حمايت ۾ اسرائيل تي راڪيٽ حملا ڪندو رهيو. سيپٽمبر 2024ع ۾ اسرائيل حزب الله جي سيڪريٽري جنرل حسن نصرالله کي قتل ڪيو.

نومبر 2024ع جي جنگبندي معاهدي تحت اسرائيل کي لبنان مان واپس وڃڻو هو. اسرائيل فيبروري 2025ع تائين گهڻي ڀاڱي واپس هليو ويو، پر معاهدي جي ابتڙ ڏکڻ لبنان جي بلندين تي پنج فوجي چوڪيون برقرار رکيون.

جون 2025ع ۾ اسرائيل ايران تي نوان وسيع هوائي حملا شروع ڪيا، جن ۾ ايراني هوائي دفاعي نظام، ميزائل لانچر، فوجي قيادت ۽ ايٽمي پروگرام کي نشانو بڻايو ويو؛ ان سان تڪرار مڪمل جنگ ۾ تبديل ٿي ويو.

فيبروري 2026ع ۾ اسرائيل ۽ آمريڪا ايران تي وڏي پيماني تي هوائي حملا ڪيا، جن ۾ ايراني سپريم ليڊر علي خامنه اي مارجي ويو ۽ 2026ع ايران جنگ ۽ 2026ع لبنان جنگ شروع ٿيون. حملن جا اعلانيل مقصد ايراني فوجي صلاحيت، ايٽمي پروگرام کي تباهه ڪرڻ ۽ ايران ۾ حڪومتي تبديلي آڻڻ هئا.

جاگرافي

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو اسرائيل جي جاگرافي

پڻ ڏسو: اسرائيل ۾ زراعت, اسرائيل جي جهنگلي حيات, اسرائيل جي ٻيلن جي فهرست, ۽ ياتير ٻيلو

ڏينهن جي وقت اسرائيل ۽ پاڙيسري علائقن جو سيٽلائيٽ منظر

رات جي وقت اسرائيل جو سيٽلائيٽ منظر

اسرائيل زرخيز هلال جي ليونٽ واري علائقي ۾ واقع آهي. اهو ميڊيٽرينين سمنڊ جي اوڀرئين ڪناري تي آهي. ان جي اتر ۾ لبنان، اتر-اوڀر ۾ شام، اوڀر ۾ اردن ۽ اولهه ڪنارو، ۽ ڏکڻ-اولهه ۾ مصر ۽ غزه جي پٽي واقع آهن. ملڪ تقريباً 29° کان 34° اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 34° کان 36° اوڀر ڊگهائي ڦاڪ جي وچ ۾ واقع آهي.

1949ع جي جنگبندي معاهدن جي حدبندين موجب، ۽ 1967ع جي ڇهن ڏينهن واري جنگ دوران اسرائيل طرفان قبضي ۾ ورتل علائقن کي خارج ڪندي، اسرائيل جو خودمختيار علائقو لڳ ڀڳ 20,770 چورس ڪلوميٽر آهي، جنهن جو لڳ ڀڳ ٻه سيڪڙو پاڻيءَ تي مشتمل آهي. ملڪ تمام سنهو آهي؛ ان جي وڌ ۾ وڌ ويڪر لڳ ڀڳ 100 ڪلوميٽر آهي، جڏهن تہ اتر کان ڏکڻ تائين ان جي ڊيگهه لڳ ڀڳ 400 ڪلوميٽر آهي. ان سبب ميڊيٽرينين سمنڊ ۾ اسرائيل جو خاص معاشي علائقو ملڪ جي زميني ايراضيءَ کان لڳ ڀڳ ٻيڻو آهي.

اسرائيلي قانون جي عمل هيٺ ڪل علائقو، جنهن ۾ اوڀر يروشلم ۽ گولان جون اوچايون شامل آهن، لڳ ڀڳ 22,072 چورس ڪلوميٽر آهي. اسرائيلي ڪنٽرول هيٺ ڪل علائقو، جنهن ۾ فوجي ڪنٽرول هيٺ ۽ جزوي طور فلسطيني انتظام هيٺ اولهه ڪنارو پڻ شامل آهي، لڳ ڀڳ 27,799 چورس ڪلوميٽر آهي.

نسبتن ننڍي ايراضيءَ جي باوجود اسرائيل جاگرافيائي لحاظ کان گهڻو متنوع آهي. ڏکڻ ۾ نيگيو ريگستان کان وٺي اندروني زرخيز يزرعيل وادي، ۽ اتر ۾ گليلي، ڪرمل جبل ۽ گولان ڏانهن ويندڙ جبلن تائين مختلف زميني بناوتون ملن ٿيون. ميڊيٽرينين سمنڊ جي ڪناري سان پکڙيل اسرائيلي سامونڊي ميدان ۾ ملڪ جي گهڻي آبادي رهي ٿي.

مرڪزي جابلو علائقن جي اوڀر ۾ اردن رفٽ وادي واقع آهي، جيڪا لڳ ڀڳ 6,500 ڪلوميٽر ڊگهي عظيم رفٽ وادي جو هڪ ننڍڙو حصو آهي. اردن درياهه جبل حرمون کان حولا وادي ۽ گليلي ڍنڍ مان گذرندي مردار سمنڊ تائين پهچي ٿو، جيڪو ڌرتيءَ جي خشڪيءَ واري مٿاڇري جو سڀ کان هيٺاهون نقطو آهي. وڌيڪ ڏکڻ ۾ عربه واقع آهي، جيڪا ايلاٽ جي نار تي ختم ٿئي ٿي؛ اها نار ڳاڙهو سمنڊ جو حصو آهي.

مختيش، يعني ڪٽاءَ سان ٺهيل وڏا گولائي نما کوهه، نيگيو ۽ سينا جزيرو جي هڪ خاص جاگرافيائي خصوصيت آهن. انهن مان سڀ کان وڏو مختيش رامون آهي، جيڪو لڳ ڀڳ 38 ڪلوميٽر ڊگهو آهي.

ميڊيٽرينين بيسن جي ملڪن مان اسرائيل ۾ في چورس ميٽر ٻوٽن جي نسلن جو انگ تمام گهڻو آهي. ملڪ ۾ چار زميني ماحولياتي علائقا ملن ٿا: اوڀر ميڊيٽرينين صنوبر، سخت پنن ۽ ويڪرن پنن وارا ٻيلا؛ ڏاکڻي اناطوليا جا جبلائي صنوبر ۽ پن ڇاڻيندڙ ٻيلا؛ عربي ريگستان؛ ۽ ميسوپوٽيميا جو جهاڙي وارو ريگستان. 2016ع ۾ ٻيلا ملڪ جي لڳ ڀڳ 8.5 سيڪڙو ايراضيءَ تي پکڙيل هئا، جڏهن تہ 1948ع ۾ اهو انگ لڳ ڀڳ 2 سيڪڙو هو؛ ان واڌ ۾ يهودي قومي فنڊ جي وڏي پيماني واري وڻڪاري پروگرام اهم ڪردار ادا ڪيو.

پليٽ ٽيڪٽانڪس ۽ زلزلا

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ليونٽ ۾ زلزلن جي فهرست

اردن رفٽ وادي مردار سمنڊ ٽرانسفارم فالٽ نظام اندر ٿيندڙ پليٽ ٽيڪٽانڪ حرڪتن جو نتيجو آهي. هي فالٽ اولهه ۾ آفريقي پليٽ ۽ اوڀر ۾ عربي پليٽ جي وچ ۾ ٽرانسفارم حد ٺاهي ٿو. گولان جون اوچايون ۽ سڄو اردن عربي پليٽ جو حصو آهن، جڏهن تہ گليلي، اولهه ڪنارو، سامونڊي ميدان، نيگيو ۽ سينا جزيرو آفريقي پليٽ تي واقع آهن.

هن ٽيڪٽانڪ جوڙجڪ سبب علائقي ۾ زلزلي جي سرگرمي نسبتاً وڌيڪ آهي. خيال ڪيو وڃي ٿو تہ اردن واديءَ واري فالٽ جو پورو حصو بار بار ٽٽندو رهيو آهي، جنهن جا مثال 749ع ۽ 1033ع جا وڏا زلزلا آهن. 1033ع کان پوءِ گڏ ٿيل فالٽ حرڪت جو فرق نظرياتي طور لڳ ڀڳ 7.4 شدت جي زلزلي لاءِ ڪافي سمجهيو وڃي ٿو.

ڄاتل سڀ کان تباهه ڪندڙ زلزلا 31 ق.م.، 363ع، 749ع ۽ 1033ع ۾ آيا، يعني سراسري طور لڳ ڀڳ هر 400 سالن کان پوءِ هڪ وڏو زلزلو. سخت تباهي آڻيندڙ زلزلا لڳ ڀڳ هر 80 سالن ۾ به اچي سگهن ٿا. اسرائيل ۾ سخت تعميراتي ضابطا موجود آهن ۽ نيون عمارتون گهڻو ڪري زلزلي جي مزاحمت لاءِ ٺهيل آهن، پر پراڻين سرڪاري ۽ رهائشي عمارتن جو هڪ حصو اهڙن معيارن تي پورو نٿو لهي.

آبهوا

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو اسرائيل ۾ موسمي تبديلي

آءِ پي سي سي جي ڇهين جائزي واري رپورٽ موجب عالمي گرمي پد وڌڻ سان متوقع گرمي پد ۾ تبديلي

اسرائيل ۾ گرمي پد ۾ علائقي ۽ موسم موجب نمايان فرق اچي ٿو، خاص طور سياري ۾. تل ابيب ۽ حيفا جهڙن سامونڊي علائقن ۾ عام ميڊيٽرينين آبهوا آهي، جنهن ۾ ٿڌا ۽ برساتي سيارا ۽ ڊگها، گرم اونهارا ٿين ٿا. بئر شيبا ۽ اتر نيگيو ۾ نيم خشڪ آبهوا آهي، جنهن ۾ گرم اونهارا، ٿڌا سيارا ۽ نسبتاً گهٽ برساتي ڏينهن ٿين ٿا. ڏاکڻي نيگيو ۽ عربه ۾ ريگستاني آبهوا آهي، جنهن ۾ انتهائي گرم ۽ خشڪ اونهارا ۽ نرم سيارا ٿين ٿا.

اسرائيل ۾ سڀ کان وڌيڪ درج ٿيل گرمي پد 54 °C هو، جيڪو 1942ع ۾ تيرات زوي ڪبوتز ۾ رڪارڊ ڪيو ويو. جبلائي علائقا هوادار ۽ ٿڌا ٿي سگهن ٿا، ۽ لڳ ڀڳ 750 ميٽر يا وڌيڪ اوچائيءَ وارن علائقن، جن ۾ يروشلم پڻ شامل آهي، ۾ عام طور سال ۾ گهٽ ۾ گهٽ هڪ ڀيرو برفباري ٿي سگهي ٿي. مئي کان سيپٽمبر تائين برسات تمام گهٽ پوي ٿي.

معتدل ۽ استوائي علائقن جي وچ واري هنڌ سبب اسرائيل ۾ چار مختلف نباتاتي-جاگرافيائي علائقا آهن. ان ڪري ملڪ جي نباتات ۽ جهنگلي حيات ۾ وڏي تنوع موجود آهي. اسرائيل ۾ ٻوٽن جون لڳ ڀڳ 2,867 سڃاتل جنسون آهن، جن مان گهٽ ۾ گهٽ 253 متعارف ڪرايل ۽ غيرمقامي آهن. ملڪ ۾ لڳ ڀڳ 380 قدرتي محفوظ علائقا آهن.

2022ع ۾ دنيا ۾ پاڻيءَ جي دٻاءَ جي صورتحال؛ اسرائيل سڀ کان وڌيڪ پاڻيءَ جي دٻاءَ وارن ملڪن مان هڪ هو

پاڻيءَ جا قدرتي وسيلا محدود هئڻ سبب اسرائيل پاڻي بچائڻ جون مختلف ٽيڪنالاجيون تيار ڪيون آهن، جن ۾ قطري آبپاشي خاص طور اهم آهي. سج جي روشني وڏي مقدار ۾ دستياب هئڻ سبب اسرائيل في فرد شمسي توانائيءَ جي استعمال ۾ اڳڀرن ملڪن مان هڪ آهي؛ ڪيترن گهرن ۾ پاڻي گرم ڪرڻ لاءِ شمسي پينل استعمال ڪيا وڃن ٿا.

اسرائيل جي ماحولياتي تحفظ واري وزارت موجب موسمي تبديلي ملڪ ۾ زندگيءَ جي تقريباً سڀني شعبن تي اهم اثر وجهندي، ۽ ان جا اثر خاص طور سماجي ۽ معاشي لحاظ کان ڪمزور آباديءَ تي وڌيڪ ٿي سگهن ٿا.

حڪومت ۽ سياست

اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو اسرائيل جو حڪومتي نظام ۽ اسرائيل جي سياست

اسحاق هرزوگ
اسرائيل جو صدر

بنيامين نتنياهو
اسرائيل جو وزيراعظم

اسرائيل هڪ نمائنده پارلياماني جمهوريت آهي، جنهن ۾ تناسبی نمائندگي ۽ عام ووٽ جو حق رائج آهن. بنيادي قانونن ۾ اسرائيل کي ”يهودي ۽ جمهوري رياست“ طور بيان ڪيو ويو آهي.

پارليامينٽ جو اهو ميمبر، جنهن کي پارلياماني اڪثريت جي حمايت حاصل هجي، وزيراعظم بڻجي ٿو؛ عام طور تي اهو پارليامينٽ ۾ اتحادي اڪثريت قائم ڪرڻ جي قابل پارٽيءَ جو اڳواڻ هوندو آهي. وزيراعظم حڪومت ۽ ڪابينا جو سربراهه آهي. صدر رياست جو سربراهه آهي، پر سندس اختيار گهڻو ڪري رسمي نوعيت جا آهن. صدر کي ستن سالن جي هڪ مدت لاءِ چونڊيو ويندو آهي.

ڪنيست جو اجلاس هال، جيڪو اسرائيلي پارليامينٽ جو مرڪز آهي

اسرائيل جي قانون ساز اداري کي ڪنيست چيو وڃي ٿو، جنهن جا 120 ميمبر آهن. ڪنيست جي رڪنيت سياسي پارٽين جي تناسبی نمائندگيءَ جي بنياد تي مقرر ٿيندي آهي، ۽ چونڊن لاءِ گهٽ ۾ گهٽ 3.25 سيڪڙو ووٽن جي حد مقرر آهي. انهيءَ نظام جي نتيجي ۾ اسرائيل ۾ عام طور اتحادي حڪومتون قائم ٿين ٿيون.

عام چونڊن ۾ ووٽ ڏيڻ جي عمر 18 سال آهي، جڏهن تہ مڪاني چونڊن ۾ ووٽ ڏيڻ لاءِ گهٽ ۾ گهٽ عمر 17 سال آهي. پارلياماني چونڊون عام طور هر چار سالن کان پوءِ ٿينديون آهن، پر اتحادي حڪومت جي ٽٽڻ، ڪنيست جي تحليل يا عدم اعتماد جي رٿ سبب چونڊون اڳ به ٿي سگهن ٿيون.

اولهه ڪناري ۾ اسرائيلي آبادين ۾ رهندڙ اسرائيلي شهري پڻ اسرائيلي چونڊن ۾ ووٽ ڏيڻ جا اهل آهن. عرب اڳواڻيءَ هيٺ پهرين سياسي پارٽي 1988ع ۾ قائم ٿي، ۽ 2022ع تائين عرب اڳواڻيءَ واريون پارٽيون ڪنيست جي لڳ ڀڳ ڏهه سيڪڙو سيٽن تي قابض هيون.

ڪا به سياسي پارٽي ڪنيست جي چونڊن ۾ حصو نٿي وٺي سگهي جيڪڏهن ان جا مقصد يا ڪارروايون ”يهودي ماڻهن جي رياست طور اسرائيل جي وجود جي انڪار“ تي ٻڌل هجن.

بنيادي قانون، مذهب ۽ رياست

اسرائيل جا بنيادي قانون ملڪ لاءِ هڪ غيرمدون آئين جي حيثيت رکن ٿا. انهن قانونن ۾ اسرائيل کي ”يهودي ۽ جمهوري رياست“ ۽ يهودي ماڻهن جي قومي رياست طور بيان ڪيو ويو آهي. 2003ع ۾ ڪنيست انهن بنيادي قانونن جي بنياد تي هڪ باضابطه لکيل آئين تيار ڪرڻ جي عمل تي ڪم شروع ڪيو.

اسرائيل جو ڪو سرڪاري مذهب ناهي، پر رياست جي ”يهودي ۽ جمهوري“ سڃاڻپ سبب يهوديت ۽ رياست جي وچ ۾ مضبوط قانوني ۽ ادارتي لاڳاپا موجود آهن. 19 جولاءِ 2018ع تي ڪنيست يهودي ماڻهن جي قومي رياست وارو بنيادي قانون منظور ڪيو، جنهن ۾ اسرائيل کي ”يهودي ماڻهن جي قومي رياست“ قرار ڏنو ويو، عبراني کي سرڪاري ٻوليءَ جي حيثيت ڏني وئي ۽ عربي کي ”خاص حيثيت“ ڏني وئي. قانون ۾ يهودي ماڻهن جي قومي خود اراديت کي منفرد حق قرار ڏنو ويو ۽ يهودي آبادڪاريءَ جي ترقيءَ کي قومي مفاد طور بيان ڪيو ويو.

يروشلم جي حيثيت

يروشلم اسرائيلي حڪومت، صدر، ڪنيست ۽ سپريم ڪورٽ سميت ملڪ جي اهم رياستي ادارن جو مرڪز آهي، ۽ اسرائيل ان کي پنهنجي گاديءَ جو هنڌ قرار ڏئي ٿو. تنهن هوندي بہ، شهر جي حيثيت، خاص طور اوڀر يروشلم بابت اسرائيلي خودمختياري، بين الاقوامي سطح تي تڪراري آهي.

6 ڊسمبر 2017ع تي آمريڪي صدر ڊونالڊ ٽرمپ آمريڪا جي اڳوڻي پاليسي تبديل ڪندي يروشلم کي اسرائيل جي گاديءَ جو هنڌ تسليم ڪرڻ جو اعلان ڪيو ۽ آمريڪي سفارتخانو تل ابيب کان يروشلم منتقل ڪرڻ جي هدايت ڪئي. ان فيصلي تي ڪيترن ملڪن ۽ بين الاقوامي ادارن تنقيد ڪئي، خاص طور ان خدشي سبب تہ يروشلم جي آخري حيثيت اسرائيلي–فلسطيني ڳالهين ذريعي طئي ٿيڻ گهرجي.

عدالتي نظام

اسرائيل جو قانوني نظام مختلف تاريخي قانوني روايتن مان ٺهيل آهي، جن ۾ انگريزي عام قانون، برطانوي مينڊيٽ واري دور جا قانون، اسرائيلي قانون سازي ۽ ذاتي حيثيت جي ڪجهه معاملن ۾ يهودي، اسلامي، عيسائي ۽ ٻين تسليم ٿيل مذهبي برادرين جا قانون شامل آهن.

اسرائيل جي سپريم ڪورٽ ملڪ جي سڀ کان وڏي عدالت آهي. اها اعليٰ اپيل عدالت طور ڪم ڪرڻ سان گڏ ڪجهه معاملن ۾ هاءِ ڪورٽ آف جسٽس طور پڻ ڪم ڪري ٿي. ان کان هيٺ ضلعي عدالتون ۽ مئجسٽريٽ عدالتون آهن. ذاتي حيثيت جي مخصوص معاملن لاءِ مذهبي عدالتون پڻ ڪم ڪن ٿيون.

انتظامي ورهاست

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو اسرائيل جا ضلعا

تل ابيب

حيفا

يروشلم

اسرائيل جا ضلعا

اسرائيل جي رياست کي ڇهن مکيه انتظامي ضلعن ۾ ورهايو ويو آهي، جن کي عبراني ۾ محوزوت (מחוזות؛ واحد: محوز) چيو وڃي ٿو. اهي ضلعا آهن: مرڪزي ضلعو، حيفا، يروشلم، اتر، ڏکڻ ۽ تل ابيب. ان کان سواءِ اولهه ڪناري ۾ يهوديا ۽ سامريا علائقو نالي هڪ الڳ اسرائيلي انتظامي علائقو پڻ موجود آهي.

يهوديا ۽ سامريا واري علائقي جو سمورو حصو، ۽ يروشلم ۽ اتر ضلعن جا ڪجهه علائقا، بين الاقوامي سطح تي اسرائيل جي خودمختيار علائقي طور تسليم نٿا ڪيا وڃن. ضلعن کي وڌيڪ 15 ذيلي ضلعن ۾ ورهايو ويو آهي، جن کي عبراني ۾ نافوت (נפות؛ واحد: نافا) چيو وڃي ٿو. اهي وري 50 قدرتي علائقن ۾ ورهايل آهن.

ضلعو	گادي	سڀ کان وڏو شهر	يهودي	عرب	ڪل آبادي (2021ع)
يروشلم	يروشلم	يروشلم	66%	32%	1,209,700
اتر	نوف هاگليل	ناصرت	42%	54%	1,513,600
حيفا	حيفا	حيفا	67%	25%	1,092,700
مرڪزي	رملا	ريشون ليزيون	87%	8%	2,304,300
تل ابيب	تل ابيب	تل ابيب	92%	2%	1,481,400
ڏکڻ	بئر شيبا	اشدود	71%	22%	1,386,000
يهوديا ۽ سامريا علائقو	ارئيل	موديعين عيليت	98%	0%	465,400

يروشلم ضلعي جي انگن ۾ 2020ع تائين اوڀر يروشلم جا لڳ ڀڳ 361,700 عرب ۽ 233,900 يهودي پڻ شامل هئا. يهوديا ۽ سامريا علائقي جي آباديءَ واري انگ ۾ صرف اسرائيلي شهري شامل آهن.

اسرائيل جو نقشو، جنهن ۾ اولهه ڪنارو، غزه جي پٽي ۽ گولان جون اوچايون ڏيکاريل آهن

1967ع ۾ ڇهن ڏينهن واري جنگ جي نتيجي ۾ اسرائيل، اردن کان اولهه ڪنارو (جنهن ۾ اوڀر يروشلم پڻ شامل هو)، مصر کان غزه پٽي ۽ سينا اپٻيٽ، ۽ شام کان گولان جون اوچايون قبضي ۾ ورتيون. يوم ڪپور جنگ کان هڪ سال پوءِ اسرائيل ۽ شام وچ ۾ معاهدو ٿيڻ کان پوءِ، 1974ع ۾ گڏيل قومن جي علحدگيءَ جي نگراني ڪندڙ فورس (UNDOF) جي نگراني هيٺ هڪ بفر زون قائم ڪيو ويو. يوم ڪپور جنگ کان پوءِ ئي مصر ۽ اسرائيل، اڳوڻي آمريڪي صدر جمي ڪارٽر جي ثالثيءَ سان، 1978ع جي ڪيمپ ڊيوڊ معاهدن ۽ 1979ع جي مصر-اسرائيل امن معاهدي ذريعي امن معاهدي تي پهتا. ڳالهين دوران مصر، اسرائيل کي رسمي طور تسليم ڪرڻ ۽ سينا کي وڏي پيماني تي غير فوجي علائقو بڻائڻ تي راضي ٿيو، جنهن جي بدلي ۾ اسرائيل 1982ع ۾ سڄو سينا مصر کي واپس ڪيو؛ تنهن هوندي بہ مصر غزه پٽي کي پنهنجي انتظام هيٺ وٺڻ کان انڪار ڪيو، تنهنڪري اها 2005ع جي علحدگيءَ واري منصوبي تائين اسرائيلي قبضي هيٺ رهي. 1982ع کان 2000ع تائين اسرائيل ڏکڻ لبنان جي هڪ حصي تي قبضو برقرار رکيو، جيڪو سيڪيورٽي بيلٽ جي نالي سان سڃاتو ويندو هو. انهن علائقن تي قبضي کان پوءِ، لبنان کان سواءِ، هر هڪ ۾ اسرائيلي آباديون ۽ فوجي تنصيبات قائم ڪيون ويون.

گولان جون اوچايون ۽ اوڀر يروشلم اسرائيلي قانون تحت مڪمل طور اسرائيل ۾ شامل ڪيا ويا آهن، پر بين الاقوامي قانون تحت انهن جي الحاق کي تسليم نٿو ڪيو وڃي. اسرائيل ٻنهي علائقن تي پنهنجو شهري قانون لاڳو ڪيو آهي ۽ اتان جي رهواسين کي مستقل رهائش جو درجو ۽ شهريت لاءِ درخواست ڏيڻ جو حق ڏنو آهي. گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل گولان جي اوچاين ۽ اوڀر يروشلم جي الحاق کي ”باطل ۽ بي اثر“ قرار ڏنو آهي ۽ انهن علائقن کي اڃا تائين قبضي هيٺ علائقا سمجهي ٿي. مستقبل جي ڪنهن بہ امن ٺاهه ۾ اوڀر يروشلم جي حيثيت، اسرائيلي حڪومتن ۽ فلسطينين جي نمائندن وچ ۾ ڳالهين دوران ڪڏهن ڪڏهن هڪ ڏکيو مسئلو رهي آهي.

اسرائيلي اولهه ڪناري واري رڪاوٽ، جيڪا اسرائيل طرفان گرين لائين سان گڏ ۽ اولهه ڪناري جي ڪجهه حصن اندر تعمير ڪئي وئي آهي.

اوڀر يروشلم کان سواءِ اولهه ڪناري جي علائقي کي اسرائيلي انتظامي اصطلاح ۾ يهودا ۽ سامريا علائقو سڏيو وڃي ٿو. هن علائقي ۾ رهندڙ لڳ ڀڳ 400,000 اسرائيلي آبادڪارن کي اسرائيل جي آباديءَ جو حصو شمار ڪيو وڃي ٿو، کين ڪنيست ۾ نمائندگي حاصل آهي، اسرائيل جا ڪيترائي شهري ۽ فوجداري قانون مٿن لاڳو ٿين ٿا ۽ سندن اقتصادي پيداوار کي اسرائيلي معيشت جو حصو شمار ڪيو وڃي ٿو. اسرائيلي قانون تحت هيءَ زمين اسرائيل جو حصو شمار نٿي ٿئي، ڇاڪاڻ تہ اسرائيل ڄاڻي واڻي هن علائقي کي رسمي طور پنهنجي ملڪ ۾ شامل ڪرڻ کان پاسو ڪيو آهي، جيتوڻيڪ هن زمين تي پنهنجي قانوني دعويٰ تان دستبردار بہ ناهي ٿيو ۽ نه ئي اتي مستقل سرحد مقرر ڪئي اٿس. الحاق جي مخالفت ڪندڙ اسرائيلي سياسي حلقن جي هڪ اهم دليل جو تعلق اولهه ڪناري جي فلسطيني آباديءَ کي اسرائيل ۾ شامل ڪرڻ سان پيدا ٿيندڙ مبينا ”آباديءَ واري خطري“ سان آهي. اسرائيلي آبادين کان ٻاهر اولهه ڪنارو سڌي اسرائيلي فوجي حڪمرانيءَ هيٺ رهي ٿو، ۽ اتي رهندڙ فلسطيني اسرائيلي شهريت حاصل نٿا ڪري سگهن.

بين الاقوامي برادريءَ جو موقف آهي تہ اسرائيل کي اولهه ڪناري تي خودمختياري حاصل ناهي ۽ اها علائقي تي اسرائيلي ڪنٽرول کي جديد تاريخ جي سڀ کان ڊگهن جاري فوجي قبضن مان هڪ سمجهي ٿي. 1949ع جي جنگبندي معاهدن کان پوءِ اولهه ڪنارو اردن جي قبضي هيٺ آيو ۽ 1950ع ۾ اردن ان کي پاڻ سان ملائي ڇڏيو. ان الحاق کي رڳو برطانيا تسليم ڪيو، ۽ اردن بعد ۾ هن علائقي تي پنهنجي دعويٰ فلسطين لبريشن آرگنائيزيشن (PLO) جي حق ۾ ڇڏي ڏني. هتان جي آباديءَ جي اڪثريت فلسطيني آهي، جن ۾ 1948ع جي عرب-اسرائيل جنگ جا پناهگير پڻ شامل آهن. 1967ع ۾ اسرائيلي قبضي کان 1993ع تائين انهن علائقن ۾ رهندڙ فلسطيني اسرائيلي فوجي انتظام هيٺ هئا. اسرائيل ۽ پي ايل او جي باهمي سڃاڻپ وارن خطن کان پوءِ فلسطيني آباديءَ ۽ شهرن جو وڏو حصو فلسطيني اٿارٽي جي اندروني اختيار هيٺ آيو، جڏهن تہ اسرائيل جو فوجي ڪنٽرول جزوي طور برقرار رهيو؛ البت بدامنيءَ جي دورن ۾ اسرائيل پنهنجي فوج ٻيهر مقرر ڪري مڪمل فوجي انتظام بہ بحال ڪيو آهي. اسرائيل جي عالمگير ووٽ جي حق واري دعويٰ تي ان جي غير واضح علائقائي حدن، قبضي هيٺ علائقن ۾ اسرائيلي آبادڪارن کي ووٽ جو حق ڏيڻ سان گڏ سندن فلسطيني پاڙيسرين کي اهو حق نه ڏيڻ، ۽ رياست جي مبينا نسلي-حاڪماڻي نوعيت جي بنياد تي سوال اٿاريا ويا آهن.

غزه پٽي کي اسرائيلي قانون تحت ”پرڏيهي علائقو“ سمجهيو وڃي ٿو. اسرائيل ۽ مصر غزه پٽي تي زميني، فضائي ۽ سامونڊي ناڪابندي لاڳو ڪن ٿا. 1967ع کان پوءِ غزه پٽي اسرائيل جي قبضي هيٺ آئي. 2005ع ۾ هڪ طرفي علحدگيءَ واري منصوبي تحت اسرائيل پنهنجا آبادڪار ۽ فوجي دستا علائقي مان واپس ڪڍيا، پر ان جي فضائي حدن ۽ سامونڊي پاڻيءَ تي ڪنٽرول برقرار رکيو. بين الاقوامي برادري، جنهن ۾ ڪيترائي بين الاقوامي انساني امدادي ادارا ۽ گڏيل قومن جا ادارا شامل آهن، غزه کي اڃا تائين قبضي هيٺ علائقو سمجهن ٿا. 2007ع جي غزه جي جنگ کان پوءِ، جڏهن حماس غزه پٽي ۾ اقتدار سنڀاليو، اسرائيل پنهنجي سرحد تي غزه جي گذرگاهن ۽ سامونڊي توڙي فضائي پهچ تي ڪنٽرول وڌيڪ سخت ڪيو ۽ ماڻهن جي اچ وڃ کي روڪيو، سواءِ انهن محدود حالتن جي جن کي هن انساني بنيادن تي جائز قرار ڏنو. غزه جي مصر سان پڻ سرحد آهي، ۽ اسرائيل، يورپي يونين ۽ فلسطيني اٿارٽي وچ ۾ ٿيل هڪ معاهدو سرحدي گذرگاهن جي انتظام جو طريقو طئي ڪري ٿو. اسرائيل جي فلسطيني شهرين لاءِ جمهوريت جي عملي لاڳو ٿيڻ ۽ اسرائيلي ڪنٽرول هيٺ فلسطيني علائقن ۾ اسرائيلي جمهوريت جي چونڊيل نموني لاڳو ٿيڻ تي تنقيد ڪئي وئي آهي.

بين الاقوامي موقف

پڻ ڏسو: اسرائيلي جنگي ڏوهه

بين الاقوامي عدالت انصاف 2004ع ۾ اولهه ڪناري واري رڪاوٽ جي تعمير جي قانوني حيثيت بابت پنهنجي مشاورتي راءِ ۾ چيو تہ ڇهن ڏينهن واري جنگ دوران اسرائيل طرفان قبضي ۾ ورتل علائقا، جن ۾ اوڀر يروشلم پڻ شامل آهي، قبضي هيٺ علائقا آهن، ۽ عدالت قرار ڏنو تہ قبضي هيٺ فلسطيني علائقي اندر ڀت جي تعمير بين الاقوامي قانون جي ڀڃڪڙي آهي. انهن علائقن بابت گهڻيون ڳالهيون گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل جي قرارداد 242 جي بنياد تي ٿيون آهن، جيڪا ”جنگ ذريعي علائقو حاصل ڪرڻ جي ناقابل قبول هجڻ“ تي زور ڏئي ٿي ۽ عرب رياستن سان لاڳاپن کي معمول تي آڻڻ جي بدلي اسرائيل کي قبضي هيٺ علائقن مان واپس وڃڻ لاءِ سڏي ٿي، جنهن کي ”امن لاءِ زمين“ جي اصول طور سڃاتو وڃي ٿو. اسرائيل تي قبضي هيٺ علائقن ۾ انساني حقن جي منظم ۽ وسيع ڀڃڪڙين، جن ۾ قبضي سان لاڳاپيل عمل ۽ شهرين خلاف جنگي ڏوهن جا الزام شامل آهن، سبب تنقيد ڪئي وئي آهي. گڏيل قومن جي انساني حقن واري ڪائونسل پڻ بين الاقوامي انسانيت واري قانون جي ڀڃڪڙين جا الزام لڳايا آهن. آمريڪا جي پرڏيهي معاملن واري وزارت فلسطينين جي اهم انساني حقن جي ڀڃڪڙين بابت رپورٽن کي اسرائيل اندر ۽ قبضي هيٺ علائقن ٻنهي ۾ ”قابل اعتبار“ قرار ڏنو آهي. ايمنسٽي انٽرنيشنل ۽ ٻين غير سرڪاري تنظيمن وڏي پيماني تي من ماني گرفتارين، تشدد، غير قانوني قتلن، منظم بدسلوڪي ۽ جوابدهيءَ جي کوٽ کي دستاويز ڪيو آهي، جيڪي فلسطينين جي خود اراديت جي حق کان محروميءَ سان گڏ رپورٽ ڪيا ويا آهن. وزيراعظم بنيامين نتنياهو ملڪ جي سيڪيورٽي فورسز جو دفاع ڪندي چيو آهي تہ اهي بيگناهن کي دهشتگردن کان بچائين ٿيون، ۽ هن انهن ماڻهن تي سخت تنقيد ڪئي آهي جيڪي، سندس چوڻ موجب، ”ڏوهاري قاتلن“ پاران ڪيل انساني حقن جي ڀڃڪڙين بابت ڳڻتي نٿا ڏيکارين.

بين الاقوامي برادري وڏي پيماني تي قبضي هيٺ علائقن ۾ اسرائيلي آبادين کي بين الاقوامي قانون تحت غير قانوني سمجهي ٿي. گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل جي قرارداد 2334، جيڪا 2016ع ۾ منظور ٿي، چوي ٿي تہ اسرائيل جي آبادڪاريءَ واري سرگرمي بين الاقوامي قانون جي ”کليل ڀڃڪڙي“ آهي ۽ اسرائيل کان مطالبو ڪري ٿي تہ اهڙي سرگرمي بند ڪري ۽ چوٿين جنيوا ڪنوينشن تحت قابض طاقت جي حيثيت سان پنهنجون ذميواريون پوريون ڪري. گڏيل قومن جي هڪ خاص رپورٽيئر نتيجو ڪڍيو تہ آبادڪاريءَ وارو پروگرام روم آئين تحت جنگي ڏوهه آهي، جڏهن تہ ايمنسٽي انٽرنيشنل موجب هي پروگرام شهرين جي قبضي هيٺ علائقي ڏانهن غير قانوني منتقلي ۽ ”ڦرلٽ“ تي مشتمل آهي؛ اهڙا عمل هيگ ڪنوينشنن ۽ جنيوا ڪنوينشنن تحت منع ٿيل آهن ۽ روم آئين تحت پڻ جنگي ڏوهه شمار ٿين ٿا.

2024ع جي هڪ مشاورتي راءِ ۾ بين الاقوامي عدالت انصاف چيو تہ فلسطيني علائقن تي اسرائيلي قبضو بين الاقوامي قانون جي ڀڃڪڙي آهي؛ اسرائيل کي پنهنجو قبضو جيترو جلد ممڪن هجي ختم ڪرڻ ۽ نقصان جو ازالو ڪرڻ گهرجي. ان کان سواءِ عدالت قرار ڏنو تہ اسرائيل نسلي امتياز جي سڀني صورتن جي خاتمي بابت بين الاقوامي ڪنوينشن جي آرٽيڪل 3 جي ڀڃڪڙي ڪئي آهي، جيڪو رياستن کي نسلي علحدگي ۽ اپارٿائيڊ جي سمورن عملن کي روڪڻ، منع ڪرڻ ۽ ختم ڪرڻ جو پابند بڻائي ٿو.

پرڏيهي امداد

اسرائيل جي دنيا جي مختلف حصن ۾ آفتن دوران هنگامي پرڏيهي امداد ۽ انسانيت جي بنياد تي مدد فراهم ڪرڻ جي هڪ ڊگهي تاريخ آهي. 1955ع ۾ اسرائيل برما ۾ پنهنجو پرڏيهي امدادي پروگرام شروع ڪيو ۽ پوءِ ان جو ڌيان آفريڪا ڏانهن منتقل ٿيو. اسرائيل جون انسانيت جي بنياد تي امدادي ڪوششون باضابطه طور 1957ع ۾ ماشاو، اسرائيل جي بين الاقوامي ترقياتي سهڪار واري اداري، جي قيام سان شروع ٿيون. هن شروعاتي دور ۾، جيتوڻيڪ آفريڪا کي ڏنل مجموعي امداد ۾ اسرائيلي امداد جو حصو تمام ٿورو هو، پر ان جو پروگرام خيرسگالي پيدا ڪرڻ ۾ اثرائتو ثابت ٿيو؛ جڏهن تہ 1967ع واري جنگ کان پوءِ لاڳاپا خراب ٿي ويا. ان کان پوءِ اسرائيل جي پرڏيهي امدادي پروگرام جو ڌيان لاطيني آمريڪا ڏانهن منتقل ٿي ويو.

1970ع واري ڏهاڪي جي آخر کان وٺي اسرائيل جي پرڏيهي امداد آهستي آهستي گهٽجندي رهي آهي، جيتوڻيڪ تازن سالن ۾ اسرائيل آفريڪا کي امداد ٻيهر وڌائڻ جون ڪوششون ڪيون آهن. اسرائيل ۾ حڪومت سان گڏ ڪم ڪندڙ ٻيا انسانيت ۽ هنگامي حالتن ۾ امداد فراهم ڪندڙ گروهه پڻ موجود آهن، جن ۾ اسرائيڊ، اسرائيلي تنظيمن ۽ اتر آمريڪي يهودي گروهن پاران گڏيل طور هلندڙ پروگرام، زاڪا، فاسٽ اسرائيلي ريسڪيو اينڊ سرچ ٽيم، اسرائيلي فلائنگ ايڊ، سيو اي چائلڊز هارٽ ۽ لاتيت شامل آهن. 1985ع کان 2015ع تائين اسرائيل پنهنجي هوم فرنٽ ڪمانڊ جي ڳولا ۽ بچاءَ واري يونٽ جا 24 وفد 22 ملڪن ڏانهن موڪليا. هن وقت اسرائيل جي پرڏيهي امداد او اي سي ڊي ملڪن جي ڀيٽ ۾ گهٽ درجي تي آهي ۽ اهو ترقياتي امداد تي پنهنجي مجموعي قومي آمدني جو 0.1 سيڪڙو کان بہ گهٽ خرچ ڪري ٿو. 2018ع جي ورلڊ گِونگ انڊيڪس ۾ ملڪ 38هين نمبر تي هو.

فوج

وڌيڪ ڏسو: اسرائيل سان لاڳاپيل جنگين جي فهرست, اسرائيلي دفاعي فوج جي ڪاررواين جي فهرست, ۽ اسرائيل ۽ وڏي پيماني تي تباهي آڻيندڙ هٿيار

اسرائيلي هوائي فوج جو ايف-35 آءِ اَدير جنگي جهاز

اسرائيلي دفاعي فوج (آءِ ڊي ايف) اسرائيلي سيڪيورٽي فورسز جو واحد فوجي شعبو آهي ۽ ان جي سربراهي چيف آف دي جنرل اسٽاف، راماتڪل، ڪندو آهي، جيڪو ڪابينا جي ماتحت هوندو آهي. آءِ ڊي ايف ۾ بري فوج، هوائي فوج ۽ بحري فوج شامل آهن. ان جو قيام 1948ع واري عرب-اسرائيل جنگ دوران نيم فوجي تنظيمن، خاص طور تي هاگاناه، کي گڏ ڪري ڪيو ويو. آءِ ڊي ايف ملٽري انٽيليجنس ڊائريڪٽوريٽ (امان) جي وسيلن مان پڻ فائدو وٺي ٿي.

گهڻن اسرائيلين کي 18 سالن جي عمر ۾ لازمي فوجي خدمت لاءِ ڀرتي ڪيو ويندو آهي. مرد ٻه سال ۽ اٺ مهينا، جڏهن تہ عورتون ٻه سال خدمت ڪن ٿيون. لازمي فوجي خدمت مڪمل ڪرڻ کان پوءِ اسرائيلي مرد رزرو فورسز ۾ شامل ٿين ٿا ۽ عام طور تي پنهنجي چاليهن سالن واري عمر تائين هر سال ڪيترن ئي هفتن لاءِ رزرو ڊيوٽي سرانجام ڏين ٿا. گهڻيون عورتون رزرو ڊيوٽي کان آجيون آهن. اسرائيل جا عرب شهري، دروز کان سواءِ، ۽ مڪمل وقت مذهبي تعليم حاصل ڪندڙ ماڻهو لازمي فوجي خدمت کان آجا آهن، جيتوڻيڪ يشيوا جي شاگردن کي ڏنل ڇوٽ تڪرار جو سبب رهي آهي. مختلف بنيادن تي فوجي خدمت کان ڇوٽ حاصل ڪندڙن لاءِ هڪ متبادل شيروت ليومي، يا قومي خدمت، آهي، جنهن ۾ سماجي ڀلائي جي شعبن ۾ خدمتون سرانجام ڏيڻ جو پروگرام شامل آهي. اسرائيلي عربن جي هڪ ننڍڙي اقليت پڻ رضاڪارانه طور فوج ۾ شامل ٿئي ٿي. لازمي فوجي ڀرتي واري پروگرام جي نتيجي ۾ آءِ ڊي ايف وٽ لڳ ڀڳ 176,500 سرگرم فوجي ۽ 465,000 رزرو اهلڪار موجود آهن، جنهن سبب اسرائيل دنيا جي انهن ملڪن مان هڪ آهي جتي فوجي تربيت حاصل ڪندڙ شهرين جو تناسب تمام گهڻو آهي.

آئرن ڊوم دنيا جو پهريون عملي طور استعمال ٿيندڙ توپخاني جي راڪيٽن خلاف دفاعي نظام آهي.

اسرائيلي فوج گهڻو ڪري اسرائيل ۾ تيار ۽ ٺاهيل جديد ٽيڪنالاجي وارن هٿيارن جي نظامن تي ڀاڙي ٿي، جڏهن تہ ڪجهه هٿيار ٻاهرين ملڪن مان پڻ درآمد ڪيا وڃن ٿا. ايرو ميزائل دنيا جي چند عملي طور استعمال ٿيندڙ اينٽي بيلسٽڪ ميزائل نظامن مان هڪ آهي. پائٿن هوا کان هوا ۾ مار ڪندڙ ميزائلن جي سيريز کي اڪثر اسرائيلي فوجي تاريخ جي اهم ترين هٿيارن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. اسرائيل جو اسپائڪ ميزائل دنيا ۾ وڏي پيماني تي برآمد ٿيندڙ ٽئنڪ مخالف هدايت يافته ميزائلن مان هڪ آهي. اسرائيل جي آئرن ڊوم ميزائل مخالف فضائي دفاعي نظام کي غزه پٽي مان فلسطيني ويڙهاڪن پاران فائر ڪيل سوين راڪيٽن کي روڪڻ کان پوءِ عالمي سطح تي وڏي شهرت ملي. يوم ڪپور جنگ کان پوءِ اسرائيل جاسوسي سيٽلائيٽن جو هڪ نيٽ ورڪ تيار ڪيو آهي. اوفيڪ پروگرام اسرائيل کي دنيا جي انهن ستن ملڪن مان هڪ بڻايو آهي جيڪي اهڙا سيٽلائيٽ خلا ۾ موڪلڻ جي صلاحيت رکن ٿا.

عام طور تي اهو سمجهيو وڃي ٿو تہ اسرائيل وٽ ايٽمي هٿيار موجود آهن ۽ 1993ع جي هڪ رپورٽ موجب وٽس ڪيميائي ۽ حياتياتي وڏي پيماني تي تباهي آڻيندڙ هٿيار پڻ موجود هئا. اسرائيل ايٽمي هٿيارن جي عدم ڦهلاءَ واري معاهدي تي صحيح نه ڪئي آهي ۽ پنهنجي ايٽمي صلاحيتن بابت ڄاڻي واڻي ابهام واري پاليسي اختيار ڪري ٿو. اسرائيلي بحري فوج جون ڊولفن آبدوزون مبينا طور ايٽمي ميزائلن سان هٿياربند آهن، جيڪي ٻئي حملي جي صلاحيت فراهم ڪن ٿيون. 1991ع واري نار جنگ کان پوءِ اسرائيل جي سڀني گهرن ۾ هڪ مضبوط حفاظتي ڪمرو، مرخاو موگان، هجڻ لازمي آهي، جيڪو ڪيميائي ۽ حياتياتي مادن کان محفوظ هوندو آهي.

اسرائيل جي قيام کان وٺي فوجي خرچ ملڪ جي مجموعي گهريلو پيداوار جو هڪ اهم حصو رهيا آهن، جيڪي 1975ع ۾ جي ڊي پي جي 30.3 سيڪڙو جي بلند ترين سطح تي پهتا. 2021ع ۾ اسرائيل 24.3 ارب آمريڪي ڊالرن جي مجموعي فوجي خرچ سان دنيا ۾ 15هين نمبر تي هو، جڏهن تہ جي ڊي پي جي تناسب سان دفاعي خرچن ۾ 5.2 سيڪڙو سان ڇهين نمبر تي هو. 1974ع کان وٺي آمريڪا فوجي امداد فراهم ڪندڙ هڪ خاص طور اهم ملڪ رهيو آهي. 2016ع ۾ صحيح ڪيل مفاهمتي يادداشت تحت آمريڪا پاران 2018ع کان 2028ع تائين اسرائيل کي هر سال 3.8 ارب آمريڪي ڊالر، يعني اسرائيل جي دفاعي بجيٽ جو لڳ ڀڳ 20 سيڪڙو، فراهم ڪرڻ جي توقع ڪئي وئي. 2020ع کان 2024ع واري عرصي دوران هٿيارن جي برآمد ۾ اسرائيل عالمي سطح تي اٺين نمبر تي رهيو. سيڪيورٽي سببن جي ڪري اسرائيل جي هٿيارن جي برآمدن جي اڪثريت بابت انگ اکر عام طور ظاهر نٿا ڪيا وڃن. اسرائيل کي گلوبل پيس انڊيڪس ۾ مسلسل هيٺين درجن ۾ رکيو ويو آهي ۽ 2022ع ۾ اهو 163 ملڪن مان 134هين نمبر تي هو.

قانوني نظام

اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو اسرائيل جي عدليه ۽ اسرائيلي قانون

اسرائيل جي سپريم ڪورٽ، گِوات رام، يروشلم

اسرائيل ۾ ٽن سطحن تي ٻڌل عدالتي نظام آهي. سڀ کان هيٺين سطح تي مئجسٽريٽ عدالتون آهن، جيڪي ملڪ جي اڪثر شهرن ۾ قائم آهن. انهن کان مٿي ضلعي عدالتون آهن، جيڪي اپيلي عدالتن ۽ ابتدائي دائره اختيار وارين عدالتن، ٻنهي طور ڪم ڪن ٿيون؛ اهي اسرائيل جي ڇهن ضلعن مان پنجن ۾ قائم آهن. ٽين ۽ سڀ کان مٿانهين سطح سپريم ڪورٽ آهي، جيڪا يروشلم ۾ واقع آهي؛ اها اپيل جي سڀ کان مٿانهين عدالت ۽ هاءِ ڪورٽ آف جسٽس، ٻنهي طور ڪم ڪري ٿي. پوئين حيثيت ۾ سپريم ڪورٽ ابتدائي دائره اختيار واري عدالت طور فيصلا ڪري ٿي، جنهن تحت شهري ۽ غير شهري ٻئي رياستي اختيارين جي فيصلن خلاف درخواستون داخل ڪري سگهن ٿا.

اسرائيل جو قانوني نظام ٽن قانوني روايتن، انگريزي عام قانون، ديواني قانون ۽ يهودي قانون، جو ميلاپ آهي. اهو اسٽاري ڊيسيسس، يعني عدالتي نظير، جي اصول تي ٻڌل آهي ۽ هڪ مخالف ڌرين وارو نظام آهي. عدالتي ڪيسن جا فيصلا پيشاور جج ڪندا آهن. شادي ۽ طلاق جا معاملا مذهبي عدالتن جي دائره اختيار هيٺ اچن ٿا، جن ۾ يهودي، مسلمان، دروز ۽ عيسائي عدالتون شامل آهن. ججن جي چونڊ انصاف واري وزير جي سربراهي هيٺ هڪ چونڊ ڪميٽي ڪندي آهي، جنهن جو موجوده سربراهه ياريو ليوين آهي.

اسرائيل جو بنيادي قانون: انساني وقار ۽ آزادي ملڪ ۾ انساني حقن ۽ آزادين جي تحفظ جو مقصد رکي ٿو. گڏيل قومن جي انساني حقن واري ڪائونسل ۽ اسرائيلي انساني حقن واري تنظيم عداله نشاندهي ڪئي آهي تہ هن قانون ۾ حقيقت ۾ برابري ۽ امتيازي سلوڪ کان بچاءَ بابت ڪا عام شق شامل ناهي.

اينڪليو قانون جي نتيجي ۾ اسرائيلي ديواني قانون جا وڏا حصا اسرائيلي آبادين ۽ قبضي هيٺ علائقن ۾ رهندڙ اسرائيلي باشندن تي لاڳو ٿين ٿا. قبضي هيٺ علائقن ۾ اسرائيلي قانون تي تمام گهٽ عمل ڪرايو وڃي ٿو؛ 2020ع کان 2025ع تائين اولهه ڪناري ۾ آبادڪارن جي تشدد بابت پوليس جي 96 سيڪڙو جاچن جو خاتمو ڪنهن بہ فرد تي فرد جرم لاڳو ڪرڻ کان سواءِ ٿيو. 2020ع کان وٺي اسرائيلي فوجين ۽ آبادڪارن هٿان گهٽ ۾ گهٽ 1,100 فلسطيني شهرين جي قتلن جي سلسلي ۾ ڪنهن بہ شخص تي فرد جرم لاڳو نه ڪيو ويو آهي.

معيشت

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو اسرائيل جي معيشت

رامات گان ۾ ڊائمنڊ ايڪسچينج ڊسٽرڪٽ

اسرائيل کي اقتصادي ۽ صنعتي ترقيءَ جي لحاظ کان اولهه ايشيا ۽ وچ اوڀر جي سڀ کان وڌيڪ ترقي يافته ملڪن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. آڪٽوبر 2023ع تائين بين الاقوامي مالياتي فنڊ (IMF) اسرائيل جي مجموعي گهرو پيداوار (GDP) جو ڪاٿو 521.7 ارب آمريڪي ڊالر ۽ في ماڻهو GDP جو ڪاٿو 53.2 هزار آمريڪي ڊالر لڳايو، جنهن موجب اهو دنيا ۾ 13هين نمبر تي هو. نامياتي في ماڻهو آمدنيءَ جي لحاظ کان اسرائيل ايشيا جو ٽيون امير ترين ملڪ آهي ۽ وچ اوڀر ۾ في بالغ سراسري دولت سڀ کان وڌيڪ رکي ٿو. دي اڪانومسٽ 2022ع لاءِ اسرائيل کي ترقي يافته ملڪن جي چوٿين سڀ کان ڪامياب معيشت قرار ڏنو. وچ اوڀر ۾ ارب پتين جو سڀ کان وڏو انگ اسرائيل ۾ آهي، جڏهن تہ عالمي سطح تي اهو 18هين نمبر تي آهي. تازن سالن ۾ اسرائيل ترقي يافته دنيا جي سڀ کان وڌيڪ معاشي واڌ جي شرحن مان ڪجهه رکيون آهن. 2010ع ۾ اهو اقتصادي سهڪار ۽ ترقي جي تنظيم (OECD) ۾ شامل ٿيو. عالمي بئنڪ جي ڪاروبار ڪرڻ ۾ آسانيءَ جو اشاريه ۾ ملڪ 35هين نمبر تي رهيو آهي. اسرائيل جي اقتصادي انگن اکرن ۾ اسرائيل جو اقتصادي علائقو شامل ڪيو وڃي ٿو، جنهن ۾ گولان جون اوچايون، اوڀر يروشلم ۽ اولهه ڪناري ۾ اسرائيلي آباديون پڻ شامل آهن.

محدود قدرتي وسيلن باوجود، گذريل ڏهاڪن دوران زرعي ۽ صنعتي شعبن جي تيز ترقيءَ اسرائيل کي اناج ۽ گوشت کان سواءِ خوراڪ جي پيداوار ۾ وڏي حد تائين خودڪفيل بڻايو آهي. 2020ع ۾ درآمدات جو مجموعي قدر 96.5 ارب آمريڪي ڊالر هو، جن ۾ خام مال، فوجي سامان، سيڙپڪاريءَ جون شيون، اڻ تراشيل هيرا، ٻارڻ، اناج ۽ صارفين جون شيون شامل هيون. اهم برآمدات ۾ مشينري، سامان، سافٽ ويئر، تراشيل هيرا، زرعي پيداوار، ڪيميائي شيون، ڪپڙو ۽ لباس شامل آهن؛ 2020ع ۾ برآمدات جو قدر 114 ارب آمريڪي ڊالر تائين پهتو. بئنڪ آف اسرائيل وٽ 201 ارب آمريڪي ڊالر جا پرڏيهي ناڻي جا ذخيرا آهن، جيڪي دنيا ۾ 17هين نمبر تي آهن. 1970ع واري ڏهاڪي کان اسرائيل آمريڪا کان فوجي امداد سان گڏ قرضن جون ضمانتون پڻ حاصل ڪندو رهيو آهي، جيڪي اسرائيل جي پرڏيهي قرض جو لڳ ڀڳ اڌ حصو بڻجن ٿيون. اسرائيل ترقي يافته دنيا جي سڀ کان گهٽ پرڏيهي قرض رکندڙ ملڪن مان هڪ آهي ۽ خالص پرڏيهي قرض جي لحاظ کان قرض ڏيندڙ ملڪ آهي، يعني پرڏيهه ۾ ان جا اثاثا ذميوارين کان وڌيڪ آهن؛ 2015ع ۾ اهو فرق 69 ارب آمريڪي ڊالر جي سرپلس تي بيٺل هو.

اسرائيل ۾ آمريڪا کان پوءِ اسٽارٽ اپ ڪمپنين جو ٻيو سڀ کان وڏو انگ آهي ۽ ناسڊيڪ ۾ درج ٿيل ڪمپنين جي لحاظ کان اهو دنيا ۾ ٽئين نمبر تي آهي. في ماڻهو اسٽارٽ اپ ڪمپنين جي انگ ۾ اسرائيل دنيا ۾ اڳواڻ آهي، جنهن سبب ان کي ”اسٽارٽ اپ نيشن“ پڻ سڏيو ويو آهي. انٽيل ۽ مائڪروسافٽ پنهنجون پهريون پرڏيهي تحقيق ۽ ترقي جون سهولتون اسرائيل ۾ قائم ڪيون، جڏهن تہ ٻين ڪيترين ئي اعليٰ ٽيڪنالاجي وارين گهڻ قومي ڪمپنين پڻ ملڪ ۾ تحقيق ۽ ترقيءَ جا مرڪز قائم ڪيا آهن.

اسرائيل ۾ پنج ڏينهن واري ڪم جي هفتي لاءِ ڪم جا ڏينهن آچر کان خميس تائين آهن، جڏهن تہ ڇهن ڏينهن واري ڪم جي هفتي ۾ جمعو پڻ ڪم جو ڏينهن هوندو آهي. شبات جي پاسداريءَ سبب، انهن هنڌن تي جتي جمعو ڪم جو ڏينهن آهي ۽ آباديءَ جي اڪثريت يهودي آهي، جمعي کي ”مختصر ڏينهن“ طور رکيو ويندو آهي. اسرائيل جي ڪم واري هفتي کي دنيا جي گهڻن ملڪن ۾ رائج ڪم واري هفتي سان هم آهنگ ڪرڻ لاءِ ڪيترائي تجويزون پڻ پيش ڪيون ويون آهن.

سائنس ۽ ٽيڪنالاجي

اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو اسرائيل ۾ سائنس ۽ ٽيڪنالاجي ۽ اسرائيلي ايجادن ۽ دريافتن جي فهرست

حيفا ۾ ماتام هاءِ ٽيڪ پارڪ

سافٽ ويئر، مواصلات ۽ حياتي سائنسن ۾ جديد ترين ٽيڪنالاجين جي اسرائيلي ترقيءَ سبب ان جو مقابلو سلڪون ويلي سان ڪيو ويو آهي. تحقيق ۽ ترقي تي مجموعي گهرو پيداوار جي سيڪڙو طور خرچ ڪرڻ ۾ اسرائيل دنيا ۾ پهرين نمبر تي آهي. 2025ع جي عالمي جدت اشاريه ۾ اسرائيل 14هين نمبر تي، جڏهن تہ 2019ع جي بلومبرگ جدت اشاريه ۾ پنجين نمبر تي هو. اسرائيل ۾ هر 10,000 ملازمن پٺيان 140 سائنسدان، ٽيڪنيشن ۽ انجنيئر آهن، جيڪو دنيا ۾ سڀ کان وڏو انگ آهي. 2004ع کان وٺي اسرائيل ڇهه نوبل انعام ماڻيندڙ سائنسدان پيدا ڪيا آهن، جن مان گهڻا ڪيميا جي شعبي سان تعلق رکن ٿا، ۽ اسرائيل کي في ماڻهو سائنسي تحقيقي مقالن جي سڀ کان وڌيڪ شرح رکندڙ ملڪن مان پڻ اڪثر شمار ڪيو ويو آهي. اسرائيلي يونيورسٽيون ڪمپيوٽر سائنس (ٽيڪنيون – اسرائيل انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي ۽ تل ابيب يونيورسٽي)، رياضي (يروشلم جي عبراني يونيورسٽي) ۽ ڪيميا (وائزمين انسٽيٽيوٽ آف سائنس) ۾ دنيا جي مٿين 50 يونيورسٽين ۾ شمار ڪيون ويون آهن.

2012ع ۾ فٽرون جي خلائي مقابلي واري اشاريه ۾ اسرائيل دنيا ۾ نائين نمبر تي هو. اسرائيل خلائي ايجنسي سائنسي ۽ تجارتي مقصدن وارن سمورن خلائي تحقيقي پروگرامن جي هم آهنگي ڪري ٿي، ۽ اسرائيل گهٽ ۾ گهٽ 13 تجارتي، تحقيقي ۽ جاسوسي مصنوعي سيارا تيار ۽ تعمير ڪيا آهن. اسرائيل جي ڪجهه مصنوعي سيارن کي دنيا جي سڀ کان وڌيڪ ترقي يافته خلائي نظامن ۾ شمار ڪيو وڃي ٿو. شاوِت اسرائيل ۾ تيار ڪيل هڪ خلائي لانچ گاڏي آهي، جيڪا ننڍن مصنوعي سيارن کي هيٺئين زميني مدار ۾ موڪلڻ لاءِ استعمال ڪئي وڃي ٿي. ان جي پهرين لانچ 1988ع ۾ ٿي، جنهن سان اسرائيل خلائي لانچ جي صلاحيت حاصل ڪندڙ دنيا جو اٺون ملڪ بڻجي ويو. 2003ع ۾ ايلان رامون اسرائيل جو پهريون خلاباز بڻيو؛ هو خلائي شٽل ڪولمبيا جي تباهه ٿيل مشن جو عملي جو ميمبر هو.

پاڻيءَ جي مسلسل کوٽ سبب اسرائيل ۾ پاڻي بچائڻ جي طريقن ۾ جدت کي هٿي ملي آهي، ۽ زراعت ۾ هڪ اهم جديد طريقو، ڊرپ آبپاشي، اسرائيل ۾ ايجاد ڪيو ويو. اسرائيل پاڻيءَ جي لوڻياٺ ختم ڪرڻ ۽ پاڻيءَ جي ٻيهر استعمال واري ٽيڪنالاجيءَ ۾ پڻ اڳڀرو آهي. سورڪ لوڻياٺ ختم ڪرڻ وارو پلانٽ دنيا ۾ سامونڊي پاڻيءَ مان ريورس اوسموسس ذريعي لوڻياٺ ختم ڪرڻ جي سڀ کان وڏي سهولت آهي. 2014ع تائين لوڻياٺ ختم ڪرڻ وارا پروگرام ملڪ جي پيئڻ جي پاڻيءَ جو لڳ ڀڳ 35 سيڪڙو فراهم ڪندا هئا، ۽ 2050ع تائين اهو حصو 70 سيڪڙو تائين پهچڻ جي اميد آهي. 2015ع تائين گهرن، زراعت ۽ صنعت لاءِ استعمال ٿيندڙ پاڻيءَ جو 50 سيڪڙو کان وڌيڪ حصو مصنوعي طريقن سان پيدا ڪيو ويندو هو. 2011ع ۾ اسرائيل جي پاڻيءَ جي ٽيڪنالاجي واري صنعت جي سالياني ماليت لڳ ڀڳ 2 ارب آمريڪي ڊالر هئي، جڏهن تہ شين ۽ خدمتن جون سالياني برآمدات ڪروڙين آمريڪي ڊالرن تائين هيون. ريورس اوسموسس ٽيڪنالاجيءَ ۾ جدتن جي نتيجي ۾ اسرائيل پاڻيءَ جو خالص برآمد ڪندڙ ملڪ بڻجڻ جي راهه تي آهي.

بين گوريون نيشنل سولر انرجي سينٽر ۾ دنيا جي سڀ کان وڏي شمسي پيرابولڪ ڊش

اسرائيل شمسي توانائي کي وڏي پيماني تي اختيار ڪيو آهي؛ ان جا انجنيئر شمسي توانائيءَ جي ٽيڪنالاجيءَ ۾ جديد ترين ترقيءَ تي ڪم ڪري رهيا آهن ۽ اسرائيلي شمسي توانائي ڪمپنيون سڄي دنيا ۾ منصوبن تي ڪم ڪن ٿيون. 90 سيڪڙو کان وڌيڪ گهر گرم پاڻي حاصل ڪرڻ لاءِ شمسي توانائي استعمال ڪن ٿا، جيڪو في ماڻهو جي لحاظ کان دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ شرح آهي. سرڪاري انگن اکرن موجب، گرمائش لاءِ شمسي توانائيءَ جي استعمال سبب ملڪ هر سال پنهنجي بجليءَ جي مجموعي استعمال جو لڳ ڀڳ 8 سيڪڙو بچائي ٿو. اسرائيل جي جاگرافيائي ويڪرائي ڦاڪ تي هر سال وڏي مقدار ۾ حاصل ٿيندڙ شمسي تابڪاري نيگيو ۾ بين الاقوامي شهرت رکندڙ شمسي تحقيق ۽ ترقيءَ واري صنعت لاءِ موزون حالتون پيدا ڪري ٿي. اسرائيل وٽ برقي گاڏين لاءِ جديد بنيادي ڍانچو پڻ موجود هو، جنهن ۾ سڄي ملڪ ۾ چارجنگ اسٽيشنن جو نيٽ ورڪ شامل هو؛ تنهن هوندي بہ اسرائيلي برقي گاڏين جي ڪمپني بيٽر پليس 2013ع ۾ بند ٿي وئي.

توانائي

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو اسرائيل ۾ توانائي

اسرائيل 2004ع ۾ پنهنجي سامونڊي گئس فيلڊن مان قدرتي گئس جي پيداوار شروع ڪئي. 2009ع ۾ سامونڊي ڪناري ڀرسان تامار گئس فيلڊ دريافت ٿيو ۽ 2010ع ۾ ليوياٿان گئس فيلڊ دريافت ڪيو ويو. انهن ٻنهي گئس فيلڊن جا قدرتي گئس جا ذخيرا اسرائيل کي 50 سالن کان وڌيڪ عرصي تائين توانائيءَ جي لحاظ کان محفوظ بڻائي سگهن ٿا. تامار گئس فيلڊ مان قدرتي گئس جي تجارتي پيداوار 2013ع ۾ شروع ٿي، جنهن مان هر سال 7.5 ارب ڪيوبڪ ميٽر کان وڌيڪ گئس پيدا ڪئي وئي. 2016ع تائين اسرائيل وٽ قدرتي گئس جا 199 ارب ڪيوبڪ ميٽر ثابت ٿيل ذخيرا هئا. ليوياٿان گئس فيلڊ مان پيداوار 2019ع ۾ شروع ٿي.

ڪيٽورا سن اسرائيل جو پهريون تجارتي شمسي توانائيءَ وارو ميدان آهي. اراوا پاور ڪمپني طرفان 2011ع ۾ تعمير ڪيل هي شمسي ميدان هر سال لڳ ڀڳ 9 گيگاواٽ-ڪلاڪ (32 ٽيراجول) بجلي پيدا ڪرڻ لاءِ ٺاهيو ويو، جنهن سان 20 سالن دوران لڳ ڀڳ 125,000 ٽن ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جي اخراج کان بچڻ جو ڪاٿو لڳايو ويو.

آمدرفت

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو اسرائيل ۾ آمدرفت

بين گوريون بين الاقوامي هوائي اڏو، اسرائيل جو مکيه بين الاقوامي هوائي اڏو

2016ع تائين اسرائيل ۾ 19,224 ڪلوميٽر (11,945 ميل) پڪا رستا ۽ 30 لک موٽر گاڏيون هيون. هر 1,000 ماڻهن پٺيان موٽر گاڏين جو انگ 365 هو، جيڪو ترقي يافته ملڪن جي ڀيٽ ۾ نسبتاً گهٽ آهي. ملڪ جو مقصد 2030ع تائين پنهنجي رستن تي هلندڙ گاڏين مان 30 سيڪڙو کي بجليءَ تي هلندڙ بڻائڻ آهي.

اسرائيل ۾ مقرر رستن تي هلندڙ 5,715 بسون آهن، جن کي ڪيتريون ئي ٽرانسپورٽ ڪمپنيون هلائين ٿيون. انهن مان سڀ کان وڏي ۽ پراڻي ايگيڊ آهي، جيڪا ملڪ جي گهڻي حصي ۾ خدمتون فراهم ڪري ٿي. ريلوي نيٽ ورڪ 1,277 ڪلوميٽر (793 ميل) تائين پکڙيل آهي ۽ ان کي سرڪاري ملڪيت واري اسرائيل ريلويز هلائي ٿي. 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات کان وچ تائين وڏين سيڙپڪارين کان پوءِ، ريل ذريعي سفر ڪندڙ مسافرن جو ساليانو انگ 1990ع ۾ 25 لک مان وڌي 2015ع ۾ 5 ڪروڙ 30 لک ٿي ويو. ريلوي هر سال 75 لک ٽن سامان جي پڻ نقل و حمل ڪري ٿي.

اسرائيل ۾ ٽي بين الاقوامي هوائي اڏا آهن: ملڪ جي بين الاقوامي هوائي سفر جو مکيه مرڪز بين گوريون بين الاقوامي هوائي اڏو، رامون هوائي اڏو ۽ حيفا هوائي اڏو. 2023ع ۾ بين گوريون هوائي اڏي تان 2 ڪروڙ 11 لک کان وڌيڪ مسافر گذريا. ملڪ جا ٽي مکيه بندرگاهه حيفا جو بندرگاهه، جيڪو سڀ کان پراڻو ۽ سڀ کان وڏو آهي؛ اشدود جو بندرگاهه؛ ۽ ڳاڙهي سمنڊ تي واقع ايلات جو بندرگاهه آهن.

سياحت

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو اسرائيل ۾ سياحت

پڻ ڏسو: اسرائيل ۽ فلسطين ۾ آثار قديمه جي ماڳن جي فهرست

مردار سمنڊ جي ڪناري تي عين بوڪيڪ جو تفريحي علائقو

سياحت، خاص طور مذهبي سياحت، اسرائيل جي هڪ اهم صنعت آهي. ملڪ جا سامونڊي ڪنارا، آثار قديمه جا ماڳ، ٻيا تاريخي ۽ بائبل سان لاڳاپيل ماڳ، ۽ منفرد جاگرافي پڻ سياحن کي پاڻ ڏانهن ڇڪين ٿا. 2017ع ۾ رڪارڊ 36 لک سياحن اسرائيل جو دورو ڪيو، جيڪو 2016ع جي ڀيٽ ۾ 25 سيڪڙو واڌ هئي، ۽ سياحت ملڪ جي معيشت ۾ 20 ارب نئين اسرائيلي شيڪل (NIS) جو حصو وڌو.

جائداد

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو اسرائيل ۾ رهائش

اسرائيل ۾ گهرن جون قيمتون دنيا جي ملڪن جي مٿين ٽئين حصي ۾ شمار ٿين ٿيون، ۽ هڪ اپارٽمينٽ خريد ڪرڻ لاءِ سراسري طور 150 مهينن جي پگهارن جي برابر رقم گهربل آهي. 2022ع تائين اسرائيل ۾ لڳ ڀڳ 27 لک جائدادون هيون، جن جي انگ ۾ هر سال 50,000 کان وڌيڪ جو اضافو ٿي رهيو هو. تنهن هوندي بہ رهائش جي گهرج رسد کان وڌيڪ آهي، ۽ 2021ع تائين لڳ ڀڳ 200,000 اپارٽمينٽن جي کوٽ هئي. ان جي نتيجي ۾ 2021ع تائين گهرن جي قيمتن ۾ 5.6 سيڪڙو واڌ ٿي. 2021ع ۾ اسرائيلين رڪارڊ 116.1 ارب نئين اسرائيلي شيڪل جا گروي قرض ورتا، جيڪو 2020ع جي ڀيٽ ۾ 50 سيڪڙو واڌ هئي.

آبادي

اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو اسرائيل جي آبادي ۽ اسرائيلي

1948ع کان 2015ع تائين اسرائيل ڏانهن عاليه؛ سڀ کان وڏيون ٻه لهرون 1949ع ۽ 1990ع ۾ آيون.

اسرائيل ۾ دنيا جي سڀ کان وڏي يهودي آبادي رهي ٿي ۽ اهو دنيا جو واحد ملڪ آهي، جتي يهودي آباديءَ جي اڪثريت آهن. اپريل 2025ع تائين اسرائيل جي آباديءَ جو ڪاٿو 10,094,000 هو. 2025ع ۾ سرڪاري انگن اکرن موجب آباديءَ جو 72 سيڪڙو يهودي، 21 سيڪڙو عرب ۽ 7 سيڪڙو ”ٻيا“ هئا؛ آخري زمري ۾ غير عرب عيسائي ۽ اهي ماڻهو شامل هئا، جن جو ڪو مذهب درج ٿيل نه هو.

گذريل ڏهاڪي دوران رومانيا، ٿائيلينڊ، چين، آفريڪا ۽ ڏکڻ آمريڪا مان وڏي تعداد ۾ پرڏيهي مزدور اسرائيل ۾ اچي آباد ٿيا آهن. انهن جو صحيح انگ معلوم ناهي، ڇاڪاڻ تہ انهن مان ڪيترائي ملڪ ۾ غير قانوني طور رهندا رهيا آهن؛ مختلف ڪاٿن موجب انهن جو انگ 166,000 کان 203,000 تائين رهيو آهي. جون 2012ع تائين لڳ ڀڳ 60,000 آفريڪي مهاجر اسرائيل ۾ داخل ٿي چڪا هئا.

1946ع ۾ فلسطين ۾ آباديءَ جي ورڇ جو گڏيل قومن جو نقشو

اسرائيل جي لڳ ڀڳ 93 سيڪڙو آبادي شهري علائقن ۾ رهي ٿي. فلسطيني اسرائيلين مان لڳ ڀڳ 90 سيڪڙو گليلي، مثلث ۽ نيگيو جي علائقن ۾ مرڪوز 139 گهڻي آباديءَ وارن شهرن ۽ ڳوٺن ۾ رهن ٿا، جڏهن تہ باقي 10 سيڪڙو گڏيل آباديءَ وارن شهرن ۽ پاڙن ۾ رهن ٿا. اقتصادي سهڪار ۽ ترقي جي تنظيم (OECD) 2016ع ۾ اسرائيل جي سراسري زندگيءَ جي اميد 82.5 سال ڄاڻائي، جيڪا ان وقت دنيا ۾ ڇهين سڀ کان وڌيڪ هئي. اسرائيلي عربن جي زندگيءَ جي اميد ان کان 3 کان 4 سال گهٽ آهي، پر اها گهڻن عرب ۽ مسلم ملڪن کان وڌيڪ آهي. اسرائيل ۾ OECD ملڪن مان سڀ کان وڌيڪ زرخيزيءَ جي شرح آهي ۽ اها واحد OECD رياست آهي، جنهن جي شرح آباديءَ جي متبادل سطح 2.1 کان مٿي آهي.

1948ع کان وٺي اسرائيل ۾ آيل ماڻهن جي ملڪ اندر رهڻ جي شرح، وڏي پيماني واري لڏپلاڻ حاصل ڪندڙ ٻين ملڪن جي ڀيٽ ۾ تقريباً برابر يا وڌيڪ رهي آهي. اسرائيل مان يهودين جي لڏپلاڻ، جنهن کي عبراني ۾ يريدا چيو وڃي ٿو، گهڻو ڪري آمريڪا ۽ ڪينيڊا ڏانهن ٿيندي آهي. آباديءَ جي ماهرن ان کي محدود سطح جي لڏپلاڻ قرار ڏنو آهي، پر اسرائيلي سرڪاري وزارتن طرفان ان کي اڪثر ملڪ جي مستقبل لاءِ هڪ اهم خطرو قرار ڏنو ويو آهي.

لڳ ڀڳ 80 سيڪڙو اسرائيلي يهودي اسرائيل ۾ ڄاول آهن، 14 سيڪڙو يورپ ۽ آمريڪائن مان آيل مهاجر آهن ۽ 6 سيڪڙو ايشيا ۽ آفريڪا مان آيل مهاجر آهن. يورپ ۽ اڳوڻي سوويت يونين مان آيل يهودي ۽ اسرائيل ۾ ڄاول سندن اولاد، جن ۾ اشڪنازي يهودي پڻ شامل آهن، اسرائيلي يهودين جو لڳ ڀڳ 44 سيڪڙو بڻجن ٿا. عرب ۽ مسلم ملڪن مان آيل يهودي ۽ سندن اولاد، جن ۾ مزراحي ۽ سفاردي يهودي شامل آهن، باقي يهودي آباديءَ جو وڏو حصو بڻجن ٿا. مختلف يهودي نسلي گروهن وچ ۾ شادين جي شرح 35 سيڪڙو کان وڌيڪ آهي. تازن مطالعي موجب سفاردي ۽ اشڪنازي ٻنهي نسلن سان تعلق رکندڙ اسرائيلين جو تناسب هر سال لڳ ڀڳ 0.5 سيڪڙو وڌي رهيو آهي ۽ هاڻي 25 سيڪڙو کان وڌيڪ اسڪولي ٻار ٻنهي پسمنظرن سان تعلق رکن ٿا. لڳ ڀڳ 4 سيڪڙو اسرائيلي، يعني اٽڪل 300,000 ماڻهو، نسلي درجي بنديءَ ۾ ”ٻيا“ سڏجن ٿا؛ انهن ۾ يهودي اصل يا خانداني پسمنظر رکندڙ روسي نسل جا ماڻهو شامل آهن، جيڪي رباني قانون موجب يهودي ناهن، پر واپسيءَ جو قانون تحت اسرائيلي شهريت حاصل ڪرڻ جا اهل هئا.

گرين لائين کان ٻاهر اسرائيلي آبادڪارن جو انگ 600,000 کان وڌيڪ آهي، جيڪو اسرائيل جي يهودي آباديءَ جو لڳ ڀڳ 10 سيڪڙو آهي. 2016ع ۾ 399,300 اسرائيلي اولهه ڪناري جي آبادين ۾ رهندا هئا، جن ۾ اهي آباديون پڻ شامل هيون، جيڪي اسرائيل جي رياست قائم ٿيڻ کان اڳ موجود هيون ۽ ڇهن ڏينهن واري جنگ کان پوءِ ٻيهر قائم ڪيون ويون. ان کان سواءِ اوڀر يروشلم ۾ 200,000 کان وڌيڪ يهودي ۽ گولان جي اوچاين ۾ 22,000 يهودي رهندا هئا. لڳ ڀڳ 7,800 اسرائيلي غزه پٽي جي آبادين، جن کي گوش قطيف چيو ويندو هو، ۾ رهندا هئا، جيستائين حڪومت کين 2005ع جي علحدگيءَ واري منصوبي تحت اتان منتقل نه ڪيو.

اسرائيلي عرب، جن ۾ اوڀر يروشلم ۽ گولان جي اوچاين جي عرب آبادي پڻ شامل ڪئي وڃي ٿي، آباديءَ جو 21.1 سيڪڙو، يعني لڳ ڀڳ 1,995,000 ماڻهو آهن. 2017ع جي هڪ سروي ۾ اسرائيل جي عرب شهرين مان 40 سيڪڙو پنهنجي سڃاڻپ ”اسرائيل ۾ عرب“ يا ”اسرائيل جو عرب شهري“ طور، 15 سيڪڙو ”فلسطيني“، 8.9 سيڪڙو ”اسرائيل ۾ فلسطيني“ يا ”اسرائيل جو فلسطيني شهري“ ۽ 8.7 سيڪڙو صرف ”عرب“ طور بيان ڪئي. ساڳئي سروي موجب 60 سيڪڙو اسرائيلي عربن رياست بابت مثبت راءِ ظاهر ڪئي.

وڏا شهري علائقا

پڻ ڏسو: اسرائيل جي شهرن جي فهرست

تل ابيب ميٽروپوليٽن علائقي جو منظر

اسرائيل جا اهم شهر

اسرائيل جا چار وڏا ميٽروپوليٽن علائقا آهن: گوش دان (تل ابيب ميٽروپوليٽن علائقو؛ آبادي 3,854,000)، يروشلم (1,253,900)، حيفا (924,400) ۽ بير شيبا (377,100). آبادي ۽ ايراضي ٻنهي جي لحاظ کان سڀ کان وڏي بلدياتي حد يروشلم جي آهي، جنهن ۾ 125 چورس ڪلوميٽر (48 چورس ميل) جي ايراضيءَ تي 1,050,153 رهواسي آهن. يروشلم جي انگن اکرن ۾ اوڀر يروشلم جي آبادي ۽ ايراضي پڻ شامل آهي، جنهن جي حيثيت بين الاقوامي تڪرار هيٺ آهي. تل ابيب ۽ حيفا اسرائيل جا ايندڙ سڀ کان وڌيڪ آباديءَ وارا شهر آهن، جن جي آبادي ترتيبوار 494,900 ۽ 297,082 آهي. گهڻو ڪري حريدي آباديءَ وارو شهر بني براڪ اسرائيل جو سڀ کان وڌيڪ گهاٽي آباديءَ وارو شهر ۽ دنيا جي ڏهن سڀ کان وڌيڪ گهاٽي آباديءَ وارن شهرن مان هڪ آهي.

اسرائيل ۾ 100,000 کان وڌيڪ آبادي رکندڙ 16 شهر آهن. 2018ع تائين گهرو وزارت 77 آبادين کي ”بلدياتي“ يا ”شهر“ جو درجو ڏنو هو، جن مان چار اولهه ڪناري ۾ واقع آهن.

اسرائيل جا سڀ کان وڏا شهر

درجو	شهر	ضلعو	آبادي	درجو	شهر	ضلعو	آبادي
1	يروشلم	يروشلم ضلعو	1,050,153	11	بيت شيمش	يروشلم ضلعو	176,786
2	تل ابيب	تل ابيب ضلعو	494,900	12	رامات گان	تل ابيب ضلعو	172,242
3	حيفا	حيفا ضلعو	297,082	13	اشڪلون	ڏاکڻو	166,864
4	پيٽاح ٽڪوا	مرڪزي	270,403	14	ريهووٽ	مرڪزي	155,049
5	ريشون ليزيون	مرڪزي	259,275	15	بات يام	تل ابيب ضلعو	129,494
6	نيتانيا	مرڪزي	234,813	16	هرزليا	تل ابيب ضلعو	110,884
7	بني براڪ	تل ابيب ضلعو	229,996	17	حديرا	حيفا ضلعو	107,974
8	اشدود	ڏاکڻو	228,562	18	موديعين	مرڪزي	100,052
9	بير شيبا	ڏاکڻو	223,587	19	ڪفار سابا	مرڪزي	99,410
10	حولون	تل ابيب ضلعو	191,829	20	لود	مرڪزي	94,189

ٻوليون

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو اسرائيل جون ٻوليون

عبراني، عربي ۽ انگريزي ٻولين ۾ لکيل رستي جو نشان

اسرائيل جي سرڪاري ٻولي عبراني آهي. عبراني رياست جي بنيادي ٻولي آهي ۽ آباديءَ جي اڪثريت روزاني زندگيءَ ۾ اها ڳالهائي ٿي. 1948ع کان اڳ صهيوني تحريڪ جي حامين، جن ۾ يشوڦ جا ڪيترائي ماڻهو پڻ شامل هئا، ۾ يدش، جيڪا اشڪنازي يهودين جي تاريخي ٻولي هئي، جي استعمال جي مخالفت عام هئي، ڇاڪاڻ تہ اهي عبراني ٻوليءَ جي بحاليءَ ۽ ان کي گڏيل قومي ٻولي بڻائڻ جي حمايت ڪندا هئا. اهي خيال اسرائيل جي شروعاتي حڪومتي پاليسين ۾ پڻ ظاهر ٿيا، جن تحت يدش ٿيٽر ۽ اشاعتن تي وڏي حد تائين پابنديون لڳايون ويون.

2018ع تائين عربي پڻ سرڪاري ٻولي هئي؛ 2018ع ۾ ان کي ”رياست ۾ خاص حيثيت“ رکندڙ ٻوليءَ جو درجو ڏنو ويو. عربي، عرب اقليت جي ٻولي آهي ۽ عرب اسڪولن ۾ تعليم جو بنيادي ذريعو آهي، جتي عبراني هڪ مضمون طور پڙهائي وڃي ٿي. عربي گهڻن يهودي اسڪولن ۾ پڻ پڙهائي وڃي ٿي ۽ رستي جي نشانين ۽ آمدرفت جي اعلانن ۾ اڪثر استعمال ٿيندي آهي.

اڳوڻي سوويت يونين ۽ ايٿوپيا مان وڏي پيماني تي لڏپلاڻ سبب روسي ۽ امهاري وڏي پيماني تي ڳالهايون وڃن ٿيون؛ اسرائيل ۾ لڳ ڀڳ 130,000 ايٿوپيائي يهودي رهن ٿا. 1990ع کان 2004ع جي وچ ۾ ڏهه لک کان وڌيڪ روسي ڳالهائيندڙ مهاجر اسرائيل پهتا. فرانسيسي لڳ ڀڳ 700,000 اسرائيلي ڳالهائين ٿا، جن مان گهڻا فرانس ۽ اتر آفريڪا مان آيل آهن، خاص طور مغرب جا يهودي.

انگريزي برطانوي مينڊيٽ واري دور ۾ سرڪاري ٻولي هئي. اسرائيل جي قيام کان پوءِ ان جي اها قانوني حيثيت ختم ٿي وئي، پر عملي طور اها سرڪاري ٻوليءَ جهڙو اهم ڪردار برقرار رکي ٿي. ڪيترائي اسرائيلي انگريزيءَ ۾ مناسب نموني ڳالهائي سگهن ٿا، ڪيترائي ٽيليويزن پروگرام انگريزيءَ ۾ سب ٽائٽلن سان نشر ٿين ٿا ۽ اها ٻولي پرائمري اسڪول کان پڙهائي وڃي ٿي. اسرائيلي يونيورسٽين ۾ تعليم جو بنيادي ذريعو عبراني آهي، پر ڪجهه ڪورس انگريزيءَ ۾ پڻ پڙهايا وڃن ٿا.

اسرائيل ۾ رهندڙ چرڪيسن جي مکيه ٻولي اديغي آهي، جڏهن تہ انهن مان گهڻا عبراني ۽ عربي پڻ ڄاڻن ٿا.

اسرائيل جي ٻوڙن جي برادري بنيادي طور اسرائيلي اشارن واري ٻولي استعمال ڪري ٿي. ملڪ ۾ ڪيتريون مقامي ڳوٺاڻيون اشارن واريون ٻوليون پڻ استعمال ٿين ٿيون، جن مان خاص طور السيد بدوي اشارن واري ٻولي ۽ ڪفر قاسم اشارن واري ٻولي قابل ذڪر آهن.

مذهب

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو اسرائيل ۾ مذهب

پڻ ڏسو: ابراهيمي مذهب

يروشلم ۾ قبة الصخرة ۽ مغربي ڀت

2022ع جي ڪاٿي موجب اسرائيل جي آباديءَ مان 73.5 سيڪڙو يهودي، 18.1 سيڪڙو مسلمان، 1.9 سيڪڙو عيسائي، 1.6 سيڪڙو دروز ۽ 4.9 سيڪڙو ٻين مذهبي گروهن سان تعلق رکندا هئا. اسرائيلي يهودين جي مذهبي وابستگيءَ ۾ وڏي قسمائتي آهي. پيو ريسرچ سينٽر جي 2016ع واري سروي موجب 49 سيڪڙو اسرائيلي يهودين پاڻ کي حلوني (سيڪيولر)، 29 سيڪڙو مسورتي (روايتي)، 13 سيڪڙو داتي (مذهبي) ۽ 9 سيڪڙو حريدي (انتهائي قدامت پسند) قرار ڏنو. 2028ع تائين حريدي يهودين جو انگ يهودي آباديءَ جي 20 سيڪڙو کان وڌيڪ ٿيڻ جي اميد ڪئي وئي آهي.

مسلمان ملڪ جي سڀ کان وڏي مذهبي اقليت آهن ۽ آباديءَ جو لڳ ڀڳ 18.1 سيڪڙو بڻجن ٿا. تقريباً 1.9 سيڪڙو آبادي عيسائي ۽ 1.6 سيڪڙو دروز آهي. عيسائي آباديءَ ۾ بنيادي طور عرب عيسائي ۽ آرامي عيسائي شامل آهن، پر اڳوڻي سوويت يونين مان آيل مهاجر، پرڏيهي مزدور، آرمينيائي عيسائي ۽ مسيحائي يهوديت جا پيروڪار پڻ شامل آهن؛ مسيحائي يهوديت کي گهڻا عيسائي ۽ يهودي عيسائيت جي هڪ صورت سمجهن ٿا. ٻڌ مت ۽ هندو مت سميت ڪيترن ٻين مذهبي گروهن جا پيروڪار پڻ اسرائيل ۾ موجود آهن، پر سندن انگ ننڍو آهي. اڳوڻي سوويت يونين مان آيل ڏهه لک کان وڌيڪ مهاجرن مان لڳ ڀڳ 300,000 ماڻهن کي اسرائيل جي چيف ربينيٽ طرفان يهودي نٿو سمجهيو وڃي.

اسرائيل مقدس سرزمين جي هڪ وڏي حصي تي مشتمل آهي، جيڪا سمورن ابراهيمي مذهبن لاءِ وڏي مذهبي اهميت رکي ٿي. يروشلم يهودين، مسلمانن ۽ عيسائين لاءِ خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ تہ هتي سندن عقيدن سان لاڳاپيل ڪيترائي اهم مقدس ماڳ آهن. پراڻي شهر ۾ مغربي ڀت، ٽيمپل مائونٽ/الاقصى مسجد جو احاطو ۽ چرچ آف دي هولي سيپلڪر واقع آهن.

ٻين اهم مذهبي ماڳن ۾ ناصرت، جيڪو بشارت مريم سان لاڳاپيل آهي؛ طبريه ۽ صفد، جيڪي يهوديت جي چئن مقدس شهرن مان ٻه آهن؛ راملا جي اڇي مسجد، جتي نبي صالح سان منسوب مزار آهي؛ ۽ لود ۾ سينٽ جارج جو گرجا گهر ۽ الخضر مسجد، جتي سينٽ جارج يا الخضر سان منسوب قبر آهي، شامل آهن. اولهه ڪناري ۾ پڻ ڪيترائي اهم مذهبي ماڳ واقع آهن، جن ۾ يوسف جي قبر، عيسيٰ جي ڄمڻ جو هنڌ، راحيل جي قبر ۽ پدرن جي غار شامل آهن.

بهائي عقيدي جو انتظامي مرڪز ۽ باب جو روضو، حيفا جي بهائي عالمي مرڪز ۾ واقع آهن، جڏهن تہ عقيدي جو اڳواڻ عڪا ۾ دفن ٿيل آهي. محمود مسجد اصلاح پسند احمديه تحريڪ سان تعلق رکي ٿي. حيفا جو ڪبابير پاڙو، جتي يهودي ۽ احمدي عرب گڏ رهن ٿا، ملڪ ۾ پنهنجي نوعيت جي ٿورن گڏيل پاڙن مان هڪ آهي.

تعليم

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو اسرائيل ۾ تعليم

بار ايلان يونيورسٽي ۾ گهڻ شعبائي دماغي تحقيق جو مرڪز

2015ع ۾ اسرائيل اقتصادي سهڪار ۽ ترقي جي تنظيم (OECD) جي رڪن ملڪن ۾ 25 کان 64 سالن جي عمر وارن ماڻهن مان اعليٰ تعليم حاصل ڪندڙن جي تناسب ۾ ٽئين نمبر تي هو. اسرائيل ۾ اهو تناسب 49 سيڪڙو هو، جڏهن تہ OECD جي سراسري شرح 35 سيڪڙو هئي. 2012ع ۾ في ماڻهو علمي ڊگرين جي انگ جي لحاظ کان ملڪ دنيا ۾ ٽئين نمبر تي هو، جڏهن تہ لڳ ڀڳ 20 سيڪڙو آبادي وٽ علمي ڊگري هئي.

اسرائيل ۾ متوقع اسڪولي تعليم جو مدو 16 سال ۽ خواندگي جي شرح 97.8 سيڪڙو آهي. 1953ع جي رياستي تعليم قانون تحت اسڪولن جا پنج قسم مقرر ڪيا ويا: سرڪاري سيڪيولر، سرڪاري مذهبي، انتهائي قدامت پسند، گڏيل آبادڪاريءَ وارا اسڪول ۽ عرب اسڪول. سرڪاري سيڪيولر اسڪول سڀ کان وڏو گروهه آهن ۽ يهودي توڙي غير عرب شاگردن جي اڪثريت انهن ۾ پڙهي ٿي. گهڻا عرب والدين پنهنجن ٻارن کي عربي ٻوليءَ وارن اسڪولن ۾ موڪلين ٿا.

تعليم ٽن کان ارڙهن سالن جي عمر تائين لازمي آهي. اسڪولي تعليم کي ٽن مرحلن ۾ ورهايو ويو آهي: پرائمري اسڪول (درجا 1–6)، مڊل اسڪول (درجا 7–9) ۽ هاءِ اسڪول (درجا 10–12). هاءِ اسڪول جي پڄاڻيءَ تي شاگرد باگروت ميٽرڪ جا امتحان ڏين ٿا. باگروت سرٽيفڪيٽ حاصل ڪرڻ لاءِ رياضي، عبراني ٻولي، عبراني ۽ عام ادب، انگريزي ٻولي، تاريخ، بائبل جي مطالعي ۽ شهري تعليم جهڙن بنيادي مضمونن ۾ مهارت ضروري آهي.

يهودي آباديءَ ۾ تعليمي حاصلات جي سطح نسبتاً بلند آهي ۽ لڳ ڀڳ 46 سيڪڙو اسرائيلي يهودين وٽ ثانوي تعليم کان پوءِ جي ڊگري آهي. 25 سالن يا ان کان وڌيڪ عمر وارن اسرائيلي يهودين جي اسڪولي تعليم جو سراسري مدو 11.6 سال آهي، جنهن سبب اهي دنيا جي وڏن مذهبي گروهن مان سڀ کان وڌيڪ تعليم يافته گروهن مان هڪ سمجهيا وڃن ٿا. عرب، عيسائي ۽ دروز اسڪولن ۾ بائبلي مطالعي واري امتحان جي جاءِ تي ترتيبوار اسلامي، عيسائي يا دروز ورثي بابت امتحان ورتو وڃي ٿو. 2020ع ۾ ٻارهين درجي جي 68.7 سيڪڙو شاگردن ميٽرڪ جو سرٽيفڪيٽ حاصل ڪيو.

يروشلم جي عبراني يونيورسٽي جو مائونٽ اسڪوپس ڪيمپس

اسرائيل ۾ اعليٰ تعليم جي هڪ ڊگهي روايت آهي ۽ يونيورسٽي تعليم ملڪ جي جديد اقتصادي ترقيءَ کي هٿي ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. اسرائيل ۾ نو سرڪاري يونيورسٽيون آهن، جن کي رياست مالي سهائتا ڏئي ٿي، ۽ 49 خانگي ڪاليج آهن. يروشلم جي عبراني يونيورسٽي ۾ اسرائيل جي قومي لائبريري واقع آهي، جيڪا دنيا ۾ يهوديات ۽ عبراني مواد جو سڀ کان وڏو ذخيرو رکي ٿي. ٽيڪنيون ۽ عبراني يونيورسٽي اڪيڊمڪ رينڪنگ آف ورلڊ يونيورسٽيز (ARWU) ۾ مسلسل دنيا جي مٿين 100 يونيورسٽين ۾ شامل رهيون آهن.

ٻين اهم يونيورسٽين ۽ تحقيقي ادارن ۾ وائزمين انسٽيٽيوٽ آف سائنس، تل ابيب يونيورسٽي، نيگيو جي بين گوريون يونيورسٽي، بار ايلان يونيورسٽي، حيفا يونيورسٽي ۽ اسرائيل جي اوپن يونيورسٽي شامل آهن.

صحت

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو اسرائيل ۾ صحت

پيٽاح ٽڪوا ۾ رابن ميڊيڪل سينٽر

ٻين ترقي يافته ملڪن جي ڀيٽ ۾ اسرائيل جو صحت جو نظام ترقي يافته ۽ ڪارائتو سمجهيو وڃي ٿو. اسرائيل پنهنجي مجموعي گهرو پيداوار جو لڳ ڀڳ 7.3 سيڪڙو صحت تي خرچ ڪري ٿو، جڏهن تہ OECD جي سراسري شرح 9.3 سيڪڙو ۽ آمريڪا جي لڳ ڀڳ 18 سيڪڙو آهي. 1995ع جي قومي صحت قانون کان پوءِ سموري آباديءَ لاءِ لازمي عالمگير صحت جي سهولت قائم ڪئي وئي، جيڪا آمدنيءَ جي مقرر سيڪڙو تي ٻڌل صحت ٽيڪس ذريعي مالي مدد حاصل ڪري ٿي. صحت جي بنيادي ”ٽوڪري“ ۾ صحت واري وزارت طرفان مقرر ڪيل خدمتن جي فهرست شامل آهي، جڏهن تہ ماڻهو اضافي رقم ادا ڪري وڌيڪ خدمتن لاءِ اضافي انشورنس حاصل ڪري سگهن ٿا. صحت جي خرچن کي نسبتاً محدود رکڻ باوجود اسرائيل ۾ مجموعي صحت جي صورتحال ٻين ترقي يافته ملڪن جي ڀيٽ ۾ اطمينان بخش آهي.

اسرائيل ۾ سراسري زندگيءَ جي اميد 83.8 سال آهي، جيڪا OECD جي سراسري کان 2.7 سال وڌيڪ آهي. روڪي سگهجندڙ موت جي شرح هر 100,000 ماڻهن پٺيان 78 آهي، جيڪا OECD جي 145 واري سراسري کان گهٽ آهي، جڏهن تہ علاج سان بچائي سگهجندڙ موت جي شرح هر 100,000 ماڻهن پٺيان 56 آهي، جيڪا OECD جي 77 واري سراسري کان پڻ گهٽ آهي. خودڪشي جي شرح هر 100,000 ماڻهن پٺيان 4 آهي، جيڪا OECD جي 11 واري سراسري کان گهٽ آهي.

تنهن هوندي بہ 9.1 سيڪڙو اسرائيلي پنهنجي صحت کي خراب يا تمام خراب قرار ڏين ٿا، جيڪو OECD جي 8.0 سيڪڙو سراسري کان وڌيڪ آهي. اهم صحت جي خطري وارن عنصرن ۾ سگريٽ نوشي شامل آهي، جيڪا آباديءَ جي 17.0 سيڪڙو ۾ موجود آهي، جڏهن تہ OECD جي سراسري شرح 14.8 سيڪڙو آهي. شراب جو استعمال نسبتاً گهٽ آهي ۽ في ماڻهو ساليانو 2.7 ليٽر آهي، جڏهن تہ OECD جي سراسري 8.5 ليٽر آهي. بالغن مان 28 سيڪڙو جسماني ورزش نٿا ڪن، جيڪا OECD جي 30 سيڪڙو سراسري کان ٿوري گهٽ آهي. اسرائيل ۾ بالغن ۾ ٿولهه جي شرح لڳ ڀڳ 18 سيڪڙو آهي، جيڪا OECD جي 19 سيڪڙو سراسري جي ويجهو آهي.

ثقافت

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو اسرائيل جي ثقافت

اسرائيل جي ثقافتي گوناگونيت ان جي مختلف پسمنظر رکندڙ آباديءَ مان پيدا ٿي آهي؛ مختلف يهودي ڊائسپورا برادرين پنهنجون ثقافتي ۽ مذهبي روايتون پاڻ سان گڏ آنديون. عرب اثر ٻين شعبن سان گڏ فن تعمير، موسيقي ۽ کاڌن ۾ پڻ نظر اچن ٿا. اسرائيل دنيا جو واحد ملڪ آهي، جتي روزمره جي قومي زندگي وڏي حد تائين عبراني ڪئلينڊر مطابق هلي ٿي، جيڪو ليوانٽ جي موسمن سان هم آهنگ آهي. سرڪاري موڪلون يهودي مذهبي عيدن مطابق مقرر ٿين ٿيون، ۽ يوم هاعتصماؤت، يعني آزاديءَ جي ڏينهن، کان سواءِ ڪا سالياني غير مذهبي قومي موڪل ناهي. سرڪاري آرام جو ڏينهن ڇنڇر، يعني يهودي شبات، آهي.

ادب

اسرائيلي ادب بنيادي طور عبراني ٻوليءَ ۾ لکيل شاعري ۽ نثر تي مشتمل آهي، جيڪو 19هين صديءَ جي وچ کان عبراني ٻوليءَ جي بحالي ۽ ان جي ڳالهائجندڙ ٻولي طور ٻيهر اڀار جو حصو رهيو آهي؛ تنهن هوندي بہ ٻين ٻولين ۾ پڻ ٿورو ادب شايع ٿئي ٿو. قانون موجب اسرائيل ۾ شايع ٿيندڙ هر ڪتاب يا ڪم جون ٻه ڪاپيون اسرائيل جي قومي لائبريري ۾ جمع ڪرائڻ لازمي آهن. 2016ع ۾ لائبريريءَ ڏانهن موڪليل 7,300 ڪتابن مان 89 سيڪڙو عبراني ٻوليءَ ۾ هئا.

1966ع ۾ شموئيل يوسف اگنون جرمن-يهودي ليکڪا نيلي زاڪس سان گڏ ادب جو نوبل انعام حاصل ڪيو. اسرائيل جي اهم شاعرن ۾ يهودا اميخائي، ناٿن آلٽرمان، ليا گولڊبرگ ۽ راخيل بلوشٽائن شامل آهن. بين الاقوامي طور مشهور جديد ناول نگارن ۾ اموس اوز، ايٽگار ڪيريٽ ۽ ڊيوڊ گروسمن شامل آهن.

موسيقي ۽ ناچ

وڌيڪ ڏسو: اسرائيل جي موسيقي ۽ اسرائيل ۾ ناچ

زوبن مهتا جي اڳواڻيءَ هيٺ اسرائيل فلهارمونڪ آرڪيسٽرا

اسرائيلي موسيقيءَ ۾ مزراحي ۽ سفاردي موسيقي، حسيدي ڌنون، يوناني موسيقي، جاز ۽ پاپ راڪ شامل آهن. اسرائيل فلهارمونڪ آرڪيسٽرا ستر سالن کان وڌيڪ عرصي کان ڪم ڪري رهيو آهي ۽ هر سال ٻه سئو کان وڌيڪ ڪنسرٽ پيش ڪري ٿو. اسرائيل ۾ ڄاول بين الاقوامي شهرت رکندڙ موسيقارن ۾ اٽزهاڪ پرلمان، پنخاس زڪرمين ۽ عوفرا حزا شامل آهن.

اسرائيل 1973ع کان لڳ ڀڳ هر سال يوروويزن سانگ ڪانٽيسٽ ۾ حصو ورتو آهي، جنهن ۾ اهو چار ڀيرا کٽي چڪو آهي ۽ ٽي ڀيرا مقابلي جي ميزباني ڪري چڪو آهي. ايلات ۾ 1987ع کان هر اونهاري ۾ ريڊ سي جاز فيسٽيول منعقد ڪيو وڃي ٿو. اسرائيل جا روايتي قومي لوڪ گيت عام طور ”اسرائيل جي سرزمين جا گيت“ جي نالي سان سڃاتا وڃن ٿا.

سئنيما ۽ ٿيٽر

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو اسرائيل جي سئنيما

ڏهن اسرائيلي فلمن کي اڪيڊمي ايوارڊز ۾ بهترين پرڏيهي ٻوليءَ واري فلم لاءِ آخري نامزدگين تائين پهچڻ جو اعزاز حاصل ٿيو آهي. فلسطيني اسرائيلي فلمسازن عرب-اسرائيل تڪرار ۽ اسرائيل اندر فلسطينين جي حيثيت بابت فلمون پڻ ٺاهيون آهن، جن ۾ محمد بڪري جي 2002ع واري فلم جنين، جنين ۽ دي سيريئن برائيڊ شامل آهن.

اوڀر يورپ جي يدش ٿيٽر جي مضبوط روايتن کي جاري رکندي اسرائيل ۾ سرگرم ٿيٽر منظر موجود آهي. 1918ع ۾ قائم ٿيل تل ابيب جو هابيما ٿيٽر اسرائيل جي سڀ کان پراڻي ريپرٽري ٿيٽر ڪمپني ۽ قومي ٿيٽر آهي. ٻين اهم ٿيٽرن ۾ اوهيل، ڪيمري ٿيٽر ۽ گيشر ٿيٽر شامل آهن.

بصري فنون

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو اسرائيل ۾ بصري فنون

ابراهيم ميلنيڪوف جو ٺهيل گجندڙ شينهن جو مجسمو

اسرائيلي يهودي فن تي خاص طور ڪبالا، تلمود ۽ زوهار جا اثر رهيا آهن. 20هين صديءَ ۾ اسڪول آف پيرس پڻ هڪ نمايان فني تحريڪ طور اهم رهيو. 19هين صديءَ جي آخر ۽ 20هين صديءَ جي شروعات ۾ يشوڦ جو فن وڏي حد تائين بيزاليل اسڪول مان نڪرندڙ فني رجحانن جي اثر هيٺ هو. 1920ع واري ڏهاڪي کان مقامي فني منظر تي جديد فرانسيسي فن جو گهرو اثر پيو، جنهن کي آئزڪ فرينڪل فرينيل متعارف ڪرائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.

اسڪول آف پيرس سان لاڳاپيل يهودي فنڪارن، جهڙوڪ خائيم سوٽين، ميخائل ڪيڪوئن، فرينڪل ۽ مارڪ شاگال، اسرائيلي فن جي ترقيءَ تي گهرو اثر ڇڏيو. اسرائيلي مجسمي سازيءَ کي جديد يورپي مجسمي سازيءَ سان گڏ ميسوپوٽيميا، اسيريائي فن ۽ مقامي فن مان پڻ الهام مليو. ابراهيم ميلنيڪوف جو گجندڙ شينهن، ڊيوڊ پولس جو اليگزينڊر زائڊ جو مجسمو ۽ زئيو بين زوي جي ڪيوبسٽ مجسمي سازي اسرائيلي مجسمي فن جي مختلف ڌارائن جا مثال آهن.

اسرائيلي فن ۾ عام موضوعن ۾ صفد ۽ يروشلم جي صوفيانه شهرن جا منظر، تل ابيب جي بوهميائي ڪيفي ثقافت، زرعي منظرناما، بائبلي ڪهاڻيون ۽ جنگ شامل آهن. جديد دور ۾ اسرائيلي فن ۾ آپٽيڪل آرٽ، مصنوعي ذهانت وارو فن، ڊجيٽل آرٽ ۽ مجسمن ۾ لوڻ جي استعمال جهڙن تجربن کي پڻ اختيار ڪيو ويو آهي.

فن تعمير

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو اسرائيل جو فن تعمير

تل ابيب جو باوهاوس ميوزيم

يهودي معمارن جي مختلف ملڪن مان لڏپلاڻ سبب اسرائيل جو فن تعمير مختلف طرزُن جو مجموعو بڻيو. 20هين صديءَ جي شروعات ۾ يهودي معمارن اولهندي ۽ اوڀرندي فن تعمير کي گڏ ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ اهڙيون عمارتون ٺاهيون، جن ۾ ڪيترن ئي طرزن جو امتزاج نظر اچي ٿو. بعد ۾ نازي ظلم کان ڀڄي آيل جرمن يهودي معمارن، جن ۾ ايرش مينڊلسون پڻ شامل هو، جي اچڻ سان انتخابي طرز جي جاءِ جديد باوهاوس طرز ورتي.

تل ابيب جو اڇو شهر، جيڪو باوهاوس ۽ بين الاقوامي طرز جي عمارتن لاءِ مشهور آهي، يونيسڪو عالمي ورثو ماڳ آهي. اسرائيل جي قيام کان پوءِ حڪومت ڪيترن ئي وڏن تعميراتي منصوبن جو حڪم ڏنو، جن مان وڏو حصو بروٽلسٽ طرز ۾ ٺاهيو ويو، جنهن ۾ ڪنڪريٽ جي استعمال ۽ ريگستاني آبهوا سان مطابقت تي خاص زور ڏنو ويو. گارڊن سٽي جهڙا نوان شهري تصورات پڻ اسرائيلي شهرن ۾ لاڳو ڪيا ويا. تل ابيب لاءِ گيڊس پلان پنهنجي انقلابي جوڙجڪ ۽ مقامي آبهوا سان موافقت سبب بين الاقوامي شهرت حاصل ڪئي.

عجائب گهر

پڻ ڏسو: اسرائيل جي عجائب گهرن جي فهرست

يروشلم ۾ شراين آف دي بُڪ، جتي مردار سمنڊ جا طومار محفوظ آهن

يروشلم جو اسرائيل ميوزيم ملڪ جي سڀ کان اهم ثقافتي ادارن مان هڪ آهي. هتي مردار سمنڊ جا طومار محفوظ آهن ۽ يهوديات سان لاڳاپيل شين ۽ يورپي فن جو هڪ وڏو مجموعو پڻ موجود آهي. ياد وشيم (عبراني: יָד וַשֵׁם، لفظي معنيٰ ”يادگار ۽ نالو“) دنيا جو مرڪزي هولوڪاسٽ يادگار ادارو ۽ هولوڪاسٽ بابت معلومات جو اهم آرڪائيو آهي. ANU – يهودي ماڻهن جو ميوزيم دنيا جي مختلف يهودي برادرين جي تاريخ بابت هڪ تعاملي عجائب گهر آهي.

اسرائيل ۾ في ماڻهو عجائب گهرن جو انگ دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ آهي. ڪيترائي عجائب گهر اسلامي ثقافت لاءِ وقف آهن، جن ۾ يروشلم جو راڪفيلر آرڪيالاجيڪل ميوزيم ۽ ايل. اي. ميئر انسٽيٽيوٽ فار اسلامڪ آرٽ شامل آهن. راڪفيلر ميوزيم وچ اوڀر جي تاريخ سان لاڳاپيل آثار قديمه جي شين ۾ خصوصي مهارت رکي ٿو. هتي اولهه ايشيا مان مليل سڀ کان پهرين هومينن فوسل کوپڙين مان هڪ، جنهن کي گليلي انسان چيو وڃي ٿو، پڻ محفوظ آهي.

عوامي ميڊيا

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو اسرائيل ۾ عوامي ميڊيا

اسرائيل جي اهم اخبارن ۾ کاٻي ڌر واري هآريتز، وچ ڌر واري يديئوت آخرونوت ۽ وچ-ساڄي ڌر واري اسرائيل هيوم شامل آهن. ملڪ ۾ مختلف سامعين لاءِ ڪيترائي وڏا ٽيليويزن چينل پڻ هلن ٿا، جن ۾ روسي ٻوليءَ وارو چينل 9 ۽ عربي ٻوليءَ وارو ڪان 33 شامل آهن.

2024ع جي فريڊم هائوس رپورٽ اسرائيلي ميڊيا کي ”سرگرم ۽ حڪومتي پاليسين تي تنقيد ڪرڻ لاءِ آزاد“ قرار ڏنو. رپورٽرز وِد آئوٽ بارڊرز جي 2024ع واري پريس فريڊم انڊيڪس ۾ اسرائيل 180 ملڪن مان 112هين نمبر تي هو ۽ وچ اوڀر ۽ اتر آفريڪا ۾ ٻئي نمبر تي آيو.

رپورٽرز وِد آئوٽ بارڊرز موجب اسرائيلي دفاعي فوج غزه ۾ 100 کان وڌيڪ فلسطيني صحافين کي ماريو آهي. 2023ع غزه جنگ دوران اسرائيل تي الزام لڳايو ويو تہ اهو گهيري هيٺ غزه مان ايندڙ صحافتي رپورٽنگ کي دٻائڻ جي ڪوشش ڪري رهيو هو، جڏهن تہ غلط معلومات پڻ اسرائيلي ميڊيا جي نظام ۾ پکڙجي رهي هئي. مئي 2024ع ۾ اسرائيل الجزيره جون مقامي آفيسون بند ڪري ڇڏيون. ڪميٽي ٽو پروٽيڪٽ جرنلسٽس موجب 2024ع ۾ اسرائيل صحافين کي قيد ڪرڻ وارن ملڪن ۾ ٻئي نمبر تي هو ۽ ان سال دنيا ۾ مارجي ويل صحافين جي اڪثريت جي موت جو ذميوار قرار ڏنو ويو.

کاڌا

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو اسرائيلي کاڌا

فلافل، حمص، فرينچ فرائز ۽ اسرائيلي سلاد تي ٻڌل کاڌو

اسرائيلي کاڌن ۾ مقامي طعامن سان گڏ اهي يهودي کاڌا پڻ شامل آهن، جيڪي مهاجر پنهنجن اصل ملڪن مان پاڻ سان گڏ آندا. خاص طور 1970ع واري ڏهاڪي جي آخر کان مختلف روايتن جي امتزاج تي ٻڌل کاڌن جو انداز ترقي ڪيو آهي. اسرائيلي کاڌن ۾ مزراحي، سفاردي ۽ اشڪنازي پچائڻ جي اندازن جا عنصر شامل آهن. ان ۾ روايتي طور ليوانٽي، عرب، وچ اوڀر ۽ ميڊيٽرينين کاڌن ۾ استعمال ٿيندڙ ڪيترائي طعام شامل آهن، جهڙوڪ فلافل، حمص، شڪشوڪا، ڪسڪس ۽ زعتر. شنٽزل، پيزا، هيمبرگر، فرينچ فرائز، چانور ۽ سلاد پڻ عام آهن.

پٽيتم، جنهن کي اسرائيلي ڪسڪس پڻ چيو وڃي ٿو، هڪ مشهور اسرائيلي کاڌو آهي، جيڪو 1950ع واري ڏهاڪي ۾ ڪفايت شعاريءَ واري دور دوران چانورن جي کوٽ سبب تيار ڪيو ويو.

يهودي آباديءَ جو لڳ ڀڳ اڌ حصو ٻڌائي ٿو تہ هو گهر ۾ ڪوشير غذائي ضابطن تي عمل ڪري ٿو. 2015ع تائين ڪوشير ريسٽورنٽ ملڪ جي سمورن ريسٽورنٽن جو لڳ ڀڳ چوٿون حصو هئا. سوئر جو گوشت، جنهن کي اسرائيل ۾ ڪڏهن ڪڏهن ”اڇو گوشت“ چيو وڃي ٿو، ان تي پابندي لڳائڻ جي ڪوششن باوجود پيدا ۽ استعمال ڪيو وڃي ٿو؛ اهو يهوديت ۽ اسلام ٻنهي ۾ منع ٿيل آهي، پر عيسائيت ۾ جائز آهي، ۽ ان جي پيداوار گهڻو ڪري اتر اسرائيل جي روايتي عيسائي علائقن ۾ ٿيندي آهي. اسرائيل ۾ پيدا ۽ استعمال ٿيندڙ ٻين غير ڪوشير خوراڪن ۾ خرگوش، شترمرغ ۽ غير ڪوشير مڇيون شامل آهن.

رانديون

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو اسرائيل ۾ رانديون

حيفا شهر جي سامي اوفر اسٽيڊيم ۾ مڪابي حيفا ايف سي جا مداح

اسرائيل ۾ تماشائي راندين مان سڀ کان وڌيڪ مشهور فٽبال ۽ باسڪيٽ بال آهن. اسرائيلي پريميئر ليگ ملڪ جي سڀ کان وڏي فٽبال ليگ آهي، جڏهن تہ اسرائيلي باسڪيٽ بال پريميئر ليگ سڀ کان وڏي باسڪيٽ بال ليگ آهي. مڪابي حيفا، مڪابي تل ابيب، هاپوئيل تل ابيب ۽ بيتار يروشلم ملڪ جا وڏا فٽبال ڪلب آهن. مڪابي تل ابيب، مڪابي حيفا ۽ هاپوئيل تل ابيب يويفا چيمپيئنز ليگ ۾ حصو وٺي چڪا آهن، جڏهن تہ هاپوئيل تل ابيب يويفا ڪپ جي ڪوارٽر فائنل تائين پهتو هو.

اسرائيل 1964ع جي اي ايف سي ايشيائي ڪپ جي ميزباني ڪئي ۽ اهو مقابلو کٽيو. 1970ع ۾ اسرائيل جي قومي فٽبال ٽيم فيفا ورلڊ ڪپ لاءِ ڪواليفاءِ ڪيو، ۽ اهو ئي واحد ڀيرو هو جو اسرائيل ورلڊ ڪپ ۾ حصو ورتو. 1974ع ايشيائي رانديون، جيڪي تهران ۾ ٿيون، اهي آخري ايشيائي رانديون هيون جن ۾ اسرائيل حصو ورتو؛ انهن مقابلن دوران ڪيترن عرب ملڪن اسرائيل سان مقابلو ڪرڻ کان انڪار ڪيو. اسرائيل کي 1978ع جي ايشيائي راندين مان خارج ڪيو ويو ۽ ان کان پوءِ هن ايشيائي راندين جي مقابلن ۾ حصو نه ورتو. 1994ع ۾ يويفا اسرائيل کي رڪنيت ڏيڻ تي اتفاق ڪيو ۽ ان کان پوءِ اسرائيلي فٽبال ٽيمون يورپي مقابلن ۾ حصو وٺن ٿيون. مڪابي تل ابيب بي سي باسڪيٽ بال ۾ ڇهه ڀيرا يورپي چيمپيئن رهي چڪي آهي.

اسرائيل 1992ع ۾ پنهنجو پهريون اولمپڪ تمغو کٽڻ کان پوءِ مجموعي طور 20 اولمپڪ تمغا حاصل ڪري چڪو آهي، جن ۾ 2004ع جي اونهاري اولمپڪ ۾ ونڊ سرفنگ جو هڪ سونو تمغو پڻ شامل آهي. 2024ع پيرس اولمپڪ ۾ اسرائيل ست تمغا حاصل ڪيا. اسرائيل پيرالمپڪ رانديون ۾ 100 کان وڌيڪ سونا تمغا کٽي چڪو آهي ۽ هر دور جي مجموعي تمغن جي جدول ۾ 20هين نمبر تي آهي. 1968ع اونهاري جون پيرالمپڪ رانديون اسرائيل ۾ منعقد ٿيون.

مڪابيا رانديون، جيڪي يهودي ۽ اسرائيلي رانديگرن لاءِ اولمپڪ طرز جو مقابلو آهن، 1930ع واري ڏهاڪي کان هر چئن سالن کان پوءِ منعقد ٿينديون رهيون آهن. ڪراو ماگا، جيڪو يهودي گيٽو جي محافظن طرفان تيار ڪيل جنگي فن آهي، اسرائيلي سيڪيورٽي فورسن ۽ پوليس طرفان استعمال ڪيو وڃي ٿو.

شطرنج پڻ اسرائيل جي اهم راندين مان هڪ آهي. ملڪ ۾ ڪيترائي اسرائيلي گرانڊ ماسٽر موجود آهن ۽ اسرائيلي شطرنج رانديگر نوجوانن جي عالمي چيمپيئن شپ ۾ ڪيترائي عنوان کٽي چڪا آهن. اسرائيل هر سال هڪ بين الاقوامي شطرنج چيمپيئن شپ منعقد ڪري ٿو ۽ 2005ع ۾ ورلڊ ٽيم چيس چيمپيئن شپ جي ميزباني پڻ ڪئي.

بين الاقوامي تعلقات

اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو اسرائيل جا پرڏيهي لاڳاپا ۽ اسرائيل جي بين الاقوامي سڃاڻپ

اسرائيل جا دنيا سان سفارتي ناتا

  سفارتي تعلقات وارا ملڪ

  جن سان سفارتي لاڳاپا ناهن

  جن سان سفارتي لاڳاپا ختم ٿي ويا

اسرائيلي پاسپورٽ

اسرائيل جا دنيا جي گهڻن ملڪن سان سفارتي لاڳاپا قائم آهن. ملڪ جي پرڏيهي پاليسي ۽ ٻين رياستن توڙي بين الاقوامي تنظيمن سان لاڳاپن جي انتظام جي بنيادي ذميواري اسرائيل جي پرڏيهي معاملن واري وزارت وٽ آهي. وزارت اقتصادي، ثقافتي ۽ سائنسي لاڳاپن کي هٿي ڏيڻ سان گڏ پرڏيهه ۾ اسرائيلي شهرين جي مفادن ۽ حقن جي تحفظ جون ذميواريون پڻ نڀائي ٿي.

اسرائيل کي 1948ع ۾ رياست جي قيام کان جلد پوءِ آمريڪا ۽ سوويت يونين سميت ڪيترن ملڪن تسليم ڪيو. آمريڪا وقت سان گڏ اسرائيل جو اهم سياسي، فوجي ۽ اقتصادي اتحادي بڻجي ويو. اسرائيل جا يورپي ملڪن سان پڻ وسيع سفارتي ۽ واپاري لاڳاپا آهن، جڏهن تہ يورپي يونين اسرائيل جي اهم واپاري ڀائيوارن مان هڪ آهي. ايشيا ۾ اسرائيل جا ڀارت، چين، جاپان، ڏکڻ ڪوريا ۽ ڪيترن ٻين ملڪن سان سفارتي ۽ اقتصادي لاڳاپا قائم آهن.

عرب دنيا سان اسرائيل جا لاڳاپا تاريخي طور عرب-اسرائيل تڪرار کان گهڻو متاثر رهيا آهن. مصر اسرائيل کي رسمي طور تسليم ڪندڙ پهريون عرب ملڪ بڻيو؛ ٻنهي ملڪن وچ ۾ مصر-اسرائيل امن معاهدو 26 مارچ 1979ع تي ٿيو، جنهن جنگ جي حالت ختم ڪئي ۽ اسرائيل جي سينا اپٻيٽ مان واپسيءَ جو بنياد فراهم ڪيو. اردن ۽ اسرائيل وچ ۾ پڻ 1994ع ۾ امن معاهدو ٿيو، جنهن کان پوءِ ٻنهي ملڪن وچ ۾ رسمي سفارتي لاڳاپا قائم ٿيا.

2020ع ۾ آمريڪا جي وچ ۾ پوڻ سان ٿيل ابراهيم معاهدن اسرائيل ۽ ڪيترن عرب ملڪن وچ ۾ لاڳاپن کي معمول تي آڻڻ جو نئون مرحلو شروع ڪيو. گڏيل عرب امارات ۽ اسرائيل سيپٽمبر 2020ع ۾ باضابطه سفارتي لاڳاپا قائم ڪيا، جڏهن تہ بحرين پڻ ابراهيم معاهدن تحت اسرائيل سان لاڳاپا معمول تي آندا. مراڪش ڊسمبر 2020ع ۾ اسرائيل سان سفارتي لاڳاپا ٻيهر بحال ڪرڻ جو اعلان ڪيو. انهن معاهدن کان پوءِ واپار، سياحت، ٽيڪنالاجي، توانائي، صحت، مواصلات، ثقافت ۽ ٻين شعبن ۾ سهڪار وڌيو.

ابراهيم معاهدن کان پوءِ خاص طور اسرائيل ۽ گڏيل عرب امارات وچ ۾ اقتصادي لاڳاپا تيزيءَ سان وڌيا. ٻنهي ملڪن وچ ۾ آزاد واپار جو معاهدو 2023ع ۾ لاڳو ٿيو. اسرائيل، گڏيل عرب امارات، بحرين ۽ مراڪش وچ ۾ شين جي واپار ۾ پڻ معاهدن کان پوءِ نمايان واڌ ٿي.

تنهن هوندي بہ اسرائيل جا ڪيترن عرب ۽ مسلم اڪثريتي ملڪن سان اڃا تائين رسمي سفارتي لاڳاپا ناهن. لبنان ۽ شام سان لاڳاپا خاص طور عرب-اسرائيل تڪرار، سرحدي مسئلن ۽ علائقائي سلامتيءَ جي معاملن سبب ڊگهي عرصي کان ڇڪتاڻ جو شڪار رهيا آهن. اسرائيل ۽ ايران جا پڻ سفارتي لاڳاپا ناهن؛ 1979ع جي ايراني انقلاب کان پوءِ ٻنهي ملڪن جا لاڳاپا انتهائي خراب ٿي ويا.

اسرائيل جا پرڏيهي لاڳاپا وچ اوڀر جي امن عمل، اسرائيل-فلسطين تڪرار، علائقائي سلامتي، بين الاقوامي واپار، دفاعي سهڪار ۽ ٽيڪنالاجيءَ سان پڻ ويجهڙائيءَ سان ڳنڍيل آهن. اسرائيل گڏيل قومن جو ميمبر آهي ۽ ڪيترين ٻين بين الاقوامي تنظيمن ۽ گهڻ رخي ادارن ۾ پڻ حصو وٺي ٿو.