مواد ڏانھن هلو

اموي خلافت

کليل ڄاڻ چيڪلي، وڪيپيڊيا مان
"اموي" ھتي ريڊائريڪٽ ٿئي ٿو. لاڳاپيل حڪمران خاندان لاءِ، اموي خاندان ڏسو. آئيبيريا اپٻيٽ واري رياست لاءِ، قرطبه جي اموي رياست ڏسو.
اموي خلافت

ٱلْخِلَافَة ٱلْأُمَوِيَّة (عربي)
Al-Khilāfa al-Umawiyya
661–750
خليفي عمر ٻيون جي دور ۾، ت. 720 ڌاري، اموي خلافت پنهنجي سڀ کان وڏي حد تي جو مقام
خليفي عمر ٻيون جي دور ۾، ت. 720 ڌاري، اموي خلافت پنهنجي سڀ کان وڏي حد تي
حيثيتسلطنت
گاديءَ جو شهر
سرڪاري ٻوليونعربي
عام ٻوليون
مذهب
اسلام (رياستي)
حڪومتمورثي بادشاهت
تاريخ 
661
750
ايراضي
720[1][2][3][4]15,000,000 km2 (5,800,000 sq mi)
ڪرنسي
تاريخي عرب رياستون ۽ خاندان

اموي خلافت يا اموي سلطنت[5] (US /uːˈmaɪæd/؛[6] عربي: ٱلْخِلَافَة ٱلْأُمَوِيَّة)[7] نبي محمد ﷺ جي وفات کان پوءِ قائم ٿيندڙ ٻي خلافت هئي، جنهن تي اموي خاندان[8]) 661 کان 750ع تائين حڪومت ڪئي. اها راشدون خلافت کان پوءِ آئي، جنهن جو ٽيون خليفو، عثمان بن عفان، پڻ اموي قبيلي جو فرد هو. اموي خاندان معاويه بن ابي سفيان جي هيٺ مورثي حڪمراني قائم ڪئي، جيڪو ڊگهي عرصي تائين سر زمين شام جو گورنر رهيو، ۽ 661ع ۾ علي جي قتل کان پوءِ پهرين فتني ۾ ڪاميابي حاصل ڪرڻ کان پوءِ خليفو بڻيو. ان کان پوءِ شام اموين جي طاقت جو بنيادي مرڪز رهيو، ۽ دمشق سندن گاديءَ جو هنڌ هو. 680ع ۾ معاويه جي وفات کان پوءِ ٻئي فتني دوران اموي اقتدار کي للڪاريو ويو، جنهن ۾ سفياني شاخ کي 684ع ۾ مروان بن الحڪم بدلائي ڇڏيو؛ هن مرواني شاخ جو بنياد وڌو، جنهن خلافت تي اموي حڪمراني ٻيهر بحال ڪئي.

اموين اوائلي مسلمان فتوحات جاري رکيون، ۽ مغرب، ماوراء النهر، سنڌ ۽ هسپانيا کي فتح ڪيو. پنهنجي سڀ کان وڏي حد تي اموي خلافت 15,000,000 km2 (5,800,000 sq mi) ايراضيءَ تي پکڙيل هئي،[1][2][3][4] جنهن ڪري جاگرافيائي ماپ جي لحاظ کان اها تاريخ جي سڀ کان وڏين سلطنتن مان هڪ هئي. 750ع ۾ عباسين هن خاندان جو تختو اونڌو ڪيو. اموي خاندان جي بچيل ماڻهن الاندلس ۾ هڪ امارت ۽ پوءِ خلافت قائم ڪئي، جنهن جي گادي قرطبه هئي. اها اسلامي سونهري دور دوران سائنس، طب، فلسفي ۽ ايجاد جو وڏو مرڪز بڻجي وئي.[9][10]

اموي خلافت هڪ گهڻ-نسلي ۽ گهڻ-ثقافتي آباديءَ تي حڪومت ڪئي. عيسائي، جيڪي اڃا خلافت جي آباديءَ جي اڪثريت هئا، ۽ يهودين کي پنهنجي مذهب تي عمل ڪرڻ جي اجازت هئي، بدلي ۾ کين جزيه (سر ٽيڪس) ادا ڪرڻو پوندو هو، جنهن کان مسلمان آجا هئا.[11] مسلمانن لاءِ زڪوات ادا ڪرڻ لازمي هئي، جيڪا واضح طور خيراتي مقصدن[11][12] ۽ مسلمانن يا اسلام قبول ڪندڙن جي فائدي لاءِ گڏ ڪئي ويندي هئي.[13]

اوائلي اموي خليفن جي دور ۾ اهم عهدن تي عيسائي به مقرر هئا، جن مان ڪجهه اهڙن خاندانن سان تعلق رکندا هئا جيڪي بازنطينين جي ماتحت خدمت ڪري چڪا هئا. عيسائين جي ملازمت مذهبي برداشت جي هڪ وسيع پاليسيءَ جو حصو هئي، جيڪا فتح ڪيل صوبن، جهڙوڪ سندن وڏو صوبو شام، ۾ وڏي عيسائي آباديءَ جي موجودگي سبب ضروري هئي. هن پاليسي معاويه جي مقبوليت وڌائڻ ۾ پڻ مدد ڪئي ۽ شام کي سندس طاقت جي بنياد طور مضبوط ڪيو.[14][15] اموي دور کي گهڻو ڪري اسلامي فن جو تشڪيل وارو دور سمجهيو وڃي ٿو.[16]

تاريخ

[سنواريو]

ابتدا

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو بنو اميه

اوائلي اثر

[سنواريو]

قبل از اسلام دور ۾، اموي يا بنو اميه مڪي جي قريش قبيلي جو هڪ اهم قبيلو هو.[17] ڇهين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين اموين قريش جي شام سان وڌندڙ خوشحال واپاري نيٽ ورڪن تي غلبو حاصل ڪري ورتو هو ۽ انهن خانه بدوش عرب قبيلن سان اقتصادي ۽ فوجي اتحاد ٺاهيا، جيڪي اتر ۽ وچ عربستان جي ريگستاني علائقن تي قابض هئا؛ انهيءَ ڪري هن قبيلي کي علائقي ۾ ڪنهن حد تائين سياسي طاقت حاصل ٿي.[18]

ابو سفيان بن حرب جي اڳواڻيءَ هيٺ اموي نبي محمد ﷺ جي خلاف مڪي جي مخالفت جا مکيه اڳواڻ هئا، پر جڏهن محمد ﷺ 630ع ۾ مڪو فتح ڪيو، تڏهن ابو سفيان ۽ قريش اسلام قبول ڪيو.[19][20] پنهنجي بااثر قريشي قبيلي وارن سان صلح لاءِ محمد پنهنجي اڳوڻن مخالفن، جن ۾ ابو سفيان به شامل هو، کي نئين نظام ۾ حصو ڏنو.[21][22][23] ابو سفيان ۽ اموي مديني ڏانهن منتقل ٿيا، جيڪو اسلام جو سياسي مرڪز هو، ته جيئن نئين مسلم جماعت ۾ پنهنجي نئين حاصل ڪيل سياسي اثر کي برقرار رکي سگهن.[24]

632ع ۾ محمد ﷺ جي وفات کان پوءِ مسلم جماعت جي قيادت جي جانشيني جو سوال کليل رهيو.[25] انصار جي اڳواڻن، يعني مديني جي مقامي ماڻهن، جن 622ع ۾ محمد کي مڪي مان هجرت کان پوءِ پناهه ڏني هئي، پنهنجي اميدوار کي اڳتي آڻڻ تي بحث ڪيو؛ کين خدشو هو ته مهاجرون، يعني محمد جا اوائلي پيروڪار ۽ مڪي مان لڏي آيل ساٿي، اڳوڻي قريشي اشرافيا وارن پنهنجي قبيلي وارن سان ملي مسلم رياست تي قبضو ڪري وٺندا.[26] مهاجرن پنهنجي ئي هڪ فرد، محمد ﷺ جي اوائلي ۽ عمر رسيده صحابي ابوبڪر صديق (r. 632–634 )، جي بيعت ڪئي ۽ انصار جي صلاح مشوري کي ختم ڪري ڇڏيو.[27] ابو بڪر کي انصار ۽ قريشي اشرافيا ٻنهي لاءِ قابل قبول سمجهيو ويو ۽ کيس خليفو، يعني مسلم جماعت جو اڳواڻ، مڃيو ويو.[28] هن شام جي مسلمان فتح ۾ اموين کي فوجي ڪمانڊ جا عهدا ڏئي سندن حمايت ڪئي. انهن مقرر ٿيلن مان هڪ يزيد بن ابو سفيان هئا، جيڪا ابو سفيان جا پٽ هئا، جنهن وٽ شام ۾ ملڪيت ۽ واپاري نيٽ ورڪ موجود هئا.[29][30]

ابو بڪر جي جانشين عمر بن خطاب (r. 634–644 ) انتظاميا ۽ فوج ۾ محمد جي اوائلي حامين کي ترجيح ڏيندي قريشي اشرافيا جو اثر گهٽايو، پر ان باوجود شام ۾ ابو سفيان جي پٽن جي وڌندڙ حيثيت کي برقرار رکيو؛ 638ع تائين شام لڳ ڀڳ مڪمل طور فتح ٿي چڪي هئي.[31] جڏهن 639ع ۾ صوبي جو عمر جو ڪل ڪمانڊر ابو عبيده بن الجراح وفات ڪري ويو، تڏهن عمر يزيد کي شام جي دمشق، فلسطين ۽ اردن ضلعن جو گورنر مقرر ڪيو.[31] يزيد ٿوري ئي عرصي بعد وفات ڪري ويو ۽ عمر سندس ڀاءُ معاويه کي سندس جاءِ تي مقرر ڪيو.[32] ابو سفيان جي پٽن سان عمر جو غير معمولي سلوڪ شايد هن خاندان لاءِ سندس احترام، طاقتور بنو ڪلب قبيلي سان سندن وڌندڙ اتحاد، حمص ۾ بااثر حمياري آبادڪارن جي مقابلي لاءِ توازن پيدا ڪرڻ، جيڪي پاڻ کي شرافت ۾ قريش جي برابر سمجهندا هئا، يا ان وقت مناسب اميدوار جي کوٽ سبب هو، خاص طور طاعون عمواس دوران، جنهن اڳ ئي ابو عبيده ۽ يزيد کي ماري ڇڏيو هو.[32] معاويه جي انتظام هيٺ شام اندروني طور پرامن، منظم ۽ پنهنجي اڳوڻن بازنطيني حڪمرانن کان چڱي طرح محفوظ رهيو.[33]

عثمان جي خلافت

[سنواريو]
اسلامي شام (بلاد الشام) جو نقشو، جيڪو اموي خلافت جو مرڪز هو. اموي خلافت جو باني، معاويه پهريون، اصل ۾ 639ع ۾ دمشق (دمشق) ۽ اردن (الاردن) جي جندن، يعني فوجي ضلعن، جو گورنر هو، پوءِ عثمان (644–656) جي خلافت دوران، جيڪو اموي خاندان جو فرد هو، کيس شام جي باقي جندن تي اختيار حاصل ٿيو.

عمر جو جانشين عثمان بن عفان هڪ مالدار اموي ۽ اوائلي مسلمان هو، جنهن جا محمد سان شاديءَ وارا لاڳاپا هئا.[34] کيس شورا ڪائونسل چونڊيو، جنهن ۾ محمد جو سوٽ علي، الزبير بن العوام، طلحه بن عبيد الله، سعد بن ابي وقاص ۽ عبدالرحمان بن عوف شامل هئا؛ اهي سڀئي محمد جا ويجها، اوائلي صحابي هئا ۽ قريش سان تعلق رکندا هئا.[34][35] کيس علي جي بدران ان ڪري چونڊيو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ هو رياستي طاقت کي قريش جي هٿن ۾ مرڪوز رکڻ کي يقيني بڻائيندو، جڏهن ته علي سڀني مسلم ڌڙن ۾ طاقت ورهائڻ جو ارادو رکندو هو.[36] پنهنجي حڪومت جي شروعات کان ئي عثمان پنهنجي مائٽن لاءِ کليل پسنديدگي ڏيکاري، جيڪا سندس اڳوڻن کان بلڪل مختلف هئي.[34][35] هن پنهنجي خاندان جي ماڻهن کي انهن علائقن جا گورنر مقرر ڪيو، جيڪي عمر ۽ پاڻ عثمان جي دور ۾ فتح ٿيا، يعني ساساني سلطنت جو وڏو حصو، عراق ۽ ايران، ۽ شام ۽ مصر جا اڳوڻا بازنطيني علائقا.[35] مديني ۾ هن پنهنجي اموي سوٽن، ڀائرن الحارث ۽ مروان بن الحڪم، جي صلاح تي گهڻو ڀاڙيو.[37] مؤرخ ولفرڊ ميڊيلنگ موجب، اها پاليسي عثمان جي هن "يقين" مان پيدا ٿي ته "اميه جو گهر، قريش جي بنيادي قبيلي طور، اسلام جي نالي ۾ حڪومت ڪرڻ لاءِ منفرد طور اهل هو".[34]

عثمان جي موروثي اقرباپروري انصار ۽ شورا جي ميمبرن جي ڪاوڙ جو سبب بڻي.[34][35] 645/46ع ۾ هن جزيره، يعني ميسوپوٽيميا، کي معاويه جي شامي گورنري ۾ شامل ڪيو ۽ معاويه جي اها درخواست منظور ڪئي ته شام ۾ سڀ بازنطيني تاج جون زمينون سندس قبضي ۾ ڏنيون وڃن، ته جيئن هو پنهنجن فوجين کي ادائيگي ڪري سگهي.[38] هن ڪوفي ۽ مصر جي مالدار صوبن مان اضافي ٽيڪس مديني جي خزاني ڏانهن موڪرايا، جنهن کي هن پنهنجي ذاتي اختيار هيٺ استعمال ڪيو، ۽ ان جا پئسا ۽ جنگي مال گهڻو ڪري پنهنجي اموي مائٽن ۾ ورهايا.[39] ان کان علاوه عراق جون نفعي بخش ساساني تاج زمينون، جن کي عمر عرب فوجي شهرن ڪوفي ۽ بصره جي فائدي لاءِ گڏيل ملڪيت قرار ڏنو هو، خلافت جي تاج زمينن ۾ تبديل ڪيون ويون، جن کي عثمان پنهنجي مرضيءَ سان استعمال ڪري سگهيو.[40] عراق ۽ مصر، ۽ مديني جي انصار ۽ قريش ۾ عثمان جي حڪمراني خلاف وڌندڙ ناراضگي 656ع ۾ خليفي جي قتل تي ختم ٿي. مؤرخ هيو اين. ڪينيڊي جي راءِ ۾ عثمان ان ڪري قتل ٿيو، ڇاڪاڻ⁠تہ هو خلافت جي حڪومت تي قريش جي روايتي اشرافيا، خاص طور پنهنجي اموي قبيلي، جو ڪنٽرول مرڪوز ڪرڻ لاءِ پرعزم هو؛ هن سمجهيو ته انهن وٽ حڪومت ڪرڻ لاءِ "تجربو ۽ صلاحيت" هئي، جڏهن ته اهو ڪيترن اوائلي مسلمانن جي مفادن، حقن ۽ رعايتن جي قيمت تي ٿيو.[37]

پهريون فتنو

[سنواريو]

عثمان جي قتل کان پوءِ، مديني ۾ علي کي ايندڙ راشدون خليفو مڃيو ويو، جيتوڻيڪ سندس حمايت خاص طور انصار ۽ عراقين مان آئي، جڏهن ته قريش جو وڏو حصو سندس حڪمراني بابت محتاط هو.[37][41] سندس اختيار کي پهريون چئلينج قريشي اڳواڻن الزبير ۽ طلحه طرفان آيو، جن عثمان طرفان اموي قبيلي کي طاقتور بڻائڻ جي مخالفت ڪئي هئي، پر کين ڊپ هو ته سندن پنهنجو اثر ۽ قريش جي عام طاقت علي جي دور ۾ ختم ٿي ويندي.[42][43] محمد جي هڪ زال، عائشہ بنت ابوبڪر، جي حمايت سان هنن بصره جي فوجين ۾ علي خلاف حمايت گڏ ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جنهن سبب خليفي عراق جي ٻئي فوجي شهر ڪوفي ڏانهن روانو ٿيو، جتي هو پنهنجي مخالفن جو بهتر مقابلو ڪري سگهي.[44] علي انهن کي جمل جي جنگ ۾ شڪست ڏني، جنهن ۾ الزبير ۽ طلحه مارجي ويا، ۽ عائشه نتيجي طور پنهنجي مرضيءَ سان گوشه نشين ٿي وئي.[44][45] ان کان پوءِ بصره ۽ مصر ۾ علي جي حاڪميت مڃي وئي، ۽ هن ڪوفي کي خلافت جي نئين گادي بڻايو.[45]

جيتوڻيڪ علي مصر ۽ عراق ۾ عثمان جي گورنرن کي نسبتاً آسانيءَ سان بدلائڻ ۾ ڪامياب ٿيو، پر معاويه شام جي عرب قبيلن مان بازنطينين خلاف هڪ مضبوط طاقت جو بنياد ۽ اثرائتي فوج ٺاهي چڪو هو.[44] معاويه اڃا خلافت جي کليل دعويٰ نه ڪئي هئي، پر شام تي ڪنٽرول برقرار رکڻ لاءِ پرعزم هو ۽ پنهنجي مائٽ عثمان جي بدلي جي نالي ۾ علي جي مخالفت ڪندو هو، ۽ خليفي تي عثمان جي موت ۾ ملوث هجڻ جو الزام لڳائيندو هو.[46][47][48] علي جي عراقي فوج ۽ معاويه جي شامي فوجن 657ع جي شروعات ۾ صفين جي جنگ ۾ اڻ فيصلائتي مقابلو ڪيو. علي معاملو معاويه سان تحڪيم ذريعي حل ڪرڻ تي راضي ٿيو، پر ڳالهيون ڪنهن نتيجي تي نه پهتيون.[49] تحڪيم جي فيصلي علي جي سياسي حيثيت کي بنيادي طور ڪمزور ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ هن کي معاويه سان برابر حيثيت تي ڳالهين ڪرڻي پئي؛ ساڳئي وقت علي جي فوج جو هڪ ڌڙو، جيڪو پوءِ خوارج جي نالي سان مشهور ٿيو، بغاوت تي لهي آيو.[50] علي جو اتحاد آهستي آهستي ٽٽندو ويو ۽ ڪيترائي عراقي قبائلي سردار ڳجهي طور معاويه سان ملي ويا، جڏهن ته معاويه جي اتحادي عمرو بن العاص جولاءِ 658ع ۾ علي جي گورنر کي مصر مان ڪڍي ڇڏيو.[49][51] جولاءِ 660ع ۾ معاويه کي سندس شامي قبائلي اتحادين يروشلم ۾ رسمي طور خليفو مڃيو.[49] علي جنوري 661ع ۾ هڪ خارجي مخالف هٿان قتل ٿيو.[52] سندس پٽ حسن ابن علي سندس جانشين ٿيو، پر اونهاري ۾ معاويه جي شامي فوج سان عراق تي چڙهائي ڪرڻ تي معاوضي جي بدلي خلافت تان هٿ کڻي ويو.[49] پوءِ معاويه ڪوفي ۾ داخل ٿيو ۽ عراقين جي بيعت حاصل ڪئي.[53]

سفياني دور

[سنواريو]

معاويه جي خلافت

[سنواريو]
يوناني ڪتبو، جنهن ۾ معاويه کي 663ع ۾ طبريه ڀرسان حمات گادر ۾ رومي حمامن جي بحالي جو ڪريڊٽ ڏنو ويو آهي؛ اهو شام ۾ معاويه جي حڪمراني جو واحد ڄاتل ڪتباتي ثبوت آهي.

ڪوفي ۾ معاويه جي سڃاڻپ، جنهن کي مسلم روايتي ذريعن ۾ "جماعت جي اتحاد جو سال" چيو ويو آهي، عام طور سندس خلافت جي شروعات سمجهي ويندي آهي.[49] سندس اقتدار سنڀالڻ سان سياسي گادي ۽ خلافت جو خزانو دمشق ڏانهن منتقل ٿيا، جيڪو معاويه جي طاقت جو مرڪز هو.[54] شام جو اموي خلافت جي مرڪز طور اڀرڻ معاويه جي صوبي ۾ ويهن سالن جي مضبوط موجودگي، ٻين صوبن ۾ فوجي شهرن تائين محدود عرب آباديءَ جي ابتڙ شام ۾ نسبتاً وڏي عرب آباديءَ جي جاگرافيائي ورڇ، ۽ هڪ ئي قبائلي اتحاد، يعني قضاعه، جي غلبي جو نتيجو هو، جنهن جي اڳواڻي بنو ڪلب ڪندا هئا ۽ جن سان معاويه جو شاديءَ وارو اتحاد هو؛ جڏهن ته عراق ۾ ڪيترائي مقابلي وارا قبائلي گروهه موجود هئا.[55] مؤرخ يوليس ويلهاوزن موجب شام جا پراڻا، اڳوڻا عيسائي عرب قبائل، جيڪي بازنطيني سلطنت ۽ سندن غساني تابع بادشاهن جي فوج ۾ ضم ٿي چڪا هئا، پنهنجن عراقي هم منصبن کان "وڌيڪ نظم ۽ فرمانبرداريءَ جا عادي" هئا.[56] معاويه طاقتور ڪلبي سردار ابن بحدل ۽ ڪندي امير شرحبيلي بن سمط، گڏوگڏ قريشي ڪمانڊرن الضحاڪ بن قيس الفهري ۽ مشهور جنرل خالد بن وليدجي پٽ عبدالرحمان تي ڀاڙيو ته جيئن شام جي اهم فوجي حصن جي وفاداري يقيني بڻائي سگهجي.[57] معاويه پنهنجي بنيادي شامي فوجين کي بازنطينين خلاف لڳ ڀڳ هر سال يا ٻن سالن ۾ زميني ۽ سامونڊي حملن ۾ مصروف رکيو، جنهن کين جنگي تجربو ۽ مال غنيمت ڏنو، پر ڪو به مستقل علائقائي فائدو حاصل نه ٿيو.[58] پنهنجي حڪومت جي پڇاڙيءَ ۾ خليفي بازنطيني شهنشاهه قسطنطين چوٿون (r. 668–685 ) سان ٽيهن سالن جو صلح ڪيو،[59] جنهن تحت اموين کي سلطنت کي هر سال سون، گهوڙا ۽ غلام خراج طور ڏيڻا پيا.[60]

عرب-ساساني طرز جو اموي سڪو، جيڪو معاويه پهريون جي حڪمراني ۾ 675/76ع ۾ بصره ۾ اموي گورنر عبيد الله بن زياد جي نالي سان ٺهيو. پوءِ عبيد الله جي گورنري سڄي اوڀر خلافت تائين پکڙي. سندس پيءُ زياد بن ابيه کي معاويه پهرئين پنهنجو اڌ ڀاءُ بڻايو، ۽ کيس اوڀر خلافت تي عملي نائب السلطنت مقرر ڪيو.

معاويه جو بنيادي چئلينج مسلم جماعت جي وحدت ٻيهر قائم ڪرڻ ۽ پهرين فتني جي سياسي ۽ سماجي ٽٽڻ دوران صوبن ۾ پنهنجي ۽ خلافت جي اختيار کي مضبوط ڪرڻ هو.[61] سندس خلافت سنڀالڻ ۽ مضبوط مرڪزي حڪومت خلاف اڃا به نمايان مخالفت موجود هئي.[62] ڪوفي ۽ بصره جا فوجي شهر، جتي 630ع–640ع واري ڏهاڪي ۾ عراق جي فتح دوران عرب مهاجر ۽ فوجي آيا هئا، طاقت جي شام ڏانهن منتقلي تي ناراض هئا.[63] تنهن هوندي به اهي پاڻ ۾ ورهايل رهيا، ڇاڪاڻ⁠تہ ٻئي شهر عراق ۽ ان جي اوڀر تابع علائقن ۾ طاقت ۽ اثر لاءِ مقابلو ڪندا هئا، ۽ عرب قبائلي اشرافيا ۽ اوائلي مسلمانن ۾ ورهايل هئا؛ اوائلي مسلمانن مان به هڪ ڌڙو علوي، يعني علي جا وفادار، هو ۽ ٻيو خوارج، جيڪي اسلام جي پنهنجي سخت تفسير جي پيروي ڪندا هئا.[63] خليفي عراق کي هلائڻ لاءِ غير مرڪزي طريقو اختيار ڪيو؛ هن قبائلي اشرافيا سان اتحاد ڪيا، جهڙوڪ ڪوفي اڳواڻ الاشعث بن قيس، ۽ ڪوفي ۽ بصره جي انتظاميا ثقيف قبيلي جي تجربيڪار ميمبرن، ترتيبوار المغيره بن شعبه ۽ سندس شاگرد زياد بن ابيه، جي حوالي ڪئي، جنهن کي معاويه پنهنجو اڌ ڀاءُ بڻايو.[64] سندس بالادستي مڃڻ، امن قائم رکڻ، ۽ صوبائي ٽيڪسن جي آمدنيءَ جو علامتي حصو دمشق موڪلڻ جي بدلي، خليفي پنهنجي گورنرن کي عملي آزاديءَ سان حڪومت ڪرڻ ڏني.[63] 670ع ۾ المغيره جي وفات کان پوءِ، معاويه ڪوفي ۽ ان جي تابع علائقن کي بصره جي گورنري سان ڳنڍي ڇڏيو، جنهن سان زياد خلافت جي اوڀر اڌ تي عملي نائب السلطنت بڻجي ويو.[65] پوءِ زياد ايران جي اوڀر ۾ وسيع خراسان علائقي ۾ عرب حڪمراني مضبوط ڪرڻ ۽ آس پاس جي علائقن ۾ مسلمان فتوحات ٻيهر شروع ڪرڻ لاءِ منظم مهم شروع ڪئي.[66] زياد جي وفات کان ٿوري ئي دير پوءِ سندس پٽ عبيد الله بن زياد سندس جانشين ٿيو.[66] ساڳئي وقت عمرو بن العاص 663ع ۾ پنهنجي وفات تائين صوبائي گادي فسطاط مان مصر تي معاويه جي عملي ساٿي طور حڪومت ڪئي؛ پوءِ وفادار گورنر مقرر ٿيا ۽ صوبو عملي طور شام جو ضميمو بڻجي ويو.[67] معاويه جي هدايت هيٺ 670ع ۾ ڪمانڊر عقبه بن نافع افريقيه، يعني اتر آفريڪا جي مسلمان فتح شروع ڪئي، جنهن اموي ڪنٽرول کي بيزاچينا، يعني جديد ڏکڻ تيونس، تائين وڌايو؛ اتي عقبه مستقل عرب فوجي شهر قيروان جو بنياد وڌو.[68][69]

يزيد پهرئين جي جانشيني ۽ سفياني حڪمراني جو زوال

[سنواريو]
سفيانين جو نسب نامو. ڳاڙهي رنگ وارا نالا خليفن جا آهن.

عثمان جي ابتڙ، معاويه پنهنجي اموي مائٽن جو اثر مديني جي گورنري تائين محدود رکيو، جتي معزول اسلامي اشرافيا، جن ۾ اموي به شامل هئا، سندس حڪومت بابت شڪي يا مخالف هئا.[63][70] بهرحال، اسلامي سياست ۾ بي مثال قدم کڻندي، معاويه 676ع ۾ پنهنجي پٽ يزيد پهريون کي جانشين نامزد ڪيو، جنهن سان خلافت جي جانشيني ۾ مورثي حڪمراني متعارف ٿي ۽ عملي طور خليفي جو منصب بادشاهت ۾ تبديل ٿي ويو.[71] ان عمل کي عراقين ۽ حجاز جي قريش، جن ۾ اموي به شامل هئا، جي ناپسنديدگي يا مخالفت کي منهن ڏيڻو پيو، پر گهڻن کي رشوت يا دٻاءَ ذريعي قبول ڪرائي ويو.[72] يزيد 680ع ۾ معاويه جي وفات کان پوءِ اقتدار سنڀاليو ۽ تقريباً فوراً علي جي ڪوفي حامين طرفان سندس حڪمراني کي چئلينج پيش آيو؛ انهن علي جي پٽ ۽ محمد جي نواسي حسين ابن علي کي عراق مان اموي حڪمراني خلاف بغاوت ڪرڻ جي دعوت ڏني هئي.[73] عراق جي گورنر ابن زياد طرفان تيار ڪيل فوج حسين کي ڪوفي کان ٻاهر ڪربلا جي جنگ ۾ روڪي قتل ڪري ڇڏيو. جيتوڻيڪ هن واقعي عارضي طور عراق ۾ اموي اختيار خلاف فعال مخالفت کي روڪي ڇڏيو، پر محمد جي نواسي جي قتل ڪيترن مسلمانن کي سخت ناراض ڪيو ۽ اموين خلاف ڪوفي جي دشمني ۽ علي جي خاندان لاءِ همدردي کي تمام گهڻو وڌايو.[74] يزيد جي حڪمراني لاءِ ايندڙ وڏو چئلينج حجاز مان اڀريو، جتي عبدالله بن زبير، الزبير بن العوام جو پٽ ۽ ابو بڪر جو پوٽو، خليفي جي چونڊ لاءِ قريش ۾ شورا جي حمايت ڪندو هو ۽ مڪي ۾ اسلام جي سڀ کان مقدس حرم، ڪعبه شريف، مان اموين خلاف مخالفت گڏ ڪندو هو.[74] مديني جي انصار ۽ قريش به اموي مخالف مقصد اختيار ڪيو ۽ 683ع ۾ اموين کي شهر مان ڪڍي ڇڏيو.[75] يزيد جي شامي فوجن حره جي جنگ ۾ مديني وارن کي شڪست ڏني ۽ پوءِ مڪي ۾ ابن الزبير جو گهيرو ڪرڻ کان اڳ مديني کي لٽيو.[76] 683ع ۾ يزيد جي وفات جي خبر ملڻ تي شامي فوجون واپس هليون ويون، جنهن کان پوءِ ابن الزبير پاڻ کي خليفو اعلان ڪيو ۽ ٿوري ئي دير ۾ خلافت جي اڪثر صوبن، جن ۾ عراق ۽ مصر به شامل هئا، ۾ مڃتا حاصل ڪئي.[77] شام ۾ ابن بحدل يزيد جي پٽ ۽ مقرر جانشين معاويه ٻيون جي جانشيني کي محفوظ ڪيو، جنهن جو اختيار غالباً دمشق ۽ شام جي ڏاکڻين ضلعن تائين محدود هو.[76][78] معاويه ٻيون اقتدار سنڀالڻ جي شروعات کان ئي بيمار هو، ۽ الضحاڪ سندس منصب جا عملي فرض انجام ڏيندو هو؛ هو 684ع جي شروعات ۾ ڪنهن جانشين جو نالو رکڻ کان سواءِ وفات ڪري ويو.[79] سندس وفات اموين جي سفياني حڪمران گهراڻي جي پڄاڻي هئي، جنهن جو نالو معاويه پهرئين جي پيءُ ابو سفيان سان منسوب هو.[80][lower-alpha 1]

اوائلي مرواني دور

[سنواريو]

مرواني منتقلي ۽ ٻئي فتني جي پڄاڻي

[سنواريو]
وچ اوڀر جو نقشو جنهن ۾ ٻئي مسلم گهرو ويڙهه جي مکيه سياسي ڌرين جي علائقائي قبضي وارا حصا رنگن سان ڏيکاريل آهن
ت. 686 ڌاري ٻئي فتني دوران خلافت جو نقشو. ڳاڙهي رنگ وارو علائقو اموين جي لڳ ڀڳ علائقي کي ظاهر ڪري ٿو، جڏهن ته نيرو، سائو ۽ پيلو رنگ ترتيبوار مڪي جي خليفي عبد الله بن الزبير، ڪوفي جي علوي حامي حڪمران مختار ثقفي ۽ خوارج جا علائقا ظاهر ڪن ٿا.

معاويه ٻئي جي وفات کان پوءِ اموي اختيار سندن شامي مضبوط مرڪز ۾ لڳ ڀڳ ختم ٿي ويو.[83] دمشق ۾ الضحاڪ، قنسرين، يعني اتر شام، ۽ جزيره جا قيس قبائل، فلسطين جا جذم ۽ حمص جا انصار ۽ ڏکڻ عرب سڀ ابن الزبير کي تسليم ڪرڻ طرف ويا.[84] مروان بن الحڪم، جيڪو مديني مان شام ڏانهن ڪڍيل اموين جو اڳواڻ هو، ابن الزبير جي آڏو جهڪڻ لاءِ به تيار هو، پر ابن زياد کيس خلافت لاءِ پنهنجي اميدواري پيش ڪرڻ تي راضي ڪيو. ابن زياد کي عراق مان ڪڍيو ويو هو ۽ هو اموي حڪمراني کي قائم رکڻ لاءِ ڪوشان هو.[83] اموي حامي شامي قبيلن، يعني قضاعه ۽ سندن ڪندي اتحادين، جي هڪ اجلاس ۾، جيڪو ابن بحدل پراڻي غساني گادي جابيه ۾ منظم ڪيو، مروان کي وفادار قبيلن لاءِ اقتصادي رعايتن جي بدلي خليفو چونڊيو ويو.[81][85] پوءِ آگسٽ 684ع ۾ مرج راهط جي جنگ ۾ مروان پنهنجي قبائلي اتحادين جي اڳواڻي ڪندي الضحاڪ جي قيادت هيٺ گهڻي وڏي قيسي فوج خلاف فيصلائتي فتح حاصل ڪئي؛ الضحاڪ مارجي ويو.[81] ٿوري ئي دير بعد حمص جا ڏکڻ عرب ۽ جذام قضاعه سان ملي يمن جو قبائلي اتحاد ٺاهيو.[85] مرج راهط قيس ۽ يمن اتحادين جي ڊگهي تڪرار جو سبب بڻيو. قيس فرات ندي جي قلعي قرقيسيا ۾ زفر بن الحارث الڪلابي جي اڳواڻي هيٺ ٻيهر گڏ ٿيا ۽ پنهنجي نقصان جو بدلو وٺڻ لاءِ اڳتي وڌيا.[86][87] جيتوڻيڪ جنگ کان پوءِ ڪجهه مهينن اندر مروان شام تي مڪمل ڪنٽرول ٻيهر حاصل ڪيو، پر قبيلائي ويڙهه اموي طاقت جي بنياد، يعني شامي فوج، کي ڪمزور ڪري ڇڏيو.[88]

685ع ۾ مروان ۽ ابن بحدل مصر جي زبيري گورنر کي ڪڍي ڇڏيو ۽ سندس جاءِ تي مروان جي پٽ عبدالعزيز کي مقرر ڪيو، جيڪو 704/05ع ۾ پنهنجي وفات تائين صوبي تي حڪومت ڪندو رهيو.[89] ٻيو پٽ، محمد، جزيره ۾ زفر جي بغاوت کي دٻائڻ لاءِ مقرر ڪيو ويو.[90] مروان اپريل 685ع ۾ وفات ڪئي ۽ سندس جانشين سندس وڏو پٽ عبدالملڪ ٿيو.[91] جيتوڻيڪ ابن زياد سفياني خليفن جي شامي فوج کي ٻيهر بحال ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر قيس-يمن ورهاست جي لڳاتار اثرن سبب آگسٽ 686ع ۾ خازر جي جنگ ۾ ڪوفي جي علوي حامي قوتن، مختار ثقفي جي هٿان، فوج کي وڏي شڪست ملي ۽ ابن زياد مارجي ويو.[92] هن ناڪامي عبدالملڪ جي عراق ۾ اموي اختيار ٻيهر قائم ڪرڻ جي ڪوششن کي دير جو شڪار ڪيو،[87] جڏهن ته بازنطيني سلطنت جي دٻاءَ ۽ بازنطينين جي مردائي اتحادين جي شام تي حملن سبب کيس 689ع ۾ بازنطين سان امن معاهدو ڪرڻو پيو، جنهن ۾ اموين جو سلطنت کي ساليانو خراج نمايان طور وڌايو ويو.[93] 691ع ۾ قرقيسيا جي گهيري دوران عبدالملڪ زفر ۽ قيس سان صلح ڪيو، کين اموي درٻار ۽ فوج ۾ امتيازي عهدا ڏنا؛ اهو خليفي ۽ سندس جانشينن جي نئين پاليسي جو اشارو هو، جنهن تحت اموي رياست ۾ قيس ۽ يمن جي مفادن ۾ توازن رکڻو هو.[94][95] پنهنجي متحد فوج سان عبدالملڪ عراق جي زبيرين خلاف چڙهائي ڪئي؛ هن اڳ ئي صوبي جي اهم قبائلي سردارن جي ڳجهي وفاداري حاصل ڪري ورتي هئي، ۽ 691ع ۾ مسڪن جي جنگ ۾ عراق جي حڪمران، ابن الزبير جي ڀاءُ مصعب، کي شڪست ڏني.[87][96] ان کان پوءِ اموي ڪمانڊر حجاج بن يوسف مڪي جو گهيرو ڪيو ۽ 692ع ۾ ابن الزبير کي قتل ڪيو؛ ان سان ٻيو فتنو ختم ٿيو ۽ خلافت عبدالملڪ جي حڪمراني هيٺ ٻيهر متحد ٿي.[97]

اندروني استحڪام ۽ مرڪزيت

[سنواريو]
عبدالملڪ 693ع ۾ آزاد اسلامي سڪو، سون جو دينار، متعارف ڪرايو، جنهن تي شروع ۾ هڪ انساني شڪل، غالباً خليفي جي، ڏيکاريل هئي، جيئن 695ع ۾ ٺهيل هن سڪي تي نظر اچي ٿي. 697ع ۾ انساني تصويرن کي مڪمل طور قرآن ۽ ٻين اسلامي لکتن سان بدلائي ڇڏيو ويو.

عراق سياسي طور اڃا به بي ثبات رهيو ۽ ڪوفي ۽ بصره جون فوجي ڇانوڻيون خارجي باغين سان جنگ ڪندي ٿڪجي چڪيون هيون.[98][87] 694ع ۾ عبدالملڪ ٻنهي شهرن کي حجاج جي گورنري هيٺ هڪ ئي صوبي ۾ گڏ ڪيو؛ حجاج 698ع تائين عراق ۽ ايران ۾ خارجي بغاوتن کي دٻايو ۽ پوءِ کيس باقي اوڀر خلافت تي به اختيار ڏنو ويو.[99][100] عراقي فوجين ۾ حجاج جي حڪمراني جي طريقن، خاص طور جنگي ڪوششن ۾ شرڪت لاءِ موت جون ڌمڪيون ۽ وظيفن ۾ گهٽتائي، خلاف ناراضگي ت. 700 ڌاري اموين خلاف هڪ وڏي عراقي بغاوت ۾ تبديل ٿي. باغين جو اڳواڻ ڪوفي جو امير ابن الاشعث هو، جيڪو الاشعث بن قيس جو پوٽو هو.[101] حجاج اپريل ۾ دير الجماجم جي جنگ ۾ ابن الاشعث جي باغين کي شڪست ڏني.[102][103] بغاوت جي دٻاءُ عراقي مقاتله جي فوجي طاقت طور پڄاڻي ۽ عراق تي شامي فوجي غلبي جي شروعات جي نشاندهي ڪئي.[104][103] عراقي اندروني ورهاست، ۽ عبدالملڪ ۽ حجاج طرفان وڌيڪ منظم شامي فوجن جي استعمال، عراقين جي صوبي ۾ طاقت ٻيهر قائم ڪرڻ جي ڪوشش کي ناڪام بڻائي ڇڏيو.[102]

ٻئي فتني کان پوءِ اموي حڪمراني کي مضبوط ڪرڻ لاءِ مروانين مرڪزيت، اسلامڪاري ۽ عربڪاري جا قدم کنيا.[105][106] انهن قدمن ۾ عربي لکت وارن انتظامي مواد جا ڪيترائي قسم ٺاهڻ شامل هئا، جيئن عرب ۽ غير عرب ٻنهي سامعين تائين سندن مخصوص سياسي، ثقافتي ۽ مذهبي رخ کي پکيڙيو وڃي.[107] عراق ۾ وڌيڪ بغاوتن کي روڪڻ لاءِ حجاج واسط ۾ هڪ مستقل شامي ڇانوڻي قائم ڪئي، جيڪا ڪوفي ۽ بصره جي وچ ۾ واقع هئي، ۽ صوبي ۾ وڌيڪ سخت انتظامي نظام لاڳو ڪيو.[102][103] ان کان پوءِ طاقت شامي فوجين مان نڪتي، جيڪي عراق جو حڪمران طبقو بڻيا، جڏهن ته عراق جي عرب اشرافيا، مذهبي عالمن ۽ موالي عملي طور سندن تابع ٿي ويا.[102] زرعي طور شاهوڪار سواد زمينن جو اضافي محصول مقاتله بدران دمشق جي خلافت خزاني ڏانهن منتقل ڪيو ويو، ته جيئن عراق ۾ شامي فوجين کي پگهار ڏني وڃي.[103][105] عمر طرفان قائم ڪيل فوجي پگهار وارو نظام، جنهن ۾ اوائلي مسلمان فتوحات جي مجاهدن ۽ سندن اولادن کي وظيفا ملندا هئا، ختم ڪيو ويو؛ پگهارون صرف فعال فوجي خدمت ڪندڙن تائين محدود ڪيون ويون.[108] پراڻو نظام عبدالملڪ جي انتظامي اختيار ۽ فوج ۾ وفادارن کي انعام ڏيڻ جي مالي صلاحيت لاءِ رنڊڪ سمجهيو ويو.[108] اهڙي ريت عبدالملڪ جي حڪومت ۾ هڪ پيشور فوج قائم ڪئي وئي، جنهن جون پگهارون ٽيڪس جي آمدنيءَ مان ادا ٿينديون هيون.[108]

693ع ۾ بازنطيني سونو سولڊس شام ۽ مصر ۾ دينار سان بدلائي ڇڏيو ويو.[104][109] شروع ۾ نون سڪن تي خليفي جي تصوير هوندي هئي، جيئن هو مسلم جماعت جو روحاني اڳواڻ ۽ ان جو اعليٰ فوجي ڪمانڊر هو.[110] اها تصوير مسلم سرڪاري حلقن لاءِ قابل قبول نه رهي ۽ 696 يا 697ع ۾ ان کي بي تصوير سڪن سان بدلائي ڇڏيو ويو، جن تي قرآني آيتون ۽ ٻيا اسلامي مذهبي جملا لکيل هئا.[109] 698/699ع ۾ اوڀر خلافت جي اڳوڻن ساساني فارسي علائقن ۾ مسلمانن طرفان جاري ڪيل چانديءَ جي درهمن ۾ به اهڙيون تبديليون ڪيون ويون.[111] 697ع ۾ عراق جي ديوان ۾ فارسي جي جاءِ عربي ورتي، 700ع ۾ شام جي ديوان ۾ يوناني جي جاءِ عربي، ۽ 705/706ع ۾ مصر جي ديوان ۾ يوناني ۽ قبطي جي جاءِ عربي ورتي.[109][112][113] عربي آخرڪار اموي رياست جي واحد سرڪاري ٻولي بڻجي وئي،[111] پر خراسان جهڙن پري صوبن ۾ اها منتقلي 740ع واري ڏهاڪي تائين نه ٿي.[114] جيتوڻيڪ سرڪاري ٻولي تبديل ڪئي وئي، پر عربي ڄاڻندڙ يوناني ۽ فارسي ڳالهائيندڙ عملدار پنهنجن عهدن تي برقرار رهيا.[115] گب موجب، اهي فرمان صوبن ۾ مختلف ٽيڪس نظامن جي ٻيهر تنظيم ۽ اتحاد ڏانهن "پهريون قدم" هئا، ۽ وڌيڪ واضح مسلم انتظاميا ڏانهن به هڪ قدم هئا.[104] حقيقت ۾، بلينڪنشپ موجب، اهي اسلامڪاري قدمن جو اهم حصو بڻيا، جن اموي خلافت کي "اڳ کان وڌيڪ نظرياتي ۽ پروگرامي رنگ" ڏنو.[116]

691/692ع ۾ عبدالملڪ يروشلم ۾ قبۃ الصخره مڪمل ڪرايو.[117][118] شايد اهو عيسائين تي فتح جي يادگار طور ٺاهيو ويو هو، جيڪو يروشلم جي گڏيل ابراهيمي ماحول ۾ اسلام جي انفراديت کي ظاهر ڪري، جتي ٻه پراڻا ابراهيمي مذهب، يهوديت ۽ عيسائيت، موجود هئا.[119][120] هڪ ٻيو ممڪن مقصد اموي علائقي جي مسلمانن جو مذهبي ڌيان زبيري مڪي (683–692) جي ڪعبي کان هٽائڻ هو، جتي حج دوران اموين جي باقاعده مذمت ٿيندي هئي.[119][121][120] دمشق ۾ عبدالملڪ جي پٽ ۽ جانشين وليد پهريون (r. 705–715 ) سينٽ جان بپتسما ڏيندڙ جي گرجا گهر تي قبضو ڪيو ۽ ان جي جاءِ تي اموي جامع مسجد جو بنياد رکيو؛ مؤرخ نڪيتا ايليسيئف موجب اها "اسلام جي سياسي برتري ۽ اخلاقي وقار جي علامت" هئي.[122] وليد جي معماري جي تبليغي اهميت کان آگاهي کي نوٽ ڪندي، مؤرخ رابرٽ هلينبرانڊ دمشق جي مسجد کي هڪ "فتح جي يادگار" چوي ٿو، جيڪا "مسلم برتري ۽ دائميت جو ظاهري بيان" هئي.[123]

فتوحات جي ٻيهر شروعات

[سنواريو]
اولهه يوريشيا ۽ اتر آفريڪا جو پراڻو نقشو، جنهن ۾ خلافت جي عربستان کان وچ اوڀر جي گهڻي حصي تائين توسيع ڏيکاريل آهي، ۽ بازنطيني سلطنت سائي لڪير سان ڏيکاريل آهي
750ع تائين مسلم خلافت جي توسيع، وليم آر. شيپرڊ جي تاريخي ائٽلس مان.
  محمد جي وفات وقت مسلم رياست   راشدون خلافت هيٺ توسيع   اموي خلافت هيٺ توسيع

وليد پهرئين جي دور ۾ اموي خلافت پنهنجي سڀ کان وڏي علائقائي حد تي پهتي.[124] گهرو ويڙهه کان پوءِ سندس پيءُ جي دور ۾ بازنطينين سان جنگ ٻيهر شروع ٿي چڪي هئي،[104] ۽ اموين 692ع ۾ سباستوپولس جي جنگ ۾ بازنطينين کي شڪست ڏني.[104][125] پوءِ وارن سالن ۾ اموي بازنطيني اناطوليه ۽ ارمينيا تي بار بار حملا ڪندا رهيا.[104][126] 705ع تائين ارمينيا، قفقازي البانيا ۽ آئيبيريا جي شهزادي رياستن سميت خلافت ۾ شامل ٿي ويو، ۽ اهي گڏجي ارمينيا صوبو بڻيا.[127][128][129] 695–698ع ۾ ڪمانڊر حسان بن نعمان الغساني بازنطينين ۽ بربرن کي شڪست ڏئي افريقيه تي اموي ڪنٽرول بحال ڪيو.[130][131] 698ع ۾ ڪارٿج فتح ڪري تباهه ڪيو ويو،[104][131] جيڪو ڪينيڊي موجب "آفريڪا ۾ رومي طاقت جي آخري ۽ ناقابل واپسي پڄاڻي" جو اشارو هو.[132] قيروان کي پوئين فتوحات لاءِ مضبوط اڏا طور محفوظ ڪيو ويو، جڏهن ته بندرگاهي شهر تيونس جو بنياد وڌو ويو ۽ عبدالملڪ جي حڪم سان ان کي مضبوط عرب بحري ٻيڙي قائم ڪرڻ لاءِ اسلحي خاني سان ليس ڪيو ويو.[104][131] حسان بن نعمان بربرن خلاف مهم جاري رکي، کين شڪست ڏني ۽ 698 کان 703ع جي وچ ۾ سندن اڳواڻ، جنگجو راڻي ڪاهنه، کي قتل ڪيو.[130] افريقيه ۾ سندس جانشين موسيٰ بن نصير هواره، زناته ۽ ڪتامه اتحادين جي بربرن کي تابع ڪيو ۽ مغرب، يعني اولهه اتر آفريڪا، ۾ اڳتي وڌي 708/709ع ۾ طنجه ۽ سوس فتح ڪيا. موسيٰ جي بربر مولى، طارق بن زياد، 711ع ۾ هسپانيا، يعني آئيبيريا اپٻيٽ، جي وزيگوٿي بادشاهت تي حملو ڪيو، ۽ پنجن سالن اندر هسپانيا جو گهڻو حصو فتح ٿي ويو.[124][133][134]

هندستان ۾ اموي سڪو، پهرئين سنڌ جي گورنر محمد بن قاسم جي دور مان. هندستان "الهند" ۾، ممڪن طور ملتان شهر ۾، 97هه (715–716ع) ۾ ٺهيل: سامهون واري گول لکت: "الله جي نالي سان، هي درهم الهند ( لهند l'Hind) ۾ ستانوين سال ۾ ٺهرايو ويو".

حجاج عراق مان اوڀر طرف توسيع کي سنڀاليو.[135] خراسان جي سندس نائب گورنر قتيبه بن مسلم 705 کان 715ع جي وچ ۾ ماوراء النهر، يعني وچ ايشيا، خلاف ڪيتريون مهمون شروع ڪيون؛ اهو علائقو اڳين مسلمان فوجن لاءِ گهڻو ڪري ناقابل نفوذ رهيو هو.[135] خراسان جي عرب فوجي شهرن کان فاصلي، ناموافق زمين ۽ آبهوا، ۽ دشمنن جي عددي برتري جي باوجود،[136] قتيبه پنهنجي لڳاتار حملن ذريعي 706–709ع ۾ بخارا، 711–712ع ۾ خوارزم ۽ سمرقند، ۽ 713ع ۾ فرغانه کي تابع ڪيو.[135] 707ع (88هه) ۾ بخارا جي علائقن نمشڪت ۽ رامٿنه جي فتح واري مهم دوران قتيبه کي ترڪن ۽ تانگ سلطنت جي گڏيل فوج جو مقابلو ڪرڻو پيو. سندن فوج لڳ ڀڳ 200,000 فرغانه ۽ سغديا جي سپاهين تي مشتمل هئي، جنهن جي اڳواڻي ڪر ماغيون ڪري رهيو هو، جنهن کي ذريعا چيني شهنشاهه جو ڀاڻيجو ڄاڻائين ٿا. سخت جنگ ٿي. قتيبه گڏيل فوج کي جنگ ۾ شڪست ڏيڻ ۾ ڪامياب ٿيو، ان جي ڪمانڊر کي پوئتي هٽڻ تي مجبور ڪيو، ۽ پوءِ پنهنجي فوج کي مرو واري اڏي ڏانهن واپس وٺي ويو.[137][138] هن سمرقند ۽ بخارا ۾ عرب ڇانوڻيون ۽ ٽيڪس انتظاميا قائم ڪئي ۽ سندن زرتشتي آتش ڪدن کي ڊاهي ڇڏيو.[139] ٻئي شهر مستقبل ۾ اسلامي ۽ عربي علم جا مرڪز بڻيا.[136] فتح ڪيل ماوراء النهر جي باقي حصي تي اموي بالادستي مقامي حڪمرانن سان خراج وارن اتحادين وسيلي محفوظ ڪئي وئي، جن جو اختيار برقرار رهيو.[140] 708/709ع کان حجاج جي مائٽ محمد بن قاسم اتر اولهه ڏکڻ ايشيا کي فتح ڪيو ۽ هن نئين علائقي مان سنڌ جو صوبو قائم ڪيو.[141][142] ماوراء النهر، سنڌ ۽ هسپانيا جي فتوحات مان حاصل ٿيل وڏو مال غنيمت خليفي عمر جي حڪومت دوران اوائلي مسلمان فتوحات ۾ گڏ ٿيل مقدار جي برابر هو.[143]

وليد پهرئين جو جانشين، سندس ڀاءُ سليمان (r. 715–717 )، پنهنجي اڳوڻن جي فوجي پسند پاليسين کي جاري رکيو، پر سندس دور ۾ توسيع گهڻو ڪري رڪجي وئي.[144] 714ع ۾ حجاج ۽ 715ع ۾ قتيبه جي وفات کان پوءِ ماوراء النهر ۾ عرب فوجون بي ترتيبي جو شڪار ٿي ويون. ايندڙ 25 سالن تائين اوڀر طرف وڌيڪ ڪا فتح نه ٿي ۽ عربن علائقا وڃايا.[145] تانگ چينين 717ع ۾ اڪسو جي جنگ ۾ عربن کي شڪست ڏني، جنهن سبب کين تاشقند ڏانهن واپس وڃڻو پيو.[146] ساڳئي وقت، 716ع ۾ خراسان جي گورنر يزيد بن المهلب ڏکڻ ڪيسپيائي ڪناري تي جرجان ۽ طبرستان جي شهزادي رياستن کي فتح ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.[147] سندس خراساني ۽ عراقي فوجين کي شاميين سان مضبوط ڪيو ويو، جيڪو خراسان ۾ سندن پهريون استعمال هو، پر عربن جون شروعاتي ڪاميابيون فرخان وڏو جي مقامي ايراني اتحاد هٿان ختم ٿي ويون. پوءِ عرب خراج واري معاهدي جي بدلي واپس هليا ويا.[148]

وچئين دور جي تصوير، جنهن ۾ گهوڙيسوار هڪ شهر مان نڪري دشمن فوج کي شڪست ڏيندي ڏيکاريا ويا آهن
قسطنطنيه جي گهيري جي 14هين صديءَ جي تصوير

بازنطيني محاذ تي سليمان پنهنجي اڳوڻي منصوبي، يعني قسطنطنيه تي قبضي، کي وڌيڪ زور سان اختيار ڪيو.[149] سندس ڀاءُ مسلمه زمين طرفان بازنطيني گاديءَ جو گهيرو ڪيو،[150] جڏهن ته عمر بن هبيره الفزاري شهر خلاف سامونڊي مهم شروع ڪئي.[144] بازنطينين اموي ٻيڙيون تباهه ڪيون ۽ مسلمه جي فوج کي شڪست ڏني، جنهن سبب 718ع ۾ کيس شام واپس وڃڻو پيو.[151] هن مهم ۾ ٿيل وڏن نقصانن سبب اموي فوجون فتح ڪيل بازنطيني سرحدي ضلعن مان جزوي طور پوئتي هٽيون،[152][153] پر 720ع ۾ ئي بازنطينين خلاف اموي حملا ٻيهر شروع ٿي ويا. تنهن هوندي به قسطنطنيه فتح ڪرڻ جو مقصد عملي طور ڇڏي ڏنو ويو، ۽ ٻنهي سلطنتن جي سرحد طوروس ۽ ضد طوروس جبل جي قطار تي مستحڪم ٿي وئي، جنهن مٿان ايندڙ صدين ۾ ٻئي ڌريون باقاعده حملا ۽ جوابي حملا ڪنديون رهيون.[154][155]

عمر بن عبدالعزيز جي خلافت

[سنواريو]

ان اميد جي ابتڙ ته سندس پٽ يا ڀاءُ جانشين ٿيندو، سليمان پنهنجي سوٽ عمر بن عبدالعزيز کي جانشين نامزد ڪيو، ۽ هن 717ع ۾ عهدو سنڀاليو. قسطنطنيه خلاف حملي ۾ عربن جي سخت نقصانن کان پوءِ عمر خلافت جي جنگي محاذن تان عرب فوجن کي گهٽايو، جيتوڻيڪ جديد فرانس ۾ ناربون سندس دور ۾ فتح ٿيو.[156][152][157] صوبن تي وڌيڪ مضبوط نگراني قائم رکڻ لاءِ عمر پنهنجن سڀني اڳوڻن گورنرن کي برطرف ڪيو؛ سندس نوان مقرر ٿيل ماڻهو عام طور قابل هئا، جن کي هو قابو ۾ رکي سگهندو هو. ان مقصد لاءِ عراق ۽ اوڀر واري وڏي نائب السلطنت کي ٽوڙيو ويو.[156][158]

عمر جي سڀ کان اهم پاليسي عربن ۽ موالي جي حيثيت کي برابر ڪرڻ لاءِ مالي سڌارن تي ٻڌل هئي،[159] جنهن سان مسلم جماعت کي خطري ۾ وجهندڙ هڪ پراڻو مسئلو حل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي.[160] موالي تان جزيه، يعني سر ٽيڪس، ختم ڪيو ويو.[161] ان کان اڳ جزيه، جيڪو روايتي طور خلافت جي غير مسلم اڪثريتن لاءِ مخصوص هو، اسلام قبول ڪندڙ غير عربن تي به لڳندو رهيو، جڏهن ته فتح ڪيل زمين پوکيندڙ سڀ مسلمان kharaj، يعني زميني ٽيڪس، ادا ڪرڻ جا پابند هئا. ڇاڪاڻ⁠تہ ٽيڪس کان بچڻ لاءِ وڏي پيماني تي اسلام قبول ڪرڻ ۽ زمين ڇڏي فوجي شهرن ڏانهن لڏڻ جي ترغيب پيدا ٿي، ان ڪري مصر، عراق ۽ خراسان ۾ ٽيڪس آمدنيءَ تي دٻاءُ پيو.[162] هاوٽنگ موجب، "اموي حڪمرانن جو مفاد ان ۾ هو ته فتح ڪيل قومن کي اسلام قبول ڪرڻ کان روڪين يا کين اهي ٽيڪس ادا ڪرڻ تي مجبور ڪن، جن کان هو مسلمان طور ڇوٽ جي دعويٰ ڪندا هئا".[163] آمدنيءَ جي زوال کي روڪڻ لاءِ اسلام قبول ڪندڙن جون زمينون سندن ڳوٺن جي ملڪيت بڻجنديون ۽ kharaj جي مڪمل شرح لاءِ ذميوار رهنديون.[160]

ساڳئي وقت عمر پنهنجي مرواني اڳوڻن جي اسلامڪاري واري ڪوشش کي تيز ڪيو، مسلمانن کي غير مسلمانن کان ڌار ڪرڻ لاءِ قدم کنيا ۽ اسلامي بت شڪني جي شروعات ڪئي.[164] اموي خليفن ۾ سندس حيثيت غير معمولي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ پوءِ واري اسلامي روايت ۾ کيس واحد اهڙو اموي مڃيو ويو، جيڪو صالح ۽ جائز خليفو (خليفه) هو، نه رڳو دنياوي بادشاهه (ملڪ).[165]

پوئين مرواني دور

[سنواريو]

عمر ٻئي جي وفات کان پوءِ عبدالملڪ جو ٻيو پٽ، يزيد ٻيون (r. 720–724 )، خليفو ٿيو. سندس اقتدار سنڀالڻ کان ٿوري ئي دير پوءِ عراق ۾ اموي حڪمراني خلاف ٻي وڏي بغاوت ٿي، هن ڀيري مشهور سياستدان يزيد بن المهلب جي اڳواڻيءَ ۾. هن اموين خلاف پاڪ جنگ جو اعلان ڪيو، بصره ۽ واسط تي قبضو ڪيو ۽ ڪوفي جي اشرافيا جي حمايت حاصل ڪئي. خليفي جي شامي فوج باغين کي شڪست ڏني ۽ بااثر مهلبيدن جو پيڇو ڪري لڳ ڀڳ ختم ڪري ڇڏيو؛ اهو اموين خلاف آخري وڏي عراقي بغاوت جي دٻاءُ جي نشاني هو.[166]

يزيد ٻئي عمر ٻئي جي برابري وارا سڌارا واپس ڪري ڇڏيا ۽ mawali تي ٻيهر جزيه لاڳو ڪيو، جنهن سبب 721 يا 722ع ۾ خراسان ۾ بغاوتون شروع ٿيون، جيڪي لڳ ڀڳ ويهه سال جاري رهيون، ۽ افريقيه جي بربرن ۾ سخت مزاحمت پيدا ٿي، جتي اموي گورنر پنهنجي ناراض بربر محافظن هٿان قتل ٿي ويو.[167] سرحدن تي جنگ به ٻيهر شروع ٿي، بازنطينين ۽ خزرن خلاف ماوراءِ قفقاز ۾ ساليانا حملا ٻيهر ٿيا.[168]

هشام جي خلافت ۽ توسيع جي پڄاڻي

[سنواريو]
رصافه جو شهر، جتي هشام جو محل ۽ درٻار هئي
موسيقي نواز ۽ شڪاري سوار، لڳ ڀڳ 730ع. هشام جي قصر الحير الغربي، شام، مان فرشي فريسڪو. قومي عجائب گهر، دمشق.[169]

عبدالملڪ جو آخري پٽ جيڪو خليفو ٿيو، هشام (r. 724–743 ) هو. سندس ڊگهي ۽ واقعن ڀري حڪومت جي سڀ کان وڏي خاصيت فوجي توسيع جي محدود ٿيڻ هئي. هشام پنهنجي درٻار اتر شام جي رصافه ۾ قائم ڪئي، جيڪا دمشق جي ڀيٽ ۾ بازنطيني سرحد جي ويجهو هئي، ۽ بازنطينين خلاف جنگ ٻيهر شروع ڪئي، جيڪا قسطنطنيه جي آخري ناڪام گهيري کان پوءِ رڪجي وئي هئي. نون حملن جي نتيجي ۾ اناطوليه ۾ ڪيترائي ڪامياب حملا ٿيا، پر هڪ وڏي شڪست، يعني اڪروئينون جي جنگ، به ملي، ۽ ڪا به اهم علائقائي توسيع نه ٿي.

خلافت جي اتر اولهه آفريڪي اڏن مان وزيگوٿي بادشاهت جي سامونڊي علائقن تي حملن جي هڪ سلسلي اموين لاءِ آئيبيريا جي گهڻي حصي تي مستقل قبضي جو رستو هموار ڪيو (711ع کان شروع)، ۽ ڏکڻ اوڀر گال تائين اڳڀرائي ٿي، جتي ناربون آخري مضبوط مرڪز هو ۽ 759ع تائين رهيو. هشام جي حڪومت ۾ اولهه ۾ توسيع جي پڄاڻي نظر آئي، جڏهن 732ع ۾ تور جي جنگ ۾ فرئنڪن عرب فوج کي شڪست ڏني. عرب توسيع اڳ ئي 721ع جي تولوز جي جنگ کان پوءِ محدود ٿي چڪي هئي. 739ع ۾ اتر آفريڪا ۾ وڏي بربر بغاوت شروع ٿي، جيڪا شايد خليفي هشام جي دور جي سڀ کان وڏي فوجي ناڪامي هئي. ان مان خلافت کان ٻاهر پهرين مسلمان رياستن مان ڪجهه اڀريون. ان کي مراڪش جي آزاديءَ جي شروعات به سمجهيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ مراڪش 20هين صدي تائين ٻيهر ڪڏهن به ڪنهن اوڀر واري خليفي يا ٻئي پرڏيهي طاقت جي حڪمراني هيٺ نه آيو. ان کان پوءِ الاندلس ۾ اموي اختيار ٽٽي پيو. هندستان ۾ اموي فوجن کي ڏکڻ هندستان جي چالوڪيه خاندان ۽ اتر هندستان جي پرتيهارن شڪست ڏني، جنهن سان عرب توسيع وڌيڪ اوڀر طرف رڪجي وئي.[170][171][172]

740ع ۾ اموي خلافت

قفقاز ۾ ٽڪراءُ خزرن سان هشام جي دور ۾ عروج تي پهتو: عربن دربند کي اهم فوجي اڏو بڻايو ۽ اتر قفقاز تي ڪيترائي حملا ڪيا، پر خانه بدوش خزرن کي تابع نه ڪري سگهيا. تڪرار سخت ۽ خونريز هو، ۽ عرب فوج 730ع ۾ مرج اردبيل جي جنگ ۾ وڏي شڪست به کاڌي. مستقبل جي مروان ٻئي، مروان بن محمد، آخرڪار 737ع ۾ هڪ وڏي حملي سان جنگ ختم ڪئي، جنهن بابت ٻڌايو وڃي ٿو ته اها وولگا تائين پهتي، پر خزر تابع نه ٿيا.

هشام کي اوڀر ۾ اڃا وڌيڪ سخت شڪستون مليون، جتي سندس فوجون تخارستان، جنهن جو مرڪز بلخ هو، ۽ ماوراء النهر، جنهن جو مرڪز سمرقند هو، ٻنهي کي تابع ڪرڻ جي ڪوشش ڪنديون رهيون. ٻئي علائقا اڳ ئي جزوي طور فتح ٿي چڪا هئا، پر حڪومت ڪرڻ ڏکيا رهيا. ٻيهر هڪ خاص ڏکيائي غير عربن، خاص طور ماوراء النهر جي سغدين جي اسلام قبول ڪرڻ بابت هئي. 724ع ۾ "اڃ جو ڏينهن" ۾ اموي شڪست کان پوءِ، خراسان جي گورنر اشراس بن عبدالله السلمي انهن سغدين کي ٽيڪس ۾ رعايت جو واعدو ڪيو، جيڪي اسلام قبول ڪندا، پر جڏهن اهو واعدو تمام گهڻو مقبول ٿيو ۽ صوبائي ٽيڪس آمدني گهٽائڻ جو خطرو پيدا ٿيو، ته هن پنهنجي واعدي تان هٿ کنيو.

731ع ۾ دره جي جنگ ۾ نقصانن کان پوءِ خراساني عربن ۾ ناراضگي تيزيءَ سان وڌي. 734ع ۾ الحارث بن سريج بغاوت جي اڳواڻي ڪئي، جنهن کي عرب آبادڪارن ۽ مقامي رهواسين ٻنهي جي وسيع حمايت ملي؛ هن بلخ تي قبضو ڪيو پر مرو وٺڻ ۾ ناڪام رهيو. هن شڪست کان پوءِ الحارث جي تحريڪ ظاهري طور ختم ٿي وئي. غير عرب مسلمانن جي حقن جو مسئلو اموين کي سندن پڄاڻي تائين تنگ ڪندو رهيو.

ٽيون فتنو

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ٽيون فتنو

هشام جو جانشين وليد ٻيون (743–744)، يزيد ٻئي جو پٽ، ٿيو. وليد بابت روايت آهي ته هو مذهب کان وڌيڪ دنياوي لذتن ۾ دلچسپي رکندو هو؛ اها شهرت شايد انهن نام نهاد "ريگستاني محلن" جي سينگار مان به تصديق ٿئي ٿي، جن ۾ قصير عمرا ۽ خربت المفجر شامل آهن، ۽ جيڪي ساڻس منسوب ڪيا ويا آهن. هن جلدي ڪيترن ماڻهن جي دشمني حاصل ڪئي، ڇاڪاڻ⁠تہ هن پنهنجي تخت نشيني جي مخالفت ڪندڙ ڪيترن ماڻهن کي قتل ڪيو ۽ قدريه کي ستايو.

744ع ۾ يزيد ٽيون، وليد پهرئين جو پٽ، دمشق ۾ خليفو اعلان ڪيو ويو، جڏهن ته سندس فوج وليد ٻئي کي قتل ڪيو. يزيد ٽئين کي پرهيزگاري جي ڪجهه شهرت ملي آهي ۽ شايد هو قدريه سان همدردي رکندو هو. هو پنهنجي حڪومت جي رڳو ڇهن مهينن بعد وفات ڪري ويو.

يزيد پنهنجي ڀاءُ ابراهيم کي جانشين مقرر ڪيو هو، پر مروان ٻيون (744–750)، مروان پهرئين جو پوٽو، اتر سرحد مان فوج وٺي آيو ۽ ڊسمبر 744ع ۾ دمشق ۾ داخل ٿيو، جتي کيس خليفو اعلان ڪيو ويو. مروان فوراً گاديءَ جو هنڌ اتر طرف موجوده ترڪي جي حران ڏانهن منتقل ڪيو. شام ۾ جلد بغاوت شروع ٿي، شايد گاديءَ جي منتقلي تي ناراضگي سبب، ۽ 746ع ۾ مروان بدلي طور حمص ۽ دمشق جون ڀتيون ڊاهي ڇڏيون.

مروان کي عراق ۽ ايران ۾ خوارج جي سخت مخالفت کي به منهن ڏيڻو پيو، جن پهرين ضحاڪ بن قيس ۽ پوءِ ابو دلف کي مخالف خليفن طور پيش ڪيو. 747ع ۾ مروان عراق تي ٻيهر ڪنٽرول قائم ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو، پر هن وقت تائين خراسان ۾ وڌيڪ سنگين خطرو پيدا ٿي چڪو هو.

عباسي انقلاب ۽ زوال

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو عباسي انقلاب
عباسي بغاوت جي شروعات تي خلافت، زاب جي جنگ کان اڳ

هاشميه تحريڪ، جيڪا ڪيساني شيعا جي هڪ ذيلي شاخ هئي ۽ عباسي خاندان جي اڳواڻي ۾ هئي، اموي خلافت جو تختو اونڌو ڪيو. عباسي هاشم قبيلي جا فرد هئا، جيڪي اموين جا مخالف هئا، پر "هاشميه" لفظ خاص طور ابو هاشم ڏانهن اشارو ڪندي نظر اچي ٿو، جيڪو علي جو پوٽو ۽ محمد بن الحنفيه جو پٽ هو. ڪجهه روايتن موجب ابو هاشم 717ع ۾ حميمه ۾ عباسي خاندان جي سربراهه محمد بن علي جي گهر ۾ وفات ڪري ويو، ۽ مرڻ کان اڳ محمد بن علي کي پنهنجو جانشين نامزد ڪيو. هن روايت عباسين کي مختار جي ناڪام بغاوت جي حامين کي گڏ ڪرڻ جي اجازت ڏني، جيڪي پاڻ کي محمد بن الحنفيه جا حامي ڄاڻائيندا هئا.

719ع ڌاري هاشميه جون دعوتي مهمون خراسان ۾ حامي ڳولڻ لڳيون. سندن مهم کي تبليغ، يعني دعوت، جي صورت ۾ پيش ڪيو ويو. انهن محمد جي "گهر جي هڪ فرد" لاءِ حمايت طلب ڪئي، پر عباسين جو نالو کليل طرح نه ورتو. اهي مهمون عربن ۽ غير عربن، يعني موالي، ٻنهي ۾ ڪامياب ٿيون، جيتوڻيڪ موالي شايد تحريڪ جي واڌ ۾ خاص اهم ڪردار ادا ڪيو.

746ع ڌاري ابو مسلم خراسان ۾ هاشميه جي اڳواڻي سنڀالي. 747ع ۾ هن اموي حڪمراني خلاف کليل بغاوت ڪاميابيءَ سان شروع ڪئي، جيڪا ڪاري جهنڊي جي نشان هيٺ هلي. هن جلد خراسان تي ڪنٽرول قائم ڪيو، ان جي اموي گورنر نصر بن سيار کي ڪڍي ڇڏيو، ۽ هڪ فوج اولهه ڏانهن موڪلي. 749ع ۾ ڪوفو هاشميه جي هٿ ۾ اچي ويو، عراق ۾ آخري اموي مضبوط مرڪز واسط گهيري هيٺ آيو، ۽ ساڳئي سال نومبر ۾ ابو العباس السفاح کي ڪوفي جي مسجد ۾ نئون خليفو تسليم ڪيو ويو.[حوالو گهربل] هن مرحلي تي مروان حران مان پنهنجي فوج گڏ ڪري عراق ڏانهن وڌيو. جنوري 750ع ۾ ٻئي فوجون زاب جي جنگ ۾ آمهون سامهون ٿيون، ۽ اموي شڪست کائي ويا. اپريل ۾ دمشق عباسين جي هٿ آيو، ۽ آگسٽ ۾ مروان مصر ۾ قتل ڪيو ويو.[حوالو گهربل] شام ۾ ڪجهه اموي قبضي جي خلاف مزاحمت ڪندا رهيا. اموي شهزادن ابو محمد السفياني، العباس بن محمد ۽ هاشم بن يزيد 750ع جي پڇاڙيءَ ڌاري شام ۽ اسلامي-بازنطيني سرحد ۾ بغاوتون ڪيون، پر شڪست کاڌائون.[173]

فاتحن شام ۾ اموين جون قبرون بي حرمتي ڪيون، رڳو عمر ٻيون جي قبر بچائي وئي، ۽ اموي خاندان جي اڪثر باقي فردن کي ڳولي قتل ڪيو ويو. جڏهن عباسين اموي خاندان جي فردن لاءِ عام معافي جو اعلان ڪيو، ته اسي ماڻهو معافي وٺڻ لاءِ گڏ ٿيا، ۽ سڀني کي قتل ڪيو ويو. هشام جو هڪ پوٽو، عبدالرحمان پهريون، بچي ويو، اتر آفريڪا مان ڀڄي ويو، ۽ موري آئيبيريا، يعني الاندلس، ۾ هڪ امارت قائم ڪئي. هن دعويٰ ڪئي، جيڪا الاندلس کان ٻاهر تسليم نه ڪئي وئي، ته سچي ۽ اصلي اموي خلافت، جيڪا عباسين کان وڌيڪ جائز هئي، سندس وسيلي قرطبه ۾ جاري رهي. اها صدين تائين قائم رهڻي هئي.

ڪجهه اموي شام ۾ به بچي ويا،[174] ۽ سندن اولاد چوٿين فتني دوران هڪ ڀيرو ٻيهر پنهنجي پراڻي حڪومت بحال ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ٻن اموين، ابو العميطر السفياني ۽ مسلمه بن يعقوب، 811 کان 813ع تائين لڳاتار دمشق تي قبضو ڪيو ۽ پاڻ کي خليفو اعلان ڪيو. بهرحال، سندن بغاوتون دٻايون ويون.[175]

پريويٽي-اورٽن دليل ڏئي ٿو ته اموين جي زوال جو سبب اسلام جي تيز توسيع هو. اموي دور ۾ وڏي پيماني تي اسلام قبول ڪرڻ سان فارسي، بربر، قبطي ۽ آرامي ماڻهو اسلام ۾ داخل ٿيا. اهي موالي، يعني تابع يا لاڳاپيل ماڻهو، اڪثر پنهنجي عرب حاڪمن کان وڌيڪ تعليم يافته ۽ وڌيڪ مهذب هئا. نون مسلمانن، سڀني مسلمانن جي برابريءَ جي بنياد تي، سياسي منظرنامو بدلائي ڇڏيو. پريويٽي-اورٽن اهو پڻ دليل ڏئي ٿو ته شام ۽ عراق جي ويڙهه سلطنت کي وڌيڪ ڪمزور ڪيو.[176]

انتظاميا

[سنواريو]

اوائلي اموي خليفن سلطنت لاءِ هڪ مستحڪم انتظاميا ٺاهي، جيڪا بازنطيني سلطنت جي انتظامي طريقن ۽ سياسي ادارن جي پيروي ڪندي هئي؛ اها سلطنت اڳ ساڳئي علائقي تي حڪومت ڪري چڪي هئي.[177] اهي چار مکيه حڪومتي شعبن تي مشتمل هئا: سياسي معاملا، فوجي معاملا، ٽيڪس گڏ ڪرڻ، ۽ مذهبي انتظاميا. انهن مان هر هڪ کي وڌيڪ شاخن، دفترن ۽ کاتن ۾ ورهايو ويو.

صوبا

[سنواريو]

جاگرافيائي طور سلطنت کي ڪيترن صوبن ۾ ورهايو ويو هو، جن جون حدون اموي دور ۾ ڪيترائي ڀيرا تبديل ٿيون. هر صوبي جو گورنر خليفي طرفان مقرر ٿيندو هو. گورنر پنهنجي صوبي ۾ مذهبي عملدارن، فوجي اڳواڻن، پوليس ۽ شهري منتظمن جو ذميوار هوندو هو. مقامي خرچ انهيءَ صوبي مان ايندڙ ٽيڪسن مان پورا ڪيا ويندا هئا، ۽ باقي رقم هر سال دمشق جي مرڪزي حڪومت ڏانهن موڪلي ويندي هئي. خاندان جي پوئين سالن ۾ جڏهن اموي حڪمرانن جي مرڪزي طاقت ڪمزور ٿي، تڏهن ڪجهه گورنرن اضافي ٽيڪس آمدني دمشق موڪلڻ کي نظرانداز ڪيو ۽ پنهنجي لاءِ وڏيون ذاتي دولتون ٺاهيون.[178]

حڪومتي ملازم

[سنواريو]

جيئن سلطنت وڌندي وئي، تيئن اهل عرب ملازمن جو تعداد سلطنت جي تيز توسيع سان گڏ هلڻ لاءِ تمام گهٽ هو. تنهنڪري معاويه فتح ٿيل صوبن ۾ ڪيترن مقامي حڪومتي ملازمن کي نئين اموي حڪومت هيٺ پنهنجون نوڪريون جاري رکڻ جي اجازت ڏني. انهيءَ ڪري مقامي حڪومت جو وڏو ڪم يوناني، قبطي ۽ فارسي ۾ درج ڪيو ويندو هو. صرف عبدالملڪ جي حڪومت دوران حڪومتي ڪم باقاعدي عربي ۾ درج ٿيڻ لڳو.[178]

فوج

[سنواريو]

اموي فوج بنيادي طور عرب هئي، جنهن جو مرڪز انهن ماڻهن تي مشتمل هو جيڪي شهري شام ۾ آباد ٿيا هئا، ۽ انهن عرب قبيلن تي جيڪي اصل ۾ شام ۾ اوڀر رومي سلطنت جي فوج ۾ خدمت ڪندا هئا. انهن کي شامي ريگستان جي قبيلن، بازنطينين سان سرحدي علائقن جي قبيلن، ۽ عيسائي شامي قبيلن جي مدد حاصل هئي. سپاهي فوجي وزارت، يعني ديوان الجيش، ۾ رجسٽر ٿيل هوندا هئا ۽ کين پگهار ملندي هئي. فوج کي علائقائي قلعابند شهرن جي بنياد تي جندن ۾ ورهايو ويو هو.[179]

700ع ۾ رجسٽرن ۾ شايد لڳ ڀڳ 300,000 فوجي داخل هئا،[180] جڏهن ته بلينڪنشپ هشام جي دور لاءِ 400,000 جو وڏو انگ ڏئي ٿو: شام - 175,000، جنهن ۾ رڳو جند دمشق وليد جي دور ۾ 45,000 فوجي ڏيندو هو؛ جزيره - 75,000؛ خراسان - 54,000؛ مصر - 40,000؛ اتر آفريڪا، اسپين ۽ سنڌ گهٽ ۾ گهٽ 30,000 هر هڪ؛ باقي صوبن ۾ به ڪجهه فوجي ڇانوڻيون هيون، پر گهٽ تعداد ۾.[181] 701ع ۾ ابن الاشعث جي بغاوت کان پوءِ عراق کي غير فوجي بڻائڻ کان اڳ، ان جي ديوان ۾ 100,000 کان وڌيڪ فوجي هئا: بصره - 80,000؛ ڪوفو - 60,000.[180] انهن رپورٽن جي ممڪن غير يقينيءَ کي نظر ۾ رکندي، 250,000 کان 300,000 جي ڪل فوج هڪ مناسب اندازو آهي، جيڪو پوئين رومي ۽ ساساني سلطنتن جي فوجي انگن سان ٺهڪي اچي ٿو.[182] هن فوج جو لڳ ڀڳ 40 سيڪڙو شام جي فوجن تي ٻڌل هو، جيڪو اموين جو مرڪزي علائقو هو؛ انهيءَ مان واضح ٿئي ٿو ته اهي ٻين علائقن تي غلبو ۽ ڪنٽرول ڪيئن برقرار رکي سگهيا، ۽ پوءِ خلافت جي سڀني حصن ۾ شامي فوجين جون ڇانوڻيون قائم ڪري سگهيا.[181]

اموي شامي فوجون ويجهي ترتيب واري پيادل جنگ ۾ ماهر هيون ۽ جنگ ۾ گوڏن ڀر ويهي نيزن جي ڀت واري ترتيب استعمال ڪرڻ کي ترجيح ڏينديون هيون، شايد اهو رومي فوجن سان سندن مقابلن جو نتيجو هو. اهو اصل بدوي انداز واري تيزحرڪت ۽ انفرادي جنگ کان بلڪل مختلف هو.[183][184]

سڪا

[سنواريو]

مسلمان فتح کان اڳ بازنطيني ۽ ساساني سلطنتون پئسي تي ٻڌل معيشتن تي ڀاڙينديون هيون، ۽ اهو نظام اموي دور ۾ به جاري رهيو. بازنطيني سڪا 658ع تائين استعمال ٿيندا رهيا؛ بازنطيني سونا سڪا اڃا به ت. 700 واري مالي سڌارن تائين استعمال ۾ هئا.[185] ان کان علاوه، اموي حڪومت دمشق ۾ پنهنجا سڪا ٺاهڻ شروع ڪيا، جيڪي شروعات ۾ اڳ موجود سڪن جهڙا هئا، پر پوءِ آزاد رخ ۾ ترقي ڪري ويا. اهي تاريخ ۾ ڪنهن مسلم حڪومت طرفان ٺاهيل پهريان سڪا هئا.[178]

اوائلي اسلامي سڪن تي بازنطيني ۽ ساساني تصويري نشان سڌي طرح ٻيهر استعمال ڪيا ويا، پر انهن ۾ نوان اسلامي عنصر پڻ شامل ڪيا ويا.[186] نام نهاد "عرب-بازنطيني" سڪا بازنطيني سڪن جي نقل هئا ۽ اموين جي اقتدار ۾ اچڻ کان اڳ ۽ پوءِ ليوانت جي شهرن ۾ ٺاهيا ويا.[187] انهن سڪن جا ڪجهه مثال، جيڪي غالباً دمشق ۾ ٺاهيا ويا، بازنطيني شهنشاهه هيراڪليئس جي سڪن جي نقل هئا، جن ۾ شهنشاهه ۽ سندس پٽ هيراڪليئس قسطنطين جي تصوير شامل هئي. پٺئين پاسي روايتي بازنطيني ڏاڪڻن تي صليب واري تصوير کي تبديل ڪيو ويو، ته جيئن ڪنهن به واضح غير اسلامي مفهوم کان بچي سگهجي.[186]

690ع واري ڏهاڪي ۾، عبدالملڪ جي حڪومت هيٺ، تجربن جو هڪ نئون دور شروع ٿيو.[186][188] 692 کان 696ع جي وچ وارا ڪجهه عرب-ساساني سڪا، جيڪي گورنر بشر بن مروان هيٺ عراق جي سڪن ٺاهڻ وارن مرڪزن سان لاڳاپيل هئا، ساساني باهه جي قربانگاهه واري تصوير استعمال ڪرڻ ڇڏي ڏني ۽ ان جي جاءِ تي عربي لباس ۾ بيٺل ٽي مرد ڏيکاريا. اهو ممڪن آهي ته مسلمان نماز جي عمل يا خطبي، يعني جمعي جي واعظ، کي ڏيکارڻ جي ڪوشش هئي.[188] هڪ ٻيو سڪو، جيڪو غالباً 695 کان 698ع جي وچ ۾ ٺهيو، محراب هيٺ هڪ نيزو ڏيکاري ٿو. ان جي مختلف تعبير ڪئي وئي آهي: يا ته اهو محراب جي نمائندگي ڪري ٿو يا هڪ "مقدس محراب" جي، جيڪو پوئين قديم دور جو نقشو هو. نيزو اهو سمجهيو وڃي ٿو، جيڪو محمد مسجد ۾ داخل ٿيڻ وقت پنهنجي اڳيان کڻندو هو.[188]

696 ۽ 699ع جي وچ ۾ خليفي سون، چاندي ۽ ڪانسي جي سڪن جو نئون نظام متعارف ڪرايو.[186][187] سڪن تي عام طور عربي لکتون هونديون هيون ۽ ڪا به تصوير نه هوندي هئي، جنهن سان اڳيون تصويري روايتون ختم ٿي ويون.[187] سون جو مکيه سڪو دينار هو، جيڪو رومي ديناريوس مان نڪتل هو، ۽ 20 چانديءَ جي سڪن جي برابر هو. اهو غالباً بازنطيني سولڊس تي ٻڌل هو.[187] چانديءَ جو سڪو درهم سڏبو هو، جيڪو يوناني دراخما مان نڪتل هو. ان جي ماپ ۽ شڪل ساساني سڪن تي ٻڌل هئي ۽ اهي اڳوڻي بازنطيني دور جي ڀيٽ ۾ گهڻي وڏي تعداد ۾ ٺاهيا ويا.[187] ڪانسي جو سڪو فلس يا فلوس سڏبو هو، جيڪو بازنطيني فولس مان نڪتل هو.[187]

فلسطين مان ڪانسي سڪن جو هڪ گروهه،[189] جيڪو 690ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙيءَ واري سڪي سڌاري کان پوءِ جو آهي، ست شاخن واري مينوراه جي تصوير ڏيکاري ٿو ۽ پوءِ پنج شاخن واري مينوراه جي تصوير، جنهن جي مٿان شهادت جي عربي لکت آهي.[186] اهي تصويرون شايد مينوراه جي عيسائي نمائندگين[186] يا اڳوڻن حشموني نمونن تي ٻڌل هيون.[189] پنج شاخن واري صورت ڏانهن تبديلي شايد هن تصوير کي يهودي ۽ عيسائي صورتن کان وڌيڪ الڳ ڪرڻ لاءِ ڪئي وئي هئي.[186]

سماجي تنظيم

[سنواريو]
هُميمه، اردن، ۾ عباسي رهائشگاهه مان دريافت ٿيل عاج، لڳ ڀڳ اٺين صدي. انداز اتر اوڀر ايران مان اصليت ڏيکاري ٿو، جيڪو هاشميه جي فوجي طاقت جو بنياد هو.[190]

اموي خلافت ۾ چار مکيه سماجي طبقا هئا:

  1. عرب مسلمان
  2. غير عرب مسلمان، يعني عرب مسلمانن جا موالي
  3. ذمي، يعني غير مسلم آزاد ماڻهو، جهڙوڪ عيسائي، يهودي ۽ زرتشتي
  4. غلام

عرب مسلمان سماج جي مٿئين درجي تي هئا ۽ فتح ٿيل علائقن تي حڪومت ڪرڻ کي پنهنجو فرض سمجهندا هئا. عرب مسلمان پاڻ کي غير عرب مسلمانن کان مٿانهون سمجهندا هئا ۽ عام طور ٻين مسلمانن سان سماجي طور نه ملندا هئا.

اسلام جي ڦهلاءَ سان مسلمان آباديءَ جو وڌندڙ حصو غير عربن تي مشتمل ٿيڻ لڳو. ان سبب سماجي بي چيني پيدا ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ نون مسلمانن کي عرب مسلمانن جهڙا حق نه ڏنا ويا. جيئن جيئن اسلام قبول ڪرڻ وڌيو، تيئن غير مسلم آباديءَ مان ملندڙ ٽيڪس آمدني به خطرناڪ حد تائين گهٽجڻ لڳي. اهي مسئلا وڌيڪ خراب ٿيندا رهيا، تان جو 740ع واري ڏهاڪي ۾ عباسي بغاوت جي سببن مان هڪ بڻيا.[191]

غير مسلم

[سنواريو]

اموي خلافت ۾ غير مسلم گروهه، جن ۾ عيسائي، يهودي، زرتشتي ۽ بت پرست شامل هئا، ذمي سڏبا هئا. کين ٻئي درجي جي شهرين طور قانوني تحفظ حاصل هو، بشرطيڪه اهي حڪمران مسلمانن جي سياسي بالادستي کي قبول ۽ تسليم ڪن. خاص طور غير مسلمانن کي جزيه نالي ٽيڪس ادا ڪرڻو پوندو هو، جيڪو مسلمانن تي لاڳو نه هو؛ مسلمان ان جي بدران زڪوات ادا ڪندا هئا. جيڪڏهن غير مسلم اسلام قبول ڪندا، ته اهي جزيه ادا ڪرڻ بند ڪندا ۽ ان جي بدران زڪوات ادا ڪندا.

جيتوڻيڪ اموي پنهنجي زرتشتي مخالفن کي شڪست ڏيڻ ۾ سخت هئا،[192] پر جن زرتشتين سندن اختيار قبول ڪيو، انهن کي تحفظ ۽ نسبتاً مذهبي رواداري ڏني وئي.[192] حقيقت ۾، عمر ٻيون بابت روايت آهي ته هن پنهنجي هڪ خط ۾ حڪم ڏنو ته "يهودين جي عبادتگاهه، گرجا گهر يا باهه جي پوڄارين جو مندر، يعني زرتشتين جو، تباهه نه ڪيو وڃي، جيستائين اهي مسلمانن سان صلح ڪري چڪا هجن ۽ سندن معاهدو قبول ڪري چڪا هجن".[193] فريڊ ڊونر چوي ٿو ته ايران جي اترين حصن ۾ زرتشتي "مؤمنن" طرفان تمام گهٽ داخل ڪيا ويا، ۽ خراج يا جزيه جي بدلي لڳ ڀڳ مڪمل خودمختياري حاصل ڪري ويا.[194] ڊونر وڌيڪ چوي ٿو ته "زرتشتي اسلام جي اڀار کان پوءِ به اتر ۽ اولهه ايران ۽ ٻين هنڌن تي صدين تائين وڏي تعداد ۾ موجود رهيا، ۽ حقيقت ۾ زرتشتي مذهبي متنن جو وڏو حصو اسلامي دور ۾ ترتيب ڏنو ۽ لکيو ويو."[194]

عيسائي ۽ يهودي پنهنجي جماعتن اندر اڃا به وڏا ديني مفڪر پيدا ڪندا رهيا، پر وقت گذرڻ سان ڪيتر

تعميرِ فن

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو اموي تعميرِ فن
قبة الصخره، مسجد الاقصيٰ، يروشلم ۾، عبدالملڪ بن مروان جي حڪم تي 691–692ع ۾ تعمير ڪئي وئي. هي اڄ تائين موجود سڀ کان پراڻي وڏي اسلامي عمارت آهي.[195]
جامع اموي دمشق ۾ وليد پهريون جي حڪم تي تعمير ڪئي وئي. ان جي تعمير لڳ ڀڳ 705ع ۾ شروع ٿي ۽ 715ع ۾ سندس وفات کان ٿوري ئي دير پوءِ مڪمل ٿي.[196]

اموين پنهنجي سلطنت اندر وڏيون جامع مسجدون ۽ شاهي محلات تعمير ڪيا. انهن جا گهڻا باقي بچيل يادگار بلاد الشام واري علائقي ۾ واقع آهن، جيڪو سندن بنيادي اقتدار جو مرڪز هو. انهن مسلمانن جي اڳوڻي پاليسي کي به جاري رکيو، جنهن تحت صوبن ۾ نوان فوجي ڇانوڻي وارا شهر (امصار) قائم ڪيا ويندا هئا، جيڪي وڌيڪ فتوحات ۽ واڌ ويجهه لاءِ بنيادي مرڪز طور ڪم ڪندا هئا.[197]

انهن جي سڀ کان مشهور تعميرن ۾ قبة الصخره يروشلم ۾ ۽ جامع اموي دمشق ۾ شامل آهن،[198] جڏهن ته ٻين تعميرن ۾ ريگستاني محلات، جهڙوڪ خربة المفجر ۽ قصير عمرة شامل آهن.[197] انهن منصوبن مان جامع اموي جي تعمير سلطنت جي گهڻ نسلي ۽ گهڻ ثقافتي نوعيت جي عڪاسي ڪري ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان جي تعمير لاءِ يوناني، فارسي، قبطي، هندي ۽ مغربي اتر آفريڪي ڪاريگر ڀرتي ڪيا ويا هئا.[199]

اموي سرپرستي هيٺ اسلامي تعميرِ فن موجود بازنطيني تعميرِ فن ۽ ساساني تعميرِ فن جي روايتن مان جنم ورتو، پر ان سان گڏ انهن اندازن جي عنصرن کي گڏائي نوان تجربا پڻ ڪيا ويا. نون قسم جي عمارتن کي متعارف ڪرايو ويو ۽ شاندار آرائشي منصوبن کي عملي جامو پارايو ويو.[197]

بازنطيني موزائيڪ طرز جون سجاوٽون قبة الصخره ۽ جامع اموي ٻنهي ۾ نمايان طور استعمال ڪيون ويون، پر انهن ۾ انساني تصويرن جي غير موجودگي هڪ نئين خصوصيت هئي، جيڪا اسلامي مذهبي فن ۾ اسلام ۾ بي تصويريت (تصويري نمائندگي کان پاسو) جي رجحان کي ظاهر ڪري ٿي.

محلاتن کي فرشي موزائيڪ، ڀت نگاري (فريسڪو) ۽ اُڀريل نقاشي سان سينگاريو ويندو هو، ۽ انهن مان ڪجهه ۾ انساني شڪلين ۽ جانورن جون تصويرون به شامل هيون.[197]

انهيءَ ريت اموي تعميرِ فن هڪ اهم عبوري دور ثابت ٿيو، جنهن دوران اوائلي اسلامي تعميرِ فن ۽ بصري ثقافت پنهنجي الڳ ۽ مخصوص سڃاڻپ ٺاهڻ شروع ڪئي.[200]

بعد ۾ اندلس ۾ قائم ٿيل اموي خاندان جي شاخ، جنهن امارت قرطبہ ۽ پوءِ خلافت قرطبہ تي حڪومت ڪئي، آئيبيريا جي ٻيٽ نما ۾ به وڏا تعميري منصوبا سرانجام ڏنا. انهن ۾ جامع قرطبہ ۽ مدينة الزهراء خاص طور مشهور آهن، جن بعد ۾ مغربي اسلامي تعميرِ فن تي گهرو اثر ڇڏيو.[201]

ورثو

[سنواريو]

سانچو:History of the Levant

خلافت جي واڌ ويجهه جو نقشو
  محمد ﷺ جي دور ۾ واڌ (622–632ع)
  خلافتِ راشده جي دور ۾ واڌ (632–661ع)
  اموي خلافت جي دور ۾ واڌ (661–750ع)

اموي خلافت هڪ طرف پنهنجي وسيع علائقائي توسيع جي ڪري مشهور آهي، ته ٻي طرف انهن انتظامي ۽ ثقافتي مسئلن جي ڪري به، جيڪي اهڙي توسيع سان پيدا ٿيا. ڪجهه قابلِ ذڪر استثنان کي ڇڏي، اموين نون مسلمانن (موالي) جي ڀيٽ ۾ پراڻن عرب اشرافي خاندانن، خاص طور پنهنجي خاندان، جي حقن کي وڌيڪ ترجيح ڏني. انهيءَ ڪري اسلام بابت سندن تصور ڪيترن مخالفن جي ڀيٽ ۾ گهٽ عالمگير هو. جيئن جي. آر. هاوٽنگ لکي ٿو:

اسلام کي حقيقت ۾ فاتح اشرافيه جي ملڪيت سمجهيو ويندو هو.[202]

اموي دور ۾ عربي سرڪاري ۽ انتظامي ٻولي بڻجي وئي ۽ عربيت جو عمل بلاد الشام، ميسوپوٽيميا، اتر آفريڪا ۽ آئيبيريا ۾ شروع ٿيو.[203] سرڪاري دستاويز ۽ سڪا عربي ۾ جاري ٿيڻ لڳا. اسلام قبول ڪندڙن جي وڌندڙ تعداد سان خلافت جي علائقن ۾ مسلمان آبادي به تيزيءَ سان وڌڻ لڳي.

هڪ مشهور راءِ موجب اموين خلافت کي هڪ مذهبي اداري مان (جيئن خلافت راشده ۾ هئي) هڪ موروثي سلطنت ۾ تبديل ڪري ڇڏيو.[198] بهرحال، اموي خليفا پاڻ کي زمين تي خدا جا نمائندا سمجهندا هئا ۽ پاڻ کي "خدائي حڪمن جي وضاحت ۽ تشريح" يا اسلامي قانون جي تشڪيل جو ذميوار تصور ڪندا هئا.[204]

بعد جي اسلامي مؤرخن ۾ اموين بابت گهڻو ڪري منفي تاثر ملي ٿو. انهن تي الزام لڳايو ويو ته انهن حقيقي خلافت (خلافت) جي بدران بادشاهت (مُلڪ) کي فروغ ڏنو، جنهن لفظ سان جبر ۽ آمريت جا مفهوم وابسته هئا. اموي خليفا پاڻ کي خليفة رسول الله (رسول الله ﷺ جا جانشين) چوڻ بدران خليفة الله (الله جا نائب) چوندا هئا.[205]

هن فرق مان ظاهر ٿئي ٿو ته اموين پاڻ کي امت جي سربراهيءَ ۾ خدا جا نمائندا سمجهندا هئا ۽ مذهبي اختيار کي ابھرندڙ مذهبي عالمن سان ورهائڻ يا انهن ڏانهن منتقل ڪرڻ جي ضرورت محسوس نه ڪندا هئا.[205] اتفاق سان اهي ئي عالم، جيڪي گهڻو ڪري عراق ۾ موجود هئا، اموي دور جي تاريخي روايتن کي گڏ ڪرڻ ۽ قلمبند ڪرڻ جا ذميوار بڻيا. ان ڪري اموي دور جي تاريخ جي تعمير گهڻو ڪري انهن ذريعن تي ٻڌل آهي جيڪي بعد ۾ بغداد جي عباسي درٻار ۾ لکيا ويا، جهڙوڪ محمد بن جرير طبري ۽ احمد بن يحيىٰ بلاذري جون تاريخون.[حوالو گهربل]

امام مالڪ جي مشهور ڪتاب الموطأ کي عباسي دور جي شروعات ۾ مدينو ۾ مرتب ڪيو ويو. هن ڪتاب ۾ اموين خلاف ڪو خاص مواد موجود ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان جو بنيادي مقصد قرآن ۽ رسول الله ﷺ جي حديثن کي گڏ ڪرڻ هو، نه ته اموين جي سياسي تاريخ لکڻ.[حوالو گهربل]

شيعن جي اوائلي مؤرخ مسعودي جون روايتون به نسبتاً متوازن سمجهيون وڃن ٿيون. مسعودي جي بيان موجب معاويه، هڪ وسيع سلطنت جي انتظامي ذميوارين باوجود، عبادت ۾ گهڻو وقت گذاريندو هو.[206]

عباسين جڏهن اموي حڪمرانن جي گهڻن قبرن کي ڊاهي ڇڏيو ۽ صرف معاويه ٻيون ۽ عمر بن عبدالعزيز جي قبرن کي بچايو، تڏهن کان پوءِ لکيل تاريخي ڪتابن ۾ اموين بابت وڌيڪ منفي رجحان نظر اچي ٿو.[207]

ايران ۾ عباسي دور دوران لکيل ڪتابن ۾ به اموين بابت وڌيڪ منفي رويو ملي ٿو، جيتوڻيڪ ان وقت ايران گهڻو ڪري سني هو. ساساني سلطنت جي زوال کان پوءِ ايران ۾ عرب مخالف جذبات وڏي حد تائين موجود هئا.[208]

جديد عرب قوم پرستي اموي دور کي عربن جي سنهري دور جو حصو سمجهي ٿي، جنهن جي تقليد ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي. اهو خاص طور شام جي قوم پرستن ۽ جديد شام جي رياست لاءِ اهم آهي، جنهن جو مرڪز به اموين وانگر دمشق آهي.[209]

اموين جا جهنڊا اڇي رنگ جا هئا، جيڪي معاويه بن ابي سفيان جي جهنڊي جي يادگار هئا.[210] اڄ اهو رنگ عرب قومپرست رنگن مان هڪ آهي، جيڪو ڪيترن عرب ملڪن جي جهنڊن ۾ مختلف صورتن ۾ شامل آهي.

مذهبي نقطه نظر

[سنواريو]

سني نظرئي موجب

[سنواريو]

ڪجهه مسلمانن اموين تي تنقيد ڪئي ته انهن پنهنجي حڪومت ۾ تمام گهڻا غير مسلم ۽ اڳوڻا رومي عملدار رکيا هئا.[211]

جڏهن مسلمانن شهر فتح ڪيا، تڏهن مقامي سياسي نمائندن، رومي ٽيڪس گڏ ڪندڙن ۽ انتظامي عملدارن کي سندن عهدن تي برقرار رکيو ويو. مرڪزي حڪومت لاءِ ٽيڪسن جو حساب ۽ ڳالهين جو ڪم به اهي ئي نمائندا ڪندا هئا. حاصل ٿيندڙ آمدني مان مرڪزي ۽ مقامي ٻنهي حڪومتن کي سندن خدمتن جو حصو ملندو هو. ڪيترائي عيسائي شهر پنهنجي گرجائن ۽ مقامي ادارن کي هلائڻ لاءِ به انهن ٽيڪسن جو حصو استعمال ڪندا هئا.

بعد ۾ ڪيترن مسلمانن اموين تي تنقيد ڪئي ته انهن اسلام قبول ڪندڙ ماڻهن تان به پراڻا ٽيڪس ختم نه ڪيا.[212]

جڏهن عمر بن عبدالعزيز اقتدار ۾ آيو ته هن انهن ٽيڪسن ۾ گهٽتائي ڪئي. انهيءَ سبب کيس چئن راشد خليفي کان پوءِ وڏن مسلمان حڪمرانن مان شمار ڪيو ويندو آهي.

امام ابو محمد عبدالله بن عبدالحڪم (وفات 829ع)، جنهن عمر بن عبدالعزيز جي سوانح لکي، بيان ڪري ٿو ته انهن ٽيڪسن ۾ گهٽتائي سان معيشت کي هٿي ملي، دولت وڌي، پر ساڳئي وقت حڪومتي آمدني گهٽجي وئي، جنهن جو اثر دفاعي خرچن تي به پيو.[213]

سني ذريعن موجب اموي حڪمرانن مان صرف عمر بن عبدالعزيز اهڙو حڪمران آهي، جنهن جي پرهيزگاري ۽ انصاف تي تقريباً سڀني جو اتفاق آهي.[حوالو گهربل] هن اسلام جي واڌ لاءِ موالي کان جزيه ختم ڪيو ۽ اسلام قبول ڪندڙن کي وڌيڪ آزاديون ڏنيون.

شيعا نظرئي موجب

[سنواريو]

شيعا ذريعن ۾ اموين بابت منفي راءِ ملي ٿي، جنهن جو مختصر اظهار شيعا ڪتاب صلح الحسن ۾ به ڪيو ويو آهي.[214]

شيعا حديثن مطابق، جن کي سني صحيح نٿا سمجهن، علي بن ابي طالب اموين کي سڀ کان وڏي فتنو قرار ڏنو هو.[215]

شيعا روايتن ۾ اموي خلافت کي وڏي پيماني تي "ظالم، غير اسلامي ۽ خدا کان بي نياز" حڪومت طور بيان ڪيو ويو آهي.[216]

شيعا مؤقف موجب معاويه 657ع ۾ پاڻ کي خليفو قرار ڏنو ۽ رسول الله ﷺ جي سئوٽ ۽ ناٺي، حڪمران خليفي علي بن ابي طالب خلاف جنگ ڪئي، جنهن جو نتيجو جنگ صفين جي صورت ۾ نڪتو.

انهن موجب معاويه پنهنجي پٽ يزيد پهريون کي به حسن–معاويه معاهدو جي خلاف ورزي ڪندي جانشين مقرر ڪيو. بعد ۾ رسول الله ﷺ جي نواسي حسين بن علي واقعه ڪربلا ۾ شهيد ڪيا ويا. شيعا روايتن موجب بعد وارا امام، جهڙوڪ علي بن حسين زين العابدين، به اموي حڪمرانن جي ظلم جو شڪار ٿيا.

بهائي نظرئي موجب

[سنواريو]

بهائي مذهب جي ڪتاب ڪتابِ مڪاشفو جي پيشنگوين جي وضاحت ڪندي عبدالبهاء بيان ڪري ٿو ته:

"وڏو ڳاڙهو اژدها، جنهن جا ست مٿا ۽ ڏهه سڱ هئا ۽ جنهن جي مٿن تي ست تاج هئا" اموي خليفن ڏانهن اشارو آهي، جيڪي رسول الله ﷺ جي دين ۽ علي جي حقيقت جي مخالفت ۾ اڀريا هئا.[217]

بهائي تشريح موجب اژدهي جا ست مٿا انهن ستن علائقن جي علامت آهن، جن تي اموين حڪومت ڪئي:

  • دمشق
  • فارس
  • عربستان
  • مصر
  • آفريڪا
  • اندلس
  • ماوراءُ النهر

جڏهن ته ڏهه سڱ اموي حڪمرانن جي ڏهن نالن جي علامت آهن:

  • ابو سفيان
  • معاويه
  • يزيد
  • مروان
  • عبدالملڪ
  • وليد
  • سليمان
  • عمر
  • هشام
  • ابراهيم

ڪجهه نالا، جهڙوڪ يزيد، هڪ کان وڌيڪ ڀيرا استعمال ٿيا (يزيد ٻيون ۽ يزيد ٽيون)، پر هن تشريح ۾ انهن کي الڳ شمار نه ڪيو ويو آهي.

خليفن جي فهرست

[سنواريو]
اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو اموي خاندان ۽ Umayyad dynasty#Genealogical chart of Umayyad rulers
اموي خاندان جو نسب نامو۔ نيري رنگ ۾: خليفو عثمان بن عفان، چار خلفاءِ راشدين مان هڪ. سائي رنگ ۾: دمشق جا اموي خليفا. پِيلي رنگ ۾: قرطبہ جا اموي امير. نارنگي رنگ ۾: قرطبہ جا اموي خليفا. عبدالرحمٰن ٽيون 929ع تائين امير رهيو، پوءِ پاڻ کي خليفو قرار ڏنائين. محمد ﷺ کي به (وڏن اکرن ۾) شامل ڪيو ويو آهي ته جيئن اموين جي ساڻس خانداني نسبت ڏيکاري سگهجي. وڌيڪ لاءِ شجري جو تعاملي نسخو ڏسو.
دمشق جي اموي خلافت جا خليفا
خليفو دورِ حڪومت
معاويه پهريون بن ابو سفيان 28 جولاءِ 661ع – 27 اپريل 680ع
يزيد پهريون بن معاويه 27 اپريل 680ع – 11 نومبر 683ع
معاويه ٻيون بن يزيد 11 نومبر 683ع – جون 684ع
مروان پهريون بن الحڪم جون 684ع – 12 اپريل 685ع
عبدالملڪ بن مروان 12 اپريل 685ع – 8 آڪٽوبر 705ع
وليد پهريون بن عبدالملڪ 8 آڪٽوبر 705ع – 23 فيبروري 715ع
سليمان بن عبدالملڪ 23 فيبروري 715ع – 22 سيپٽمبر 717ع
عمر بن عبدالعزيز 22 سيپٽمبر 717ع – 4 فيبروري 720ع
يزيد ٻيون بن عبدالملڪ 4 فيبروري 720ع – 26 جنوري 724ع
هشام بن عبدالملڪ 26 جنوري 724ع – 6 فيبروري 743ع
وليد ٻيون بن يزيد 6 فيبروري 743ع – 17 اپريل 744ع
يزيد ٽيون بن وليد 17 اپريل 744ع – 4 آڪٽوبر 744ع
ابراهيم بن وليد 4 آڪٽوبر 744ع – 4 ڊسمبر 744ع
مروان ٻيون بن محمد 4 ڊسمبر 744ع – 25 جنوري 750ع

حوالا

[سنواريو]
  1. 1 2 Blankinship, Khalid Yahya (1994-01-01). The End of the Jihâd State: The Reign of Hishām Ibn ʿAbd al-Malik and the Collapse of the Umayyads (انگريزي ۾). State University of New York Press. ISBN 978-0-7914-9683-1.
  2. 1 2 "The Umayyad Caliphate | Highbrow". gohighbrow.com (آمريڪي انگريزي ۾). 2015-04-28. 2026-04-26 تي حاصل ڪيل.
  3. 1 2 "Expansion Under the Umayyad Caliphates | Early World Civilizations". courses.lumenlearning.com. 2026-04-26 تي حاصل ڪيل.
  4. 1 2 "The Umayyad and Abbasid Empire". History Guild (برطانوي انگريزي ۾). 2026-04-26 تي حاصل ڪيل.
  5. ↑ "Umayyad". Collins English Dictionary. HarperCollins. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 12 May 2019 تي محفوظ ڪيل. 12 May 2019 تي حاصل ڪيل.
  6. ↑ "Umayyad". The American Heritage Dictionary of the English Language (5th ڇاپو). Boston: Houghton Mifflin Harcourt. 12 May 2019 تي حاصل ڪيل. • "Umayyad". Oxford Dictionaries US Dictionary. Oxford University Press. اصل نسخو مان 12 May 2019 تي محفوظ ڪيل. 12 May 2019 تي حاصل ڪيل.  • "Umayyad". Oxford Dictionaries UK English Dictionary. Oxford University Press. اصل نسخو مان 12 May 2019 تي محفوظ ڪيل.  • "Umayyad". Merriam-Webster Dictionary. 12 May 2019 تي حاصل ڪيل.
  7. ↑ "Umayyad dynasty". Encyclopædia Britannica. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 19 June 2015 تي محفوظ ڪيل. 19 May 2016 تي حاصل ڪيل.
  8. ↑ (عربي: ٱلْأُمَوِيُّون, romanized: al-Umawiyyūn، يا عربي: بَنُو أُمَيَّة اميه جا پٽ حوالي جي چڪ: Invalid parameter "label" in <ref> tag. The supported parameters are: dir, follow, group, name.
  9. ↑ Barton, Simon (30 June 2009). A History of Spain. Macmillan International Higher Education. ص. 44–5. ISBN 978-1-137-01347-7.[مئل ڳنڍڻو]
  10. ↑ Venable, Francis Preston (1894). A Short History of Chemistry. Heath. ص. 21.
  11. 1 2 Rahman 1999, p. 128.
  12. ↑ "Islamic Economics". www.hetwebsite.net. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 5 November 2019 تي محفوظ ڪيل. 10 October 2018 تي حاصل ڪيل.
  13. ↑ "The Qur'an's Call to Alms Zakat, the Muslim Tradition of Alms-giving". ISIM Newsletter 98 (1): 13–12. 1998. https://openaccess.leidenuniv.nl/bitstream/handle/1887/16762/ISIM_1_The_Qur-an-s_Call_to_Alms_Zakat_the_Muslim_Tradition_of_Alms-giving.pdf?sequence=1. Retrieved 18 May 2021.
  14. ↑ Cavendish, Marshall (2006). World and Its Peoples. Marshall Cavendish. ص. 185. ISBN 978-0-7614-7571-2. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 24 March 2023 تي محفوظ ڪيل. 25 August 2020 تي حاصل ڪيل.
  15. ↑ Haag, Michael (2012). The Tragedy of the Templars: The Rise and Fall of the Crusader States. Profile Books. ISBN 978-1-84765-854-8. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 24 March 2023 تي محفوظ ڪيل. 25 August 2020 تي حاصل ڪيل.
  16. ↑ Yalman, Suzan (October 2001). "The Art of the Umayyad Period (661–750)". Heilbrunn Timeline of Art History. Based on original work by Linda Komaroff. New York: The Metropolitan Museum of Art. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 20 September 2020 تي محفوظ ڪيل. 23 September 2020 تي حاصل ڪيل.
  17. ↑ Levi Della Vida & Bosworth 2000, p. 838.
  18. ↑ Donner 1981, p. 51.
  19. ↑ Hawting 2000, pp. 22–23.
  20. ↑ Wellhausen 1927, pp. 40–41.
  21. ↑ Hawting 2000, p. 23.
  22. ↑ Donner 1981, p. 77.
  23. ↑ Wellhausen 1927, p. 20.
  24. ↑ Wellhausen 1927, pp. 20–21.
  25. ↑ Kennedy 2004, p. 50.
  26. ↑ Kennedy 2004, p. 51.
  27. ↑ Kennedy 2004, pp. 51–52.
  28. ↑ Kennedy 2004, pp. 51–53.
  29. ↑ Madelung 1997, p. 45.
  30. ↑ Donner 1981, p. 114.
  31. 1 2 Madelung 1997, pp. 60–61.
  32. 1 2 Madelung 1997, p. 61.
  33. ↑ Kennedy 2004, pp. 62–64.
  34. 1 2 3 4 5 Madelung 1997, p. 80.
  35. 1 2 3 4 Wellhausen 1927, p. 45.
  36. ↑ Kennedy 2004, p. 70.
  37. 1 2 3 Kennedy 2004, p. 75.
  38. ↑ Kennedy 2004, p. 63.
  39. ↑ Madelung 1997, pp. 80–81.
  40. ↑ Madelung 1997, p. 81.
  41. ↑ Madelung 1997, p. 141.
  42. ↑ Kennedy 2004, pp. 75–76.
  43. ↑ Hawting 2000, p. 27.
  44. 1 2 3 Kennedy 2004, p. 76.
  45. 1 2 Wellhausen 1927, p. 53.
  46. ↑ Kennedy 2004, pp. 76, 78.
  47. ↑ Wellhausen 1927, pp. 55–56.
  48. ↑ Madelung 1997, p. 190.
  49. 1 2 3 4 5 Hinds 1993, p. 265.
  50. ↑ Kennedy 2004, p. 79.
  51. ↑ Kennedy 2004, p. 80.
  52. ↑ Hinds 1993, p. 59.
  53. ↑ Wellhausen 1927, p. 59.
  54. ↑ Wellhausen 1927, pp. 59–60.
  55. ↑ Hawting 2000a, p. 842.
  56. ↑ Wellhausen 1927, p. 55.
  57. ↑ Kennedy 2004, pp. 86–87.
  58. ↑ Kaegi 1992, p. 247.
  59. ↑ Kennedy 2004, pp. 87–88.
  60. ↑ Lilie 1976, pp. 81–82.
  61. ↑ Kennedy 2004, p. 82.
  62. ↑ Kennedy 2004, pp. 82–83.
  63. 1 2 3 4 Kennedy 2004, p. 83.
  64. ↑ Kennedy 2004, pp. 83–85.
  65. ↑ Kennedy 2004, p. 85.
  66. 1 2 Kennedy 2004, p. 86.
  67. ↑ Kennedy 2004, p. 87.
  68. ↑ Kennedy 2007, p. 209.
  69. ↑ Christides 2000, p. 790.
  70. ↑ Wellhausen 1927, p. 135.
  71. ↑ Duri 2011, pp. 22–23.
  72. ↑ Kennedy 2004, p. 88.
  73. ↑ Kennedy 2004, pp. 88–89.
  74. 1 2 Kennedy 2004, p. 89.
  75. ↑ Kennedy 2004, pp. 89–90.
  76. 1 2 Kennedy 2004, p. 90.
  77. ↑ Gibb 1960a, p. 55.
  78. 1 2 Bosworth 1993, p. 268.
  79. ↑ Duri 2011, pp. 23–24.
  80. ↑ Levi Della Vida & Bosworth 2000, pp. 838–839.
  81. 1 2 3 Kennedy 2004, p. 91.
  82. ↑ Duri 2011, pp. 24–25.
  83. 1 2 Kennedy 2004, pp. 90–91.
  84. ↑ Crone 1994, p. 45.
  85. 1 2 Crone 1994, p. 46.
  86. ↑ Wellhausen 1927, pp. 201–202.
  87. 1 2 3 4 Kennedy 2001, p. 33.
  88. ↑ Wellhausen 1927, p. 182.
  89. ↑ Kennedy 2004, pp. 92–93.
  90. ↑ Kennedy 2004, p. 92.
  91. ↑ Kennedy 2004, p. 93.
  92. ↑ Kennedy 2001, pp. 32–33.
  93. ↑ Dixon 1969, pp. 220–222.
  94. ↑ Kennedy 2004, pp. 97–98.
  95. ↑ Dixon 1969, pp. 174–176, 206–208.
  96. ↑ Dixon 1969, pp. 235–239.
  97. ↑ Kennedy 2004, p. 98.
  98. ↑ Gibb 1960b, p. 76.
  99. ↑ Kennedy 2016, p. 87.
  100. ↑ Wellhausen 1927, p. 231.
  101. ↑ Kennedy 2016, pp. 87–88.
  102. 1 2 3 4 Kennedy 2016, p. 88.
  103. 1 2 3 4 Kennedy 2001, p. 34.
  104. 1 2 3 4 5 6 7 8 Gibb 1960b, p. 77.
  105. 1 2 Kennedy 2016, p. 85.
  106. ↑ Hawting 2000, p. 62.
  107. ↑ Ramadan, Tareq A. (2017). "Inscribed Administrative Material Culture And The Development Of The Umayyad State In Syria-Palestine 661-750 CE (Dissertation)". Wayne State University Dissertations. https://digitalcommons.wayne.edu/oa_dissertations/1860/.
  108. 1 2 3 Kennedy 2016, p. 89.
  109. 1 2 3 Blankinship 1994, pp. 28, 94.
  110. ↑ Blankinship 1994, p. 28.
  111. 1 2 Blankinship 1994, p. 94.
  112. ↑ Hawting 2000, p. 63.
  113. ↑ Duri 1965, p. 324.
  114. ↑ Hawting 2000, pp. 63–64.
  115. ↑ Wellhausen 1927, pp. 219–220.
  116. ↑ Blankinship 1994, p. 95.
  117. ↑ Johns 2003, pp. 424–426.
  118. ↑ Elad 1999, p. 45.
  119. 1 2 Grabar 1986, p. 299.
  120. 1 2 Hawting 2000, p. 60.
  121. ↑ Johns 2003, pp. 425–426.
  122. ↑ Elisséeff 1965, p. 801.
  123. ↑ Hillenbrand 1994, pp. 71–72.
  124. 1 2 Kennedy 2016, p. 90.
  125. ↑ Lilie 1976, pp. 110–112.
  126. ↑ Lilie 1976, pp. 112–116.
  127. ↑ Blankinship 1994, p. 107.
  128. ↑ Ter-Ghewondyan 1976, pp. 20–21.
  129. ↑ Lilie 1976, pp. 113–115.
  130. 1 2 Kaegi 2010, p. 14.
  131. 1 2 3 Talbi 1971, p. 271.
  132. ↑ Kennedy 2007, p. 217.
  133. ↑ Lévi-Provençal 1993, p. 643.
  134. ↑ Kaegi 2010, p. 15.
  135. 1 2 3 Kennedy 2002, p. 127.
  136. 1 2 Wellhausen 1927, p. 438.
  137. ↑ al-Sallabi 2008, p. 42.
  138. ↑ Muir 1891, p. 359.
  139. ↑ Wellhausen 1927, pp. 437–438.
  140. ↑ Kennedy 2016, pp. 90–91.
  141. ↑ Dietrich 1971, p. 41.
  142. ↑ Kennedy 2016, p. 91.
  143. ↑ Blankinship 1994, p. 82.
  144. 1 2 Eisener 1997, p. 821.
  145. ↑ Gibb 1923, p. 54.
  146. ↑ Beckwith 1993, pp. 88–89.
  147. ↑ Madelung 1975, pp. 198–199.
  148. ↑ Madelung 1993.
  149. ↑ Treadgold 1997, p. 344.
  150. ↑ Powers 1989, pp. 39–40.
  151. ↑ Treadgold 1997, pp. 347–348.
  152. 1 2 Blankinship 1994, pp. 33–34.
  153. ↑ Lilie 1976, pp. 132–133.
  154. ↑ Blankinship 1994, pp. 117–121.
  155. ↑ Lilie 1976, pp. 143–144, 158–162.
  156. 1 2 Cobb 2000, p. 821.
  157. ↑ Wellhausen 1927, p. 268–269.
  158. ↑ Kennedy 2004, p. 106.
  159. ↑ Blankinship 1994, p. 31.
  160. 1 2 Kennedy 2004, p. 107.
  161. ↑ Hawting 2000, p. 77.
  162. ↑ Hawting 2000, pp. 77–79.
  163. ↑ Hawting 2000, p. 78.
  164. ↑ Blankinship 1994, p. 32.
  165. ↑ Kennedy 2002, p. 107.
  166. ↑ Wellhausen 1927, pp. 313–318.
  167. ↑ Lammens & Blankinship 2002, p. 311.
  168. ↑ Blankinship 1994, p. 87.
  169. ↑ Ettinghausen, Richard (1977). Arab painting. New York : Rizzoli. ص. 34–37. ISBN 978-0-8478-0081-0.{{cite book}}: CS1 maint: publisher location (ڳنڍڻو)
  170. ↑ Allan, J.; Haig, T. Wolseley; Dodwell, H. H. (1934). "Northern India in Medieval Times". ۾ Dodwell, H. H. (مرتب). The Cambridge Shorter History of India. Cambridge: Cambridge University Press. ص. 131–132.
  171. ↑ Thapar, Romila (February 2004). Early India: From the Origins to A.D. 1300. University of California Press. ص. 333. ISBN 978-0520242258.
  172. ↑ Schmidt, Karl J. (1995). An Atlas and Survey of South Asian History. M.E. Sharpe. ص. 34. ISBN 9781563243349.
  173. ↑ Cobb 2001, pp. 47–50.
  174. ↑ Cobb 2001, p. 43.
  175. ↑ Cobb 2001, pp. 56–61.
  176. ↑ Previté-Orton 1971, vol. 1, p. 239.
  177. ↑ Robinson, Neal (1999). Islam: A Concise Introduction. RoutledgeCurzon. ص. 22.
  178. 1 2 3 Ochsenwald 2004, p. 57.
  179. ↑ Nicolle, David (2012). The Great Islamic Conquests AD 632–750. Bloomsbury Publishing. ص. 30. ISBN 978-1-84603-890-7.
  180. 1 2 Kennedy 2001, p. 20.
  181. 1 2 Blankinship 1994, p. 50,303.
  182. ↑ Kennedy 2001, p. 21.
  183. ↑ Crawford, Peter (2013). The War of the Three Gods: Romans, Persians and the Rise of Islam. Pen and Sword. ص. 226. ISBN 978-1-84884-612-8.
  184. ↑ Kennedy 2007a.
  185. ↑ Sanchez 2015, p. 324.
  186. 1 2 3 4 5 6 7 Fine, Steven (2015). "When Is a Menorah "Jewish"?: On the Complexities of a Symbol during the Age of Transition". ۾ Evans, Helen C. (مرتب). Age of Transition: Byzantine Culture in the Islamic World (انگريزي ۾). Metropolitan Museum of Art. ص. 48–50. ISBN 978-0-300-21111-5.
  187. 1 2 3 4 5 6 Richard, Suzanne (2003). Near Eastern Archaeology: A Reader (انگريزي ۾). Penn State Press. ص. 216–217. ISBN 978-1-57506-547-2.
  188. 1 2 3 Milwright, Milwright Marcus (2019). Dome of the Rock and its Umayyad Mosaic Inscriptions (انگريزي ۾). Edinburgh University Press. ص. 231. ISBN 978-1-4744-6045-3.
  189. 1 2 Flood 2001, p. 89 (see footnote 146).
  190. ↑ Egan, Virginia; Bikai, Patricia M. (July 1999). "Archaeology in Jordan". American Journal of Archaeology 103 (3): 513–514. doi:10.2307/506971. https://archive.org/details/sim_american-journal-of-archaeology_1999-07_103_3/page/513.
  191. ↑ Ochsenwald 2004, p. 55–56.
  192. 1 2 Stepaniants, Marietta (April 2002). "The Encounter of Zoroastrianism with Islam". Philosophy East and West 52 (2): 163. doi:10.1353/pew.2002.0030. https://archive.org/details/sim_philosophy-east-and-west_2002-04_52_2/page/163.
  193. ↑ Recorded by Ibn Abu Shayba in Al-Musanaf and Abu 'Ubaid Ibn Sallam in his book Al-Amwal, pp.123
  194. 1 2 Donner, Fred M. (May 2010). Muhammad and the Believers: At the Origins of Islam. ص. 110–111.
  195. ↑ Grabar 1986, p. 298.
  196. ↑ Flood 2001, p. 2.
  197. 1 2 3 4 Petersen, Andrew (1996). "Umayyads". Dictionary of Islamic Architecture. Routledge. ص. 295–297. ISBN 9781134613663. اصل نسخو مان 2025-05-29 تي محفوظ ڪيل. 2026-06-18 تي حاصل ڪيل.
  198. 1 2 Previté-Orton 1971, p. 236.
  199. ↑ Flood 2001, pp. 2–3.
  200. ↑ Flood 2001, pp. 22–24.
  201. ↑ Dodds, Jerrilynn D. (1992). "The Great Mosque of Córdoba". ۾ Dodds, Jerrilynn D. (مرتب). Al-Andalus: The Art of Islamic Spain. New York: The Metropolitan Museum of Art. ص. 505–508. ISBN 0870996371.
  202. ↑ Hawting 2000, p. 4.
  203. ↑ Lapidus 2014, p. 50.
  204. ↑ Crone & Hinds 1986, p. 43.
  205. 1 2 Hawting 2000, p. 13.
  206. ↑ Muawiya Restorer of the Muslim Faith By Aisha Bewley Page 41
  207. ↑ McAuliffe, Jane Dammen (2006). The Cambridge Companion to the Qur'an. Cambridge University Press. ص. 166. ISBN 978-0-521-53934-0.
  208. ↑ Badiozamani, Badi; Badiozamani, Ghazal (2005). Iran and America Re-Kind[l]ing a Love Lost. East West Understanding Press. ص. 118. ISBN 978-0-9742172-0-8.
  209. ↑ Gilbert 2013, pp. 21–24, 39–40.
  210. ↑ Hathaway 2012, p. 97.
  211. ↑ Choueiri, Youssef M. (15 April 2008). A Companion to the History of the Middle East. John Wiley & Sons. ISBN 978-1-4051-5204-4.
  212. ↑ "Student Resources, Chapter 12: The First Global Civilization: The Rise and Spread of Islam, IV. The Arab Empire of the Umayyads, G. Converts and 'People of the Book'". اصل نسخو مان 2021-03-08 تي محفوظ ڪيل. 2026-06-18 تي حاصل ڪيل.
  213. ↑ Umar Ibn Abdul Aziz By Imam Abu Muhammad Abdullah ibn Abdul Hakam died 214 AH 829 C.E.
  214. ↑ Shaykh Radi Aal-yasin (2000). Sulh Al-Hasan. Ansariyan Publishers. ص. 297–344. ISBN 978-1-4960-4085-5.
  215. ↑ "Sermon 92". اصل نسخو مان 2021-03-08 تي محفوظ ڪيل. 2026-06-18 تي حاصل ڪيل.
  216. ↑ Sharon, Moshe (1983). Black Banners from the East. JSAI. ISBN 9652235011. {{cite book}}: Check |isbn= value: checksum (مدد)
  217. ↑ `Abdu'l-Bahá. Some Answered Questions. ص. 69.
  1. ↑ سڀ کان وڏو بچيل سفياني، الوليد بن عتبه، جيڪو معاويه پهرئين جي سڳي ڀاءُ جو پٽ هو، معاويه ٻئي جي وفات کان ٿوري دير پوءِ وفات ڪري ويو؛ جڏهن ته فوت ٿيل خليفي جو ٻيو پدري چاچو، عثمان بن عنبسه بن ابي سفيان، جنهن کي اردن ضلعي جي ڪلب قبيلي جي حمايت حاصل هئي، پنهنجي مامي ابن الزبير جي خلافت کي تسليم ڪيو.[78] ابن بحدل جانشيني لاءِ معاويه ٻئي جي ڀائرن، خالد ۽ عبد الله، کي پسند ڪيو، پر شام ۾ اموي حامي قبائلي اشرافيا جي اڪثريت کين تمام ننڍو ۽ اڻتجربيڪار سمجهندي هئي.[81][82]

    ڪتابيات

    [سنواريو]

    وڌيڪ پڙهڻ

    [سنواريو]

    ٻاهريان ڳنڍڻا

    [سنواريو]
    "https://sd.wikipedia.org/w/index.php?title=اموي_خلافت&oldid=418728" تان ورتل