مواد ڏانھن هلو

شِو

ڳنڍڻن کي سنواريو
کليل ڄاڻ چيڪلي، وڪيپيڊيا مان
(شِيو کان چوريل)
شِو
تباهيءَ جو ديوتا
سَرواچ هستي (شيوا مت)[4]
رڪن تريمورتي[5]

شِووھم شيوا مندر، بينگالور، ڪرناٽڪ ۾ شيوا جو مجسمو
ٻيا نالا
وابستگي
رهائش *ڪيلاش[6]
منتر *اوم نمः شيوايا
هٿيار *تريشول
علامتون
ڏينهن
سواري نندي[8]
ميلا
نسب
ساٿي سَتي، پاروتي ۽ ٻين صورتن ۾ شڪتي[note 1]
اولاد

شيوا (/ˈʃɪvə/; शिव, IAST: Śiva, sa, lit. 'سُڀاڳ وارو')، جنهن کي مهاديو (/məˈhɑː ˈdeɪvə/; महादेव, IAST: Mahādevaḥ, [mɐɦaːd̪eːʋɐh], lit. 'وڏو ديو')[17][18][19] ۽ هَر (हर, lit. 'هٽائيندڙ')[20] پڻ چيو وڃي ٿو، هندومت جي مکيه ديوتائن مان هڪ آهي.[21] شيوا مت ۾ هو سَرواچ هستي آهي، جيڪا هندومت جي وڏين روايتن مان هڪ آهي.[22] شيوا مت جي روايت ۾ شيوا سَرواچ آقا آهي، جيڪو ڪائنات کي پيدا ڪري ٿو، بچائي ٿو ۽ ڦيرائي/بدلائي ٿو.[17][18][19] ديوي-مرڪوز شڪتي مت جي روايت ۾ ديوي کي توانائي ۽ تخليق جي سگهه شڪتي طور سَرواچ مڃيو وڃي ٿو، ۽ شيوا سان برابر ۽ پورو ڪرڻ واري ساٿي طور ڏٺو وڃي ٿو.[23][24] شيوا پنچائيتن پوجا ۾ به پنج برابر ديوتائن مان هڪ آهي، جيڪا سمارتا روايت سان لاڳاپيل آهي.[25] شيوا کي تريمورتي اندر “ڀڃيندڙ/مٽائيندڙ” طور سڃاتو وڃي ٿو؛ ۽ هن هندو تِرنيتي ۾ برهما ۽ وشنو به شامل آهن.[6][26] شيوا جون ڪيتريون صورتون آهن—سڀاڳ به ۽ ڀيانڪ به. نرم صورتن ۾ هو هڪ سڀ ڪجهه ڄاڻندڙ يوگي طور ڏيکاريو وڃي ٿو، جيڪو ڪيلاش تي زاهدانه زندگي گذاري ٿو[6]؛ ۽ گڏوگڏ پاروتي سان گهريلو روپ ۾، ۽ پنهنجي ٻن ٻارن گنيش ۽ ڪارتيڪيه سان. ڏاڍيون صورتن ۾ هو گهڻائي ڀيرا ديوَن/اَسورن کي ماري ڇڏيندڙ طور ڏيکاريو وڃي ٿو. شيوا کي آدييوگي (پهريون يوگي) به چيو وڃي ٿو، ۽ يوگا، دهيان ۽ ڪلاهن جو سرپرست ديوتا سمجهيو وڃي ٿو.[27] شيوا جون روپ-نشانيون هن ريت بيان ٿين ٿيون: ڳچيءَ ۾ ناگ راڄ واسُڪي، مٿي تي هلال، وارن جي ڄٽا مان وهي نڪرندڙ پاڪ درياهه گنگا، پيشانيءَ تي ٽيون اکيون (جيڪا کلي ته سامهون واريءَ کي راک بڻائي ڇڏي)، هٿ ۾ تريشول، ۽ ڊمرو. عام طور شيوا جي پوڄا لنگم جي غير-مجسما صورت ۾ ڪئي وڃي ٿي.[7] جيتوڻيڪ شيوا کي ويدڪ ديوتا رُودر سان ڳنڍيو وڃي ٿو، پر شيوا جا ڪجهه بنياد غير-ويدڪ به ٿي سگهن ٿا،[28] ۽ وقت سان گڏ ڪيترن ئي پراڻن غير-ويدڪ ۽ ويدڪ ديوتائن جي گڏجڻ سان هڪ وڏي ديوتا جي صورت اختيار ڪيائين؛ جنهن ۾ ويدن جو طوفاني/هوائي ديوتا رودر به شامل آهي، جنهن جي باري ۾ به ڪڏهن ڪڏهن غير-ويدڪ اُپج جو امڪان ڄاڻايو وڃي ٿو.[29][30] شيوا هڪ سڄي هندومت ۾ پوڄيل ديوتا آهي، ۽ ڀارت، نيپال، بنگلاديش، سري لنڪا ۽ انڊونيشيا (خاص طور جاوا ۽ بالي) ۾ وڏي پيماني تي عزت ۽ پوڄا ماڻي ٿو.[31]

حصو آهي هڪ سلسلي جو
شيو مت
 
Portal icon باب هندو ڌرم


شِو ديوتا تمام قديم آهي، شِو جو مطلب آهي ”شُڀ“ جيڪا عام طور استعمال ۾ اچي ٿي ٻيون معنائون آهن، مهربان، نيڪ دل، شفيق، روشن ۽ مسرور وغيره. شِو ديوتا هندن جي ٽمورتي (تريمورتي) جو حصو آهي. ان ٽمورتي ۾ ٽي ديوتا شامل آهن، برهما، وشنو ۽ شِو. ٽمورتي ۾ وشنو ۽ شِو جي گڏ هجڻ باوجود هندن ۾ هڪڙا وشنوپرست آهن ته ٻيا شِوپرست. شِو ديوتا جي قديم دور ۾ سنڌ، پنجاب، خيبر پختونخوا ۽ بلوچستان جي واديءَ ۾ پوڄا جو عام رواج هو. انهيءَ دور ۾ شِو زرخيزي جو ديوتا ڪري ڪوٺيو ويندو هو. ان وقت شِو جو خطاب هو ”پسوپتي“ يا حيوانن جو مالڪ ۽ پالڻهار. آدجڳاد کان نانگ کي پڻ زرخيزي جي علامت تصور ڪيو ويندو آهي. تنهنڪري شِو ديوتا کي عام طور نانگ سميت ظاهر ڪيو ويندو آهي. واديء سنڌ جي قديم آثارن مان شِو جي علامت ڍڳو پڻ ڏيکاريل آهي. ڍڳي مان صاف ظاهر آهي ته ان جو تعلق پوکيءَ سان هو. آرين جي حملن کان اڳ سنڌ جا ماڻهو زراعت سان وابسته هئا. هندن وٽ لنگ يا لنگم پوڄا آرين کان اڳ موجود هئي، جيڪا پڻ شِو سان وابسته هئي. ان مان پيدائش جو تعلق شِو سان واضع ٿئي ٿو. رگ ويد جي ديوتا جي حيثيت ۾ شِو جو نالو نٿو ملي. بهرحال رگ ويد ۾ هڪ قبيلي جو نالو ”شِو“ ملي ٿو. اهو قبيلو سنڌو درياھ جي آسپاس رهندو هو. اهو شِو قبيلو ٻين قبيلن سان گڏجي آرين خلاف وڙهيو. هندن جي مذهبي ڪتابن مطابق جڏهن برهما ديوتا پنهنجي ڌيءُ سان جنسي ميلاپ ڪيو ته ديوتائن ردر (شِو) کي درخواست ڪئي ته هن کي سزا ڏئي. ان تي ردر برهما جي پنجين منڍي ڪٽي ڇڏي. اپڻشدن ۾ ردر (شِو) جي فضيلت ۽ درجو وڌيل آهي. رامائڻ ۾ هن کي عظيم تر ديوتا مڃيو ويو آهي. مهاڀارت ۾ شِو جو مقام سڀ کان اوچو آهي. هندستان ۾ شِو جي پوڄا لڳ ڀڳ ٽي سو قبل مسيح ۾ ملي ٿي. سندس اڪيلي طور پوڄا جو رواج تمام گهٽ هو. عام طور ان جي عبادت لنگ يا لنگم جي صورت ۾ ۽ ان جي زال جي پوڄا يوني جي صورت ۾ ٿيندي هئي. يوني عورتاڻي توانائي جي علامت آهي. شِو جي مٿي تي نانگ ۽ ڳچيءَ ۾ کوپڙين جي هار جي موجودگي سندس تشدد واري صفت کي ظاهر ڪن ٿا. شِو جي خاصيتن ۾ گهڻو شراب پيئڻ، پنهنجي زال پاروتي ديويءَ سان گڏ نچڻ پڻ شامل آهي. شِو جو هڪ خاص ڪائناتي رقص ٽانڊوا سڏبو آهي. هي ناچ تخليق ۽ دنيا جي تباهيءَ جو ناچ ليکبو آهي. شِو جا هزارين نالا آهن، مهاديو، مهيشور، ايشور، شنڪر، شمڀو، مهاڪال وغيره سندس مشهور نالن ۾ شامل آهن. شِو جو رنگ اڇو ۽ ڳچي نيري يا ڪاري هوندي آهي. ويدي دور ۾ شِو جو رنگ ڳاڙهو پڻ رهيو آهي. هن جون پنج منڍيون، چار ٻانهون ۽ ٽي اکيون آهن سندس ٽين اک نرڙ تي آهي. برهما ۽ وشنو وٽ رهائش لاءِ آسمان جون وسعتون آهن، پر شِو پنهنجي آسمان کان محروم آهي. هن جو ٺڪاڻو هماليائي سلسلو ڪيلاش پربت آهي. روايتن مطابق آخر ۾ شِو کي هڪ آسمان حاصل ٿي ويو هو. اهو آسمان ڪيلاش پربت تي آهي اُتي گنگا آسمان مان لٿي هئي. شِو ديوتا جو مقام اوچو ۽ پالڻهار وارو آهي هو گنگا هٿان ايندڙ تباهيءَ کي روڪڻ سان گڏ انسان جي ان اُپاج لاءِ آسانيون پيدا ڪندو رهندو آهي. ڀڳوان شو کي سنڌين جو ڀڳوان به سڏيو ويندو آھي، جنھنجو مثال؛ شو واھڻ يعني سيوھڻ ۽ شولنگي (سولنگي) سندس رکوالا ۽ مھاشوي (ماڇي) سندس پيروڪار. [32]

اشتقاق ۽ ٻيا نالا

[سنواريو]
اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو شيوا سهاسرناما ۽ شيوا جا ۱۰۸ نالا

مونير-وليمز جي سنسڪرت لغت موجب لفظ "lit. 'sa' or 'ISO' or 'śiva'" (शिव، ۽ ڪڏهن shiva طور به لکت ۾ آندو وڃي ٿو) جو مطلب آهي: "مبارڪ، ڀلارو/سُڀاڳ، ڪرم ڪندڙ، نرم دل، مهربان، ڀلو، ڀلائي ڪندڙ، دوستاڻو".[33] لوڪ اشتقاق ۾ lit. 'sa' or 'ISO' or 'śiva' جا جڙيل جزا śī ۽ va ڄاڻايا وڃن ٿا: śī جو مطلب "جنهن ۾ سڀ شيون ٺهڪيل آهن، هر هنڌ پکڙجڻ" ۽ va جو مطلب "ڪرم/مهربانيءَ جو مجسمو" آهي.[33][34]

لفظ شيوا رگ ويد (ت. ۱۷۰۰–۱۱۰۰ قبل مسيح) ۾ صفت طور استعمال ٿئي ٿو، ۽ ڪيترن رگ ويدي ديوتائن لاءِ لقب (epithet) طور اچي ٿو، جن ۾ رودر به شامل آهي.[35] اصطلاح شيوا جو هڪ ٻيو مفھوم "مُڪتي/رهائي، آخري نجات" ۽ "مبارڪ/سُڀاڳ وارو" پڻ آهي؛ ۽ ويدڪ ادب ۾ هي صفت ڪيترن ديوتائن ڏانهن منسوب ڪئي وئي آهي.[33][36] پوءِ هي اصطلاح ويدڪ رودر-شيوا مان وڌي ڪري مهڪاڻن ۽ پُرانن جي دور ۾ اسم شيوا بڻيو—اهڙي مبارڪ ديوتا طور، جيڪو "پيدائش ڪندڙ، ٻيهر پيدا ڪندڙ ۽ لاهيندڙ/گهليندڙ" آهي.[33][37]

شرما هڪ ٻي اشتقاق پيش ڪري ٿو، جنهن ۾ سنسڪرت جي جڙ lit. 'sa' or 'ISO' or 'śarv'- مان معنيٰ ورتي وئي آهي، جنهن جو مطلب "زخمي ڪرڻ" يا "مارڻ" آهي؛[38] ۽ ان بنياد تي نالي جو مفھوم "اهو، جيڪو اوندهه جي قوتن کي ماري سگهي" بيان ڪيو ويو آهي.[39]

سنسڪرت ادب ۾ لفظ lit. 'sa' or 'ISO' or 'śaiva' جو مطلب "شيوا ديوتا سان لاڳاپيل" آهي؛ ۽ هي اصطلاح سنسڪرت ۾ ٻه معنائون رکي ٿو: (۱) هندومت جي هڪ مکيه فرقي جو نالو، (۲) ان فرقي جي پوئلڳ فرد لاءِ سڏ.[40] اهو صفت طور به استعمال ٿئي ٿو ته جيئن مخصوص عقيدن ۽ ريتن کي بيان ڪيو وڃي، جيئن شيوا مت.[41]

ڪجهه ليکڪ هن نالي کي تامل ٻولي جي لفظ śivappu ("ڳاڙهو") سان جوڙين ٿا، ۽ چون ٿا ته شيوا جو لاڳاپو سج سان آهي (تامل ۾ śivan، "ڳاڙهو/لال وارو")؛ ۽ رگ ويد ۾ رُودر کي Babhru (ڀورو يا ڳاڙهو) پڻ سڏيو ويو آهي.[42][43] وشنو سهاسرناما ۾ شيوا جي گهڻ-معنيٰ وضاحت ڪئي وئي آهي: "پاڪ/نرمل"، ۽ "اهو، جيڪو پرڪرتي جي ٽن گُڻن (ستَوا، رجَس، تَمَس) کان متاثر نٿو ٿئي".[44]

شيوا ڪيترن نالن سان سڃاتو وڃي ٿو، جيئن: وشوناتھ (ڪائنات جو آقا)، مهاديو، مهانڊيو،[45] مهاسو،[46] مهيش، مهيشور، شنڪر، شمبھو، رُودر، هر، تريلوچن، ديوندر (ديوتائن جو سردار)، نيلڪنتھ، سُڀنڪر، تريلوڪيناتھ (ٽن جهانن جو آقا)،[47][48][49] ۽ گِھرنيشور (ڪرم/مهربانيءَ جو آقا).[50] شيوا مت ۾ شيوا لاءِ انتهائي تعظيم هن جي لقبن مان ظاهر ٿئي ٿي: lit. 'sa' or 'ISO' or 'Mahādeva' ("وڏو ديوتا"؛ lit. 'sa' or 'ISO' or 'mahā' "وڏو" ۽ deva "ديوتا")[51][52]، lit. 'sa' or 'ISO' or 'Maheśvara' ("وڏو آقا"؛ lit. 'sa' or 'ISO' or 'mahā' "وڏو" ۽ lit. 'sa' or 'ISO' or 'īśvara' "آقا")[53][54]، ۽ lit. 'sa' or 'ISO' or 'Parameśvara' ("سَرواچ آقا").[55]

سهاسرناما وچئين دور جي ڀارتي متنن کي چيو وڃي ٿو، جن ۾ ڪنهن ديوتا جي پاسن ۽ لقبن مان نڪتل هزار نالا فهرست ڪيا ويندا آهن.[56] شيوا سهاسرناما جون گهٽ ۾ گهٽ اٺ مختلف روايتون/نسخا موجود آهن—اهي ڀڳتي ڀريا حمد/منقبت (ستوتر) آهن، جن ۾ شيوا جا ڪيترائي نالا درج آهن.[57] ڪتاب ۱۳ (lit. 'sa' or 'ISO' or 'Anuśāsanaparvan') ۾، جيڪو مهاڀارت جو حصو آهي، اهڙي هڪ فهرست پيش ڪئي وئي آهي.[lower-alpha 1] شيوا جا Dasha-Sahasranamas (۱۰٬۰۰۰ نالا) به آهن، جيڪي Mahanyasa ۾ ملن ٿا. Shri Rudram Chamakam، جنهن کي Śatarudriya به چيو وڃي ٿو، شيوا جي ساراهه ۾ ڀڳتيءَ وارو حمد آهي، جنهن ۾ کيس ڪيترن نالن سان پڪاريو وڃي ٿو.[58][59]

تاريخي ارتقا ۽ ادب

[سنواريو]
مهاراشٽر ۾ ايليفنٽا غارن تي شيوا جو هڪ قديم مجسمو؛ ڇهين صدي عيسوي

روايتن جو جذب ٿيڻ

[سنواريو]

شيوا سان لاڳاپيل روايت هندومت جو هڪ وڏو حصو آهي، جيڪو سڄي ڀارتي برصغير ۾ ملي ٿو—جهڙوڪ ڀارت، نيپال، سري لنڪا[60]—۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ به، جيئن بالي، انڊونيشيا.[61] شيوا-رُودر جا شايد غير ويدڪ قبائلي پاڙون هجن،[28] يعني "هن جون شروعاتون ابتدائي قبيلن، نشانين ۽ علامتن" ۾ هجن،[62] پر سڀ کان پراڻي ادبي شاهدي ويدڪ ننڍي ديوتا رُودر سان جڙيل آهي،[63] جنهن جون پاڙون به شايد غير آريائي هجن.[64] اڄ جي سڃاڻپ وارو شيوا ڪيترن پراڻن ديوتائن جي هڪ ئي شخصيت ۾ گڏجڻ جو نتيجو آهي—اهو عمل سنسڪرتيकरण ۽ ويد کان پوءِ واري دور ۾ هندو هم آهنگي (هندو سنٿيسس) جي اڀار سان جڙيل آهي.[65] شيوا جي شخصيت ڪيئن هڪ گڏيل/مرڪب ديوتا طور ٺهي—اهو چڱي ريت دستاويزي ناهي؛ ان کي سراغ لڳائڻ ڏکيو رهيو آهي ۽ ان بابت گهڻي قياس آرائي به ٿي آهي.[66] وجي ناٿ موجب:

وشنو ۽ شيوا [...] پنهنجي دائري اندر بيشمار مقامي فرقن ۽ ديوتائن کي جذب ڪرڻ شروع ڪيو. پوئين (يعني اهي مقامي ديوتا) يا ته ساڳئي خدا جي گهڻن رخن جي نمائندگي طور سمجهيا ويا، يا وري انهن کي اُن خدا جون مختلف صورتون ۽ نالا قرار ڏنو ويو، جن وسيلي اهو خدا سڃاتو ۽ پوڄيو ويندو هو. [...] شيوا کي بيشمار مقامي فرقن سان رڳو هن طريقي سان سڃاڻپ ڏني وئي جو مقامي ديوتا جي نالي سان اِيسا يا اِيشورا جو لاحقو جوڙيو ويو، مثال طور ڀوتيشورا، هٽڪيشورا، چنديشورا."[67]

جذب ٿيڻ (assimilation) جو هڪ مثال مهاراشٽر ۾ ڏسڻ ۾ اچي ٿو، جتي علائقائي ديوتا خندوبا پوک ۽ ڌڻ پالڻ وارن ذاتين جو سرپرست ديوتا سمجهيو وڃي ٿو.[68] مهاراشٽر ۾ خندوبا جي پوڄا جو سڀ کان وڏو مرڪز جيجوري آهي.[69] خندوبا کي شيوا جي ئي هڪ روپ طور جذب ڪيو ويو آهي،[70] ۽ ان صورت ۾ کيس لِنگم جي روپ ۾ پوڄيو وڃي ٿو.[68][71] خندوبا سان لاڳاپيل مختلف نسبتَون سوريا سان سڃاڻپ[68] ۽ ڪارتيڪيه سان سڃاڻپ به شامل ڪن ٿيون.[72]

شيوا بابت اهڙيون ڪٿائون، جيڪي "ابتدائي عيسائيت جي لڳ ڀڳ همعصر" هيون، شيوا کي ڪيترن پاسن کان اڄ واري تصور کان مختلف ڏيکارين ٿيون،[73] ۽ اهي ڪٿائون پوءِ وارن روپن ۾ شامل ٿينديون ويون. مثال طور، شيوا ۽ ٻيا هندو ديوتا—وڏي کان وڏي ديوتا کان وٺي گهٽ طاقتور ديوتائن تائين—ڪجهه حد تائين انسان جهڙا تصور ڪيا ويندا هئا: اهڙا جو هو جذبات پيدا ڪن ٿا جن تي سندن ڪنٽرول محدود هجي، ۽ زهد جهڙي رياضت وسيلي انسانن وانگر پنهنجي اندروني فطرت سان رابطو ڪري سگهن.[74] ان دور ۾ شيوا کي وڏي پيماني تي شهوت ۽ زهد ٻنهي جو ديوتا سمجهيو ويندو هو.[75] هڪ ڪهاڻي ۾ ته ٻين ديوتائن—جيڪي شيوا جي هزار ورهيه واري زاهدانه زندگيءَ تي حسد ڪندڙ هئا—شيوا ڏانهن هڪ ڪاسبي موڪلي، جنهن شيوا کي ورغلايو.[73]

ويد کان اڳ وارا جزا

[سنواريو]

قبل تاريخي فن

[سنواريو]

ڀيمبيٽڪا پٿر پناهه گاهن ۾ ميسوليٿڪ دور جون قبل تاريخي پٿرن واريون تصويرون ڪجهه ليکڪن موجب شيوا جون تصويرون سمجهيون ويون آهن.[76][lower-alpha 2] پر هوارڊ مورفي چوي ٿو ته هندستان جون اهي قبل تاريخي تصويرون، جڏهن سندن پسمنظر ۾ ڏٺيون وڃن، ته گهڻو امڪان آهي ته اهي شڪار لاءِ نڪتل ٽولي ۽ جانورن جون منظرڪشيون آهن؛ ۽ ٽولي جي رقص واري شڪل کي ڪيترن مختلف طريقن سان سمجهي سگهجي ٿو.[77]

سنڌو ماٿري ۽ پشوپتي مُهر

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو پشوپتي مُهر
کوٽائي دوران سنڌو ماٿري تهذيب جي آثار قديمه ماڳ موهن جو دڙو مان هٿ آيل پشوپتي مُهر؛ جنهن ۾ هڪ ممڪن "يوگي" يا "ابتدائي-شيوا" شخصيت کي Paśupati (جانورن جو آقا) طور ڏيکاريو ويو آهي (ت. 2350–2000 قبل مسيح)

سنڌو ماٿريءَ جي ڪيترين مُهرن ۾ جانور ڏيکاريل آهن؛ انهن مان هڪ مُهر خاص ڌيان ڇڪائي ٿي، جنهن ۾ وچ تي وڏي شڪل آهي—يا ته سڱن واري يا سڱن واري ٽوپي/هيڊڊريس سان—۽ شايد ithyphallic به،[note 2][78] جيڪا لوٽس آسن جهڙي ويهڪ ۾ ويٺل آهي ۽ چوڌاري جانور آهن. ابتدائي کوٽائي ڪندڙن موهن جو دڙو جي هن مُهر واري شڪل کي پشوپتي (جانورن جو آقا؛ سنسڪرت lit. 'sa' or 'ISO' or 'paśupati') سڏيو،[79] جيڪو پوءِ وارن هندو ديوتان شيوا ۽ رُودر جو لقب آهي.[80] سر جان مارشل ۽ ٻين جو خيال هو ته هي شيوا جو هڪ ابتدائي نمونو آهي: ٽن چهروَن سان، "يوگ جي ويهڪ" ۾، ڄنگهون پکيڙي ۽ پير گڏائي ويٺل.[81] مٿي تي اڌ گول شڪلون ٻه سڱ سمجهيون ويون. گيِون فلڊ، جان ڪي ۽ ڊورِس ميٿ سرينيوَسن جهڙن عالمن هن تجويز تي شڪ ظاهر ڪيو آهي.[82]

گيِون فلڊ جو چوڻ آهي ته مُهر مان پڪ سان نٿو چئي سگهجي ته شڪل کي ٽن چهرا آهن، يا اها يوگ واري ويهڪ ۾ آهي، يا اهو ته اها شڪل انسان کي ظاهر ڪرڻ لاءِ ئي ٺاهي وئي آهي. هو اهڙين ڳالهين کي "قياسي" قرار ڏئي ٿو، پر گڏ اهو به چوي ٿو ته پوءِ به ممڪن آهي ته شيوا مت جي iconographic موضوعن جون ڪجهه گونجُون هتي موجود هجن—مثال طور، اڌ چنڊ جهڙيون شڪلون، جيڪي سانڍ جي سڱن سان مشابهت رکن ٿيون.[83] جان ڪي لکي ٿو ته "هو شايد حقيقت ۾ پشو-پتي جي روپ ۾ ڀڳوان شيوا جو هڪ ابتدائي ظهور هجي"، پر هن شڪل جون ڪجهه خصوصيتون رُودر سان نه ٿيون ٺهڪن.[84] 1997ع ۾ سرينيوَسن ان راءِ کي پيش ڪيو ته جيڪا ڳالهه جان مارشل چهرو سمجهي، سا انسان جهڙي نه پر وڌيڪ گائي/سانڍ جهڙي (bovine) آهي، ۽ شايد ڪنهن الهي "ڀينس-مانس" جي شڪل هجي.[85]

هن مُهر جي معنيٰ بابت اختلاف جاري آهي. McEvilley مثال طور چوي ٿو ته "يوگ واري وضاحت کان سواءِ هن ويهڪ جو حساب نٿو لڳائي سگهجي".[86] اسڪو پرپولا جو چوڻ آهي ته 3000–2750 قبل مسيح جي شروعاتي ايلاميتي مُهرن ۾ به اهڙيون شڪليون ملن ٿيون، جن کي "ويٺل سانڍ" سمجهيو ويو آهي، يوگي نه؛ ۽ bovine واري تفسير وڌيڪ درست لڳي ٿي.[87] گريگري ايل پوسيهل (2002ع) هن شڪل کي پاڻيءَ واري ڀينس سان جوڙي ٿو، ۽ نتيجو ڪڍي ٿو ته جيتوڻيڪ هن شڪل کي ديوتا طور سڃاڻڻ ۽ ان جي ويهڪ کي رسمِي رياضت جي ويهڪ سمجهڻ مناسب ٿي سگهي ٿو، پر ان کي ابتدائي-شيوا قرار ڏيڻ "حد کان اڳتي وڃڻ" ٿيندو.[88]

ابتدائي-انڊو-يورپي جزا

[سنواريو]

ويد کان اڳ واري (قبل ڪلاسيڪي) دور جا ويدڪ عقيدا ۽ عمل گهڻو ويجهو لاڳاپيل هئا مفروضه ابتدائي-انڊو-يورپي مذهب سان،[89] ۽ اسلام کان اڳ واري انڊو-ايراني مذهب سان پڻ.[90] شيوا جي شڪلنگاري (iconography) ۽ الهيات (theology) ۽ يوناني/يورپي ديوتائن جي وچ ۾ مشابهتن سبب شيوا لاءِ انڊو-يورپي لاڳاپن جون تجويزون ڏنيون ويون آهن،[91][92] يا وري قديم وچ ايشيائي ثقافتن سان پاسي وارا لاڳاپا/مٽاسٽا. [93][94] شيوا جا تضادي پاسا—حالت موجب دهشتناڪ يا سرور ڀريا—يوناني ديوتا ڊائوني سس سان به مشابهت رکن ٿا،[95] ۽ ٻنهي جون علامتي نسبتَون به هڪ جهڙيون ڄاڻايون ويون آهن: سانڍ، نانگ، ڪاوڙ، بهادري، ناچ ۽ بي فڪري واري زندگي. [96][97] سڪندر اعظم جي دور جي قديم يوناني متنن ۾ شيوا کي "ڀارتي ڊائوني سس" چيو ويو آهي، يا وري ڊائوني سس کي "اوڀر جو ديوتا" چيو ويو آهي.[96] ساڳيءَ طرح شيوا لاءِ لِنگي نشان (phallic symbol)[note 2] کي علامت طور استعمال ڪرڻ آئرش، نارڊڪ، يوناني (ڊائوني سس[98]) ۽ رومي ديوتائن ۾ به ملي ٿو؛ ۽ شروعاتي انڊو-آريائن ۾ "هي اڻ-شڪل ستون آسمان ۽ زمين کي ڳنڍيندو آهي" واري خيال کي راجر ووڊورڊ بيان ڪري ٿو.[91] ٻيا عالم انهن تجويزن کي تڪراري سمجهن ٿا ۽ چون ٿا ته شيوا جو ارتقا مقامي غير آريائي قبائلي پاڙن مان ٿيو.[99]

ويدڪ جزا

[سنواريو]

رُودر

[سنواريو]
ٽن چهروَن وارو شيوا، گنڌارا، ٻي صدي عيسوي

اڄ جي سڃاڻپ وارو شيوا ويدڪ ديوتا رُودر سان ڪيترين خصوصيتن ۾ ملي ٿو،[100] ۽ هندو صحيفن ۾ شيوا ۽ رُودر کي هڪ ئي شخصيت سمجهيو وڃي ٿو. ٻئي نالا مترادف طور استعمال ٿين ٿا. رُودر، جيڪو رگ ويدي ديوتا آهي، دهشتناڪ قوتن وارو هو ۽ گجگوڙ ڪندڙ طوفان جو ديوتا سڏيو ويندو هو. هو عام طرح اُن عنصر مطابق ڏيکاريو ويندو هو جنهن جي نمائندگي ڪري ٿو—هڪ سخت، تباهه ڪندڙ ديوتا طور.[101] رگ ويد 2.33 ۾ هن کي "رُودرن جو پيءُ" چيو ويو آهي—اهي طوفاني ديوتائن جو هڪ گروه آهي.[102][103]

فلڊ نوٽ ڪري ٿو ته رُودر هڪ مبهم ديوتا آهي—ويدڪ ديوتائن جي مجموعي ۾ ڪنڊائتو/حاشيي تي—۽ شايد اهو غير ويدڪ پاڙن ڏانهن اشارو ڪري.[29] تنهن هوندي به، رُودر ۽ شيوا ٻئي جرمنڪ ڪاوڙ واري ديوتا ووڊن ("wütte") ۽ جهنگلي شڪار سان به مشابهت رکن ٿا.[104][105][صفحو گهربل][106][صفحو گهربل]

سَداسِيون موجب، هندو هم آهنگي جي ارتقا دوران، بُدھ جا ڪجهه وصف برهمڻن پاران شيوا ڏانهن منتقل ڪيا ويا، ۽ شيوا کي رُودر سان پڻ جوڙيو ويو.[62] رگ ويد ۾ 1,028 حمدن مان 3 حمد رُودر لاءِ آهن، ۽ ٻين حمدن ۾ به سندس ڪڏهن ڪڏهن ذڪر اچي ٿو.[107] رگ ويد جي حمد 10.92 ۾ چيو ويو آهي ته رُودر جا ٻه مزاج/فطرتون آهن: هڪ جهنگلي ۽ سخت (رُودر)، ٻي نرم ۽ سڪون واري (شيوا).[108]

لفظ شيوا پاڻ به لقب طور اچي ٿو، جنهن جو مطلب "مهربان، مبارڪ" آهي؛ اهو اهڙو صفت آهي جيڪو ڪيترن ويدڪ ديوتائن لاءِ استعمال ٿيو. رگ ويد جي حمدن ۾ طوفان ۽ بي رحم قدرتي منظرن وارو رُودر خوف جو سبب آهي، پر ساڳي وقت هو جيڪي ڀلاري برساتون آڻي ٿو، سي سندس شيوا واري پهلو طور پسند ڪيون وڃن ٿيون.[109] هي شفا ڏيندڙ، پالڻهار ۽ حياتي ڏيندڙ پهلو ويدن ۾ رُودر-شيوا طور اڀري ٿو، ۽ ويد کان پوءِ واري ادب ۾ آخرڪار شيوا طور سامهون اچي ٿو—اهڙو ديوتا جيڪو تباهه ڪندڙ ۽ تعمير ڪندڙ قوتن کي، دهشتناڪ ۽ نرم پهلوئن کي، گڏ ڪري وجود جي سڀني شين جو حتمي وري-ڀريندڙ ۽ نئين سر حياتي ڏيندڙ بڻجي ٿو.[110]

ويدڪ متنن ۾ رُودر يا ٻين ديوتائن لاءِ سانڍ يا ڪنهن جانور کي سواري (vahana) طور بيان نٿو ڪيو وڃي. پر ويد کان پوءِ جا متن—جهڙوڪ مهاڀارت ۽ پُران—نندي سانڍ، خاص طور ڀارتي زِيبو، کي رُودر ۽ شيوا جي سواري قرار ڏين ٿا، جنهن سان ٻنهي جي هڪجهڙائي/ساڳي سڃاڻپ صاف ظاهر ٿئي ٿي.[111]

اگني

[سنواريو]

رُودر ۽ اگني ۾ ويجهو لاڳاپو آهي.[note 3] ويدڪ ادب ۾ اگني ۽ رُودر جي سڃاڻپ رُودر جي آهستي آهستي رُودر-شيوا ۾ تبديل ٿيڻ واري عمل ۾ هڪ اهم عنصر هئي.[note 4] نِرُڪت—اشتقاق بابت هڪ اهم قديم متن—۾ اگني ۽ رُودر جي سڃاڻپ چِٽي نموني بيان ٿيل آهي: "اگني کي رُودر به سڏيو ويندو آهي." [112] ٻنهي ديوتائن جي لاڳاپن جا پاسا پيچيده آهن، ۽ اسٽيلا ڪرمرِش موجب:

lit. 'sa' or 'ISO' or 'رُدرا-شِو' جو باهه سان لاڳاپيل اسطورو باهه جي سموري دائري کي ظاهر ڪري ٿو، جنهن ۾ ان جون سڀئي صلاحيتون ۽ مرحلا شامل آهن، باهه جي ڀڙڪندڙ تباهيءَ کان وٺي روشني ۽ روشنائي تائين.[113]

Śatarudrīya ۾ رُودر جا ڪجهه لقب—جهڙوڪ lit. 'sa' or 'ISO' or 'Sasipañjara' ("باهه جهڙي سونهري ڳاڙهي رنگت وارو") ۽ lit. 'sa' or 'ISO' or 'Tivaṣīmati' ("شعلا ڏيندڙ روشن")—ٻنهي ديوتائن جي گڏجڻ/گڏيل تصور ڏانهن اشارو ڪن ٿا.[note 5] اگني کي سانڍ چيو ويو آهي،[114] ۽ شيوا وٽ به سانڍ سواري طور آهي—نندي. اگني جا سڱ—جنهن کي ڪڏهن سانڍ طور بيان ڪيو وڃي ٿو—به ذڪر ٿين ٿا. [115][116] وچئين دور جي مجسما سازيءَ ۾ اگني ۽ شيوا جي روپ ڀيرَو ٻنهي لاءِ شعلن جهڙا وارا (flaming hair) هڪ خاص خصوصيت طور ڏٺا ويا آهن.[117]

حوالا

[سنواريو]
  1. ↑ Shiva Samhita, e.g. Mallinson 2007; Varenne 1976, pp. 82; Marchand 2007 for Jnana Yoga.
  2. ↑ سانچو:Cite encyclopaedia
  3. ↑ Dalal 2010, pp. 436
  4. ↑ "Hinduism", Encyclopedia of World Religions, Encyclopaedia Britannica, Inc., 2008, صص: 445–448, آئي ايس بي اين 978-1593394912۔
  5. ↑ Zimmer 1972, pp. 124
  6. 1 2 3 Zimmer 1972, pp. 124–126
  7. 1 2 3 Fuller 2004, p. 58
  8. ↑ Javid 2008, pp. 20–21
  9. ↑ Dalal 2010, pp. 137, 186
  10. ↑ "Shiva | Definition, Forms, God, Symbols, Meaning, & Facts | Britannica", Encyclopedia Britannica, 10 August 2024۔
  11. ↑ Kinsley 1998, p. 35
  12. ↑ Hawley, John Stratton; Wulff, Donna Marie (1984) (en ۾). The Divine Consort: Rādhā and the Goddesses of India. Motilal Banarsidass Publishing House. ISBN 978-0-89581-441-8. https://books.google.com/books?id=j3R1z0sE340C&dq=ga%E1%B9%85g%C4%81+wife+of+%C5%9Biva&pg=PA177.
  13. ↑ Wangu, Madhu Bazaz (2003) (en ۾). Images of Indian Goddesses: Myths, Meanings, and Models. Abhinav Publications. ISBN 978-81-7017-416-5. https://books.google.com/books?id=k8y-vKtqCmIC&dq=ga%E1%B9%85g%C4%81+wife+of+%C5%9Biva&pg=PA90.
  14. ↑ Sivaramamurti 1976b
  15. ↑ Cush, Robinson & York 2008, p. 78
  16. ↑ Williams 1981, p. 62
  17. 1 2 Sharma 2000, p. 65
  18. 1 2 Issitt & Main 2014, pp. 147, 168
  19. 1 2 Flood 1996, p. 151
  20. ↑ Sharma 1996, p. 314
  21. ↑ "Shiva In Mythology: Let's Reimagine The Lord", 28 October 2022, اصل کان 30 October 2022 تي آرڪائيو ٿيل, حاصل ڪيل 30 October 2022۔
  22. ↑ Flood 1996, pp. 17, 153; Sivaraman 1973, p. 131.
  23. ↑ Kinsley 1988, pp. 50, 103–104
  24. ↑ Pintchman 2015, pp. 113, 119, 144, 171
  25. ↑ Flood 1996, pp. 17, 153
  26. ↑ Gonda 1969
  27. ↑ Shiva Samhita, e.g. Mallinson 2007; Varenne 1976, p. 82; Marchand 2007 for Jnana Yoga.
  28. 1 2 Sadasivan 2000, p. 148; Sircar 1998, pp. 3 with footnote 2, 102–105.
  29. 1 2 Flood 1996, p. 152
  30. ↑ Flood 1996, pp. 148–149; Keay 2000, p. xxvii; Granoff 2003, pp. 95–114; Nath 2001, p. 31.
  31. ↑ Keay 2000, p. xxvii; Flood 1996, p. 17.
  32. ↑ محقق؛ خليل چانڊيو
  33. 1 2 3 4 Monier Monier-Williams (1899), Sanskrit to English Dictionary with Etymology آرڪائيو ڪيا ويا 27 February 2017 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين., Oxford University Press, pp. 1074–1076
  34. ↑ Prentiss 2000, p. 199
  35. ↑ For use of the term سانچو:Translit as an epithet for other Vedic deities, see: Chakravarti 1986, p. 28.
  36. ↑ Chakravarti 1986, pp. 21–22
  37. ↑ Chakravarti 1986, pp. 1, 7, 21–23
  38. ↑ For root سانچو:Translit- see: Apte 1965, p. 910.
  39. ↑ Sharma 1996, p. 306
  40. ↑ Apte 1965, p. 927
  41. ↑ For the definition "Śaivism refers to the traditions which follow the teachings of Śiva (śivaśāna) and which focus on the deity Śiva... " see: Flood 1996, p. 149
  42. ↑ van Lysebeth, Andre (2002). Tantra: Cult of the Feminine. Weiser Books. p. 213. ISBN 978-0877288459. https://books.google.com/books?id=R4W-DivEweIC&pg=FA213. Retrieved 2 July 2015.
  43. ↑ Tyagi, Ishvar Chandra (1982). Shaivism in Ancient India: From the Earliest Times to C.A.D. 300. Meenakshi Prakashan. p. 81. https://books.google.com/books?id=WH3XAAAAMAAJ. Retrieved 2 July 2015.
  44. ↑ Sri Vishnu Sahasranama 1986, pp. 47, 122; Chinmayananda 2002, p. 24.
  45. ↑ Powell 2016, p. 27
  46. ↑ Berreman 1963, p. 385
  47. ↑ For translation see: Dutt 1905, Chapter 17 of Volume 13.
  48. ↑ For translation see: Ganguli 2004, Chapter 17 of Volume 13.
  49. ↑ Chidbhavananda 1997, Siva Sahasranama Stotram.
  50. ↑ Lochtefeld 2002, p. 247
  51. ↑ Kramrisch 1994a, p. 476
  52. ↑ For appearance of the name महादेव in the Shiva Sahasranama see: Sharma 1996, p. 297
  53. ↑ Kramrisch 1994a, p. 477
  54. ↑ For appearance of the name in the Shiva Sahasranama see: Sharma 1996, p. 299
  55. ↑ For lit. 'sa' or 'ISO' or 'Parameśhvara' as "Supreme Lord" see: Kramrisch 1981, p. 479.
  56. ↑ Sir Monier Monier-Williams, sahasranAman, A Sanskrit-English Dictionary: Etymologically and Philologically Arranged with Special Reference to Cognate Indo-European Languages, Oxford University Press (Reprinted: Motilal Banarsidass), ISBN 978-8120831056
  57. ↑ Sharma 1996, pp. viii–ix
  58. ↑ For an overview of the Śatarudriya see: Kramrisch 1981, pp. 71–74.
  59. ↑ For complete Sanskrit text, translations, and commentary see: Sivaramamurti 1976a.
  60. ↑ Flood 1996, p. 17; Keay 2000, p. xxvii.
  61. ↑ Boon 1977, pp. 143, 205
  62. 1 2 Sadasivan 2000, p. 148
  63. ↑ Flood 1996, p. 148
  64. ↑ Flood 1996, p. 148, 150
  65. ↑ Flood 1996, pp. 148–149; Keay 2000, p. xxvii; Granoff 2003, pp. 95–114.
  66. ↑ For Shiva as a composite deity whose history is not well documented, see Keay 2000, p. 147
  67. ↑ Nath 2001, p. 31
  68. 1 2 3 Courtright 1985, p. 205
  69. ↑ For Jejuri as the foremost center of worship see: Mate 1988, p. 162.
  70. ↑ Sontheimer 1976, pp. 180–198: "Khandoba is a local deity in Maharashtra and been Sanskritised as an incarnation of Shiva."
  71. ↑ For worship of Khandoba in the form of a lingam and possible identification with Shiva based on that, see: Mate 1988, p. 176.
  72. ↑ For use of the name Khandoba as a name for Karttikeya in Maharashtra, see: Gupta 1988, Preface, and p. 40.
  73. 1 2 Hopkins 2001, p. 243
  74. ↑ Hopkins 2001, pp. 243-244, 261
  75. ↑ Hopkins 2001, p. 244
  76. ↑ Neumayer 2013, p. 104
  77. ↑ Howard Morphy (2014). Animals Into Art. Routledge. pp. 364–366. ISBN 978-1-317-59808-4. https://books.google.com/books?id=XhchBQAAQBAJ. Retrieved 30 January 2024.
  78. ↑ Singh 1989; Kenoyer 1998. For a drawing of the seal see Figure 1 in Flood 1996, p. 29
  79. ↑ For translation of lit. 'sa' or 'ISO' or 'paśupati' as "Lord of Animals" see: Michaels 2004, p. 312.
  80. ↑ Vohra 2000; Bongard-Levin 1985, p. 45; Rosen & Schweig 2006, p. 45.
  81. ↑ Flood 1996, pp. 28–29
  82. ↑ Flood 1996, pp. 28–29; Flood 2003, pp. 204–205; Srinivasan 1997, p. 181.
  83. ↑ Flood 1996, pp. 28–29; Flood 2003, pp. 204–205.
  84. ↑ Keay 2000, p. 14
  85. ↑ Srinivasan 1997, p. 181
  86. ↑ McEvilley, Thomas (1 March 1981). "An Archaeology of Yoga". Res: Anthropology and Aesthetics 1: 51. doi:10.1086/RESv1n1ms20166655. ISSN 0277-1322.
  87. ↑ Asko Parpola(2009), Deciphering the Indus Script, Cambridge University Press, ISBN 978-0521795661, pp. 240–250
  88. ↑ Possehl, Gregory L. (2002). The Indus Civilization: A Contemporary Perspective. Rowman Altamira. pp. 140–144. ISBN 978-0759116429. https://books.google.com/books?id=XVgeAAAAQBAJ&pg=PA154. Retrieved 2 July 2015.
  89. ↑ Roger D. Woodard (2006). Indo-European Sacred Space: Vedic and Roman Cult. University of Illinois Press. pp. 242–. ISBN 978-0252092954. https://books.google.com/books?id=EB4fB0inNYEC&pg=FA242.
  90. ↑ Beckwith 2009, p. 32
  91. 1 2 Roger D. Woodard (2010). Indo-European Sacred Space: Vedic and Roman Cult. University of Illinois Press. pp. 60–67, 79–80. ISBN 978-0252-092954. https://books.google.com/books?id=EB4fB0inNYEC.
  92. ↑ Alain Daniélou (1992). Gods of Love and Ecstasy: The Traditions of Shiva and Dionysus. Inner Traditions / Bear & Co. pp. 49–50. ISBN 978-0892813742. https://books.google.com/books?id=QDQK7l13WIIC., Quote: "The parallels between the names and legends of Shiva, Osiris and Dionysus are so numerous that there can be little doubt as to their original sameness".
  93. ↑ Namita Gokhale (2009). The Book of Shiva. Penguin Books. pp. 10–11. ISBN 978-0143067610. https://books.google.com/books?id=pFN15nX9_zsC.
  94. ↑ Pierfrancesco Callieri (2005), A Dionysian Scheme on a Seal from Gupta India آرڪائيو ڪيا ويا 20 December 2016 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين., East and West, Vol. 55, No. 1/4 (December 2005), pp. 71–80
  95. ↑ Long, J. Bruce (1971). "Siva and Dionysos: Visions of Terror and Bliss". Numen 18 (3): 180–209. doi:10.2307/3269768. ISSN 0029-5973.
  96. 1 2 Wendy Doniger O'Flaherty (1980), Dionysus and Siva: Parallel Patterns in Two Pairs of Myths آرڪائيو ڪيا ويا 20 December 2016 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين., History of Religions, Vol. 20, No. 1/2 (Aug. – Nov. 1980), pp. 81–111
  97. ↑ Patrick Laude (2005). Divine Play, Sacred Laughter, and Spiritual Understanding. Palgrave Macmillan. pp. 41–60. ISBN 978-1403980588. https://books.google.com/books?id=cTDIAAAAQBAJ. Retrieved 6 October 2016.
  98. ↑ Walter Friedrich Otto; Robert B. Palmer (1965). Dionysus: Myth and Cult. Indiana University Press. p. 164. ISBN 0253208912. https://books.google.com/books?id=XCDvuoZ8IzsC&pg=PA164.
  99. ↑ Sircar 1998, pp. 3 with footnote 2, 102–105
  100. ↑ Michaels 2004, p. 316
  101. ↑ Flood 2003, p. 73
  102. ↑ Doniger, pp. 221–223.
  103. ↑ "Rudra | Hinduism, Shiva, Vedas | Britannica", www.britannica.com (انگريزي ٻولي ۾), حاصل ڪيل 8 June 2024۔
  104. ↑ Zimmer 2000۔
  105. ↑ Storl 2004
  106. ↑ Winstedt 2020
  107. ↑ Chakravarti 1986, pp. 1–2
  108. ↑ Kramrisch 1994a, p. 7
  109. ↑ Chakravarti 1986, pp. 2–3
  110. ↑ Chakravarti 1986, pp. 1–9
  111. ↑ Kramrisch 1994a, pp. 14–15
  112. ↑ For translation from Nirukta 10.7, see: Sarup 1998, p. 155.
  113. ↑ Kramrisch 1994a, p. 18
  114. ↑ "Rig Veda: Rig-Veda, Book 6: HYMN XLVIII. Agni and Others", Sacred-texts.com, اصل کان 25 March 2010 تي آرڪائيو ٿيل, حاصل ڪيل 6 June 2010۔
  115. ↑ For the parallel between the horns of Agni as bull, and Rudra, see: Chakravarti 1986, p. 89.
  116. ↑ RV 8.49; 10.155.
  117. ↑ For flaming hair of Agni and Bhairava see: Sivaramamurti, p. 11.
  1. ↑ شاسترن ۾ شيوا کي شڪتي سان جوڙيو وڃي ٿو، جيڪا سگهه/توانائيءَ جي مجسم صورت آهي؛ ۽ اُما، ستي، پاروتي، دُرگا ۽ ڪالي سميت گهڻين صورتن ۾ سڃاتي وڃي ٿي.[10] ستي عام طور شيوا جي پهرين زال مڃي وڃي ٿي، جيڪا وفات کان پوءِ پاروتي جي صورت ۾ وري جنم وٺي ٿي. انهن صورتن مان پاروتي کي شيوا جي مکيه زال سمجهيو وڃي ٿو.[11] شڪتي کانسواءِ، درياهه-ديوي گنگا کي به ڪجهھ پُرانن ۾ ڪڏهن ڪڏهن ٻي زال طور بيان ڪيو ويو آهي.[12][13][14][صفحو گهربل]
  2. 1 2 حوالي جي چڪ: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named ilph_rep_l
  3. ↑ For a general statement of the close relationship, and example shared epithets, see: Sivaramamurti 1976a, p. 11. For an overview of the Rudra-Fire complex of ideas, see: Kramrisch 1981, pp. 15–19.
  4. ↑ For quotation "An important factor in the process of Rudra's growth is his identification with Agni in the Vedic literature and this identification contributed much to the transformation of his character as lit. 'sa' or 'ISO' or 'Rudra-Śiva'." see: Chakravarti 1986, p. 17.
  5. ↑ For "Note Agni-Rudra concept fused" in epithets lit. 'sa' or 'ISO' or 'Sasipañjara' and lit. 'sa' or 'ISO' or 'Tivaṣīmati' see: Sivaramamurti 1976a, p. 45.
حوالي جي چڪ: "note" نالي جي حوالن جي لاءِ ٽيگ <ref> آهن، پر لاڳاپيل ٽيگ <references group="note"/> نہ مليو
  1. ↑ هي ئي ذريعو آهي اُن نسخي لاءِ جيڪو چِدڀاونندا ۾ ڏنل آهي؛ هو ان کي مهاڀارت مان هجڻ جو حوالو ڏئي ٿو، پر اهو واضح نٿو ڪري ته مهاڀارت جي ٻن مان ڪهڙي روايت/نسخي کي استعمال ڪري رهيو آهي. ڏسو: Chidbhavananda 1997, p. 5.
  2. ↑ Temporal range for Mesolithic in South Asia is from 12000 to 4000 years before present. The term "Mesolithic" is not a useful term for the periodisation of the South Asian Stone Age, as certain tribes in the interior of the Indian subcontinent retained a Mesolithic culture into the modern period, and there is no consistent usage of the term. The range 12,000–4,000 Before Present is based on the combination of the ranges given by Agrawal et al. (1978) and by Sen (1999), and overlaps with the early Neolithic at Mehrgarh. D.P. Agrawal et al., "Chronology of Indian prehistory from the Mesolithic period to the Iron Age", Journal of Human Evolution, Volume 7, Issue 1, January 1978, 37–44: "A total time bracket of c. 6,000–2,000 B.C. will cover the dated Mesolithic sites, e.g. Langhnaj, Bagor, Bhimbetka, Adamgarh, Lekhahia, etc." (p. 38). S.N. Sen, Ancient Indian History and Civilization, 1999: "The Mesolithic period roughly ranges between 10,000 and 6,000 B.C." (p. 23).
حوالي جي چڪ: "lower-alpha" نالي جي حوالن جي لاءِ ٽيگ <ref> آهن، پر لاڳاپيل ٽيگ <references group="lower-alpha"/> نہ مليو
"https://sd.wikipedia.org/w/index.php?title=شِو&oldid=355299" تان ورتل