سنڌي آئيويٽا
سنڌي لپي: Sindhi Iota:سنڌي، هندستان جي ٻين ڪيترين ٻولين وانگر، سنسڪرتي اصل رکي ٿي. ڊاڪٽر ٽرمپ، جيڪو هن موضوع تي وڏي حيثيت رکندڙ ماهر هو، سنڌي ٻولي کي “هڪ خالص سنسڪرتي ٻولي” قرار ڏئي ٿو، جيڪا “اتر هندستان جي ٻين عوامي ٻولين جي ڀيٽ ۾ غير ملڪي عنصرن کان وڌيڪ پاڪ آهي”، ۽ اها “قديم پراڪرت سان مراٺي، هندي، پنجابي ۽ بنگالي جي ڀيٽ ۾ گهڻو وڌيڪ ويجهڙائي رکي ٿي”[1] [2] . مرزا قليچ بيگ سنڌي ٻولي کي پراڪرت جي ڌيءَ ۽ سنسڪرت جي پوٽي سڏيو آهي. اهي ٻوليون قديم زماني ۾ ماڻهن جون ڳالهايل ٻوليون هيون، جڏهن ته آرين رسم الخط ماڻهن جي لکت واري ٻولي هو. سنڌ ۾ مختلف حڪمرانن جي دور دوران، ٻوليءَ ۾ شايد ڪجهه پارساچي (مقامي) ۽ حتيٰ سڪٿي لفظ به شامل ٿيا، پر ان جي بنيادي جوڙجڪ 711ع تائين بنا ڪنهن خلل جي برقرار رهي[3] [4] ان دور ۾ استعمال ٿيندڙ رسم الخط سنسڪرت سان لاڳاپيل هو. البيروني ٻڌائي ٿو ته ديو ناگري رسم الخط ان وقت سنڌ جي ڪجهه حصن ۾ ڀاٽين ۽ ٻين ماڻهن طرفان استعمال ٿيندو هو. عربن جي دور حڪومت هيٺ، سنڌ آهستي آهستي ايران ۽ عراق جي تهذيب سان هم آهنگ ٿي وئي. عربي ۽ فارسي ادب قديم آرين ٻوليءَ کي متاثر ڪيو، جنهن ۾ عربي ۽ فارسي لفظ شامل ٿيندا ويا. فارسي اثر هوندي به، سنڌي ڳالهائجندڙ ٻولي طور برقرار رهي، جيڪا خيالن جي اظهار ۽ ڳالهه ٻولهه جو ذريعو هئي. رسم الخط، لڳي ٿو، ختم ٿي ويو، ڇاڪاڻ ته سموري خط و ڪتابت فارسي ۾ ٿيندي هئي، ۽ آبادي جيڪا گهڻو ڪري زراعت سان لاڳاپيل هئي، ان کي ڪنهن لکيل رسم الخط جي ضرورت محسوس نه ٿي[5]. اهو محسوس ڪرڻ کان سواءِ نٿو رهي سگهجي ته لکيل ٻوليءَ جي غير موجودگي سبب سنڌ پنهنجي ادب ۽ شاعريءَ جي دولت ۾ ناقابلِ تلافي نقصان سٺو، ڇاڪاڻ ته لکيل ٻولي قوم جي تهذيب تي هڪ دائمي نشان ڇڏي ٿي ۽ اها ڄڻ ته “زندگيءَ کان پوءِ جي زندگيءَ لاءِ محفوظ ڪئي ويندي آهي”. انهن سڀني اتار چڙهائن جي باوجود، سنڌي پنهنجي اصلي ڍانچي ۽ خاصيتن کي برقرار رکيو. اندازو لڳايو ويو آهي ته سنڌي ٻوليءَ ۾ لڳ ڀڳ 12,000 سنسڪرت لفظ، 3,500 مقامي يا خالص سنڌي لفظ، 2,500 عربي لفظ، 2,000 فارسي لفظ وغيره شامل آهن[6] . 1853ع ۾ ايسٽ انڊيا ڪمپني جي ڪورٽ آف ڊائريڪٽرس عربي رسم الخط جي حق ۾ فيصلو ڪيو ۽ ان مقصد لاءِ ساليانو 10,000 رپين جي منظوري ڏني. فوري طور تي سنڌي عالمن تي مشتمل هڪ ڪاميٽي ٺاهي وئي، جنهن موجوده سنڌي الفابيٽ تيار ڪيو، جنهن ۾ 52 اکر شامل ڪيا ويا. عربي الفابيٽ جي 29 اکرن کي وڌائي 52 ڪيو ويو، ته جيئن سنڌي ٻوليءَ ۾ موجود خاص ڳلي، دماغي ۽ سيني وارا آواز ظاهر ڪري سگهجن[7]. ان کان پوءِ سنڌي ۾ ڪتاب لکڻ جو ڪم شروع ٿيو، جيڪو مختلف هندستاني ٻولين جهڙوڪ فارسي، اردو، مراٺي ۽ گجراتي مان ترجمن جي ذريعي ڪيو ويو[8][9]. پاڪستان ۾ سنڌي زبان توسيع شده عربي حرفن ۾ لکي ويندي آھي، جنھن ۾ ڪل 52 حروف اکر آھن۔ڀارت ۾ سنڌي ديوناگريی ۾ لکي ويندي آھي۔
توسيع شده عربي
[سنواريو]| اکر [تلفظ] |
ا [∅]/[ʔ]/[aː] |
ب [b] |
ٻ [ɓ] |
ڀ [bʱ] |
ت [t] |
ٿ [tʰ] |
|---|---|---|---|---|---|---|
| اکر [تلفظ] |
ٽ [ʈ] |
ٺ [ʈʰ] |
ث [s] |
پ [p] |
ج [d͡ʑ] |
ڄ [ʄ] |
| اکر [تلفظ] |
جهہ [d͡ʑʰ] |
ڃ [ɲ] |
چ [t͡ɕ] |
ڇ [t͡ɕʰ] |
ح [h] |
خ [x] |
| اکر [تلفظ] |
د [d] |
ڌ [dʱ] |
ڏ [ɗ] |
ڊ [ɖ] |
ڍ [ɖʱ] |
ذ [z] |
| اکر [تلفظ] |
ر [r] |
ڙ [ɽ] |
ڙهہ [ɽʰ] |
ز [z] |
س [s] |
ش [ʂ] |
| اکر [تلفظ] |
ص [s] |
ض [z] |
ط [t] |
ظ [z] |
ع [ɑː]/[oː]/[eː]/[ʔ]/[∅] |
غ [ɣ] |
| اکر [تلفظ] |
ف [f] |
ڦ [pʰ] |
ق [q] |
ڪ [k] |
ک [kʰ] |
گ [ɡ] |
| اکر [تلفظ] |
ڳ [ɠ] |
گهہ [ɡʱ] |
ڱ [ŋ] |
ل [l] |
لهہ [lʱ] |
م [m] |
| اکر [تلفظ] |
مهہ [mʰ] |
ن [n]/[◌̃] |
نهہ [nʰ] |
ڻ [ɳ] |
ڻهہ [ɳʰ] |
و [ʋ]/[ʊ]/[oː]/[ɔː]/[uː] |
| اکر [تلفظ] |
ھ [h] |
هـ ه [h] |
ـہ ہ [ə]/[əʰ]/[∅] |
ء [ʔ]/[∅] |
ي [j]/[iː] |
۽ [ãĩ̯] |
| اکر [تلفظ] |
۾ [mẽ] |
| يونيڪوڊ | اکر يا ڊاگراف | تلفظ | نوٽ | مثالون | |||
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| اڪيلو پوزيشن | شروعاتي پوزيشن | وچولي پوزيشن | آخري پوزيشن | ||||
| U+06BE | ھ | ھـ | ـھـ | ـھ | [h] | دوھَ⹁ ھُو⹁ مھينن⹁ ويھُ | |
| U+0647 | ه | هـ | ـهـ | ـه | [h] | قرض جي لفظن لاء استعمال ڪيو ويو. | وحدهُ لا⹁ والله |
| U+062C + U+0647 |
جهہ | جهـ | ـجهـ | ـجهہ | [d͡ʑʰ] | اڪيلو ۽ آخري پوزيشن ۾، هڪ اضافي ”ـہ“ (U+06C1) شامل آهي. | ٻاجَهہ⹁ اُجِهي⹁ منجهان⹁ ڪُجهہ |
| U+06AF + U+0647 |
گهہ | گهـ | ـگهـ | ـگهہ | [ɡʱ] | اڪيلو ۽ آخري پوزيشن ۾، هڪ اضافي ”ـہ“ (U+06C1) شامل آهي. | گهہ⹁ گهوٽُ⹁ گهڻگُهرون⹁ سگهہ |
| U+0647 | - | - | ـهـ | ـهہ | [◌ʰ] | هي انهن حوالن جو احاطو ڪري ٿو جنهن ۾ اکر ”ه“ ڊيگرافون جو هڪ حصو آهي جيڪو نمائندگي ڪري ٿو ”وسرڳي صوتي“ ([ɽʰ]⹁ [lʱ]⹁ [mʰ]⹁ [nʰ]⹁ [ɳʰ]). اڪيلو ۽ آخري پوزيشن ۾، هڪ اضافي ”ـہ“ (U+06C1) شامل آهي. | ٻنهي⹁ ٿالهہ |
| U+06C1 | ہ | - | - | ـہ | [ə] / [əʰ] / [∅] | نہ | |
ديوناگري
[سنواريو]ڀارت ۾ معياري عربي رسم الخط کان علاوه ديوناگري رسم الخط بہ رائج آھي، 1948ع کان رائج ڪيو ويو۔
| अ | आ | इ | ई | उ | ऊ | ए | ऐ | ओ | औ |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| ə | a | ɪ | i | ʊ | uː | e | ɛ | o | ɔ |
| क | ख | ख़ | ग | ॻ | ग़ | घ | ङ | ||
| k | kʰ | x | ɡ | ɠ | ɣ | ɡʱ | ŋ | ||
| च | छ | ज | ॼ | ज़ | झ | ञ | |||
| c | cʰ | ɟ | ʄ | z | ɟʱ | ɲ | |||
| ट | ठ | ड | ॾ | ड़ | ढ | ढ़ | ण | ||
| ʈ | ʈʰ | ɖ | ɗ | ɽ | ɖʱ | ɽʱ | ɳ | ||
| त | थ | द | ध | न | |||||
| t | tʰ | d | dʱ | n | |||||
| प | फ | फ़ | ब | ॿ | भ | म | |||
| p | pʰ | f | b | ɓ | bʱ | m | |||
| य | र | ल | व | ||||||
| j | r | l | ʋ | ||||||
| श | ष | स | ह | ||||||
| ʃ | ʂ | s | h |
پڻ ڏسو
[سنواريو]- اردو آئيويٽا
- بلوچي آئيويٽا
- پشتو آئيويٽا
- پنجابي آئيويٽا
| ڪُل اکر |  | |
|---|---|---|
| اعرابي سُر | ||
| سُر | ||
| وسرڳ | ||
| وسرڳي اکر | ||
- ↑ Historical Development of Eudcation in Sindh By Miss Sarla J. Narsian, M.A., B.T. M.Ed., (Leeds University) (Read before the Sindh Historical Society on 15th January, 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 260; Edited by: Dr.Mubarak Ali; Gautam Publishers 27-Temple Road Upper U.B.L Building Lahore
- ↑ p.189. Aitkens; the Gazetteer of the Province of Sindh
- ↑ Historical Development of Eudcation in Sindh By Miss Sarla J. Narsian, M.A., B.T. M.Ed., (Leeds University) (Read before the Sindh Historical Society on 15th January, 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 260; Edited by: Dr.Mubarak Ali
- ↑ page 9, Occasional Reports No. 2.
- ↑ Historical Development of Eudcation in Sindh By Miss Sarla J. Narsian, M.A., B.T. M.Ed., (Leeds University) (Read before the Sindh Historical Society on 15th January, 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 260; Edited by: Dr.Mubarak Ali
- ↑ Historical Development of Eudcation in Sindh By Miss Sarla J. Narsian, M.A., B.T. M.Ed., (Leeds University) (Read before the Sindh Historical Society on 15th January, 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 261; Edited by: Dr.Mubarak Ali
- ↑ Historical Development of Eudcation in Sindh By Miss Sarla J. Narsian, M.A., B.T. M.Ed., (Leeds University) (Read before the Sindh Historical Society on 15th January, 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 261; Edited by: Dr.Mubarak Ali
- ↑ Historical Development of Eudcation in Sindh By Miss Sarla J. Narsian, M.A., B.T. M.Ed., (Leeds University) (Read before the Sindh Historical Society on 15th January, 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 261; Edited by: Dr.Mubarak Ali
- ↑ ,p.1 Mirza Kalich Beg: Sindhi Language (in Sindhi) College Miscellany. Feb. 1963