مواد ڏانھن هلو

سائنس

ڳنڍڻن کي سنواريو
کليل ڄاڻ چيڪلي، وڪيپيڊيا مان

سائنس (Science) هڪ منظم شعبو آهي، جيڪو علم کي فطرت ۽ سماج بابت آزمائش جوڳين وضاحتن جي صورت ۾ جوڙي ۽ ترتيب ڏئي ٿو.[1]:{{{1}}}[2] اها سائنسي طريقي وسيلي اڳتي وڌي ٿي: هڪ تجرباتي چڪر، جنهن ۾ عام طور تي مشاهدا ڪرڻ، مفروضا جوڙڻ، انهن کي ثبوتن وسيلي پرکڻ ۽ نتيجا ڪڍڻ شامل آهن. سائنس ۾ اهو عمل ۽ ان وسيلي پيدا ٿيندڙ علم جو مجموعو ٻئي شامل آهن، جن کي سائنسي برادري لڳاتار للڪاري، درستگيءَ جي پرک ڪري ۽ منظم ڪري ٿي.

جديد سائنس کي عام طور ٻن – يا ٽن – مکيه شاخن ۾ ورهايو ويندو آهي:[3] فطري سائنسون، جيڪي مادي دنيا جو اڀياس ڪن ٿيون، ۽ سماجي سائنسون، جيڪي فردن ۽ سماجن جو اڀياس ڪن ٿيون.[4][5] جيتوڻيڪ صوري سائنسن جي نالي سان سڏيون ويندڙ منطق، رياضيات ۽ نظرياتي ڪمپيوٽر سائنس جا اڀياس عام طور الڳ سمجھيا وڃن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي پنهنجي مکيه طريقيڪار طور سائنسي طريقي بدران استنتاجي استدلال تي ڀاڙين ٿا.[6][7][8][9] ان دوران، لاڳو ڪيل سائنسون اهي شعبا آهن، جيڪي سائنسي علم کي عملي مقصدن لاءِ استعمال ڪن ٿا، جيئن انجنيئرنگ ۽ طب.[10][11][12]

سائنس جي تاريخ تاريخي رڪارڊ جي وڏي حصي تائين پکڙيل آهي، جڏهن⁠تہ جديد سائنس جا سڀ کان اوائلي سڃاڻپ جوڳا اڳواڻ ڪانسي جي دور جي مصر ۽ ميسوپوٽيميا (ت. 3000–1200 ق.م.) تائين ملن ٿا. رياضيات، فلڪيات ۽ طب ۾ سندن ڀاڱيدارين قديم يونان جي ڪلاسيڪي قديم دور واري فطري فلسفي ۽ پوءِ وچئين دور جي علمي اڀياس کي شڪل ڏني، جن وسيلي مادي دنيا جي واقعن جون فطري سببن تي ٻڌل وضاحتون ڏيڻ لاءِ باضابطا جتن ڪيا ويا؛ جڏهن⁠تہ وڌيڪ اڳڀراين، جن ۾ هندو-عربي انگن جو نظام متعارف ٿيڻ به شامل هو، هندستان جي سونهري دور ۽ اسلامي سونهري دور ۾ ٿيون.[13]:{{{1}}}[14]:{{{1}}}[15][16][13]:{{{1}}}

نشات ثانيه دوران مغربي يورپ ۾ يوناني تصنيفن ۽ اسلامي تحقيقن جي ٻيهر حاصلات ۽ جذب ٿيڻ سان فطري فلسفي کي نئون جيئدان مليو،[13]:{{{1}}}[17] جيڪو پوءِ 16هين صديءَ ۾ شروع ٿيل سائنسي انقلاب وسيلي تبديل ٿيو،[18] ڇاڪاڻ⁠تہ نوان خيال ۽ دريافتون اڳوڻن يوناني تصورن ۽ روايتن کان ڌار ٿي ويون.[13]:{{{1}}}[14]:{{{1}}} علم حاصل ڪرڻ ۾ سائنسي طريقي جلد ئي وڌيڪ اهم ڪردار اختيار ڪيو، ۽ 19هين صديءَ ۾ سائنس جون ڪيتريون ئي اداراتي ۽ پيشاوراڻيون خاصيتون شڪل وٺڻ لڳيون،[19][20] ۽ ان سان گڏ ”فطري فلسفي“ جو نالو بدلجي ”فطري سائنس“ ٿيو.[21]

سائنس ۾ نئون علم انهن سائنسدانن جي تحقيق وسيلي اڳتي وڌي ٿو، جيڪي دنيا بابت تجسس ۽ مسئلا حل ڪرڻ جي خواهش کان اتساهه وٺن ٿا.[22][23] هاڻوڪي سائنسي تحقيق گهڻو ڪري وڏي سهڪار سان ڪئي وڃي ٿي ۽ اڪثر تعليمي ۽ تحقيقي ادارن،[24] سرڪاري ادارن[13]:{{{1}}} ۽ ڪمپنين ۾ ٽوليون ان کي سرانجام ڏين ٿيون.[25] ساڳئي وقت، ڪيتريون ئي وڏيون اڳڀرايون—خاص ڪري بنيادي سائنس ۾—انفرادي محققن کان آيون آهن ۽ انهن کي نوبل انعام جهڙن وڏن بين الاقوامي انعامن وسيلي وڏي پيماني تي مڃتا ملي آهي. سائنسي ڪم جي عملي نتيجن سائنس پاليسين جي اوسر جو سبب بڻيا آهن، جيڪي واپاري شين جي ذميواراڻي اوسر، صحت سار سنڀال، عوامي ڍانچي، ماحولياتي تحفظ ۽ دفاعي صلاحيتن کي اوليت ڏيڻ جي ڪوشش ڪن ٿيون.

لفظي بڻ بڻياد

[سنواريو]

لفظ سائنس انگريزيءَ ۾ 14هين صديءَ (وچولي انگريزي) کان ”ڄاڻڻ جي حالت“ جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيندو رهيو آهي. اهو لفظ اينگلو-نارمن ٻولي مان cience پڇاڙيءَ جي صورت ۾ ورتو ويو، جيڪا لاطيني لفظ سائنشيا مان نڪتل هئي، جنهن جي معنيٰ علم، آگاهي، سمجهه آهي؛ اهو لاطيني sciens مان نڪتل اسم آهي، جنهن جي معنيٰ ڄاڻندڙ آهي، ۽ جيڪو پاڻ لاطيني سائين (sciō) [جنھن جي معني آھي: ڄاڻڻ] جو زمان حال وارو فاعلي اسم آهي.[26]

سائنس جي آخري لفظي بڻ بڻياد بابت ڪيترائي مفروضا آهن. ڊچ ٻوليءَ جي ماهر ۽ هند-يورپي ٻولين جي ماهر ميخيل ڊي وان موجب، sciō جو بڻ اوائلي اٽالوي ٻولي جي skije يا skijo مان ٿي سگهي ٿو، جنهن جي معنيٰ ڄاڻڻ آهي، ۽ اهو وري اوائلي هند-يورپي ٻولي جي *skh1-ie، *skh1-io مان نڪتل ٿي سگهي ٿو، جنهن جي معنيٰ چيرڻ آهي. ليڪسيڪن ڊير انڊوجرمنائيزشن وربين (Lexikon der indogermanischen Verben) ۾ تجويز ڪيو ويو آهي تہ لاطيني sciō ۽ nescīre جي پوئتي جوڙجڪ آهي، جنهن جي معنيٰ نه ڄاڻڻ، اڻواقف هجڻ آهي؛ اهو شايد اوائلي هند-يورپي (پروٽو انڊو يورپين) sekH يا sek مان لاطيني secare يا secāre جي صورت ۾ نڪتل هجي، جنهن جي معنيٰ ڪٽڻ آهي.[27]

ماضيءَ ۾، سائنس پنهنجي لاطيني بڻ سان ٺهڪندڙ معنيٰ ۾ ”علم“ يا ”اڀياس“ جو هم معنيٰ لفظ هو. سائنسي تحقيق ڪندڙ ماڻهوءَ کي ”فطري فلسفي“ يا ”سائنس جو ماڻهو“ سڏيو ويندو هو.[28] 1834ع ۾ وليم ويويل، ميري سومرويل جي ڪتاب طبعي سائنسن جي لاڳاپي بابت جي هڪ تبصري ۾ سائنسدان جو اصطلاح متعارف ڪرايو،[29] ۽ ان جو ڪريڊٽ ”ڪنهن ذهين صاحب“ (ممڪن طور پاڻ کي) ڏنائين.[30]

تاريخ

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو سائنس جي تاريخ

شروعاتي تاريخ

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو قديم دنيا ۾ سائنس
نبتا پلايا جا وڏا پٿر، جيڪي نئين پٿر واري دور جي آباديءَ مٿانهين مصر جي اسوان ۾ فلڪياتي مشاهدن کي هم آهنگ ڪرڻ لاءِ اڏيا هئا.[31]
نشانين واري مٽيءَ جي تختي، انگن لاءِ ٽي ڪالم ۽ ترتيبي انگن لاءِ هڪ ڪالم
بابلين جي پلمپٽن 322 تختيءَ تي فيثاغورثي ٽه عدد درج آهن، جيڪا ت. 1800 ق.م. ڌاري لکي وئي هئي.

سائنس جو ڪو هڪڙو سرچشمو ناهي. ان جي بدران، سائنسي سوچ ڏهن هزارين سالن دوران آهستي آهستي اڀري،[32][33] دنيا جي مختلف علائقن ۾ مختلف صورتون اختيار ڪيون، ۽ ان جي بلڪل ابتدائي اوسر بابت ٿورا تفصيل معلوم آهن. امڪان آهي ته اڳ تاريخي سائنس ۾ عورتن مرڪزي ڪردار ادا ڪيو،[34] جيئن مذهبي رسمن پڻ ڪيو.[35] ڪي عالم ماضيءَ جي اهڙين سرگرمين لاءِ "ابتدائي سائنس" جو اصطلاح استعمال ڪن ٿا، جيڪي ڪن خاصيتن ۾ جديد سائنس جهڙيون هيون، پر سڀني ۾ نه؛[36][37][38] تنهن هوندي به، هن اصطلاح تي حقارت ڀريو هجڻ،[39] يا حال پرستيءَ ڏانهن حد کان وڌيڪ اشارو ڪندڙ هجڻ سبب پڻ تنقيد ڪئي وئي آهي، يعني انهن سرگرمين کي رڳو جديد زمرن جي حوالي سان ڏسڻ.[40]

سائنسي عملن جا سڌا ثبوت قديم مصر ۽ ميسوپوٽيميا جي ڪانسي واري دور جي تهذيبن (ت. 3000–1200 ق.م.) ۾ لکت جي نظامن جي اوسر سان وڌيڪ چٽا ٿين ٿا، جن سائنس جي تاريخ جا سڀ کان پراڻا لکيل احوال پيدا ڪيا.[13]:{{{1}}}[14] جيتوڻيڪ "سائنس" ۽ "فطرت" جا لفظ ۽ تصور ان وقت جي فڪري دنيا جو حصو نه هئا، پر قديم مصرين ۽ ميسوپوٽيميا وارن اهڙيون ڀاڱيداريون ڪيون، جيڪي پوءِ يوناني ۽ وچئين دور جي سائنس ۾ شامل ٿيون: رياضيات، فلڪيات ۽ طب.[41][13]:{{{1}}}

ٽئين هزارين سال ق.م. کان، قديم مصرين هڪ غير مڪاني ڏهائي انگن جو نظام تيار ڪيو،[42] جاميٽري وسيلي عملي مسئلا حل ڪيا،[43] ۽ ڪئلينڊر ٺاهيو.[44] سندن علاج جي طريقن ۾ دوائون ۽ ماورائي فطرت سان لاڳاپيل عمل، جهڙوڪ دعائون، منتر ۽ رسمون شامل هيون.[13]:{{{1}}} قديم نوبين ابتدائي اينٽي بائيوٽڪن ۾ اڳڀرائي ڪئي ۽ جاميٽريءَ جو اهڙو نظام قائم ڪيو، جيڪو شروعاتي سج گهڙين جو بنياد بڻيو. نوبين پنهنجي مصري هم منصبن جهڙو ٽڪنڊيميتي طريقو پڻ استعمال ڪيو.[45][46][47][48]

قديم ميسوپوٽيميا وارا مختلف فطري ڪيميائي مادن جي خاصيتن بابت ڄاڻ کي ٺڪر، فايانس، شيشو، صابڻ، ڌاتن، چوني جو پلستر ۽ پاڻي روڪ پرت ٺاهڻ لاءِ استعمال ڪندا هئا.[49] هنن جانورن جي فعليات، تشريح الاعضا، جانورن جي رويي ۽ نجوم جو فال ڪڍڻ جي مقصدن لاءِ اڀياس ڪيو.[50] ميسوپوٽيميا وارن کي طب ۾ گهري دلچسپي هئي، ۽ سڀ کان اوائلي طبي نسخا اور جي ٽئين گهراڻي دوران سوميري ٻولي ۾ ظاهر ٿيا.[49][51] ظاهر ٿئي ٿو ته هنن انهن سائنسي موضوعن جو اڀياس ڪيو، جن جا عملي يا مذهبي استعمال هئا، جڏهن⁠تہ رڳو تجسس پورو ڪرڻ ۾ کين گهٽ دلچسپي هئي.[49]

ڪلاسيڪي قديم دور

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ڪلاسيڪي قديم دور ۾ سائنس
فريم ۾ لڳل موزائيڪ، جنهن ۾ فلسفي گڏ ٿي گفتگو ڪري رهيا آهن
افلاطون جي اڪيڊميءَ جو موزائيڪ، جيڪو 100 ق.م. ۽ 79ع جي وچ ۾ ٺاهيو ويو، ڪيترن يوناني فلسفين ۽ عالمن کي ڏيکاري ٿو.

ڪلاسيڪي قديم دور ۾ جديد سائنسدان جو ڪو حقيقي قديم هم منصب موجود نه هو. ان جي بدران، سٺي تعليم يافته، عام طور مٿئين طبقي سان واسطو رکندڙ، ۽ لڳ ڀڳ هميشه مرد ماڻهو، جڏهن به کين وقت ۽ وسيلا ملندا هئا، فطرت بابت مختلف تحقيقون ڪندا هئا.[52] سقراط کان اڳ جي فلسفين پاران فزس يا فطرت جو تصور ايجاد يا دريافت ٿيڻ کان اڳ، ساڳيا لفظ اڪثر ان فطري ”طريقي“ لاءِ استعمال ٿيندا هئا، جنهن وسيلي ڪو ٻوٽو وڌندو آهي،[53] ۽ ان ”طريقي“ لاءِ پڻ، جنهن سان مثال طور ڪو قبيلو ڪنهن خاص ديوتا جي پوڄا ڪندو هو. انهيءَ سبب دعويٰ ڪئي وڃي ٿي تہ اهي ماڻهو سخت معنيٰ ۾ پهريان فلسفي هئا، ۽ پهريان ماڻهو هئا، جن ”فطرت“ ۽ ”رواج“ وچ ۾ چٽو فرق ڪيو.[54]

ميليسي مڪتب جا شروعاتي يوناني فلسفي، جنهن جو بنياد ميليتس جو ٿيلس وڌو ۽ پوءِ سندس جانشينن اناڪسيمندر ۽ اناڪسيمينس جاري رکيو، پهريان ماڻهو هئا، جن فطري لقائن جي وضاحت ماورائي فطري سببن کان سواءِ ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.[55] فيثاغورثي هڪ پيچيده عددي فلسفو جوڙيو[56]:467–468 ۽ رياضياتي سائنس جي اوسر ۾ نمايان ڀاڱو وڌو.[56]:465 ذري نظريو يوناني فلسفي ليوسيپس ۽ سندس شاگرد ڊيموڪريٽس تيار ڪيو.[57][58] پوءِ ايپيڪيورس ذريت تي ٻڌل هڪ مڪمل فطري ڪائناتيات تيار ڪئي ۽ هڪ ”قانون“ يا معيار اختيار ڪيو، جيڪو سائنسي سچائيءَ جا طبعي معيار مقرر ڪندو هو.[59] يوناني طبيب بقراط منظم طبي سائنس جي روايت قائم ڪئي[60][61] ۽ کيس ”طب جو پيءُ“ سڏيو وڃي ٿو.[62]

اوائلي فلسفياڻي سائنس جي تاريخ ۾ هڪ اهم موڙ سقراط جو فلسفي کي انساني معاملن جي اڀياس، جن ۾ انساني فطرت، سياسي برادرين جي نوعيت ۽ خود انساني علم شامل آهن، تي لاڳو ڪرڻ هو. سقراطي طريقو، جيئن افلاطون جي مڪالمن ۾ درج آهي، مفروضن کي ختم ڪرڻ جو هڪ جدلياتي طريقو آهي: بهتر مفروضا انهن مفروضن کي لڳاتار سڃاڻڻ ۽ رد ڪرڻ سان مليا وڃن ٿا، جيڪي تضادن ڏانهن وٺي وڃن ٿا. سقراطي طريقو انهن عام ۽ گڏيل سچائين جي ڳولا ڪري ٿو، جيڪي عقيدن کي شڪل ڏين ٿيون، ۽ پوءِ انهن جي اندروني مطابقت جي پرک ڪري ٿو.[63] سقراط طبعيات جي پراڻي قسم واري اڀياس تي تنقيد ڪئي تہ اهو حد کان وڌيڪ قياسي ۽ خود تنقيد کان وانجهيل هو.[64]

چوٿين صدي ق.م. ۾، ارسطو غايت پسند فلسفي جو هڪ منظم پروگرام جوڙيو.[65] ٽئين صدي ق.م. ۾، يوناني فلڪياتدان ساموس جو ارسطارخس پهريون ماڻهو هو، جنهن ڪائنات جو سج مرڪزي نمونو پيش ڪيو، جنهن ۾ سج مرڪز تي ۽ سڀئي سيارا ان جي چوڌاري گردش ڪن ٿا.[66] ارسطارخس جو نمونو وڏي پيماني تي رد ڪيو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان کي طبعيات جي قانونن جي ابتڙ سمجھيو ويو،[66] جڏهن⁠تہ بطليموس جي المجسطي، جنهن ۾ شمسي سرشتي جي ڌرتي مرڪزي وضاحت ڏنل هئي، شروعاتي نشات ثانيه تائين قبول ٿيل رهي.[67][68] موجد ۽ رياضيدان سائراڪيوز جو آرشميدس حسابان جي شروعاتي اوسر ۾ اهم ڀاڱو وڌو.[69] پليني بزرگ هڪ رومي ليکڪ ۽ گهڻ علمو هو، جنهن بنيادي انسائيڪلوپيڊيا فطري تاريخ لکي.[70][71][72]

انگن جي نمائندگيءَ لاءِ مڪاني عدد نويسي جو نظام شايد ٽئين کان پنجين صدي عيسويءَ جي وچ ۾ هندستاني واپاري رستن تي اڀريو. هن انگ نظام ڪارائتين حسابي عملن کي وڌيڪ آسانيءَ سان ممڪن بڻايو ۽ نيٺ سڄي دنيا ۾ رياضيات جو معياري نظام بڻجي ويو.[73]

وچيون دور

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو سائنس جي تاريخ#وچيون دور
تمام پراڻي ڪاغذ تي مور جي تصوير
ويانا ڊيوسڪورائڊس جو پهريون صفحو هڪ مور ڏيکاري ٿو، جيڪو ڇهين صديءَ ۾ ٺاهيو ويو هو.

اولهه رومي سلطنت جي زوال سبب پنجين صديءَ ۾ علمي زوال آيو، ۽ مغربي يورپ ۾ دنيا بابت ڪلاسيڪي يوناني تصورن جي ڄاڻ ڪمزور ٿي وئي.[13]:{{{1}}} ان دور جي لاطيني انسائيڪلوپيڊيا نويسن، جهڙوڪ اشبيليه جو اسيدور، قديم عام ڄاڻ جو وڏو حصو محفوظ رکيو.[74] ان جي ابتڙ، ڇاڪاڻ⁠تہ بازنطيني سلطنت حملي آورن جي حملن جو مقابلو ڪيو، تنهنڪري اها اڳوڻي علم کي محفوظ رکڻ ۽ ان ۾ واڌارو ڪرڻ جي قابل رهي.[13]:{{{1}}} ڇهين صديءَ جي بازنطيني عالم جان فلوپونس ارسطوءَ جي طبعيات جي تعليم تي سوال اٿارڻ شروع ڪيا ۽ اندفاع جو نظريو متعارف ڪرايو.[13]:{{{1}}} سندس تنقيد وچئين دور جي عالمن ۽ گليليو گليلي لاءِ اتساهه بڻجي، جنهن ڏهه صديون پوءِ سندس تصنيفن جا وسيع حوالا ڏنا.[13]:{{{1}}}[75]

پوئين قديم دور ۽ شروعاتي وچئين دور ۾ فطري لقائن جو اڀياس گهڻو ڪري ارسطوي طريقي سان ڪيو ويندو هو. هن طريقي ۾ ارسطو جا چار سبب شامل هئا: مادي، صوري، محرڪ ۽ غايتي سبب.[76] ڪيترين يوناني ڪلاسيڪي تصنيفن کي بازنطيني سلطنت محفوظ ڪيو، ۽ عربي ترجما عيسائين، خاص طور نسطورين ۽ ميافزيتن، ڪيا. عباسي دور ۾ انهن عربي ترجمن کي پوءِ عرب سائنسدانن وڌيڪ سنواريو ۽ ترقي ڏني.[14]:{{{1}}} ڇهين ۽ ستين صدين تائين، پاڙيسري ساساني سلطنت طبي گنڊي شاپور جي اڪيڊمي قائم ڪئي، جنهن کي يوناني، سرياني ۽ فارسي طبيب قديم دنيا جو سڀ کان اهم طبي مرڪز سمجھندا هئا.[77]

عراق جي عباسي گاديءَ واري شهر بغداد ۾ قائم بيت الحڪمت ۾ ارسطويت جو اسلامي اڀياس وڌيو ويجھيو،[78] ۽ اهو[79] 13هين صديءَ جي منگول حملن تائين جاري رهيو. ابن الهيثم، جيڪو الهازن جي نالي سان وڌيڪ مشهور آهي، پنهنجي بصري اڀياس ۾ ضابطي هيٺ تجربا استعمال ڪيا.[lower-alpha 1][81][82] ابن سينا جي القانون في الطب نالي طبي انسائيڪلوپيڊيا کي طب جي سڀ کان اهم تصنيفن مان هڪ سمجھيو وڃي ٿو، ۽ اها 18هين صديءَ تائين استعمال ٿيندي رهي.[83]

11هين صديءَ تائين يورپ جو وڏو حصو عيسائي بڻجي چڪو هو،[13]:{{{1}}} ۽ 1088ع ۾ بولونيا يونيورسٽي يورپ جي پهرين يونيورسٽي طور اڀري.[84] نتيجي طور، قديم ۽ سائنسي تصنيفن جي لاطيني ترجمن جي گهرج وڌي،[13]:{{{1}}} جيڪا 12هين صديءَ جي نشات ثانيه ۾ هڪ اهم عنصر بڻجي. مغربي يورپ ۾ نشات ثانيه واري مدرسي فلسفي ترقي ڪئي، جنهن ۾ فطرت جي موضوعن جو مشاهدو، بيان ۽ درجي بندي ڪندي تجربا ڪيا ويا.[85] 13هين صديءَ ۾ بولونيا جا طبي استاد ۽ شاگرد انساني لاش کولڻ لڳا، جنهن جي نتيجي ۾ مونڊينو ڊي لوزي انساني چيرڦاڙ تي ٻڌل پهريون تشريح الاعضا جو درسي ڪتاب تيار ڪيو.[86]

نشات ثانيه

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو نشات ثانيه ۾ سائنس
يورپ جو نقشو، جنهن ۾ انهن شهرن کي نقطن سان ڏيکاريو ويو آهي، جتي پندرهين صديءَ جي پڄاڻيءَ تائين ڇاپي جون مشينون قائم ٿي چڪيون هيون
1440ع کان 1500ع تائين ڇپائيءَ جي پکيڙ.

جرمنيءَ جي مائنز شهر ۾ لڳ ڀڳ 1440ع ڌاري قائم ٿيل هڪڙي ڇاپخاني کان شروع ٿي، حرڪتي اکرن واري ڇاپي جي مشين وچ، اولهه ۽ اوڀر يورپ جي گهٽ ۾ گهٽ لڳ ڀڳ 270 شهرن تائين پکڙجي وئي، ۽ 15هين صديءَ جي پڄاڻيءَ تائين اڳ ئي ٻه ڪروڙ کان وڌيڪ جلد ڇاپي چڪي هئي.[87] ڇپائيءَ علمي ڪتابن کي وڌيڪ وڏي پيماني تي دستياب بڻايو، جنهن سان محقق قديم متنن سان آزاديءَ سان رجوع ڪري سگهيا ۽ پنهنجن مشاهدن کي ٻين عالمن جي مشاهدن سان ڀيٽي سگهيا.[88] ڇپائيءَ وچئين دور جي مخطوطي ثقافت جو خاتمو آندو، جنهن ۾ حقيقتون ٿوريون ۽ پري پري پکڙيل هيون، ۽ ان جي جاءِ ڇپائي ثقافت والاري، جنهن ۾ ڀروسي جوڳيون ۽ دستاويز ٿيل حقيقتون تيزيءَ سان وڌيون ۽ سائنسي ڄاڻ جو پڪو بنياد بڻيون.[89]

16هين صديءَ ۾، نڪولس ڪوپرنيڪس شمسي سرشتي جو سج-سڪون وارو نمونو پيش ڪيو، جنهن ۾ سج کي ڪائنات جي مرڪز جي ويجهو رکيو ويو هو،[90][91] ۽ اهو بي حرڪت هو، جڏهن⁠تہ ڌرتي ۽ ٻيا سيارا ان جي چوڌاري گول مدارن ۾،[92] اپي سائيڪلن سان ترميم ٿيل صورت ۾، هڪجهڙين رفتارن سان گردش ڪندا هئا. ڪوپرنيڪي نموني بطليموس جي غالب ڌرتي مرڪزي نموني کي للڪاريو، جنهن ڌرتيءَ کي ڪائنات جي مرڪز تي رکيو هو. 16هين صديءَ جي فلڪياتدانن جو خيال هو ته ايڪوانٽ جو خاتمو ڪوپرنيڪس جي سڀ کان وڏي ڪاميابي هئي،[93] پر سندس نمونو بطليموس جي نموني جي جاءِ نه والاري سگهيو؛ بطليموسي نمونو رڳو 70 سال پوءِ گليليو جي 1610ع واري دوربيني مشاهدن کان پوءِ زوال پذير ٿيو.[94]

سائنسي انقلاب

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو سائنسي انقلاب

16هين صديءَ جي پوئين حصي ۾ ٽائڪو براهه جا بي مثال درست فلڪياتي مشاهدا ۽ 17هين صديءَ جي شروعات ۾ گليليو گليلي جا دوربيني مشاهدا گڏجي فلڪيات کي پهرين جديد سائنس بڻائڻ جو سبب بڻيا. گليليو جي مشاهدن جديد دور کان اڳ واري فلڪياتي راسخ العقيدگيءَ جي هڪ هزار سال ڊگهي دور جو خاتمو آندو،سانچو:Sfnq جڏهن⁠تہ يوهانس ڪيپلر براهه جي انگن اکرن کي استعمال ڪندي دريافت ڪيو ته سيارن جا مدار گول نه، پر بيضيائي آهن، ۽ هن ڪيپلر جا سيارياتي حرڪت جا قانون تيار ڪيا.[95] ڪيپلر جي ڪم سبب فلڪياتي لقائن کي طبعي قانونن جي تابع سمجھيو وڃڻ لڳو.[96]

17هين صديءَ جي پڄاڻيءَ تائين نيٺ اڀرندڙ ”نئين سائنس“ پنهنجي اڳوڻي فطري فلسفي کان چٽيءَ طرح ڌار ٿي وئي،[97][98][99] اڳوڻن يوناني تصورن ۽ روايتن کان هٽي وئي،[100][101][102][103] پنهنجي دنياوي نظرئي ۾ وڌيڪ مشيني بڻجي، رياضيات سان وڌيڪ يڪجا ٿي،[101][104][105] ۽ نئين شاهدي حاصل ڪرڻ ۽ ان جي تشريح ڪرڻ ڏانهن غيرمعمولي شدت سان مائل ٿي وئي.[106]

روشن خياليءَ جو دور

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو روشن خياليءَ جي دور ۾ سائنس
آئزڪ نيوٽن جي 1687ع واري پهرئين ڇاپي فطري فلسفي جا رياضياتي اصول جو عنواني صفحو

روشن خياليءَ جي دور جي شروعات ۾، آئزڪ نيوٽن پنهنجي فطري فلسفي جا رياضياتي اصول وسيلي ڪلاسيڪي مڪينيات جا بنياد وڌا، جنهن مستقبل جي طبعياتدانن تي گهرو اثر ڇڏيو.[107] گوٽفريڊ ولهيلم لائبنز ارسطوي طبعيات جا اصطلاح شامل ڪيا، جيڪي هاڻي هڪ نئين، غير غايت پسند معنيٰ ۾ استعمال ٿيا. ان مان شين بابت نظرئي ۾ تبديلي آئي: هاڻي شين کي ڪنهن اندروني مقصد کان وانجهيل سمجھيو ويو. لائبنز فرض ڪيو تہ مختلف قسمن جون سڀ شيون فطرت جي ساڳين عام قانونن موجب عمل ڪن ٿيون، ۽ انهن لاءِ ڪي خاص صوري يا غايتي سبب ناهن.[108]

هن دور ۾ سائنس جو اعلانيل مقصد ۽ قدر دولت ۽ اهڙين ايجادن جي پيداوار بڻجي ويو، جيڪي انساني زندگيءَ کي مادي معنيٰ ۾ بهتر ڪن، يعني وڌيڪ کاڌو، لباس ۽ ٻيون شيون مهيا ڪن. بيڪن جي لفظن ۾، ”سائنسن جو حقيقي ۽ جائز مقصد انساني زندگيءَ کي نين ايجادن ۽ دولت سان مالامال ڪرڻ آهي“، ۽ هن سائنسدانن کي غير مادي فلسفياڻن يا روحاني خيالن جي ڳولا کان روڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس خيال ۾ اهي ”نفيس، اوچي يا وڻندڙ [قياس] جي دونهين“ کان سواءِ انساني خوشيءَ ۾ ٿورو ئي واڌارو ڪندا هئا.[109]

روشن خياليءَ واري دور جي سائنس تي سائنسي سوسائٽين ۽ اڪيڊمين جو غلبو هو،[110] جيڪي سائنسي تحقيق ۽ ترقيءَ جي مرڪزن طور گهڻي ڀاڱي يونيورسٽين جي جاءِ والاري چڪيون هيون. سوسائٽيون ۽ اڪيڊميون سائنسي پيشي جي پختگيءَ جو بنياد بڻيون. هڪ ٻي اهم اڳڀرائي وڌندڙ پڙهيل لکيل آباديءَ ۾ سائنس جي مقبوليت هئي.[111] روشن خياليءَ جي فلسفين پنهنجي ڪجهه سائنسي اڳوڻن—خاص طور گليليو، ڪيپلر، بوائل ۽ نيوٽن—کي ان وقت جي هر طبعي ۽ سماجي شعبي لاءِ رهنما بڻايو.[112][113]

18هين صديءَ ۾ طب جي عمل ۾ اهم اڳڀرايون ٿيون،[114] طبعيات ترقي ڪئي،[115] ڪارل لينيئس حياتياتي درجا بندي تيار ڪئي،[116] مقناطيسيت ۽ بجليءَ بابت نئين سمجھ پيدا ٿي،[117] ۽ ڪيميا هڪ پختي علمي شعبي طور اڀري.[118] روشن خياليءَ جي دور ۾ انساني فطرت، سماج ۽ معاشيات بابت خيال پڻ ترقي ڪندا رهيا. هيوم ۽ اسڪاٽلينڊ جي روشن خياليءَ سان لاڳاپيل ٻين مفڪرن انساني فطرت بابت مقالو تيار ڪيو، جنهن جا تاريخي اظهار جيمس برنيٽ، ايڊم فرگوسن، جان ملر ۽ وليم رابرٽسن جهڙن ليکڪن جي تصنيفن ۾ مليا. انهن سڀني قديم ۽ ابتدائي ثقافتن ۾ انساني رويي جي سائنسي اڀياس کي جديديت جي تعين ڪندڙ قوتن جي گهري ڄاڻ سان گڏ ڪيو.[119] جديد سماجيات جو وڏو حصو هن تحريڪ مان پيدا ٿيو.[120] 1776ع ۾ ايڊم سمٿ قومن جي دولت شايع ڪيو، جنهن کي اڪثر جديد معاشيات بابت پهرين تصنيف سمجھيو وڃي ٿو.[121]

19هين صدي

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو 19هين صديءَ ۾ سائنس
وضاحتن سان گڏ نقشي جهڙو خاڪو
چارلس ڊارون پاران 1837ع ۾ ٺاهيل ارتقائي وڻ جو پهريون خاڪو

19هين صديءَ دوران هاڻوڪي جديد سائنس جون ڪيتريون امتيازي خاصيتون شڪل وٺڻ لڳيون. انهن ۾ حياتياتي ۽ طبعي سائنسن جي تبديلي؛ درستگيءَ وارن اوزارن جو وڌندڙ استعمال؛ ”حياتياتدان“، ”طبعياتدان“ ۽ ”سائنسدان“ جهڙن اصطلاحن جو ظهور؛ فطرت جو اڀياس ڪندڙن جي وڌندڙ پيشاورائپ؛ سماج جي ڪيترن پهلوئن تي سائنسدانن جو ثقافتي اختيار؛ ڪيترن ملڪن جي صنعتڪاري؛ مقبول سائنسي لکڻين جي واڌ؛ ۽ سائنسي رسالن جو ظهور شامل هئا.[122] 19هين صديءَ جي پوئين حصي ۾ نفسيات فلسفي کان الڳ علمي شعبي طور اڀري، جڏهن ولهيلم وونٽ 1879ع ۾ نفسياتي تحقيق لاءِ پهرين تجربيگاهه قائم ڪئي.[123]

19هين صديءَ جي وچ ڌاري چارلس ڊارون ۽ الفرڊ رسل والس 1858ع ۾ آزاديءَ سان فطري چونڊ وسيلي ارتقا جو نظريو پيش ڪيو، جنهن مختلف ٻوٽن ۽ جانورن جي پيدائش ۽ ارتقا جي وضاحت ڪئي. سندن نظريو ڊارون جي 1859ع ۾ ڇپيل ڪتاب نسلن جي ابتدا بابت ۾ تفصيل سان بيان ڪيو ويو.[124] الڳ نموني، گريگور مينڊل 1865ع ۾ پنهنجو مقالو ”ٻوٽن جي سنڪريت بابت تجربا“ پيش ڪيو،[125] جنهن حياتياتي وراثت جا اصول بيان ڪيا ۽ جديد جينيات جو بنياد بڻيو.[126]

19هين صديءَ جي شروعات ۾ جان ڊالٽن ناقابل ورهاست ذرڙن، يعني ايٽمن، بابت ڊيموڪريٽس جي اصلي خيال جي بنياد تي جديد ايٽمي نظريو پيش ڪيو.[127] توانائيءَ جي بقا، مقدار حرڪت جي بقا ۽ ڪميت جي بقا جا قانون هڪ نهايت مستحڪم ڪائنات ڏانهن اشارو ڪندا هئا، جنهن ۾ وسيلن جو تمام ٿورو نقصان ٿي سگهي پيو. پر ٻاڦ انجڻ ۽ صنعتي انقلاب جي اچڻ سان اها سمجھ وڌي تہ توانائيءَ جي سڀني صورتن جون خاصيتون هڪجهڙيون ناهن، ۽ انهن کي ڪارائتي ڪم يا توانائيءَ جي ٻي صورت ۾ تبديل ڪرڻ جي آساني مختلف هوندي آهي.[128] هن ڄاڻ حرارتي حرڪيات جي قانونن جي اوسر ڏانهن وٺي وئي، جن موجب ڪائنات جي آزاد توانائي لڳاتار گهٽجندي رهي ٿي: بند ڪائنات جي اينٽروپي وقت سان وڌندي آهي.[lower-alpha 2]

برق مقناطيسي نظريو 19هين صديءَ ۾ هانس ڪرسچن اورسٽڊ، آندري-ماري ايمپيئر، مائيڪل فريڊي، جيمس ڪلارڪ ميڪسويل، اوليور هيوي سائيڊ ۽ هينرچ هرٽز جي ڪم وسيلي قائم ٿيو. نئين نظرئي اهڙا سوال پيدا ڪيا، جن جا جواب نيوٽن جي ڍانچي اندر آسانيءَ سان نٿي ڏئي سگهيا. ايڪس ڪرڻن جي دريافت 1896ع ۾ آنري بيڪريل ۽ ميري ڪيوري پاران تابڪاري جي دريافت جو سبب بڻي،[131] ۽ ميري ڪيوري پوءِ ٻه نوبل انعام ماڻيندڙ پهرين شخص بڻجي.[132] ايندڙ سال پهريون ذيلي ايٽمي ذرڙو، اليڪٽران، دريافت ٿيو.[133]

20هين صدي

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو 20هين صديءَ ۾ سائنس
ڏکڻ قطب تي گهٽ اوزون مرڪزيت ڏيکاريندڙ گراف
خلائي دوربين جي انگن اکرن مان 1987ع ۾ تيار ڪيل اوزون سوراخ جو ڪمپيوٽري گراف

صديءَ جي پهرئين اڌ ۾ اينٽي بائيوٽڪن ۽ مصنوعي ڀاڻن جي اوسر سڄي دنيا ۾ انساني زندگيءَ جي معيار کي بهتر ڪيو.[134][135] نقصانڪار ماحولياتي مسئلا، جهڙوڪ اوزون جي کوٽ، سمنڊ جي تيزابيت، غذائي وڌاءُ ۽ آبهوا جي تبديلي عوام جي ڌيان ۾ آيا ۽ ماحولياتي اڀياس جي شروعات جو سبب بڻيا.[136]

هن دور ۾ سائنسي تجربا پيماني ۽ مالي سهائتا جي لحاظ کان وڌندي وڏا ٿيندا ويا.[137] پهرين عالمي جنگ، ٻي عالمي جنگ ۽ سرد جنگ مان پيدا ٿيل وسيع ٽيڪنيڪي جدت عالمي طاقتن وچ ۾ مقابلي جو سبب بڻي، جهڙوڪ خلائي ڊوڙ ۽ ايٽمي هٿيارن جي ڊوڙ.[138][139] هٿياربند تڪرارن باوجود اهم بين الاقوامي سهڪار پڻ ٿيو.[140]

20هين صديءَ جي پوئين حصي ۾ عورتن جي سرگرم ڀرتي ۽ جنسي امتياز جي خاتمي سبب عورت سائنسدانن جو انگ گهڻو وڌيو، جيتوڻيڪ ڪن شعبن ۾ صنفي فرق اڃا به وڏا رهيا.[141] 1964ع ۾ ڪائناتي خرد موجي پس منظر جي دريافت[142] ڪائنات جي مستحڪم حالت واري نموني کي رد ڪرڻ ۽ جارج لوميتر جي وڏي ڌماڪي واري نظرئي کي قبول ڪرڻ جو سبب بڻي.[143]

هن صديءَ ۾ سائنسي شعبن اندر بنيادي تبديليون آيون. 20هين صديءَ جي شروعات ۾ جديد ترڪيب ڊاروني ارتقا کي ڪلاسيڪي جينيات سان يڪجا ڪري ارتقا کي هڪ گڏيل نظريو بڻايو.[144] البرٽ آئنسٽائن جو نسبتيت جو نظريو ۽ مقداري مڪينيات جي اوسر ڪلاسيڪي مڪينيات کي پورو ڪندي انتهائي ڊيگهه، وقت ۽ ڪشش ثقل جي حالتن ۾ طبعيات جي وضاحت ڪئي.[145][146] 20هين صديءَ جي آخري چوٿين ۾ گڏيل سرڪٽن جو وسيع استعمال مواصلاتي سيٽلائيٽن سان گڏجي معلوماتي ٽيڪنالاجيءَ ۾ انقلاب ۽ عالمي انٽرنيٽ ۽ موبائيل ڪمپيوٽنگ، جنهن ۾ سمارٽ فون پڻ شامل آهن، جي اوسر جو سبب بڻيو. ڊگهن، پاڻ ۾ ڳنڍيل سببي سلسلن ۽ وڏي مقدار ۾ انگن اکرن جي منظم ڪرڻ جي ضرورت سرشتي جو نظريو ۽ ڪمپيوٽر جي مدد سان سائنسي نمونه سازي جهڙن شعبن جي واڌ جو سبب بڻي.[147]

21هين صدي

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو 21هين صدي#سائنس ۽ ٽيڪنالاجي

انساني جينوم منصوبو 2003ع ۾ انساني جينوم جي سڀني جينن جي سڃاڻپ ۽ نقشه بنديءَ سان مڪمل ٿيو.[148] پهريان تحريڪ ڪيل گهڻ صلاحيت وارا انساني بنيادي گهرڙا 2006ع ۾ تيار ڪيا ويا، جنهن سان بالغ گهرڙن کي بنيادي گهرڙن ۾ بدلائڻ ۽ پوءِ جسم ۾ موجود ڪنهن به گهرڙي جي قسم ۾ تبديل ڪرڻ ممڪن ٿيو.[149] 2013ع ۾ هگز بوسون جي دريافت جي تصديق سان ذري طبعيات جي معياري نموني پاران اڳڪٿي ڪيل آخري ذرڙو مليو.[150] 2015ع ۾، عام نسبتيت پاران هڪ صدي اڳ اڳڪٿي ڪيل ڪشش ثقل جون لهرون پهريون ڀيرو مشاهدو ڪيون ويون.[151][152] 2019ع ۾ بين الاقوامي سهڪار واقعاتي افق دوربين هڪ ڪاري سوراخ جي مادي گڏ ٿيڻ واري قرص جي پهرين سڌي تصوير پيش ڪئي.[153]

شاخون

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو سائنس جون شاخون

جديد سائنس کي عام طور ٽن مکيه شاخن ۾ ورهايو ويندو آهي: فطري سائنس، سماجي سائنس ۽ صوري سائنس.[3] انهن مان هر شاخ ڪيترن خاص، پر پاڻ ۾ هڪٻئي مٿان چڙهندڙ سائنسي شعبن تي مشتمل هوندي آهي، جن جي اڪثر پنهنجي اصطلاح سازي ۽ ماهراڻي ڄاڻ هوندي آهي.[154] فطري ۽ سماجي سائنسون ٻئي تجرباتي سائنسون آهن،[155] ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جو علم تجرباتي مشاهدن تي ٻڌل هوندو آهي ۽ ساڳين حالتن هيٺ ڪم ڪندڙ ٻيا محقق ان جي درستگي پرکي سگهن ٿا.[156]:{{{1}}}

فطري

[سنواريو]

فطري سائنس مادي دنيا جو اڀياس آهي. ان کي ٻن مکيه شاخن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: حياتي سائنس ۽ طبعي سائنس. انهن ٻنهي شاخن کي وڌيڪ خاص شعبن ۾ ورهائي سگهجي ٿو. مثال طور، طبعي سائنس کي طبعيات، ڪيميا، فلڪيات ۽ ارضياتي سائنس ۾ ورهائي سگهجي ٿو. جديد فطري سائنس، قديم يونان ۾ شروع ٿيل فطري فلسفي جي جانشين آهي. گليليو، ڊيڪارٽ، بيڪن ۽ نيوٽن وڌيڪ رياضياتي ۽ وڌيڪ تجرباتي طريقن کي منظم نموني استعمال ڪرڻ جي فائدن تي بحث ڪيو. تنهن هوندي به، فلسفياڻا نقطه نظر، گمان ۽ اڳواٽ مفروضا، جن کي اڪثر نظرانداز ڪيو ويندو آهي، فطري سائنس لاءِ اڃا ضروري آهن.[157] منظم نموني انگ اکر گڏ ڪرڻ، جنهن ۾ دريافتي سائنس پڻ شامل آهي، فطري تاريخ جي جاءِ والاري؛ فطري تاريخ 16هين صديءَ ۾ ٻوٽن، جانورن، معدنيات ۽ ٻين حياتياتي هستين جي بيان ۽ درجي بنديءَ وسيلي اڀري هئي.[158] اڄ ”فطري تاريخ“ مان عام پڙهندڙن لاءِ تيار ڪيل مشاهدي تي ٻڌل بيان مراد ورتا وڃن ٿا.[159]

سماجي

[سنواريو]
ٻه وڪڙ هڪ نقطي تي هڪٻئي کي ڪٽين ٿا ۽ ايڪس جهڙي شڪل ٺاهين ٿا
معاشيات ۾ رسد ۽ طلب جو وڪڙ، جيڪو بهترين توازن واري نقطي تي هڪٻئي کي ڪٽي ٿو.

سماجي سائنس انساني رويي ۽ سماجن جي ڪارڪردگيءَ جو اڀياس آهي.[4][5] ان ۾ ڪيترائي شعبا شامل آهن، جن ۾ علم الانسان، معاشيات، تاريخ، انساني جاگرافي، سياسي سائنس، نفسيات ۽ سماجيات شامل آهن، پر اهي رڳو انهن تائين محدود ناهن.[4] سماجي سائنسن ۾ ڪيترائي پاڻ ۾ مقابلي ڪندڙ نظرياتي نقطه نظر آهن، جن مان ڪيترن کي هڪٻئي سان مقابلي ڪندڙ تحقيقي پروگرامن وسيلي اڳتي وڌايو وڃي ٿو؛ مثال طور سماجيات ۾ فعليت پسند، تڪراري نظريه دان ۽ تعامل پسند.[4] ماڻهن جي وڏن گروهن يا پيچيده حالتن سان لاڳاپيل ضابطي هيٺ تجربا ڪرڻ جي حدن سبب سماجي سائنسدان ٻيا تحقيقي طريقا اختيار ڪري سگهن ٿا، جهڙوڪ تاريخي طريقو، واقعاتي اڀياس ۽ ثقافتن وچ وارو اڀياس. ان کان سواءِ، جيڪڏهن مقداري معلومات موجود هجي تہ سماجي سائنسدان سماجي لاڳاپن ۽ عملن کي وڌيڪ چڱيءَ طرح سمجھڻ لاءِ انگياتي طريقن تي ڀاڙي سگهن ٿا.[4]

فارمل

[سنواريو]

فارمل سائنس اڀياس جو اهڙو ميدان آهي، جيڪو فارمل سرشتن وسيلي علم پيدا ڪري ٿو.[160][161][162] صوري سرشتو هڪ مجرد جوڙجڪ هوندو آهي، جيڪو قاعدن جي هڪ مجموعي مطابق مسلم اصولن مان قضيا اخذ ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي.[163] ان ۾ رياضيات،[164][165] سرشتي جو نظريو ۽ نظرياتي ڪمپيوٽر سائنس شامل آهن. صوري سائنسون علم جي ڪنهن ميدان جي معروضي، احتياط ڀري ۽ منظم اڀياس تي ڀاڙڻ سبب ٻين ٻن شاخن سان هڪجهڙايون رکن ٿيون. تنهن هوندي به، اهي تجرباتي سائنسن کان مختلف آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ پنهنجن مجرد تصورن جي تصديق لاءِ تجرباتي ثبوتن جي ضرورت کان سواءِ رڳو استنتاجي استدلال تي ڀاڙين ٿيون.[8][166][156] تنهنڪري فارمل سائنسون پيشگي شعبا آهن، ۽ انهيءَ سبب ان ڳالهه تي اختلاف آهي تہ ڇا انهن کي سائنس شمار ڪرڻ گهرجي.[6][167] تنهن هوندي به، فارمل سائنسون تجرباتي سائنسن ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿيون. مثال طور، حسابان شروعاتي طور طبعيات ۾ حرڪت کي سمجھڻ لاءِ ايجاد ڪيو ويو هو.[168] رياضياتي لاڳو ٿيڻ تي گهڻو ڀاڙيندڙ فطري ۽ سماجي سائنسن ۾ رياضياتي طبعيات،[169] رياضياتي ڪيميا،[170] رياضياتي حياتيات،[171] رياضياتي ماليات[172] ۽ رياضياتي معاشيات شامل آهن.[173]

اپلائيڊ

[سنواريو]

اپلائيڊ سائنس عملي مقصد حاصل ڪرڻ لاءِ سائنسي طريقي ۽ علم جو استعمال آهي، ۽ ان ۾ انجنيئرنگ ۽ طب جهڙا ڪيترائي شعبا شامل آهن.[174][12] انجنيئرنگ، سائنسي اصولن کي مشينون، اڏاوتون ۽ ٽيڪنالاجيون ايجاد ڪرڻ، جوڙڻ ۽ تعمير ڪرڻ لاءِ استعمال ڪرڻ آهي.[175] سائنس نين ٽيڪنالاجين جي اوسر ۾ ڀاڱو وجهي سگهي ٿي.[176] طب، زخمن يا بيمارين جي روڪٿام، تشخيص ۽ علاج وسيلي صحت برقرار رکڻ ۽ بحال ڪرڻ لاءِ مريضن جي سار سنڀال جو عمل آهي.[177][178]

بنيادي

[سنواريو]

لاڳو ڪيل سائنسن جي ڀيٽ اڪثر بنيادي سائنسن سان ڪئي ويندي آهي، جيڪي اهڙن سائنسي نظرين ۽ قانونن کي اڳتي وڌائڻ تي ڌيان ڏين ٿيون، جيڪي فطري دنيا جي واقعن جي وضاحت ۽ اڳڪٿي ڪن ٿا.[179][180]

آزاد تحقيق

[سنواريو]

آزاد سائنسي تحقيق (blue skies research)، جنهن کي تجسس تي ٻڌل سائنس پڻ چيو ويندو آهي، اهڙن شعبن ۾ ٿيندڙ سائنسي تحقيق آهي، جن جون ”حقيقي دنيا“ ۾ عملي لاڳو ٿيڻ جون صورتون هڪدم پڌريون نہ هونديون آهن. ان جي وصف ”چٽي مقصد کان سواءِ تحقيق“[181] ۽ ”تجسس سان هلندڙ سائنس“ طور ڪئي وئي آهي. سائنس جي هن طريقي جا حامي دليل ڏين ٿا تہ اڻاڳاٽا سائنسي انقلاب ڪڏهن ڪڏهن اڳواٽ رٿيل مقصدن هيٺ ڪيل تحقيق جي نتيجن کان وڌيڪ قيمتي هوندا آهن؛ ان سلسلي ۾ جينيات ۽ بنيادي جيوگهرڙن جي حياتيات ۾ اڳڀرائين کي اهڙي تحقيق مان نڪتل اڻاڳاٽن فائدن جا مثال ڄاڻايو وڃي ٿو، جنهن کي اصل ۾ دائري جي لحاظ کان خالص نظرياتي سمجهيو ويندو هو. سيڙپڪاري تي موٽ جي فطري طور غير يقيني هجڻ سبب، آزاد سائنسي تحقيق جا منصوبا ڪڏهن ڪڏهن سياسي ۽ واپاري طور غير مقبول هوندا آهن ۽ اهڙي تحقيق جي ڀيٽ ۾ مالي سهائتا وڃائي ويهندا آهن، جنهن کي وڌيڪ ڀروسي جوڳو نفعي بخش يا عملي سمجهيو ويندو آهي.[182]

حسابياتي

[سنواريو]

حسابياتي سائنس سائنس ۾ ڪمپيوٽري نقل سازين کي استعمال ڪري ٿي، جنهن سان اهڙن سائنسي مسئلن کي وڌيڪ چڱيءَ طرح سمجھڻ ممڪن ٿئي ٿو، جن کي رڳو صوري رياضيات سان پوريءَ طرح نٿو سمجھي سگهجي. مشيني سکيا ۽ مصنوعي ذهانت جو استعمال سائنس ۾ حسابياتي ڀاڱيدارين جي مرڪزي خاصيت بڻجي رهيو آهي؛ مثال طور ڪارندي تي ٻڌل حسابياتي معاشيات، اتفاقي ٻيلا، موضوعي نمونه سازي ۽ اڳڪٿيءَ جون مختلف صورتون. تنهن هوندي به، مشينون اڪيليون علم کي گهٽ ئي اڳتي وڌائين ٿيون، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن کي انساني رهنمائي ۽ استدلال جي صلاحيت جي ضرورت هوندي آهي؛ اهي ڪن سماجي گروهن خلاف تعصب پڻ پيدا ڪري سگهن ٿيون يا ڪڏهن انسانن کان گهٽ ڪارڪردگي ڏيکارين ٿيون.[183][184]

بين الشعبائي

[سنواريو]

بين الشعبائي سائنس ٻن يا وڌيڪ شعبن کي گڏ ڪري هڪڙي شعبي ۾ آڻڻ تي مشتمل هوندي آهي،[185] جهڙوڪ حياتيائي معلوماتيات، جيڪا حياتيات ۽ ڪمپيوٽر سائنس جو ميلاپ آهي،[186] يا ادراڪي سائنسون. اهو تصور قديم يوناني دور کان موجود رهيو آهي ۽ 20هين صديءَ ۾ ٻيهر مقبول ٿيو.[187]

تحقيق

[سنواريو]

سائنسي تحقيق کي بنيادي يا لاڳو ڪيل تحقيق طور ورهائي سگهجي ٿو. بنيادي تحقيق علم جي ڳولا آهي، جڏهن⁠تہ لاڳو ڪيل تحقيق ان علم کي استعمال ڪندي عملي مسئلن جي حل جي ڳولا آهي. سمجھ جو وڏو حصو بنيادي تحقيق مان حاصل ٿئي ٿو، جيتوڻيڪ ڪڏهن ڪڏهن لاڳو ڪيل تحقيق مخصوص عملي مسئلن کي نشانو بڻائي ٿي. ان سان اهڙيون ٽيڪنيڪي اڳڀرايون پيدا ٿين ٿيون، جن جو اڳ تصور به نه ڪيو ويو هوندو.[188]

سائنسي طريقو

[سنواريو]
سائنسي طريقي جا ڇهه مرحلا هڪ چڪر ۾
سائنسي طريقي جي هڪ خاڪائي صورت، جنهن کي هلندڙ عمل طور ڏيکاريو ويو آهي.

سائنسي تحقيق ۾ سائنسي طريقو استعمال ڪيو ويندو آهي، جيڪو فطرت جي واقعن کي معروضي ۽ ورجاءَ جوڳي نموني بيان ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿو.[189] سائنسدان عام طور سائنسي طريقي کي جائز قرار ڏيڻ لاءِ ضروري بنيادي مفروضن جي هڪ مجموعي کي اڳواٽ مڃين ٿا: سڀني عقلي مشاهدي ڪندڙن لاءِ هڪ گڏيل معروضي حقيقت موجود آهي؛ اها معروضي حقيقت فطري قانونن جي تابع آهي؛ ۽ اهي قانون منظم مشاهدن ۽ تجربن وسيلي دريافت ڪيا وڃن ٿا.[2] رياضيات مفروضن، نظرين ۽ قانونن جي جوڙجڪ لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها مقداري نمونه سازي، مشاهدي ۽ ماپن گڏ ڪرڻ ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿئي ٿي.[156]:{{{1}}} انگيات انگن اکرن کي مختصر ڪرڻ ۽ تجزيو ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندي آهي، جنهن سان سائنسدان تجرباتي نتيجن جي ڀروسي جوڳي هجڻ جو اندازو لڳائي سگهن ٿا.[190]

سائنسي طريقي ۾ وضاحتي فڪري تجربو يا مفروضو سادگيءَ جي اصولن موجب وضاحت طور پيش ڪيو ويندو آهي، ۽ ان مان علمي يڪجائي جي اميد ڪئي ويندي آهي، يعني اهو مشاهدي يا سائنسي سوال سان لاڳاپيل ٻين مڃيل حقيقتن سان ٺهڪندڙ هجي.[191] هن عارضي وضاحت کي رد ٿيڻ جوڳيون اڳڪٿيون ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي، جيڪي عام طور تجرباتي پرک کان اڳ بيان ڪيون وينديون آهن. اڳڪٿيءَ جو غلط ثابت ٿيڻ اڳڀرائيءَ جو ثبوت آهي.[189](pp4–5)[192] سائنس ۾ تجربو خاص طور سببي لاڳاپا قائم ڪرڻ ۽ همبستگيءَ جي مغالطي کان بچڻ لاءِ اهم آهي، جيتوڻيڪ فلڪيات يا ارضيات جهڙين ڪن سائنسن ۾ اڳڪٿي ڪيل مشاهدو وڌيڪ مناسب ٿي سگهي ٿو.[193]

جڏهن ڪو مفروضو اطمينان جوڳو ثابت نه ٿئي، تڏهن ان ۾ ترميم ڪئي وڃي ٿي يا ان کي رد ڪيو وڃي ٿو. جيڪڏهن مفروضو پرکن ۾ قائم رهي، تہ اهو سائنسي نظرئي جي ڍانچي ۾ شامل ٿي سگهي ٿو، جيڪو ڪن فطري واقعن جي رويي کي بيان ڪرڻ لاءِ درست نموني استدلال ڪيل ۽ اندروني طور هڪجهڙو نمونو يا ڍانچو هوندو آهي. نظريو عام طور مفروضي کان گهڻو وسيع مشاهداتي مجموعو بيان ڪري ٿو؛ عام طرح ڪيترن مفروضن کي هڪ نظريي وسيلي منطقي طور پاڻ ۾ ڳنڍي سگهجي ٿو. اهڙيءَ طرح نظريو اهڙو مفروضو آهي، جيڪو ٻين ڪيترن مفروضن جي وضاحت ڪري ٿو. انهيءَ معنيٰ ۾ نظريا به گهڻو ڪري انهن ئي سائنسي اصولن موجب جوڙيا وڃن ٿا، جيڪي مفروضن لاءِ استعمال ٿين ٿا. سائنسدان نمونو پڻ تيار ڪري سگهن ٿا، يعني مشاهدي کي منطقي، طبعي يا رياضياتي نمائندگيءَ وسيلي بيان يا ڏيکارڻ جي ڪوشش، ۽ اهڙا نوان مفروضا پيدا ڪرڻ، جن کي تجربن وسيلي پرکي سگهجي.[194]

مفروضن جي پرک لاءِ تجربا ڪندي، سائنسدانن کي هڪ نتيجي جي ڀيٽ ۾ ٻئي نتيجي لاءِ لاڙو ٿي سگهي ٿو.[195][196] تعصب کي شفافيت، احتياط ڀري تجرباتي جوڙجڪ ۽ تجرباتي نتيجن ۽ نتيجا ڪڍڻ جي مڪمل هم پير جائزي وسيلي گهٽائي سگهجي ٿو.[197][198] ڪنهن تجربي جا نتيجا اعلان يا شايع ٿيڻ کان پوءِ آزاد محققن لاءِ تحقيق جي طريقي کي ٻيهر جاچڻ ۽ ساڳيا تجربا ورجائي نتيجن جي ڀروسي جو اندازو لڳائڻ عام عمل آهي.[199] مڪمل طور ڏٺو وڃي تہ سائنسي طريقو انتهائي تخليقي مسئلا حل ڪرڻ جي اجازت ڏئي ٿو، جڏهن⁠تہ ذاتي ۽ تصديقي تعصب جي اثرن کي گهٽائي ٿو.[200] بين ذهني تصديق پذيري، يعني اتفاق راءِ تائين پهچڻ ۽ نتيجن کي ٻيهر پيدا ڪرڻ جي صلاحيت، سموري سائنسي علم جي تخليق لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿي.[201]

ادب

[سنواريو]
اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو سائنسي ادب ۽ سائنس جي اهم اشاعتن جون فهرستون
سينگاريل "NATURE" عنوان، جنهن هيٺ سائنسي متن ڏنل آهي
نيچر جي پهرئين شماري جو سرورق، 4 نومبر 1869ع

سائنسي تحقيق مختلف قسمن جي ادب ۾ شايع ٿيندي آهي.[202] سائنسي رسالا يونيورسٽين ۽ ٻين مختلف تحقيقي ادارن ۾ ڪيل تحقيق جا نتيجا پهچائين ۽ دستاويز ڪن ٿا، ۽ سائنس جي دستاويزي ذخيري طور ڪم ڪن ٿا. پهريان سائنسي رسالا، جرنل دي ساوان ۽ پوءِ فلسفياڻا مقالا، 1665ع ۾ شايع ٿيڻ شروع ٿيا. ان وقت کان سرگرم رسالن جو ڪل انگ لڳاتار وڌندو رهيو آهي. 1981ع ۾ شايع ٿيندڙ سائنسي ۽ فني رسالن جو اندازي موجب انگ 11,500 هو.[203]

گهڻا سائنسي رسالا ڪنهن هڪ سائنسي شعبي کي ڍڪين ٿا ۽ ان شعبي جي تحقيق شايع ڪن ٿا؛ تحقيق عام طور سائنسي مقالي جي صورت ۾ پيش ڪئي ويندي آهي. جديد سماجن ۾ سائنس ايتري وسيع ٿي چڪي آهي، جو سائنسدانن جون ڪاميابيون، خبرون ۽ ارادا وڏي آباديءَ تائين پهچائڻ ضروري سمجھيو وڃي ٿو.[204]

فلسفو

[سنواريو]

اپي سائيڪلن جي تصوير، جنهن ۾ سياري جو مدار هڪ وڏي مدار جي چوڌاري گردش ڪري ٿو
ڪوهن موجب، بطليموسي فلڪيات ۾ اپي سائيڪلن جو واڌارو ڪنهن مروج فڪري نموني اندر ”معمولي سائنس“ هو، جڏهن⁠تہ ڪوپرنيڪي انقلاب هڪ فڪري نموني جي تبديلي هو.

سائنس جي فلسفي ۾ فڪر جا مختلف مڪتب آهن. سڀ کان وڌيڪ مقبول موقف تجربيت آهي، جنهن موجب علم مشاهدي تي ٻڌل عمل وسيلي پيدا ٿئي ٿو؛ سائنسي نظريا مشاهدن کي عام صورت ڏين ٿا.[205]:{{{1}}} تجربيت ۾ عام طور استقرائيت شامل هوندي آهي، جيڪا وضاحت ڪري ٿي تہ موجود محدود تجرباتي ثبوتن مان عام نظريا ڪيئن جوڙي سگهجن ٿا. تجربيت جا ڪيترائي نمونا موجود آهن، جن مان بيزيائيت ۽ مفروضي-استنتاجي طريقو سڀ کان وڌيڪ رائج آهن.[205]:{{{1}}}

تجربيت جي ڀيٽ عقليت پسندي سان ڪئي ويندي رهي آهي، جيڪو اصل ۾ ڊيڪارٽ سان لاڳاپيل موقف آهي ۽ جنهن موجب علم مشاهدي بدران انساني عقل وسيلي پيدا ٿئي ٿو.[205]:{{{1}}} تنقيدي عقليت پسندي 20هين صديءَ جو سائنس ڏانهن هڪ مخالف طريقو آهي، جنهن کي پهريون ڀيرو آسٽريائي-برطانوي فلسفي ڪارل پوپر واضح ڪيو. پوپر تجربيت پاران نظرئي ۽ مشاهدي وچ ۾ لاڳاپي جي ڏنل وضاحت کي رد ڪيو. سندس دعويٰ هئي تہ نظريا مشاهدي مان پيدا نٿا ٿين، پر مشاهدو نظرين جي روشنيءَ ۾ ڪيو وڃي ٿو، ۽ نظريي الف تي مشاهدي جو اثر رڳو تڏهن پوي ٿو، جڏهن نظريو الف مشاهدي سان ٽڪراءَ ۾ اچي، پر نظريو ب ان مشاهدي کان پوءِ به قائم رهي.[205]:{{{1}}}

پوپر سائنسي نظرين جي بنيادي سڃاڻپ طور تصديق پذيريءَ بدران ردپذيري اختيار ڪرڻ، ۽ تجرباتي طريقي طور استقرا بدران رد ڪرڻ جي تجويز ڏني.[205]:{{{1}}} پوپر وڌيڪ دعويٰ ڪئي تہ حقيقت ۾ رڳو هڪڙو عالمگير طريقو آهي، جيڪو خاص طور رڳو سائنس تائين محدود ناهي: تنقيد، آزمائش ۽ غلطي جو منفي طريقو،[205]:{{{1}}} جيڪو انساني ذهن جي سڀني پيداوارن، جن ۾ سائنس، رياضيات، فلسفو ۽ فن شامل آهن، تي لاڳو ٿئي ٿو.[206]

هڪ ٻيو طريقو وسيلائيت آهي، جيڪو نظرين جي افاديت تي زور ڏئي ٿو تہ اهي لقائن جي وضاحت ۽ اڳڪٿيءَ جا وسيلا آهن. ان موجب سائنسي نظريا ڪارن دٻن وانگر آهن، جن ۾ رڳو سندن داخلا (شروعاتي حالتون) ۽ نتيجا (اڳڪٿيون) اهم آهن. نتيجن، نظرياتي هستين ۽ منطقي جوڙجڪ کي اهڙيون شيون سمجھيو وڃي ٿو، جن کي نظرانداز ڪرڻ گهرجي.[207] وسيلائيت جي ويجهو تعميري تجربيت آهي، جنهن موجب ڪنهن سائنسي نظرئي جي ڪاميابيءَ جو مکيه معيار اهو آهي تہ مشاهدي جوڳين هستين بابت ان جو بيان سچو هجي.[208]

ٿامس ڪوهن دليل ڏنو تہ مشاهدي ۽ پرک جو عمل هڪ فڪري نموني اندر ٿيندو آهي، جيڪو دنيا جو منطقي طور هڪجهڙو ”خاڪو“ هوندو آهي ۽ پنهنجي ڍانچي مان ڪيل مشاهدن سان ٺهڪندڙ هوندو آهي. هن معمولي سائنس کي مشاهدي ۽ ”معما حل ڪرڻ“ جو اهڙو عمل قرار ڏنو، جيڪو ڪنهن فڪري نموني اندر ٿئي ٿو، جڏهن⁠تہ انقلابي سائنس تڏهن پيدا ٿئي ٿي، جڏهن هڪ فڪري نمونو فڪري نموني جي تبديلي وسيلي ٻئي جي جاءِ والاري ٿو.[209] هر فڪري نموني جا پنهنجا الڳ سوال، مقصد ۽ تشريحون هونديون آهن. فڪري نمونن وچ ۾ چونڊ ڪرڻ ۾ دنيا جي سامهون ٻن يا وڌيڪ ”خاڪن“ کي رکڻ ۽ اهو طئي ڪرڻ شامل آهي تہ ڪهڙو خاڪو وڌيڪ اميدوار آهي. فڪري نموني جي تبديلي تڏهن ٿيندي آهي، جڏهن پراڻي فڪري نموني ۾ مشاهدي جون گهڻيون بي قاعدگيون پيدا ٿين ۽ نئون فڪري نمونو انهن جي سمجهاڻي ڏئي سگهي. يعني نئين فڪري نموني جي چونڊ مشاهدن تي ٻڌل هوندي آهي، جيتوڻيڪ اهي مشاهدا پراڻي فڪري نموني جي پسمنظر ۾ ڪيا ويندا آهن. ڪوهن موجب فڪري نموني جي قبوليت يا رد ڪرڻ منطقي عمل جيترو ئي سماجي عمل پڻ آهي. تنهن هوندي به، ڪوهن جو موقف نسبتيت پسندي وارو نه آهي.[210]

هڪ ٻيو طريقو، جنهن جو حوالو اڪثر ”تخليقي سائنس“ جهڙين تڪراري تحريڪن خلاف سائنسي شڪ پسندي جي بحثن ۾ ڏنو ويندو آهي، طريقياتي فطرت پسندي آهي. فطرت پسندن موجب فطري ۽ ماورائي فطري وچ ۾ فرق ڪرڻ گهرجي، ۽ سائنس کي رڳو فطري وضاحتن تائين محدود رکڻ گهرجي.[205]:{{{1}}} طريقياتي فطرت پسنديءَ موجب سائنس لاءِ تجرباتي اڀياس ۽ آزاد تصديق جي سخت پابندي ضروري آهي.[211]

سائنس جي فلسفي جو هڪ سوال اهو پڻ آهي تہ سائنسي ثبوت ۽ نظريا فيصلن تائين ڪيئن وٺي وڃي سگهن ٿا. جيئن هئڻ-گهرجڻ جو مسئلو واضح ڪري ٿو، رڳو حقيقتون اهو نٿيون ٻڌائي سگهن تہ اسان کي ڇا ڪرڻ گهرجي. اهو قدرن سان ڀرپورتا جي بنيادي تصور سان ڳنڍيل آهي: يعني سائنسي نتيجن جي بنياد تي ڪيل چونڊون قدرن تي ڪيئن ڀاڙين ٿيون.[212]

برادري

[سنواريو]

سائنسي برادري پاڻ ۾ رابطي ۾ رهندڙ سائنسدانن جو هڪ ڄار آهي، جيڪي سائنسي تحقيق ڪن ٿا. هيءَ برادري سائنسي شعبن ۾ ڪم ڪندڙ ننڍن گروهن تي مشتمل هوندي آهي. رسالن ۽ ڪانفرنسن ۾ بحث مباحثي ۽ هم پير جائزي وسيلي، سائنسدان تحقيق جي طريقيڪار جي معيار ۽ نتيجن جي تشريح ۾ معروضيت برقرار رکن ٿا.[213]

سائنسدان

[سنواريو]
وچولي عمر جي عورت جو تصويري خاڪو
ميري ڪيوري ٻن نوبل انعامن سان نوازجندڙ پهرين شخص هئي: 1903ع ۾ طبعيات ۽ 1911ع ۾ ڪيميا.[132]

سائنسدان اهي ماڻهو آهن، جيڪي ڪنهن دلچسپيءَ واري ميدان ۾ علم کي اڳتي وڌائڻ لاءِ سائنسي تحقيق ڪن ٿا.[214][215] سائنسدان حقيقت بابت گهري تجسس ۽ سائنسي علم کي عوامي صحت، قومن، ماحول يا صنعتن جي فائدي لاءِ استعمال ڪرڻ جي خواهش ڏيکاري سگهن ٿا؛ ٻين تحريڪن ۾ هم پيشه ماڻهن کان سڃاڻپ ۽ وقار شامل آهن.[216] جديد دور ۾ ڪيترائي سائنسدان تعليمي ادارن ۾ سائنس جي مخصوص ميدانن جو اڀياس ڪن ٿا ۽ اڪثر ان عمل دوران اعليٰ سندون حاصل ڪن ٿا.[217] ڪيترائي سائنسدان مختلف شعبن، جهڙوڪ تعليمي دنيا، صنعت، حڪومت ۽ غير نفعي وارن ادارن ۾ ڪيريئر اختيار ڪن ٿا.[218][219][216]

تاريخي طور سائنس هڪ مرد-غالب ميدان رهيو آهي، جيتوڻيڪ ڪجهه نمايان استثنا پڻ موجود آهن. عورتن کي سائنس ۾ وڏي امتيازي سلوڪ کي منهن ڏيڻو پيو آهي، جيئن مرد-غالب سماجن جي ٻين شعبن ۾ پڻ ٿيو. مثال طور، عورتن کي نوڪريءَ جي موقعن ۾ اڪثر نظرانداز ڪيو ويندو هو ۽ سندن ڪم جو ڪريڊٽ نه ڏنو ويندو هو.[220] سائنس ۾ عورتن جي ڪاميابين کي گهريلو دائري ۾ مزدورن واري روايتي ڪردار جي مزاحمت سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.[221]

علمي سوسائٽيون

[سنواريو]
پروشيا جي سائنسن جي اڪيڊمي جي 200هين سالگرهه تي سائنسدان، 1900ع

سائنسي خيال ۽ تجربن جي رابطي ۽ واڌاري لاءِ علمي سوسائٽيون نشات ثانيه کان موجود آهن.[222] ڪيترائي سائنسدان اهڙي علمي سوسائٽيءَ جا ميمبر هوندا آهن، جيڪا سندن لاڳاپيل سائنسي شعبي، پيشي يا لاڳاپيل شعبن جي گروهه کي اڳتي وڌائي ٿي.[223] رڪنيت سڀني لاءِ کليل ٿي سگهي ٿي، سائنسي قابليتن جي ضرورت رکي سگهي ٿي، يا چونڊ وسيلي ڏني وڃي ٿي.[224] گهڻيون سائنسي سوسائٽيون غير نفعي وارين تنظيمن طور ڪم ڪن ٿيون،[225] ۽ ڪيترين جي حيثيت پيشاور تنظيمن جي هوندي آهي. انهن جون سرگرميون عام طور نين تحقيقي نتيجن جي پيشڪش ۽ بحث لاءِ باقاعدي علمي ڪانفرنسون منعقد ڪرڻ، ۽ پنهنجي شعبي ۾ علمي رسالا شايع ڪرڻ يا انهن جي سرپرستي ڪرڻ تي مشتمل هونديون آهن. ڪجهه سوسائٽيون پيشاور ادارن طور ڪم ڪندي پنهنجن ميمبرن جي سرگرمين کي عوامي مفاد يا ميمبرن جي گڏيل مفاد ۾ ضابطو ڪن ٿيون.

19هين صديءَ ۾ شروع ٿيل سائنس جي پيشاورائپ کي جزوي طور قومي ممتاز سائنسن جي اڪيڊمين جي قيام ممڪن بڻايو، جهڙوڪ 1603ع ۾ اطالوي اڪيڊيميا دي لينچي،[226] 1660ع ۾ برطانوي رائل سوسائٽي،[227] 1666ع ۾ فرانسيسي سائنسن جي اڪيڊمي،[228] 1863ع ۾ آمريڪي قومي سائنسن جي اڪيڊمي،[229] 1911ع ۾ جرمن ڪائزر ولهيلم سوسائٽي،[230] ۽ 1949ع ۾ چيني سائنسن جي اڪيڊمي.[231] بين الاقوامي سائنس ڪائونسل جهڙيون بين الاقوامي سائنسي تنظيمون سائنس جي اڳڀرائي لاءِ بين الاقوامي سهڪار لاءِ وقف آهن.[232]

انعام

[سنواريو]

سائنسي انعام عام طور انهن ماڻهن يا ادارن کي ڏنا ويندا آهن، جيڪي ڪنهن شعبي ۾ اهم ڀاڱيداري ڪن. اهي اڪثر نامور ادارن پاران ڏنا ويندا آهن؛ تنهنڪري سائنسدان لاءِ اهڙو انعام حاصل ڪرڻ وڏو اعزاز سمجھيو ويندو آهي. شروعاتي نشات ثانيه کان سائنسدانن کي اڪثر تمغا، رقم ۽ لقب ڏنا ويندا رهيا آهن. نوبل انعام، جنهن کي وڏي پيماني تي هڪ انتهائي باوقار انعام سمجھيو وڃي ٿو، هر سال انهن ماڻهن کي ڏنو ويندو آهي، جن طب، طبعيات ۽ ڪيميا جي شعبن ۾ سائنسي اڳڀرايون حاصل ڪيون هجن.[233]

سماج

[سنواريو]

مالي سهائتا ۽ پاليسيون

[سنواريو]
تفصيل لاءِ تصويري وضاحت ڏسو
ناسا جي بجيٽ، آمريڪا جي وفاقي بجيٽ جي سيڪڙي طور؛ 1966ع ۾ 4.4 سيڪڙو جي بلند ترين سطح تي پهتي ۽ ان کان پوءِ آهستي آهستي گهٽجندي رهي.

سائنس جي مالي سهائتا اڪثر مقابلي واري عمل وسيلي ڪئي ويندي آهي، جنهن ۾ امڪاني تحقيقي منصوبن جو جائزو وٺي رڳو سڀ کان وڌيڪ اميدوار منصوبن کي مالي سهائتا ڏني ويندي آهي. حڪومتن، ڪارپوريشنن يا فائونڊيشنن پاران هلندڙ اهڙا عمل محدود پئسن جي ورهاست ڪن ٿا. گهڻن ترقي يافته ملڪن ۾ تحقيق لاءِ مجموعي مالي سهائتا، مجموعي گهريلو پيداوار جو 1.5 سيڪڙي کان 3 سيڪڙي تائين هوندي آهي.[234] اقتصادي سهڪار ۽ ترقيءَ جي تنظيم جي ملڪن ۾ سائنسي ۽ فني شعبن جي لڳ ڀڳ ٻه ڀاڱي ٽي تحقيق ۽ ترقي صنعت پاران، جڏهن⁠تہ ترتيبوار 20 سيڪڙو ۽ 10 سيڪڙو يونيورسٽين ۽ حڪومتن پاران ڪئي ويندي آهي. ڪجهه شعبن ۾ سرڪاري مالي سهائتا جو حصو وڌيڪ هوندو آهي، ۽ سماجي سائنسن ۽ انسانيات جي تحقيق ۾ ان جو غلبو هوندو آهي. گهٽ ترقي يافته ملڪن ۾ بنيادي سائنسي تحقيق لاءِ گهڻي مالي سهائتا حڪومتون فراهم ڪن ٿيون.[235]

ڪيترين حڪومتن سائنسي تحقيق جي سهائتا لاءِ مخصوص ادارا قائم ڪيا آهن، جهڙوڪ آمريڪا ۾ قومي سائنس فائونڊيشن،[236] ارجنٽائن ۾ قومي سائنسي ۽ فني تحقيق ڪائونسل،[237] آسٽريليا ۾ دولت مشترڪه سائنسي ۽ صنعتي تحقيق تنظيم،[238] فرانس ۾ قومي سائنسي تحقيق مرڪز،[239] جرمني ۾ مئڪس پلانڪ سوسائٽي،[240] ۽ اسپين ۾ قومي تحقيق ڪائونسل.[241] واپاري تحقيق ۽ ترقيءَ ۾، سڀ کان وڌيڪ تحقيق-مرڪوز ڪارپوريشنن کان سواءِ ٻيون ڪمپنيون تجسس تي ٻڌل تحقيق بدران ويجهي مدي ۾ واپاري استعمال جي امڪانن تي وڌيڪ ڌيان ڏين ٿيون.[242]

سائنس پاليسي انهن پاليسين سان لاڳاپيل آهي، جيڪي سائنسي عمل جي هلڻ تي اثر وجهن ٿيون، جن ۾ تحقيقي مالي سهائتا پڻ شامل آهي؛ اڪثر اهڙيون پاليسيون ٻين قومي مقصدن جي حصول لاءِ ٺاهيون وينديون آهن، جهڙوڪ واپاري شين جي اوسر، هٿيارن جي تياري، صحت جي سار سنڀال ۽ ماحولياتي نگراني لاءِ ٽيڪنيڪي جدت کي هٿي ڏيڻ. سائنس پاليسي ڪڏهن سائنسي علم ۽ اتفاق راءِ کي عوامي پاليسين جي تياريءَ ۾ لاڳو ڪرڻ واري عمل لاءِ پڻ استعمال ٿيندي آهي. جيئن عوامي پاليسي شهرين جي ڀلائيءَ سان لاڳاپيل هوندي آهي، تيئن سائنس پاليسيءَ جو مقصد اهو ڏسڻ آهي تہ سائنس ۽ ٽيڪنالاجي عوام جي بهترين خدمت ڪيئن ڪري سگهن ٿيون.[243] عوامي پاليسي تحقيق لاءِ مالي سهائتا ڏيندڙ ادارن کي محصولي رعايتون فراهم ڪري صنعتي تحقيق جي سرمائيدار اوزارن ۽ فڪري ڍانچي جي مالي سهائتا تي سڌو اثر وجهي سگهي ٿي.[204]

تعليم ۽ سجاڳي

[سنواريو]
اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو سائنس, سائنس بابت عوامي سجاڳي ۽ سائنسي صحافت
هيوسٽن فطري سائنس عجائب گهر ۾ ڊائنوسار جي نمائش

عام ماڻهن لاءِ سائنسي تعليم اسڪولي نصاب ۾ شامل هوندي آهي، ۽ ان کي آن لائين تدريسي مواد، مثال طور يوٽيوب ۽ خان اڪيڊمي، عجائب گهرن، سائنسي رسالن ۽ بلاگن وسيلي وڌيڪ سگهارو ڪيو ويندو آهي. سائنسدانن جون وڏيون تنظيمون، جهڙوڪ آمريڪي انجمن براءِ ترقي سائنس، سائنسن کي فلسفي ۽ تاريخ سان گڏ آزاد فنن واري علمي روايت جو حصو سمجهن ٿيون.[244] سائنسي ڄاڻپ بنيادي طور سائنسي طريقي، ماپ جي ايڪن ۽ طريقن، تجربيت، انگيات جي بنيادي سمجھ—جهڙوڪ همبستگي، معياري ۽ مقداري مشاهدا، ۽ مجموعي انگ اکر—۽ طبعيات، ڪيميا، حياتيات، ماحوليات، ارضيات ۽ حسابڪاري جهڙن بنيادي سائنسي شعبن جي ابتدائي سمجھ سان لاڳاپيل آهي. جڏهن شاگرد صوري تعليم جي مٿين درجن ڏانهن وڌي ٿو، تہ نصاب وڌيڪ گهرو ٿيندو وڃي ٿو. روايتي طور نصاب ۾ فطري ۽ صوري سائنسون شامل رهيون آهن، جيتوڻيڪ هاڻوڪين تحريڪن سماجي ۽ لاڳو ڪيل سائنسن کي پڻ شامل ڪيو آهي.[245]

عام ميڊيا اهڙن دٻائن کي منهن ڏئي ٿي، جيڪي ان کي مقابلي ڪندڙ سائنسي دعوائن کي سڄي سائنسي برادريءَ اندر سندن اعتبار مطابق درست نموني پيش ڪرڻ کان روڪي سگهن ٿا. سائنسي بحث ۾ مختلف پاسن کي ڪيترو وزن ڏنو وڃي، ان جو فيصلو ڪرڻ لاءِ موضوع بابت گهري ماهراڻي ڄاڻ جي ضرورت پئجي سگهي ٿي.[246] ٿورا صحافي حقيقي سائنسي ڄاڻ رکن ٿا، ۽ مخصوص سائنسي موضوعن بابت ڄاڻ رکندڙ مخصوص شعبي جا رپورٽر پڻ ٻين اهڙن موضوعن کان اڻڄاڻ ٿي سگهن ٿا، جن کي اوچتو ڍڪڻ لاءِ کين چيو وڃي.[247][248]

نيو سائنسدان، سائنس اي وي ۽ سائنٽفڪ آمريڪن جهڙا سائنسي رسالا گهڻي وسيع پڙهندڙ طبقي جون ضرورتون پوريون ڪن ٿا ۽ مقبول تحقيقي ميدانن جو غير فني خلاصو پيش ڪن ٿا، جنهن ۾ اهم دريافتون ۽ مخصوص تحقيقي شعبن جون اڳڀرايون شامل آهن.[249] سائنسي افسانن جي صنف، جيڪا بنيادي طور قياسي ادب آهي، سائنس جا خيال ۽ طريقا عام ماڻهن تائين پهچائي سگهي ٿي.[250] سائنس ۽ غير سائنسي شعبن، جهڙوڪ ادب يا شاعري، وچ ۾ لاڳاپا وڌيڪ سگهارا ڪرڻ يا وڌائڻ جي هاڻوڪين ڪوششن ۾ رائل لٽريچر فنڊ وسيلي تيار ڪيل تخليقي سائنسي لکڻي جو وسيلو شامل آهي.[251]

سائنس مخالف رويا

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو سائنس مخالفت

جيتوڻيڪ سائنسي طريقو سائنسي برادريءَ ۾ وڏي پيماني تي قبول ٿيل آهي، سماج جا ڪجهه حصا ڪن سائنسي موقفن کي رد ڪن ٿا يا سائنس بابت شڪي رهن ٿا. مثالن ۾ اهو عام خيال شامل آهي تہ ڪوويڊ-19 آمريڪا لاءِ ڪو وڏو صحت خطرو ناهي، جيڪو آگسٽ 2021ع ۾ 39 سيڪڙو آمريڪين وٽ موجود هو،[252] يا اهو عقيدو تہ آبهوا جي تبديلي آمريڪا لاءِ ڪو وڏو خطرو ناهي، جيڪو 2019ع جي پڄاڻيءَ ۽ 2020ع جي شروعات ۾ 40 سيڪڙو آمريڪين وٽ موجود هو.[253] نفسياتدانن سائنسي نتيجن کي رد ڪرڻ جا ڪيترائي ڪارڻ ڄاڻايا آهن:[254]

  • سائنسي اختيارين کي ڪڏهن ڪڏهن غير ماهر، بي ڀروسي يا متعصب سمجھيو ويندو آهي.
  • ڪجهه حاشيي تي رکيل سماجي گروهه سائنس مخالف رويا رکن ٿا، جزوي طور ان ڪري جو اهڙن گروهن کي تاريخي طور غير اخلاقي تجربن ۾ استعمال ڪيو ويو آهي.[255]
  • سائنسدانن جا پيغام ماڻهن جي گهري پاڙون رکندڙ اڳوڻن عقيدن يا اخلاقي قدرن سان ٽڪراءَ ۾ اچي سگهن ٿا.

سائنس مخالف رويا اڪثر سماجي گروهن مان رد ٿيڻ جي خوف سبب پيدا ٿيندا ڏسجن ٿا. مثال طور، سياسي دائري جي ساڄي پاسي بيٺل رڳو 22 سيڪڙو آمريڪي آبهوا جي تبديليءَ کي خطرو سمجهن ٿا، جڏهن⁠تہ کاٻي پاسي اهو انگ 85 سيڪڙو آهي.[256] يعني جيڪڏهن کاٻي ڌر سان واسطو رکندڙ ڪو ماڻهو آبهوا جي تبديليءَ کي خطرو نه سمجھي، تہ کيس ان سماجي گروهه ۾ حقارت يا رد ٿيڻ کي منهن ڏيڻو پئجي سگهي ٿو. حقيقت ۾ ماڻهو پنهنجي سماجي حيثيت وڃائڻ يا خطري ۾ وجهڻ بدران سائنسي طور قبول ٿيل حقيقت کان انڪار ڪرڻ کي ترجيح ڏئي سگهن ٿا.[257]

سياست

[سنواريو]
ٻن سوالن (“ڇا عالمي گرمي وڌي رهي آهي؟” ۽ “ڇا تيل ۽ گئس ڪمپنيون ذميوار آهن؟”) جا نتيجا ٿنڀي گراف ۾، جن ۾ آمريڪي ڊيموڪريٽن ۽ ريپبلڪنن وچ ۾ وڏا فرق ڏيکاريل آهن
سياسي جماعت موجب آمريڪا ۾ عالمي گرمي بابت عوامي راءِ[258]

سائنس بابت رويا اڪثر سياسي خيالن ۽ مقصدن سان طئي ٿيندا آهن. حڪومتن، ڪاروباري ادارن ۽ حمايتي گروهن بابت ڄاڻايو ويو آهي تہ اهي سائنسي محققن تي اثر وجهڻ لاءِ قانوني ۽ معاشي دٻاءُ استعمال ڪن ٿا. ڪيترائي ڪارڻ سائنس جي سياسي رنگ سازي جا پهلو بڻجي سگهن ٿا، جهڙوڪ عقل دشمني، مذهبي عقيدن لاءِ محسوس ڪيل خطرا ۽ ڪاروباري مفادن بابت خوف.[259] سائنس جي سياسي رنگ سازي عام طور سائنسي معلومات کي اهڙي نموني پيش ڪري ڪئي ويندي آهي، جنهن ۾ سائنسي ثبوت سان لاڳاپيل غير يقينيءَ تي زور ڏنو وڃي.[260] ڳالهه جو رخ بدلائڻ، حقيقتن کي تسليم نه ڪرڻ ۽ سائنسي اتفاق راءِ بابت شڪ مان فائدو وٺڻ جهڙيون حڪمت عمليون اهڙن خيالن ڏانهن وڌيڪ ڌيان ڇڪائڻ لاءِ استعمال ڪيون ويون آهن، جن کي سائنسي ثبوت ڪمزور ڪري چڪا آهن.[261] سائنس جي سياسي رنگ سازيءَ سان لاڳاپيل مسئلن جي مثالن ۾ عالمي گرميءَ وارو تڪرار، جراثيم مار دوائن جا صحت تي اثر ۽ تمباڪو جا صحت تي اثر شامل آهن.[261][262]

چئلينج

[سنواريو]

ورجاءَ جو بحران هڪ هلندڙ سرشتياتي بحران آهي، جيڪو سائنس جي ڪجهه حصن تي اثرانداز ٿئي ٿو. سائنسي اڀياسن جي هڪ حصي جا نتيجا ٻيهر پيدا نه ٿي سگهڻ جوڳا ثابت ٿيا آهن.[263] هن بحران جون پاڙون پراڻيون آهن؛ اصطلاح 2010ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ رائج ٿيو،[264] جڏهن مسئلي بابت سجاڳي وڌڻ لڳي. 2026ع جي هڪ ورجاءَ واري اڀياس سماجي ۽ رويائي سائنسن، يعني ڪاروبار، معاشيات، تعليم، سياسي سائنس، نفسيات ۽ سماجيات ۾ ورجاءَ جي گهٽ شرحن جي نشاندهي ڪئي.[265] ورجاءَ جو بحران ميٽا سائنس ۾ تحقيق جو هڪ اهم ميدان آهي، جنهن جو مقصد سموري سائنسي تحقيق جي معيار ۽ سائنسي ديانتداري کي بهتر بنائڻ، ۽ وسيلن جي زيان کي گهٽائڻ آهي.[266]

سائنسي بدعنواني جي اصطلاح مان اهڙيون حالتون مراد آهن، جن ۾ محقق ڄاڻي واڻي پنهنجي شايع ڪيل انگن اکرن کي غلط نموني پيش ڪن يا ڪنهن دريافت جو ڪريڊٽ ڄاڻي واڻي غلط ماڻهوءَ کي ڏين.[267] اڀياس يا قياس آرائيءَ جو اهڙو ميدان، جيڪو اهڙي جائز حيثيت حاصل ڪرڻ لاءِ پاڻ کي سائنس طور پيش ڪري، جيڪا ٻي صورت ۾ کيس حاصل نه ٿي سگهي، ڪڏهن ڇدم سائنس، حاشياتي سائنس يا ردي سائنس سڏيو ويندو آهي.[268][269] طبعياتدان رچرڊ فائنمين اهڙين حالتن لاءِ ”ڪارگو ڪلٽ سائنس“ جو اصطلاح ٺاهيو، جن ۾ محقق سمجهن ٿا، ۽ مٿاڇري تي ائين ڏسجن ٿا، ڄڻ هو سائنس ڪري رهيا هجن، پر انهن ۾ اها ديانت نه هجي، جيڪا سندن نتيجن جي سخت پرک جي اجازت ڏئي.[270] واپاري اشتهارن جا مختلف قسم، وڌاءَ کان دوکي تائين، انهن زمُرن ۾ اچي سگهن ٿا. سائنس کي جائز ۽ ناجائز دعوائن ۾ فرق ڪرڻ لاءِ ”سڀ کان اهم اوزار“ قرار ڏنو ويو آهي.[271] ڪڏهن تحقيق نيڪ نيت سان ڪيل هوندي آهي، پر سائنسي خيالن جي وضاحت غلط، پراڻي، اڻپوري يا حد کان وڌيڪ سادي هوندي آهي.

علمي آزادي حڪومتن، ادارن، ٻين سائنسدانن يا خود سنسرشپ سبب پيدا ٿيندڙ سائنسي سنسرشپ وسيلي گهٽجي سگهي ٿي.[272] ڪجهه سائنسدانن کي نقصان کان بچڻ جي بنياد تي سائنسي سنسرشپ کي جائز قرار ڏيندي ڏٺو ويو آهي.[272] سائنس ۾ سياسي تعصب يا نظرياتي تعصب جو عنصر پڻ موجود ٿي سگهي ٿو. ڪجهه ملڪن ۾ سائنسدانن جون سياسي جماعتن بابت ترجيحون عام آباديءَ جي ڀيٽ ۾ جانبدار ڏٺيون ويون آهن.[273] ڪنهن سائنسي شعبي جو سراسري سياسي تعصب وقت سان تبديل ٿي سگهي ٿو ۽ ان جي وضاحت شعبي ۽ ماحول جي رابطي ۽ خود چونڊ تعصب سان ڪري سگهجي ٿي.[274] سياسي حمايت سان ملي ويندڙ سائنسي سرگرمي پسندي سائنس جي اعتبار کي گهٽائي سگهي ٿي.[275]

پڻ ڏسو

[سنواريو]

حوالا ۽ حاشيا

[سنواريو]
  1. ↑ Wilson, E. O. (1999). "The natural sciences". Consilience: The Unity of Knowledge (Reprint ڇاپو). New York: Vintage. ص. 49–71. ISBN 978-0-679-76867-8.
  2. 1 2 Heilbron, J. L.; ۽ ٻيا (2003). "Preface". The Oxford Companion to the History of Modern Science. New York: Oxford University Press. ص. vii–x. ISBN 978-0-19-511229-0. ...modern science is a discovery as well as an invention. It was a discovery that nature generally acts regularly enough to be described by laws and even by mathematics; and required invention to devise the techniques, abstractions, apparatus, and organization for exhibiting the regularities and securing their law-like descriptions.
  3. 1 2 Cohen, Eliel (2021). "The boundary lens: theorising academic activity". The University and its Boundaries: Thriving or Surviving in the 21st Century. New York: Routledge. ص. 14–41. ISBN 978-0-367-56298-4. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 5 May 2021 تي محفوظ ڪيل. 4 May 2021 تي حاصل ڪيل.
  4. 1 2 3 4 5 Colander, David C.; Hunt, Elgin F. (2019). "Social science and its methods". Social Science: An Introduction to the Study of Society (17th ڇاپو). New York: Routledge. ص. 1–22.
  5. 1 2 Nisbet, Robert A.; Greenfeld, Liah (16 October 2020). "Social Science". Encyclopædia Britannica. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2 February 2022 تي محفوظ ڪيل. 9 May 2021 تي حاصل ڪيل.
  6. 1 2 Bishop, Alan (1991). "Environmental activities and mathematical culture". Mathematical Enculturation: A Cultural Perspective on Mathematics Education. Norwell, MA: Kluwer. ص. 20–59. ISBN 978-0-7923-1270-3. 24 March 2018 تي حاصل ڪيل.
  7. ↑ Bunge, Mario (1998). "The Scientific Approach". Philosophy of Science: Volume 1, From Problem to Theory. جلد 1 (revised ڇاپو). New York: Routledge. ص. 3–50. ISBN 978-0-7658-0413-6.
  8. 1 2 Fetzer, James H. (2013). "Computer reliability and public policy: Limits of knowledge of computer-based systems". Computers and Cognition: Why Minds are not Machines. Newcastle, United Kingdom: Kluwer. ص. 271–308. ISBN 978-1-4438-1946-6.
  9. ↑ Nickles, Thomas (2013). "The Problem of Demarcation". Philosophy of Pseudoscience: Reconsidering the Demarcation Problem. The University of Chicago Press. ص. 104.
  10. ↑ Fischer, M. R.; Fabry, G (2014). "Thinking and acting scientifically: Indispensable basis of medical education". GMS Zeitschrift für Medizinische Ausbildung 31 (2): Doc24. doi:10.3205/zma000916. PMID 24872859.
  11. ↑ Sinclair, Marius (1993). "On the Differences between the Engineering and Scientific Methods". The International Journal of Engineering Education. https://www.ijee.ie/contents/c090593.html. Retrieved 7 September 2018.
  12. 1 2 Bunge, M. (1966). "Technology as Applied Science". ۾ Rapp, F. (مرتب). Contributions to a Philosophy of Technology. Dordrecht: Springer. ص. 19–39. doi:10.1007/978-94-010-2182-1_2. ISBN 978-94-010-2184-5. S2CID 110332727.
  13. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 Lindberg, David C. (2007). The beginnings of Western science: the European Scientific tradition in philosophical, religious, and institutional context (2nd ڇاپو). University of Chicago Press. ISBN 978-0-226-48205-7.
  14. 1 2 3 4 Grant, Edward (2007). A History of Natural Philosophy: From the Ancient World to the Nineteenth Century. New York: Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-68957-1.
  15. ↑ Building Bridges Among the BRICs آرڪائيو ڪيا ويا 18 April 2023 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين., p. 125, Robert Crane, Springer, 2014
  16. ↑ Keay, John (2000). India: A history. Atlantic Monthly Press. ص. 132. ISBN 978-0-87113-800-2. The great era of all that is deemed classical in Indian literature, art and science was now dawning. It was this crescendo of creativity and scholarship, as much as ... political achievements of the Guptas, which would make their age so golden.
  17. ↑ Sease, Virginia; Schmidt-Brabant, Manfrid. Thinkers, Saints, Heretics: Spiritual Paths of the Middle Ages. 2007. Pages 80–81 آرڪائيو ڪيا ويا 27 August 2024 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.. Retrieved 6 October 2023.
  18. ↑ Principe, Lawrence M. (2011). "Introduction". Scientific Revolution: A Very Short Introduction. New York: Oxford University Press. ص. 1–3. ISBN 978-0-19-956741-6.
  19. ↑ Cahan, David, مرتب (2003). From Natural Philosophy to the Sciences: Writing the History of Nineteenth-Century Science. University of Chicago Press. ISBN 978-0-226-08928-7.
  20. ↑ Lightman, Bernard (2011). "13. Science and the Public". ۾ Shank, Michael; Numbers, Ronald; Harrison, Peter (مرتب). Wrestling with Nature: From Omens to Science. University of Chicago Press. ص. 367. ISBN 978-0-226-31783-0.
  21. ↑ Harrison, Peter (2015). The Territories of Science and Religion. University of Chicago Press. ص. 164–165. ISBN 978-0-226-18451-7. The changing character of those engaged in scientific endeavors was matched by a new nomenclature for their endeavors. The most conspicuous marker of this change was the replacement of "natural philosophy" by "natural science". In 1800 few had spoken of the "natural sciences" but by 1880 this expression had overtaken the traditional label "natural philosophy". The persistence of "natural philosophy" in the twentieth century is owing largely to historical references to a past practice (see figure 11). As should now be apparent, this was not simply the substitution of one term by another, but involved the jettisoning of a range of personal qualities relating to the conduct of philosophy and the living of the philosophical life.
  22. ↑ MacRitchie, Finlay (2011). "Introduction". Scientific Research as a Career. New York: Routledge. ص. 1–6. ISBN 978-1-4398-6965-9. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 5 May 2021 تي محفوظ ڪيل. 5 May 2021 تي حاصل ڪيل.
  23. ↑ Marder, Michael P. (2011). "Curiosity and research". Research Methods for Science. New York: Cambridge University Press. ص. 1–17. ISBN 978-0-521-14584-8. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 5 May 2021 تي محفوظ ڪيل. 5 May 2021 تي حاصل ڪيل.
  24. ↑ de Ridder, Jeroen (2020). "How many scientists does it take to have knowledge?". ۾ McCain, Kevin; Kampourakis, Kostas (مرتب). What is Scientific Knowledge? An Introduction to Contemporary Epistemology of Science. New York: Routledge. ص. 3–17. ISBN 978-1-138-57016-0. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 5 May 2021 تي محفوظ ڪيل. 5 May 2021 تي حاصل ڪيل.
  25. ↑ Szycher, Michael (2016). "Establishing your dream team". Commercialization Secrets for Scientists and Engineers. New York: Routledge. ص. 159–176. ISBN 978-1-138-40741-1. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 18 August 2021 تي محفوظ ڪيل. 5 May 2021 تي حاصل ڪيل.
  26. ↑ "Science". Merriam-Webster Online Dictionary. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 1 September 2019 تي محفوظ ڪيل. 16 October 2011 تي حاصل ڪيل.
  27. ↑ Vaan, Michiel de (2008). "sciō". Etymological Dictionary of Latin and the other Italic Languages. هند-يورپي اشتقاقي لغت. ص. 545. ISBN 978-90-04-16797-1.
  28. ↑ Cahan, David (2003). From natural philosophy to the sciences: writing the history of nineteenth-century science. University of Chicago Press. ص. 3–15. ISBN 0-226-08927-4.
  29. ↑ Ross, Sydney (1962). "Scientist: The story of a word". اينلز آف سائنس 18 (2): 65–85. doi:10.1080/00033796200202722.
  30. ↑ "scientist". آڪسفورڊ انگلش ڊڪشنري (Online ڇاپو). آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس. (Subscription or participating institution membership required.)
  31. ↑ Ehret, Christopher (20 June 2023). Ancient Africa: A Global History, to 300 CE (انگريزي ۾). Princeton University Press. ص. 107. ISBN 978-0-691-24409-9.
  32. ↑ Carruthers, Peter (2 May 2002), Carruthers, Peter; Stich, Stephen; Siegal, Michael (مرتب), "The roots of scientific reasoning: infancy, modularity and the art of tracking", The Cognitive Basis of Science, Cambridge University Press, ص. 73–96, doi:10.1017/cbo9780511613517.005, ISBN 978-0-521-81229-0{{citation}}: CS1 maint: work parameter with ISBN (ڳنڍڻو)
  33. ↑ Lombard, Marlize; Gärdenfors, Peter (2017). "Tracking the Evolution of Causal Cognition in Humans". Journal of Anthropological Sciences 95 (95): 219–234. doi:10.4436/JASS.95006. ISSN 1827-4765. PMID 28489015.
  34. ↑ Graeber, David; Wengrow, David (2021). The Dawn of Everything. ص. 248.
  35. ↑ Budd, Paul; Taylor, Timothy (1995). "The Faerie Smith Meets the Bronze Industry: Magic Versus Science in the Interpretation of Prehistoric Metal-Making". World Archaeology 27 (1): 133–143. doi:10.1080/00438243.1995.9980297. Bibcode: 1995WoArc..27..133B.
  36. ↑ Tuomela, Raimo (1987). "Science, Protoscience, and Pseudoscience". ۾ Pitt, J. C.; Pera, M. (مرتب). Rational Changes in Science. Boston Studies in the Philosophy of Science. جلد 98. Dordrecht: Springer. ص. 83–101. doi:10.1007/978-94-009-3779-6_4. ISBN 978-94-010-8181-8.
  37. ↑ Smith, Pamela H. (2009). "Science on the Move: Recent Trends in the History of Early Modern Science". Renaissance Quarterly 62 (2): 345–375. doi:10.1086/599864. PMID 19750597.
  38. ↑ Fleck, Robert (March 2021). "Fundamental Themes in Physics from the History of Art". Physics in Perspective 23 (1): 25–48. doi:10.1007/s00016-020-00269-7. ISSN 1422-6944. Bibcode: 2021PhP....23...25F.
  39. ↑ Scott, Colin (2011). "The Case of James Bay Cree Knowledge Construction". ۾ Harding, Sandra (مرتب). Science for the West, Myth for the Rest?. The Postcolonial Science and Technology Studies Reader. Durham, NC: Duke University Press. ص. 175–197. doi:10.2307/j.ctv11g96cc.16. ISBN 978-0-8223-4936-5. JSTOR j.ctv11g96cc.16.
  40. ↑ Dear, Peter (2012). "Historiography of Not-So-Recent Science". History of Science 50 (2): 197–211. doi:10.1177/007327531205000203.
  41. ↑ Rochberg, Francesca (2011). "Ch.1 Natural Knowledge in Ancient Mesopotamia". ۾ Shank, Michael; Numbers, Ronald; Harrison, Peter (مرتب). Wrestling with Nature: From Omens to Science. University of Chicago Press. ص. 9. ISBN 978-0-226-31783-0.
  42. ↑ Krebs, Robert E. (2004). Groundbreaking Scientific Experiments, Inventions, and Discoveries of the Middle Ages and the Renaissance. گرين ووڊ پبلشنگ گروپ. ص. 127. ISBN 978-0-313-32433-8.
  43. ↑ Erlich, Ḥaggai; Gershoni, Israel (2000). The Nile: Histories, Cultures, Myths. Lynne Rienner. ص. 80–81. ISBN 978-1-55587-672-2. 9 January 2020 تي حاصل ڪيل. The Nile occupied an important position in Egyptian culture; it influenced the development of mathematics, geography, and the calendar; Egyptian geometry advanced due to the practice of land measurement "because the overflow of the Nile caused the boundary of each person's land to disappear."
  44. ↑ "Telling Time in Ancient Egypt". The Met's Heilbrunn Timeline of Art History. February 2017. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 3 March 2022 تي محفوظ ڪيل. 27 May 2022 تي حاصل ڪيل.
  45. ↑ Armelagos, George (2000). "Take Two Beers and Call Me in 1,600 Years: Use of Tetracycline by Nubians and Ancient Egyptians". Natural History 109 (5): 50–3. https://digitallibrary.amnh.org/items/482bd90a-de71-49b3-9bbc-d8ff0ab974b3.
  46. ↑ Depuydt, Leo (1 January 1998). "Gnomons at Meroë and Early Trigonometry". The Journal of Egyptian Archaeology 84: 171–180. doi:10.2307/3822211.
  47. ↑ Slayman, Andrew (27 May 1998). "Neolithic Skywatchers". Archaeology Magazine Archive. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 5 June 2011 تي محفوظ ڪيل. 17 April 2011 تي حاصل ڪيل.
  48. ↑ Neugebauer, O. (2004-09-17). A History of Ancient Mathematical Astronomy (انگريزي ۾). Springer Science & Business Media. ISBN 978-3-540-06995-9.
  49. 1 2 3 McIntosh, Jane R. (2005). Ancient Mesopotamia: New Perspectives. Santa Barbara, CA: ABC-CLIO. ص. 273–276. ISBN 978-1-57607-966-9. 20 October 2020 تي حاصل ڪيل.
  50. ↑ Aaboe, Asger (2 May 1974). "Scientific Astronomy in Antiquity". شاهي سوسائٽي جا فلسفياڻا مقالا 276 (1257): 21–42. doi:10.1098/rsta.1974.0007. Bibcode: 1974RSPTA.276...21A.
  51. ↑ Biggs, R. D. (2005). "Medicine, Surgery, and Public Health in Ancient Mesopotamia". Journal of Assyrian Academic Studies 19 (1): 7–18.
  52. ↑ Lehoux, Daryn (2011). "2. Natural Knowledge in the Classical World". ۾ Shank, Michael; Numbers, Ronald; Harrison, Peter (مرتب). Wrestling with Nature: From Omens to Science. University of Chicago Press. ص. 39. ISBN 978-0-226-31783-0.
  53. ↑ سقراط کان اڳ جي دور ۾ φύσις جي تصور جي استعمال بابت بيان هن ۾ ملي سگهي ٿو: Naddaf, Gerard (2006). The Greek Concept of Nature. SUNY Press, ۽ Ducarme, Frédéric; Couvet, Denis (2020). "What does 'nature' mean?". Palgrave Communications (Springer Nature) 6 (14). doi:10.1057/s41599-020-0390-y. https://hal.science/hal-02554932/file/s41599-020-0390-y.pdf. Retrieved 16 August 2023. لفظ φύσις، جيتوڻيڪ هومر وٽ پهريون ڀيرو ٻوٽي جي حوالي سان استعمال ٿيو، پر يوناني فلسفي ۾ پڻ شروعاتي دور کان ۽ ڪيترين معنائن ۾ ملي ٿو. عام طور اهي معنائون انگريزي لفظ nature جي هاڻوڪين معنائن سان چڱيءَ طرح ٺهڪن ٿيون، جيئن Guthrie, W. K. C. Presocratic Tradition from Parmenides to Democritus، سندس يوناني فلسفي جي تاريخ جي جلد 2، Cambridge University Press، 1965ع ۾ پڻ تصديق ٿيل آهي.
  54. ↑ Strauss, Leo; Gildin, Hilail (1989). "Progress or Return? The Contemporary Crisis in Western Education". An Introduction to Political Philosophy: Ten Essays by Leo Strauss. Wayne State University Press. ص. 209. ISBN 978-0-8143-1902-4. 30 May 2022 تي حاصل ڪيل.
  55. ↑ O'Grady, Patricia F. (2016). Thales of Miletus: The Beginnings of Western Science and Philosophy. New York: Routledge. ص. 245. ISBN 978-0-7546-0533-1. 20 October 2020 تي حاصل ڪيل.
  56. 1 2 Burkert, Walter (1 June 1972). Lore and Science in Ancient Pythagoreanism. Cambridge, MA: Harvard University Press. ISBN 978-0-674-53918-1.
  57. ↑ Pullman, Bernard (1998). The Atom in the History of Human Thought. Oxford University Press. ص. 31–33. Bibcode:1998ahht.book.....P. ISBN 978-0-19-515040-7. 20 October 2020 تي حاصل ڪيل.
  58. ↑ Cohen, Henri; Lefebvre, Claire, مرتب (2017). Handbook of Categorization in Cognitive Science (2nd ڇاپو). Amsterdam: Elsevier. ص. 427. ISBN 978-0-08-101107-2. 20 October 2020 تي حاصل ڪيل.
  59. ↑ لوڪريشيس (سانچو:Floruitپهرين صدي ق.م.)، شين جي فطرت بابت.
  60. ↑ Margotta, Roberto (1968). The Story of Medicine. New York: Golden Press. 18 November 2020 تي حاصل ڪيل.
  61. ↑ Touwaide, Alain (2005). Glick, Thomas F.; Livesey, Steven; Wallis, Faith (مرتب). Medieval Science, Technology, and Medicine: An Encyclopedia. New York: Routledge. ص. 224. ISBN 978-0-415-96930-7. 20 October 2020 تي حاصل ڪيل.
  62. ↑ Leff, Samuel; Leff, Vera (1956). From Witchcraft to World Health. London: Macmillan. 23 August 2020 تي حاصل ڪيل.
  63. ↑ "Plato, Apology". ص. 17. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 29 January 2018 تي محفوظ ڪيل. 1 November 2017 تي حاصل ڪيل.
  64. ↑ "Plato, Apology". ص. 27. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 29 January 2018 تي محفوظ ڪيل. 1 November 2017 تي حاصل ڪيل.
  65. ↑ Aristotle. Nicomachean Ethics (H. Rackham ڇاپو). 1139b. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 17 March 2012 تي محفوظ ڪيل. 22 September 2010 تي حاصل ڪيل.
  66. 1 2 McClellan, James E. III; Dorn, Harold (2015). Science and Technology in World History: An Introduction. Baltimore: Johns Hopkins University Press. ص. 99–100. ISBN 978-1-4214-1776-9. 20 October 2020 تي حاصل ڪيل.
  67. ↑ Graßhoff, Gerd (1990). The History of Ptolemy's Star Catalogue. Studies in the History of Mathematics and Physical Sciences. جلد 14. New York: Springer. doi:10.1007/978-1-4612-4468-4. ISBN 978-1-4612-8788-9.
  68. ↑ Hoffmann, Susanne M. (2017). Hipparchs Himmelsglobus (جرمن ۾). Wiesbaden: Springer Fachmedien Wiesbaden. Bibcode:2017hihi.book.....H. doi:10.1007/978-3-658-18683-8. ISBN 978-3-658-18682-1.
  69. ↑ Edwards, C. H. Jr. (1979). The Historical Development of the Calculus. New York: Springer. ص. 75. ISBN 978-0-387-94313-8. 20 October 2020 تي حاصل ڪيل.
  70. ↑ Lawson, Russell M. (2004). Science in the Ancient World: An Encyclopedia. Santa Barbara, CA: ABC-CLIO. ص. 190–191. ISBN 978-1-85109-539-1. 20 October 2020 تي حاصل ڪيل.
  71. ↑ Murphy, Trevor Morgan (2004). Pliny the Elder's Natural History: The Empire in the Encyclopedia. Oxford University Press. ص. 1. ISBN 978-0-19-926288-5. 20 October 2020 تي حاصل ڪيل.
  72. ↑ Doody, Aude (2010). Pliny's Encyclopedia: The Reception of the Natural History. Cambridge University Press. ص. 1. ISBN 978-1-139-48453-4. 20 October 2020 تي حاصل ڪيل.
  73. ↑ Conner, Clifford D. (2005). A People's History of Science: Miners, Midwives, and "Low Mechanicks". New York: Nation Books. ص. 72–74. ISBN 1-56025-748-2.
  74. ↑ Grant, Edward (1996). The Foundations of Modern Science in the Middle Ages: Their Religious, Institutional and Intellectual Contexts. Cambridge Studies in the History of Science. Cambridge University Press. ص. 7–17. ISBN 978-0-521-56762-6. 9 November 2018 تي حاصل ڪيل.
  75. ↑ Wildberg, Christian (1 May 2018). "Philoponus". ۾ Zalta, Edward N. (مرتب). Stanford Encyclopedia of Philosophy. Metaphysics Research Lab, Stanford University. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 22 August 2019 تي محفوظ ڪيل. 1 May 2018 تي حاصل ڪيل.
  76. ↑ Falcon, Andrea (2019). "Aristotle on Causality". ۾ Zalta, Edward (مرتب). Stanford Encyclopedia of Philosophy (Spring 2019 ڇاپو). Metaphysics Research Lab, Stanford University. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 9 October 2020 تي محفوظ ڪيل. 3 October 2020 تي حاصل ڪيل.
  77. ↑ Fisher, W. B. (1968–1991). The Cambridge history of Iran. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-20093-6.
  78. ↑ "Bayt al-Hikmah". Encyclopædia Britannica. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 4 November 2016 تي محفوظ ڪيل. 3 November 2016 تي حاصل ڪيل.
  79. ↑ Hossein Nasr, Seyyed; Leaman, Oliver, مرتب (2001). History of Islamic Philosophy. Routledge. ص. 165–167. ISBN 978-0-415-25934-7.
  80. ↑ Smith, A. Mark (2001). Alhacen's Theory of Visual Perception: A Critical Edition, with English Translation and Commentary, of the First Three Books of Alhacen's De Aspectibus, the Medieval Latin Version of Ibn al-Haytham's Kitāb al-Manāẓir: Volume Two. Transactions of the American Philosophical Society. جلد 91, parts 4 & 5. Philadelphia: آمريڪي فلسفياڻي سوسائٽي. ISBN 978-0-87169-914-5.
  81. ↑ Toomer, G. J. (1964). "Reviewed work: Ibn al-Haythams Weg zur Physik, Matthias Schramm". Isis 55 (4): 463–465. doi:10.1086/349914. ص 464 ڏسو: "Schramm sums up [Ibn Al-Haytham's] achievement in the development of scientific method."، ص 465: "Schramm has demonstrated .. beyond any dispute that Ibn al-Haytham is a major figure in the Islamic scientific tradition, particularly in the creation of experimental techniques."، ص 465: "only when the influence of Ibn al-Haytham and others on the mainstream of later medieval physical writings has been seriously investigated can Schramm's claim that Ibn al-Haytham was the true founder of modern physics be evaluated."
  82. ↑ Cohen, H. Floris (2010). "Greek nature knowledge transplanted: The Islamic world". How modern science came into the world. Four civilizations, one 17th-century breakthrough (2nd ڇاپو). Amsterdam University Press. ص. 99–156. ISBN 978-90-8964-239-4.
  83. ↑ Selin, Helaine, مرتب (2006). Encyclopaedia of the History of Science, Technology, and Medicine in Non-Western Cultures. Springer. ص. 155–156. Bibcode:2008ehst.book.....S. ISBN 978-1-4020-4559-2.
  84. ↑ Russell, Josiah C. (1959). "Gratian, Irnerius, and the Early Schools of Bologna". The Mississippi Quarterly 12 (4): 168–188. "Perhaps even as early as 1088 (the date officially set for the founding of the University)".
  85. ↑ "St. Albertus Magnus". Encyclopædia Britannica. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 28 October 2017 تي محفوظ ڪيل. 27 October 2017 تي حاصل ڪيل.
  86. ↑ Numbers, Ronald (2009). Galileo Goes to Jail and Other Myths about Science and Religion. Harvard University Press. ص. 45. ISBN 978-0-674-03327-6. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 20 January 2021 تي محفوظ ڪيل. 27 March 2018 تي حاصل ڪيل.
  87. ↑ Febvre, Lucien; Martin, Henri-Jean (1976). The Coming of the Book: The Impact of Printing 1450–1800. London: New Left Books. Quoted in: Anderson, Benedict. Comunidades Imaginadas. Reflexiones sobre el origen y la difusión del nacionalismo. Fondo de cultura económica, Mexico, 1993. ISBN 978-968-16-3867-2. pp. 58f.
  88. ↑ "Printing made it possible for براهه to survey a wide range of publications (there were over a hundred on the 1577ع جي دمدار تاري، though many were merely astrological prognostications) and demonstrate that the four best observers had produced results compatible with his own. It also ensured that Brahe's new system was quickly known throughout Europe, so that his arguments could be tested against the 1604ع جي نووا and the 1618ع جي دمدار تارن. Printing created a community of astronomers working on common problems with common methods and reaching agreed solutions." Wootton, David. The Invention of Science: A New History of the Scientific Revolution (Penguin, 2015). pp.197-198. ISBN 0-06-175952-X
  89. ↑ Wootton, David (2015). The Invention of Science: A New History of the Scientific Revolution. Penguin. ص. 282. ISBN 978-0-06-175952-9. ...a manuscript culture, in which experience is unspecific, indirect, and amorphous...a print culture, in which experience is specific, direct, documented and retrievable...In comparison to the world of print, manuscript culture is one of rumour and gossip. The printing press represents an information revolution, and secure facts are its consequence.
  90. ↑ "The man who had deposed the earth from its proud position as the centre of the universe and had recognized it to be merely one of the planets, had yet felt compelled to give it quite an exceptional position in his new system. Though he had said 'in the midst of all stand the sun,' he had in his planetary theories assumed the centre of all movements to be the centre of the earth's orbit, where the sun was not." Dreyer, J.L.E. A History of Astronomy from Thales to Kepler, (Dover Publications, 1953). p.343. ISBN 9780486600796
  91. ↑ "...it was obvious to Copernicus...that the earth cannot move uniformly about a circle with the sun at the center. Thus Copernicus placed the sun not at the center of the earth's orbit, but at some distance away. The center of the solar system, and of the universe, in the system of Copernicus is thus not the sun at all, but rather a 'mean sun,' of the center of the earth's orbit. Hence, it is preferable to call the Copernican system a heliostatic system rather than a heliocentric system." Cohen, I. Bernard. The Birth of a New Physics (Revised and Updated) (W.W. Norton & Company, 1985). p.44. ISBN 0-393-01994-2
  92. ↑ "All movement within it (outside of the immediate vicinity of the Earth) is determined by the fundamental principle that heavenly movement is circular and therefore unchanging. Ptolemy, Copernicus thought, had betrayed this principle not...by adding epicycles to deferents in order to explain why the planets sometimes appear to move backwards in the sky, but by introducing the ايڪوانٽ in order to speed them up and slow them down." Wootton, David. The Invention of Science: A New History of the Scientific Revolution (Penguin, 2015). p.152. ISBN 0-06-175952-X
  93. ↑ "My Copernican census eventually helped to establish that the majority of sixteenth-century astronomers thought eliminating the ايڪوانٽ was Copernicus' big achievement, because it satisfied the ancient aesthetic principle that eternal celestial motions should be uniform and circular or compounded of uniform and circular parts." Gingerich, Owen. The Book Nobody Read (Walker & Company, 2004).p.55. ISBN 0-8027-1415-3
  94. ↑ "It is easy to show that conventional Ptolemaic astronomy was thriving until 1610 [when Galileo observed the phases of Venus with a telescope] and went into crisis immediately afterwards...The evidence is clear: بطليموسي فلڪيات was unaffected by Copernicus; it went into crisis briefly with the 1572ع جي نئين تاري, but by the end of the sixteenth century it had fully recovered. The telescope, on the other hand, brought about its immediate and irreversible collapse." Wootton, David. The Invention of Science: A New History of the Scientific Revolution (Penguin, 2015). p.152. ISBN 0-06-175952-X
  95. ↑ Gingerich, Owen (2011). "The great Martian catastrophe and how Kepler fixed it". Physics Today 64 (9): 50–54. doi:10.1063/PT.3.1259. Bibcode: 2011PhT....64i..50G. https://pubs.aip.org/physicstoday/article-pdf/64/9/50/9881314/50_1_online.pdf. Retrieved 27 July 2023.[مئل ڳنڍڻو]
  96. ↑ Goldstein, Bernard; Hon, Giora (2005). "Kepler's Move from Orbs to Orbits: Documenting a Revolutionary Scientific Concept". Perspectives on Science 13: 74–111. doi:10.1162/1063614053714126. https://www.researchgate.net/publication/246602496.
  97. ↑ Küskü, Elif Aslan (2022). "Examination of Scientific Revolution Medicine on the Human Body / Bilimsel Devrim Tıbbını İnsan Bedeni Üzerinden İncelemek". The Legends: Journal of European History Studies. https://www.academia.edu/87500649. Retrieved 28 September 2022.
  98. ↑ Hendrix, Scott E. (2011). "Natural Philosophy or Science in Premodern Epistemic Regimes? The Case of the Astrology of Albert the Great and Galileo Galilei". Teorie Vědy / Theory of Science 33 (1): 111–132. doi:10.46938/tv.2011.72. http://teorievedy.flu.cas.cz/index.php/tv/issue/view/10. Retrieved 20 February 2012.
  99. ↑ Principe, Lawrence M. (2011). "Introduction". Scientific Revolution: A Very Short Introduction. New York: Oxford University Press. ص. 1–3. ISBN 978-0-199-56741-6.
  100. ↑ Lindberg, David C. (1990). "Conceptions of the Scientific Revolution from Baker to Butterfield: A preliminary sketch". ۾ Lindberg, David C.; Westman, Robert S. (مرتب). Reappraisals of the Scientific Revolution (First ڇاپو). Chicago: Cambridge University Press. ص. 1–26. ISBN 978-0-521-34262-9.
  101. 1 2 Lindberg, David C. (2007). "The legacy of ancient and medieval science". The Beginnings of Western Science (2nd ڇاپو). Chicago: University of Chicago Press. ص. 357–368. ISBN 978-0-226-48205-7.
  102. ↑ Del Soldato, Eva (2016). Zalta, Edward N. (مرتب). The Stanford Encyclopedia of Philosophy (Fall 2016 ڇاپو). Metaphysics Research Lab, Stanford University. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 11 December 2019 تي محفوظ ڪيل. 1 June 2018 تي حاصل ڪيل.
  103. ↑ Grant, Edward (2007). "Transformation of medieval natural philosophy from the early period modern period to the end of the nineteenth century". A History of Natural Philosophy. New York: Cambridge University Press. ص. 274–322. ISBN 978-052-1-68957-1.
  104. ↑ Gal, Ofer (2021). "The New Science". The Origins of Modern Science. New York: Cambridge University Press. ص. 308–349. ISBN 978-1316649701.
  105. ↑ Bowler, Peter J.; Morus, Iwan Rhys (2020). "The scientific revolution". Making Modern Science (2nd ڇاپو). Chicago: University of Chicago Press. ص. 25–57. ISBN 978-0226365763.
  106. ↑ Wootton, David. The Invention of Science: A New History of the Scientific Revolution (Penguin, 2015). p.136. ISBN 0-06-175952-X
  107. ↑ Gribbin, John (2002). Science: A History 1543–2001. Allen Lane. ص. 241. ISBN 978-0-7139-9503-9. Although it was just one of the many factors in the Enlightenment, the success of Newtonian physics in providing a mathematical description of an ordered world clearly played a big part in the flowering of this movement in the eighteenth century.
  108. ↑ "Gottfried Leibniz – Biography". Maths History. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 11 July 2017 تي محفوظ ڪيل. 2 March 2021 تي حاصل ڪيل.
  109. ↑ Freudenthal, Gideon; McLaughlin, Peter (20 May 2009). The Social and Economic Roots of the Scientific Revolution: Texts by Boris Hessen and Henryk Grossmann. Springer. ISBN 978-1-4020-9604-4. 25 July 2018 تي حاصل ڪيل.
  110. ↑ Goddard Bergin, Thomas; Speake, Jennifer, مرتب (1987). Encyclopedia of the Renaissance. Facts on File. ISBN 978-0-8160-1315-9.
  111. ↑ van Horn Melton, James (2001). The Rise of the Public in Enlightenment Europe. Cambridge University Press. ص. 82–83. doi:10.1017/CBO9780511819421. ISBN 978-0-511-81942-1. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 20 January 2022 تي محفوظ ڪيل. 27 May 2022 تي حاصل ڪيل.
  112. ↑ "The Scientific Revolution and the Enlightenment (1500–1780)" (PDF). محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 14 January 2024 تي محفوظ ڪيل. 29 January 2024 تي حاصل ڪيل.
  113. ↑ "Scientific Revolution". Encyclopædia Britannica. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 18 May 2019 تي محفوظ ڪيل. 29 January 2024 تي حاصل ڪيل.
  114. ↑ Madigan, M.; Martinko, J., مرتب (2006). Brock Biology of Microorganisms (11th ڇاپو). Prentice Hall. ISBN 978-0-13-144329-7.
  115. ↑ Guicciardini, N. (1999). Reading the Principia: The Debate on Newton's Methods for Natural Philosophy from 1687 to 1736. New York: Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-64066-4.
  116. ↑ Calisher, CH (2007). "Taxonomy: what's in a name? Doesn't a rose by any other name smell as sweet?". Croatian Medical Journal 48 (2): 268–270. PMID 17436393.
  117. ↑ Darrigol, Olivier (2000). Electrodynamics from Ampère to Einstein. New York: Oxford University Press. ISBN 0-19-850594-9.
  118. ↑ Olby, R. C.; Cantor, G. N.; Christie, J. R. R.; Hodge, M. J. S. (1990). Companion to the History of Modern Science. London: Routledge. ص. 265.
  119. ↑ Magnusson, Magnus (10 November 2003). "Review of James Buchan, Capital of the Mind: how Edinburgh Changed the World". New Statesman. اصل نسخو مان 6 June 2011 تي محفوظ ڪيل. 27 April 2014 تي حاصل ڪيل.
  120. ↑ Swingewood, Alan (1970). "Origins of Sociology: The Case of the Scottish Enlightenment". The British Journal of Sociology 21 (2): 164–180. doi:10.2307/588406.
  121. ↑ Fry, Michael (1992). Adam Smith's Legacy: His Place in the Development of Modern Economics. پال سيموئلسن، لارنس ڪلين، فرانڪو موڊيگلياني، جيمس ايم. بوڪينن، موريس الياس، ٿيوڊور شلٽز، رچرڊ اسٽون، جيمس ٽوبن، واسيلي ليونٽيف، يان ٽنبرگن. روٽليج. ISBN 978-0-415-06164-3.
  122. ↑ Lightman, Bernard (2011). "13. Science and the Public". ۾ Shank, Michael; Numbers, Ronald; Harrison, Peter (مرتب). Wrestling with Nature: From Omens to Science. University of Chicago Press. ص. 367. ISBN 978-0-226-31783-0.
  123. ↑ Leahey, Thomas Hardy (2018). "The psychology of consciousness". A History of Psychology: From Antiquity to Modernity (8th ڇاپو). New York: Routledge. ص. 219–253. ISBN 978-1-138-65242-2.
  124. ↑ Padian, Kevin (2008). "Darwin's enduring legacy". Nature 451 (7179): 632–634. doi:10.1038/451632a. PMID 18256649. Bibcode: 2008Natur.451..632P.
  125. ↑ Henig, Robin Marantz (2000). The monk in the garden: the lost and found genius of Gregor Mendel, the father of genetics. ص. 134–138.
  126. ↑ Miko, Ilona (2008). "Gregor Mendel's principles of inheritance form the cornerstone of modern genetics. So just what are they?". Nature Education 1 (1): 134. https://www.nature.com/scitable/topicpage/gregor-mendel-and-the-principles-of-inheritance-593/. Retrieved 9 May 2021.
  127. ↑ Rocke, Alan J. (2005). "In Search of El Dorado: John Dalton and the Origins of the Atomic Theory". Social Research 72 (1): 125–158. doi:10.1353/sor.2005.0003.
  128. 1 2 Reichl, Linda (1980). A Modern Course in Statistical Physics. Edward Arnold. ISBN 0-7131-2789-9.
  129. ↑ Rao, Y. V. C. (1997). Chemical Engineering Thermodynamics. Universities Press. ص. 158. ISBN 978-81-7371-048-3.
  130. ↑ Heidrich, M. (2016). "Bounded energy exchange as an alternative to the third law of thermodynamics". Annals of Physics 373: 665–681. doi:10.1016/j.aop.2016.07.031. Bibcode: 2016AnPhy.373..665H.
  131. ↑ Mould, Richard F. (1995). A century of X-rays and radioactivity in medicine: with emphasis on photographic records of the early years (Reprint. with minor corr ڇاپو). Bristol: Inst. of Physics Publ. ص. 12. ISBN 978-0-7503-0224-1.
  132. 1 2 Estreicher, Tadeusz (1938). "Curie, Maria ze Skłodowskich". Polski słownik biograficzny, vol. 4 (پولش ۾). ص. 113.
  133. ↑ Thomson, J. J. (1897). "Cathode Rays". Philosophical Magazine 44 (269): 293–316. doi:10.1080/14786449708621070. Bibcode: 1897LEDPM..44..293T.
  134. ↑ Goyotte, Dolores (2017). "The Surgical Legacy of World War II. Part II: The age of antibiotics". The Surgical Technologist 109: 257–264. https://www.ast.org/ceonline/articles/402/files/assets/common/downloads/publication.pdf. Retrieved 8 January 2021. آرڪائيو ڪيا ويا 5 May 2021 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.
  135. ↑ Erisman, Jan Willem; Sutton, M. A.; Galloway, J.; Klimont, Z.; Winiwarter, W. (October 2008). "How a century of ammonia synthesis changed the world". نيچر جيو سائنس 1 (10): 636–639. doi:10.1038/ngeo325. Bibcode: 2008NatGe...1..636E. http://www.physics.ohio-state.edu/~wilkins/energy/Resources/Essays/ngeo325.pdf.xpdf. Retrieved 22 October 2010.
  136. ↑ Emmett, Robert; Zelko, Frank (2014). "Minding the Gap: Working Across Disciplines in Environmental Studies". Environment & Society Portal. RCC Perspectives no. 2. doi:10.5282/rcc/6313. http://www.environmentandsociety.org/perspectives/2014/2/minding-gap-working-across-disciplines-environmental-studies.
  137. ↑ Furner, Jonathan (1 June 2003). "Little Book, Big Book: Before and After Little Science, Big Science: A Review Article, Part I". Journal of Librarianship and Information Science 35 (2): 115–125. doi:10.1177/0961000603352006.
  138. ↑ Kraft, Chris; Schefter, James (2001). Flight: My Life in Mission Control. New York: Dutton. ص. 3–5. ISBN 0-525-94571-7.
  139. ↑ Kahn, Herman (1962). Thinking about the Unthinkable. Horizon.
  140. ↑ Shrum, Wesley (2007). Structures of scientific collaboration. Joel Genuth, Ivan Chompalov. Cambridge, MA: MIT Press. ISBN 978-0-262-28358-8.
  141. ↑ Rosser, Sue V. (12 March 2012). Breaking into the Lab: Engineering Progress for Women in Science. New York University Press. ص. 7. ISBN 978-0-8147-7645-2.
  142. ↑ Penzias, A. A. (2006). "The origin of elements". Science (نوبل فائونڊيشن) 205 (4406): 549–554. doi:10.1126/science.205.4406.549. PMID 17729659. http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1978/penzias-lecture.pdf. Retrieved 4 October 2006.
  143. ↑ Weinberg, S. (1972). Gravitation and Cosmology. John Whitney & Sons. ص. 464–495. ISBN 978-0-471-92567-5.
  144. ↑ Futuyma, Douglas J.; Kirkpatrick, Mark (2017). "Chapter 1: Evolutionary Biology". Evolution (4th ڇاپو). Sinauer. ص. 3–26. ISBN 978-1-60535-605-1.
  145. ↑ Miller, Arthur I. (1981). Albert Einstein's special theory of relativity. Emergence (1905) and early interpretation (1905–1911). Reading: Addison–Wesley. ISBN 978-0-201-04679-3.
  146. ↑ ter Haar, D. (1967). The Old Quantum Theory. Pergamon. ص. 206. ISBN 978-0-08-012101-7.
  147. ↑ von Bertalanffy, Ludwig (1972). "The History and Status of General Systems Theory". The Academy of Management Journal 15 (4): 407–426. doi:10.2307/255139. Bibcode: 1972AManJ..15..407V.
  148. ↑ Naidoo, Nasheen; Pawitan, Yudi; Soong, Richie; Cooper, David N.; Ku, Chee-Seng (October 2011). "Human genetics and genomics a decade after the release of the draft sequence of the human genome". Human Genomics 5 (6): 577–622. doi:10.1186/1479-7364-5-6-577. PMID 22155605.
  149. ↑ Rashid, S. Tamir; Alexander, Graeme J. M. (March 2013). "Induced pluripotent stem cells: from Nobel Prizes to clinical applications". Journal of Hepatology 58 (3): 625–629. doi:10.1016/j.jhep.2012.10.026. ISSN 1600-0641. PMID 23131523.
  150. ↑ O'Luanaigh, C. (14 March 2013). "New results indicate that new particle is a Higgs boson" (Press release). سرن. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 20 October 2015 تي محفوظ ڪيل. 9 October 2013 تي حاصل ڪيل.
  151. ↑ Abbott, B. P.; Abbott, R.; Abbott, T. D.; Acernese, F.; Ackley, K.; Adams, C.; Adams, T.; Addesso, P. et al. (2017). "Multi-messenger Observations of a Binary Neutron Star Merger". The Astrophysical Journal 848 (2): L12. doi:10.3847/2041-8213/aa91c9. Bibcode: 2017ApJ...848L..12A.
  152. ↑ Cho, Adrian (2017). "Merging neutron stars generate gravitational waves and a celestial light show". Science. doi:10.1126/science.aar2149.
  153. ↑ "Media Advisory: First Results from the Event Horizon Telescope to be Presented on April 10th". Event Horizon Telescope. 20 April 2019. اصل نسخو مان 20 April 2019 تي محفوظ ڪيل. 21 September 2021 تي حاصل ڪيل.
  154. ↑ "Scientific Method: Relationships Among Scientific Paradigms". Seed Magazine. 7 March 2007. اصل نسخو مان 1 November 2016 تي محفوظ ڪيل. 4 November 2016 تي حاصل ڪيل.
  155. ↑ Bunge, Mario Augusto (1998). Philosophy of Science: From Problem to Theory. Transaction. ص. 24. ISBN 978-0-7658-0413-6.
  156. 1 2 3 Popper, Karl R. (2002a) [1959]. "A survey of some fundamental problems". The Logic of Scientific Discovery. New York: Routledge. ص. 3–26. ISBN 978-0-415-27844-7.
  157. ↑ Gauch, Hugh G. Jr. (2003). "Science in perspective". Scientific Method in Practice. Cambridge University Press. ص. 21–73. ISBN 978-0-521-01708-4. 3 September 2018 تي حاصل ڪيل.
  158. ↑ Oglivie, Brian W. (2008). "Introduction". The Science of Describing: Natural History in Renaissance Europe (Paperback ڇاپو). University of Chicago Press. ص. 1–24. ISBN 978-0-226-62088-6.
  159. ↑ "Natural History". Princeton University WordNet. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 3 March 2012 تي محفوظ ڪيل. 21 October 2012 تي حاصل ڪيل.
  160. ↑ "Formal Sciences: Washington and Lee University". Washington and Lee University. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 14 May 2021 تي محفوظ ڪيل. 14 May 2021 تي حاصل ڪيل. A "formal science" is an area of study that uses formal systems to generate knowledge such as in Mathematics and Computer Science. Formal sciences are important subjects because all of quantitative science depends on them.
  161. ↑ Löwe, Benedikt (2002). "The formal sciences: their scope, their foundations, and their unity". Synthese 133 (1/2): 5–11. doi:10.1023/A:1020887832028. ISSN 0039-7857.
  162. ↑ Rucker, Rudy (2019). "Robots and souls". Infinity and the Mind: The Science and Philosophy of the Infinite (Reprint ڇاپو). Princeton University Press. ص. 157–188. ISBN 978-0-691-19138-6. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 26 February 2021 تي محفوظ ڪيل. 11 May 2021 تي حاصل ڪيل.
  163. ↑ "Formal system". Encyclopædia Britannica. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 29 April 2008 تي محفوظ ڪيل. 30 May 2022 تي حاصل ڪيل.
  164. ↑ Tomalin, Marcus (2006). Linguistics and the Formal Sciences.
  165. ↑ Löwe, Benedikt (2002). "The Formal Sciences: Their Scope, Their Foundations, and Their Unity". Synthese 133 (1/2): 5–11. doi:10.1023/a:1020887832028.
  166. ↑ Bill, Thompson (2007). "2.4 Formal Science and Applied Mathematics". The Nature of Statistical Evidence. Lecture Notes in Statistics. جلد 189. Springer. ص. 15.
  167. ↑ Bunge, Mario (1998). "The Scientific Approach". Philosophy of Science: Volume 1, From Problem to Theory. جلد 1 (revised ڇاپو). New York: Routledge. ص. 3–50. ISBN 978-0-7658-0413-6.
  168. ↑ Mujumdar, Anshu Gupta; Singh, Tejinder (2016). "Cognitive science and the connection between physics and mathematics". ۾ Aguirre, Anthony; Foster, Brendan (مرتب). Trick or Truth?: The Mysterious Connection Between Physics and Mathematics. The Frontiers Collection. Switzerland: Springer. ص. 201–218. ISBN 978-3-319-27494-2.
  169. ↑ "About the Journal". رياضياتي طبعيات جو رسالو. اصل نسخو مان 3 October 2006 تي محفوظ ڪيل. 3 October 2006 تي حاصل ڪيل.
  170. ↑ Restrepo, G. (2016). "Mathematical chemistry, a new discipline". ۾ Scerri, E.; Fisher, G. (مرتب). Essays in the philosophy of chemistry. New York: Oxford University Press. ص. 332–351. ISBN 978-0-19-049459-9. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 10 June 2021 تي محفوظ ڪيل. 31 May 2022 تي حاصل ڪيل.
  171. ↑ "What is mathematical biology". Centre for Mathematical Biology, University of Bath. اصل نسخو مان 23 September 2018 تي محفوظ ڪيل. 7 June 2018 تي حاصل ڪيل.
  172. ↑ Johnson, Tim (1 September 2009). "What is financial mathematics?". +Plus Magazine. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 8 April 2022 تي محفوظ ڪيل. 1 March 2021 تي حاصل ڪيل.
  173. ↑ Varian, Hal (1997). "What Use Is Economic Theory?". ۾ D'Autume, A.; Cartelier, J. (مرتب). Is Economics Becoming a Hard Science?. Edward Elgar. اشاعت کان اڳ وارو نسخو. آرڪائيو ڪيا ويا 25 June 2006 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.. حاصل ڪيل 1 اپريل 2008.
  174. ↑ Abraham, Reem Rachel (2004). "Clinically oriented physiology teaching: strategy for developing critical-thinking skills in undergraduate medical students". Advances in Physiology Education 28 (3): 102–104. doi:10.1152/advan.00001.2004. PMID 15319191.
  175. ↑ "Engineering". Cambridge Dictionary. Cambridge University Press. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 19 August 2019 تي محفوظ ڪيل. 25 March 2021 تي حاصل ڪيل.
  176. ↑ Brooks, Harvey (1 September 1994). "The relationship between science and technology". Research Policy. Special Issue in Honor of Nathan Rosenberg 23 (5): 477–486. doi:10.1016/0048-7333(94)01001-3. ISSN 0048-7333. https://www.belfercenter.org/sites/default/files/files/publication/sciencetechnology.pdf. Retrieved 14 October 2022. آرڪائيو ڪيا ويا 30 December 2022 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.
  177. ↑ Firth, John (2020). "Science in medicine: when, how, and what". Oxford textbook of medicine. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-874669-0.
  178. ↑ Saunders, J. (June 2000). "The practice of clinical medicine as an art and as a science". Med Humanit 26 (1): 18–22. doi:10.1136/mh.26.1.18. PMID 12484313.
  179. ↑ Davis, Bernard D. (March 2000). "Limited scope of science". Microbiology and Molecular Biology Reviews 64 (1): 1–12. doi:10.1128/MMBR.64.1.1-12.2000. PMID 10704471none ۽ ”ٽيڪنالاجي“ هن ۾: Davis, Bernard (Mar 2000). "The scientist's world". Microbiology and Molecular Biology Reviews 64 (1): 1–12. doi:10.1128/MMBR.64.1.1-12.2000. PMID 10704471.
  180. ↑ McCormick, James (2001). "Scientific medicine—fact of fiction? The contribution of science to medicine". Occasional Paper (Royal College of General Practitioners) (80): 3–6. PMID 19790950.
  181. ↑ Bell, David (2005). Science, Technology and Culture. McGraw-Hill International. ص. 33. ISBN 978-0-335-21326-9.
  182. ↑ Henderson, Mark (September 19, 2005). "Politics clouds blue-sky science". The Times. http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/article568223.ece. Retrieved April 26, 2010. آرڪائيو ڪيا ويا March 1, 2007, حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.
  183. ↑ Breznau, Nate (2022). "Integrating Computer Prediction Methods in Social Science: A Comment on Hofman et al. (2021)". Social Science Computer Review 40 (3): 844–853. doi:10.1177/08944393211049776. https://osf.io/adxb3/download. Retrieved 16 August 2023.
  184. ↑ Hofman, Jake M.; Watts, Duncan J.; Athey, Susan; Garip, Filiz; Griffiths, Thomas L.; Kleinberg, Jon; Margetts, Helen; Mullainathan, Sendhil et al. (July 2021). "Integrating explanation and prediction in computational social science". Nature 595 (7866): 181–188. doi:10.1038/s41586-021-03659-0. ISSN 1476-4687. PMID 34194044. Bibcode: 2021Natur.595..181H. https://www.nature.com/articles/s41586-021-03659-0. Retrieved 25 September 2021.
  185. ↑ Nissani, M. (1995). "Fruits, Salads, and Smoothies: A Working definition of Interdisciplinarity". The Journal of Educational Thought 29 (2): 121–128. doi:10.55016/ojs/jet.v29i2.52385.
  186. ↑ Moody, G. (2004). Digital Code of Life: How Bioinformatics is Revolutionizing Science, Medicine, and Business. John Wiley & Sons. ص. vii. ISBN 978-0-471-32788-2.
  187. ↑ Ausburg, Tanya (2006). Becoming Interdisciplinary: An Introduction to Interdisciplinary Studies (2nd ڇاپو). New York: Kendall/Hunt Publishing.
  188. ↑ Dawkins, Richard (10 May 2006). "To Live at All Is Miracle Enough". RichardDawkins.net. اصل نسخو مان 19 January 2012 تي محفوظ ڪيل. 5 February 2012 تي حاصل ڪيل.
  189. 1 2 di Francia, Giuliano Toraldo (1976). "The method of physics". The Investigation of the Physical World. Cambridge University Press. ص. 1–52. ISBN 978-0-521-29925-1. The amazing point is that for the first time since the discovery of mathematics, a method has been introduced, the results of which have an intersubjective value!
  190. ↑ Diggle, Peter J.; Chetwynd, Amanda G. (2011). Statistics and Scientific Method: An Introduction for Students and Researchers. Oxford University Press. ص. 1–2. ISBN 978-0-19-954318-2.
  191. ↑ Wilson, Edward (1999). Consilience: The Unity of Knowledge. New York: Vintage. ISBN 978-0-679-76867-8.
  192. ↑ Fara, Patricia (2009). "Decisions". Science: A Four Thousand Year History. Oxford University Press. ص. 408. ISBN 978-0-19-922689-4.
  193. ↑ Aldrich, John (1995). "Correlations Genuine and Spurious in Pearson and Yule". Statistical Science 10 (4): 364–376. doi:10.1214/ss/1177009870. Bibcode: 1995StaSc..1009870A.
  194. ↑ Nola, Robert; Irzik, Gürol (2005). Philosophy, science, education and culture. Science & technology education library. جلد 28. Springer. ص. 207–230. ISBN 978-1-4020-3769-6.
  195. ↑ van Gelder, Tim (1999). ""Heads I win, tails you lose": A Foray Into the Psychology of Philosophy" (PDF). University of Melbourne. اصل نسخو (PDF) مان 9 April 2008 تي محفوظ ڪيل. 28 March 2008 تي حاصل ڪيل.
  196. ↑ Pease, Craig (6 September 2006). "Chapter 23. Deliberate bias: Conflict creates bad science". Science for Business, Law and Journalism. Vermont Law School. اصل نسخو مان 19 June 2010 تي محفوظ ڪيل.
  197. ↑ Shatz, David (2004). Peer Review: A Critical Inquiry. Rowman & Littlefield. ISBN 978-0-7425-1434-8.
  198. ↑ Krimsky, Sheldon (2003). Science in the Private Interest: Has the Lure of Profits Corrupted the Virtue of Biomedical Research. Rowman & Littlefield. ISBN 978-0-7425-1479-9.
  199. ↑ Bulger, Ruth Ellen; Heitman, Elizabeth; Reiser, Stanley Joel (2002). The Ethical Dimensions of the Biological and Health Sciences (2nd ڇاپو). Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-00886-0.
  200. ↑ Backer, Patricia Ryaby (29 October 2004). "What is the scientific method?". San Jose State University. اصل نسخو مان 8 April 2008 تي محفوظ ڪيل. 28 March 2008 تي حاصل ڪيل.
  201. ↑ Ziman, John (1978c). "Common observation". Reliable knowledge: An exploration of the grounds for belief in science. Cambridge University Press. ص. 42–76. ISBN 978-0-521-22087-3.
  202. ↑ Ziman, J. M. (1980). "The proliferation of scientific literature: a natural process". Science 208 (4442): 369–371. doi:10.1126/science.7367863. PMID 7367863. Bibcode: 1980Sci...208..369Z.
  203. ↑ Subramanyam, Krishna; Subramanyam, Bhadriraju (1981). Scientific and Technical Information Resources. CRC Press. ISBN 978-0-8247-8297-9.
  204. 1 2 Bush, Vannevar (July 1945). "Science the Endless Frontier". National Science Foundation. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 7 November 2016 تي محفوظ ڪيل. 4 November 2016 تي حاصل ڪيل.
  205. 1 2 3 4 5 6 7 Godfrey-Smith, Peter (2003). Theory and Reality: An Introduction to the Philosophy of Science. University of Chicago. ISBN 978-0-226-30062-7.
  206. ↑ Popper, Karl (1972). Objective Knowledge.
  207. ↑ Newton-Smith, W. H. (1994). The Rationality of Science. London: Routledge. ص. 30. ISBN 978-0-7100-0913-5.
  208. ↑ Votsis, I. (2004). The Epistemological Status of Scientific Theories: An Investigation of the Structural Realist Account (PhD thesis). University of London, London School of Economics. ص. 39.
  209. ↑ Bird, Alexander (2013). "Thomas Kuhn". ۾ Zalta, Edward N. (مرتب). Stanford Encyclopedia of Philosophy. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 15 July 2020 تي محفوظ ڪيل. 26 October 2015 تي حاصل ڪيل.
  210. ↑ Kuhn, Thomas S. (1970). The Structure of Scientific Revolutions (2nd ڇاپو). University of Chicago Press. ص. 206. ISBN 978-0-226-45804-5. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 19 October 2021 تي محفوظ ڪيل. 30 May 2022 تي حاصل ڪيل.
  211. ↑ Brugger, E. Christian (2004). "Casebeer, William D. Natural Ethical Facts: Evolution, Connectionism, and Moral Cognition". The Review of Metaphysics 58 (2).
  212. ↑ Ward, Zina B. (2026-03-10), "What Does it Mean to say That Science is Value-Laden?", The Routledge Handbook of Values and Science (انگريزي ۾), New York: Routledge, ص. 74–83, doi:10.4324/9781003469100-8, ISBN 978-1-003-46910-0, 2026-03-23 تي حاصل ڪيل{{citation}}: CS1 maint: work parameter with ISBN (ڳنڍڻو)
  213. ↑ Kornfeld, W.; Hewitt, C. E. (1981). "The Scientific Community Metaphor". IEEE Transactions on Systems, Man, and Cybernetics 11 (1): 24–33. doi:10.1109/TSMC.1981.4308575. Bibcode: 1981ITSMC..11...24K. http://dspace.mit.edu/bitstream/handle/1721.1/5693/AIM-641.pdf?sequence=2. Retrieved 26 May 2022.
  214. ↑ "Eusocial climbers" (PDF). E. O. Wilson Foundation. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 27 April 2019 تي محفوظ ڪيل. 3 September 2018 تي حاصل ڪيل. But he's not a scientist, he's never done scientific research. My definition of a scientist is that you can complete the following sentence: 'he or she has shown that...'," Wilson says.
  215. ↑ "Our definition of a scientist". Science Council. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 23 August 2019 تي محفوظ ڪيل. 7 September 2018 تي حاصل ڪيل. A scientist is someone who systematically gathers and uses research and evidence, making a hypothesis and testing it, to gain and share understanding and knowledge.
  216. 1 2 Lee, Adrian; Dennis, Carina; Campbell, Phillip (2007). "Nature's guide for mentors". Nature 447 (7677): 791–797. doi:10.1038/447791a. PMID 17568738. Bibcode: 2007Natur.447..791L.
  217. ↑ Cyranoski, David; Gilbert, Natasha; Ledford, Heidi; Nayar, Anjali; Yahia, Mohammed (2011). "Education: The PhD factory". Nature 472 (7343): 276–279. doi:10.1038/472276a. PMID 21512548. Bibcode: 2011Natur.472..276C.
  218. ↑ Kwok, Roberta (2017). "Flexible working: Science in the gig economy". Nature 550 (7677): 419–421. doi:10.1038/nj7677-549a.
  219. ↑ Woolston, Chris (2024). "How researchers in remote regions handle the isolation". Nature 629 (8014): 1193–1195. doi:10.1038/d41586-024-01523-5. PMID 38789626. Bibcode: 2024Natur.629.1193W. https://www.nature.com/articles/d41586-024-01523-5. Retrieved 27 December 2025.
  220. ↑ Whaley, Leigh Ann (2003). Women's History as Scientists. Santa Barbara, CA: ABC-CLIO.
  221. ↑ Spanier, Bonnie (1995). "From Molecules to Brains, Normal Science Supports Sexist Beliefs about Difference". Im/partial Science: Gender Identity in Molecular Biology. Indiana University Press. ISBN 978-0-253-20968-9.
  222. ↑ Parrott, Jim (9 August 2007). "Chronicle for Societies Founded from 1323 to 1599". Scholarly Societies Project. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 6 January 2014 تي محفوظ ڪيل. 11 September 2007 تي حاصل ڪيل.
  223. ↑ "The Environmental Studies Association of Canada – What is a Learned Society?". اصل نسخو مان 29 May 2013 تي محفوظ ڪيل. 10 May 2013 تي حاصل ڪيل.
  224. ↑ "Learned societies & academies". اصل نسخو مان 3 June 2014 تي محفوظ ڪيل. 10 May 2013 تي حاصل ڪيل.
  225. ↑ "Learned Societies, the key to realising an open access future?". Impact of Social Sciences. London School of Economics. 24 June 2019. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 5 February 2023 تي محفوظ ڪيل. 22 January 2023 تي حاصل ڪيل.
  226. ↑ "Accademia Nazionale dei Lincei" (اطالوي ۾). 2006. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 28 February 2010 تي محفوظ ڪيل. 11 September 2007 تي حاصل ڪيل.
  227. ↑ "Prince of Wales opens Royal Society's refurbished building". The Royal Society. 7 July 2004. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 9 April 2015 تي محفوظ ڪيل. 7 December 2009 تي حاصل ڪيل.
  228. ↑ Meynell, G. G. "The French Academy of Sciences, 1666–91: A reassessment of the French Académie royale des sciences under Colbert (1666–83) and Louvois (1683–91)". اصل نسخو مان 18 January 2012 تي محفوظ ڪيل. 13 October 2011 تي حاصل ڪيل.
  229. ↑ "Founding of the National Academy of Sciences". .nationalacademies.org. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 3 February 2013 تي محفوظ ڪيل. 12 March 2012 تي حاصل ڪيل.
  230. ↑ "The founding of the Kaiser Wilhelm Society (1911)". Max-Planck-Gesellschaft. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2 March 2022 تي محفوظ ڪيل. 30 May 2022 تي حاصل ڪيل.
  231. ↑ "Introduction". Chinese Academy of Sciences. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 31 March 2022 تي محفوظ ڪيل. 31 May 2022 تي حاصل ڪيل.
  232. ↑ "Two main Science Councils merge to address complex global challenges". UNESCO. 5 July 2018. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 12 July 2021 تي محفوظ ڪيل. 21 October 2018 تي حاصل ڪيل.
  233. ↑ Stockton, Nick (7 October 2014). "How did the Nobel Prize become the biggest award on Earth?". Wired. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 19 June 2019 تي محفوظ ڪيل. 3 September 2018 تي حاصل ڪيل.
  234. ↑ "Main Science and Technology Indicators – 2008-1" (PDF). اقتصادي سهڪار ۽ ترقيءَ جي تنظيم. اصل نسخو (PDF) مان 15 February 2010 تي محفوظ ڪيل.
  235. ↑ OECD Science, Technology and Industry Scoreboard 2015: Innovation for growth and society. OECD. 2015. ص. 156. doi:10.1787/sti_scoreboard-2015-en. ISBN 978-92-64-23978-4. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 25 May 2022 تي محفوظ ڪيل. 28 May 2022 تي حاصل ڪيل – oecd-ilibrary.org وسيلي.
  236. ↑ Kevles, Daniel (1977). "The National Science Foundation and the Debate over Postwar Research Policy, 1942–1945". Isis 68 (241): 4–26. doi:10.1086/351711. PMID 320157.
  237. ↑ "Argentina, National Scientific and Technological Research Council (CONICET)". International Science Council. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 16 May 2022 تي محفوظ ڪيل. 31 May 2022 تي حاصل ڪيل.
  238. ↑ Innis, Michelle (17 May 2016). "Australia to Lay Off Leading Scientist on Sea Levels". The New York Times. ISSN 0362-4331. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 7 May 2021 تي محفوظ ڪيل. 31 May 2022 تي حاصل ڪيل.
  239. ↑ "Le CNRS recherche 10.000 passionnés du blob". لي فيگارو (فرانسيسي ۾). 20 October 2021. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 27 April 2022 تي محفوظ ڪيل. 31 May 2022 تي حاصل ڪيل.
  240. ↑ Bredow, Rafaela von (18 December 2021). "How a Prestigious Scientific Organization Came Under Suspicion of Treating Women Unequally". Der Spiegel. ISSN 2195-1349. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 29 May 2022 تي محفوظ ڪيل. 31 May 2022 تي حاصل ڪيل.
  241. ↑ "En espera de una "revolucionaria" noticia sobre Sagitario A*, el agujero negro supermasivo en el corazón de nuestra galaxia". ELMUNDO (هسپانوي ۾). 12 May 2022. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 13 May 2022 تي محفوظ ڪيل. 31 May 2022 تي حاصل ڪيل.
  242. ↑ Fletcher, Anthony C.; Bourne, Philip E. (27 September 2012). "Ten Simple Rules To Commercialize Scientific Research". PLOS Computational Biology 8 (9). doi:10.1371/journal.pcbi.1002712. ISSN 1553-734X. PMID 23028299. Bibcode: 2012PLSCB...8E2712F.
  243. ↑ Marburger, John Harmen III (10 February 2015). Science policy up close. Crease, Robert P. Cambridge, MA: Harvard University Press. ISBN 978-0-674-41709-0.
  244. ↑ Gauch, Hugh G. (2012). Scientific Method in Brief. New York: Cambridge University Press. ص. 7–10. ISBN 978-1-107-66672-6.
  245. ↑ Benneworth, Paul; Jongbloed, Ben W. (31 July 2009). "Who matters to universities? A stakeholder perspective on humanities, arts and social sciences valorisation". Higher Education 59 (5): 567–588. doi:10.1007/s10734-009-9265-2. ISSN 0018-1560. https://ris.utwente.nl/ws/files/47901538/Benneworth2010Who.pdf. Retrieved 16 August 2023.
  246. ↑ Dickson, David (11 October 2004). "Science journalism must keep a critical edge". Science and Development Network. اصل نسخو مان 21 June 2010 تي محفوظ ڪيل.
  247. ↑ Mooney, Chris (Nov–Dec 2004). "Blinded By Science, How 'Balanced' Coverage Lets the Scientific Fringe Hijack Reality". Columbia Journalism Review. جلد 43، شمارو 4. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 17 January 2010 تي محفوظ ڪيل. 20 February 2008 تي حاصل ڪيل.
  248. ↑ McIlwaine, S.; Nguyen, D. A. (2005). "Are Journalism Students Equipped to Write About Science?". Australian Studies in Journalism 14: 41–60. http://espace.library.uq.edu.au/view/UQ:8064. Retrieved 20 February 2008.
  249. ↑ "Popular science: Get the word out". Nature 504 (7478): 177–179. December 2013. doi:10.1038/nj7478-177a. PMID 24312943.
  250. ↑ Wilde, Fran (21 January 2016). "How Do You Like Your Science Fiction? Ten Authors Weigh In On 'Hard' vs. 'Soft' SF". Tor.com. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 4 April 2019 تي محفوظ ڪيل. 4 April 2019 تي حاصل ڪيل.
  251. ↑ Petrucci, Mario. "Creative Writing – Science". اصل نسخو مان 6 January 2009 تي محفوظ ڪيل. 27 April 2008 تي حاصل ڪيل.
  252. ↑ Tyson, Alec; Funk, Cary; Kennedy, Brian; Johnson, Courtney (15 September 2021). "Majority in U.S. Says Public Health Benefits of COVID-19 Restrictions Worth the Costs, Even as Large Shares Also See Downsides". Pew Research Center Science & Society. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 9 August 2022 تي محفوظ ڪيل. 4 August 2022 تي حاصل ڪيل.
  253. ↑ Kennedy, Brian (16 April 2020). "U.S. concern about climate change is rising, but mainly among Democrats". Pew Research Center. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 3 August 2022 تي محفوظ ڪيل. 4 August 2022 تي حاصل ڪيل.
  254. ↑ Philipp-Muller, Aviva; Lee, Spike W. S.; Petty, Richard E. (26 July 2022). "Why are people antiscience, and what can we do about it?". Proceedings of the National Academy of Sciences 119 (30). doi:10.1073/pnas.2120755119. ISSN 0027-8424. PMID 35858405. Bibcode: 2022PNAS..11920755P.
  255. ↑ Gauchat, Gordon William (2008). "A Test of Three Theories of Anti-Science Attitudes". Sociological Focus 41 (4): 337–357. doi:10.1080/00380237.2008.10571338.
  256. ↑ Poushter, Jacob; Fagan, Moira; Gubbala, Sneha (31 August 2022). "Climate Change Remains Top Global Threat Across 19-Country Survey". Pew Research Center's Global Attitudes Project. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 31 August 2022 تي محفوظ ڪيل. 5 September 2022 تي حاصل ڪيل.
  257. ↑ McRaney, David (2022). How Minds Change: The Surprising Science of Belief, Opinion, and Persuasion. New York: Portfolio/Penguin. ISBN 978-0-593-19029-6.
  258. ↑ McGreal, Chris (26 October 2021). "Revealed: 60% of Americans say oil firms are to blame for the climate crisis". The Guardian. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 26 October 2021 تي محفوظ ڪيل. Source: Guardian/Vice/CCN/YouGov poll. Note: ±4% margin of error.
  259. ↑ Goldberg, Jeanne (2017). "The Politicization of Scientific Issues: Looking through Galileo's Lens or through the Imaginary Looking Glass". Skeptical Inquirer 41 (5): 34–39. https://www.csicop.org/si/show/politicization_of_scientific_issues. Retrieved 16 August 2018.
  260. ↑ Bolsen, Toby; Druckman, James N. (2015). "Counteracting the Politicization of Science". Journal of Communication (65): 746.
  261. 1 2 Freudenberg, William F.; Gramling, Robert; Davidson, Debra J. (2008). "Scientific Certainty Argumentation Methods (SCAMs): Science and the Politics of Doubt". Sociological Inquiry 78 (1): 2–38. doi:10.1111/j.1475-682X.2008.00219.x. http://sciencepolicy.colorado.edu/students/envs_5720/freudenberg_etal_2008.pdf. Retrieved 12 April 2020.
  262. ↑ van der Linden, Sander; Leiserowitz, Anthony; Rosenthal, Seth; Maibach, Edward (2017). "Inoculating the Public against Misinformation about Climate Change". Global Challenges 1 (2): 1. doi:10.1002/gch2.201600008. PMID 31565263. PMC 6607159. Bibcode: 2017GloCh...100008V. https://www.repository.cam.ac.uk/bitstream/1810/270860/1/global%20challenges.pdf. Retrieved 25 August 2019.
  263. ↑ Schooler, J. W. (2014). "Metascience could rescue the 'replication crisis'". Nature 515 (7525): 9. doi:10.1038/515009a. PMID 25373639. Bibcode: 2014Natur.515....9S.
  264. ↑ Pashler, Harold; Wagenmakers, Eric Jan (2012). "Editors' Introduction to the Special Section on Replicability in Psychological Science: A Crisis of Confidence?". Perspectives on Psychological Science 7 (6): 528–530. doi:10.1177/1745691612465253. PMID 26168108.
  265. ↑ Tyner, Andrew H.; Abatayo, Anna Lou; Daley, Mason; Field, Samuel; Fox, Nicholas (2026-04-01). "Investigating the replicability of the social and behavioural sciences". Nature 652 (8108): 143–150. doi:10.1038/s41586-025-10078-y. ISSN 0028-0836. PMID 41922700. Bibcode: 2026Natur.652..143T. https://kclpure.kcl.ac.uk/portal/en/publications/1fa174e4-3f91-489f-aa67-c0cccf90c5ba.
  266. ↑ Ioannidis, John P. A.; Fanelli, Daniele; Dunne, Debbie Drake; Goodman, Steven N. (2 October 2015). "Meta-research: Evaluation and Improvement of Research Methods and Practices". PLOS Biology 13 (10): –1002264. doi:10.1371/journal.pbio.1002264. ISSN 1545-7885. PMID 26431313.
  267. ↑ "Coping with fraud". The COPE Report 1999: 11–18. http://www.publicationethics.org.uk/reports/1999/1999pdf3.pdf. Retrieved 21 July 2011. "It is 10 years, to the month, since Stephen Lock ... Reproduced with kind permission of the Editor, The Lancet.". آرڪائيو ڪيا ويا 28 September 2007 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.
  268. ↑ Hansson, Sven Ove (3 September 2008). "Science and Pseudoscience". ۾ Zalta, Edward N. (مرتب). Stanford Encyclopedia of Philosophy. Section 2: The "science" of pseudoscience. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 29 October 2021 تي محفوظ ڪيل. 28 May 2022 تي حاصل ڪيل.
  269. ↑ Shermer, Michael (1997). Why people believe weird things: pseudoscience, superstition, and other confusions of our time. New York: W. H. Freeman & Co. ص. 17. ISBN 978-0-7167-3090-3.
  270. ↑ Feynman, Richard (1974). "Cargo Cult Science". Center for Theoretical Neuroscience. Columbia University. اصل نسخو مان 4 March 2005 تي محفوظ ڪيل. 4 November 2016 تي حاصل ڪيل.
  271. ↑ Novella, Steven (2018). The Skeptics' Guide to the Universe: How to Know What's Really Real in a World Increasingly Full of Fake. Hodder & Stoughton. ص. 162. ISBN 978-1-4736-9641-9.
  272. 1 2 Clark, Cory J.; Jussim, Lee; Frey, Komi; Stevens, Sean T.; al-Gharbi, Musa; Aquino, Karl; Bailey, J. Michael; Barbaro, Nicole et al. (2023). "Prosocial motives underlie scientific censorship by scientists: A perspective and research agenda". Proceedings of the National Academy of Sciences 120 (48). doi:10.1073/pnas.2301642120. ISSN 0027-8424. PMID 37983511. Bibcode: 2023PNAS..12001642C.
  273. ↑ Duarte, José L.; Crawford, Jarret T.; Stern, Charlotta; Haidt, Jonathan; Jussim, Lee; Tetlock, Philip E. (2015). "Political diversity will improve social psychological science". Behavioral and Brain Sciences 38. doi:10.1017/S0140525X14000430. ISSN 0140-525X. PMID 25036715. https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0140525X14000430/type/journal_article. Retrieved 2026-02-12.
  274. ↑ Manzi, James (2026). "The ideological orientation of academic social science research 1960–2024". Theory and Society 55 (2). doi:10.1007/s11186-026-09690-2. ISSN 0304-2421. https://link.springer.com/10.1007/s11186-026-09690-2. Retrieved 2026-07-01.
  275. ↑ Kallergi, Amalia; Landeweerd, Laurens (2025). "Science, Activism, and Climate Action: Navigating Credibility, Responsibility, and Engagement". Journal of Academic Ethics 23 (4): 1759–1779. doi:10.1007/s10805-025-09626-y. ISSN 1570-1727. https://link.springer.com/10.1007/s10805-025-09626-y. Retrieved 2026-06-24.
  1. ↑ ابن الهيثم جي ڪتاب المناظر ڪلاڊيوس بطليموس جي نظر جي اخراجي شعاع واري نظريي سان اختلاف ڪيو: ”تنهنڪري [بصري] شعاعن جو اخراج غير ضروري ۽ بيڪار آهي.“ لاطينيءَ مان اي. مارڪ سمٿ جو ترجمو ڏسو،[80] ڪتاب پهريون، [6.54]، ص 372، 408.
  2. ↑ ڪائنات بند آهي يا کليل، يا ڪائنات جي شڪل ڪهڙي آهي، اهو اڃا کليل سوال آهي. حرارتي حرڪيات جو ٻيون قانون،[128]:9[129] ۽ حرارتي حرڪيات جو ٽيون قانون[130] جيڪڏهن ڪائنات بند سرشتو هجي تہ ڪائنات جي حرارتي موت ڏانهن اشارو ڪن ٿا، پر وڌندڙ ڪائنات لاءِ اهو لازمي ناهي.

ٻاهريان ڳنڍڻا

[سنواريو]

سانچو:EB1911 poster سانچو:سائنس جو فلسفو سانچو:سائنس ۽ عوام سانچو:سائنس ۽ انجنيئرنگ جون اصطلاح نامائون سانچو:سائنس ۽ ٽيڪنالاجي اڀياس

"https://sd.wikipedia.org/w/index.php?title=سائنس&oldid=396525" تان ورتل