مواد ڏانھن هلو

ارسطو

ڳنڍڻن کي سنواريو
هي هڪ بهترين مضمون آهي. وڌيڪ تفصيل لاءِ ٺِڙڪ (ڪلڪ) ڪيو.
کليل ڄاڻ چيڪلي، وڪيپيڊيا مان


 ارسطو


Aristotle


ارسطو جو مجسمو
پيدائش384 ق م
اسٽيجيريا (قديم شھر),
چالڪيديڪي,
چالسيڊين ليگ,
اتر يونان
وفات322 ق م (لڳ ڀڳ 62 سال)
يوبيئا، مقدوينہ
عهدقديم فلسفو
علائقومغربي فلسفو
مڪتبه فڪر
شعبه عمل
اهم نظريا
مؤثر شخصيتون
متاثر شخصيتون


ارسطو (Aristotle) (384 ق.م- 322 ق.م) پراچين يونان جو فلسفي، رياضي دان ۽ فلڪيات جي ڄاڻو هيو. ھن کي يوناني ۾ "ارسطاطاليس" سڏيندا آهن. عام طور تي ارسطو جي زندگي بابت تفصيل تسلي سان ثابت ناھن. ان جي سوانح تي لکيل قديم دؤر واريون لکڻيون ڪلپنا تي مشتمل آهن. اتهاس ڪار انھن مان صرف ڪجهه مکيه گُڻن تي متفق آهن.

سندس لکڻين ۾ فلسفو، لسانيات، معاشیات، سياست، نفسيات ۽ فنون شامل آهن. جيئن ته ايٿنس جي "ليسيم" ۾ فلسفي جي ارسطو جو پوئلڳ اسڪول جي باني جي طور تي، هن وڏي پيماني تي ارسطو جي روايت جي شروعات ڪئي، جنهن بعد جديد سائنس جي ترقي جي لاءِ بنياد رکيو.

ارسطو جي جيون جي باري ۾ تمام گھٽ ڄاڻ موجود آھي. هو ڪلاسيڪل دور ۾ اتر يونان جي شهر، استاگيرا ۾ پيدا ٿيو. جڏهن ارسطو ٻار هو، ته سندس پيءُ، نڪوماڪس، مري ويو ۽ هن کي هڪ سرپرست پاليو. سترهن يا ارڙهن ورهين جي ڄمار ۾ هن ايٿنس ۾ افلاطون جي "اڪيڊمي" ۾ شموليت اختيار ڪئي ۽ 347 ق.م. تائين اتي رهيو. افلاطون جي مرڻ کان ٿورو پوءِ، ارسطو ايٿنس ڇڏي، مقدوني جي فلپ ٻيون جي ارضيءَ تي، 343 ق.م ۾ اُن جي پٽ، سڪندر اعظم کي پاٺُ پڙهائڻ لڳو۔ هن لائيسيم ۾ هڪ لائبريري قائم ڪئي جنهن هن جي مدد ڪئي ته هن جا ڪيترائي سوين ڪتاب پيپيرس اسڪرول تي تيار ڪرڻ ۾ سهائتا ڪئي.

هڪ قديم يوناني فلسفي ۽ جامع العلوم شخص هو. سندس لکڻيون قدرتي سائنسن، فلسفي، لسانيات، اقتصاديات، سياست، نفسيات ۽ فنون جهڙن ڪيترن ئي شعبن تي پکڙيل آهن. ايٿنس جي لائيسيم ۾ فلسفي جي مشائي مڪتب فڪر جي بانيءَ جي حيثيت سان، هن ارسطوي روايت جو بنياد وڌو، جنهن اڳتي هلي جديد سائنس جي ترقيءَ لاءِ بنيادي فڪري زمين فراهم ڪئي.

ارسطوءَ جي زندگيءَ بابت ٿوري معلومات موجود آهي. هو ڪلاسيڪي دور ۾ خالڪيديڪي، اتر يونان جي شهر اسٽاگيرا ۾ ڄائو. سندس پيءُ نيڪوماخوس، ارسطوءَ جي ننڍپڻ ۾ ئي وفات ڪري ويو، جنهن کان پوءِ سندس پرورش هڪ سرپرست ڪئي. لڳ ڀڳ ارڙهن ورهين جي ڄمار ۾ هو ايٿنس ۾ افلاطون جي اڪيڊمي ۾ شامل ٿيو ۽ ستٽيهن ورهين جي ڄمار تائين اتي رهيو (ت. 347 ق.م.). افلاطون جي وفات کان ٿوري ئي عرصي پوءِ ارسطو ايٿنس ڇڏي ويو ۽ مقدونيه جي فلپ ٻئي جي درخواست تي 343 ق.م. کان سندس پٽ سڪندر اعظم جي تعليم ۽ تربيت ڪرڻ لڳو. هن لائيسيم ۾ هڪ ڪتب خانو قائم ڪيو، جنهن کيس پاپائرس جي طومارن تي پنهنجا سوين ڪتاب لکڻ ۾ مدد ڏني.

جيتوڻيڪ ارسطو اشاعت لاءِ ڪيترائي رسالا ۽ مڪالما لکيا، پر سندس اصل لکڻين مان رڳو لڳ ڀڳ ٽيون حصو محفوظ رهي سگهيو آهي، ۽ انهن مان ڪو به موجوده متن اصل ۾ اشاعت لاءِ تيار ڪيل نه هو. ارسطوءَ پاڻ کان اڳ موجود مختلف فلسفيانه نظرين کي هڪ پيچيده ۽ جامع فڪري نظام ۾ گڏ ڪيو. سندس تعليمات ۽ تحقيق جا طريقا سڄي دنيا تي گهرو اثر ڇڏيندا رهيا آهن ۽ اڄ به جديد فلسفيانه بحث جو موضوع آهن.

ارسطوءَ جي نظرين وچين دور جي علمي روايت کي گهري نموني شڪل ڏني. سندس طبعياتي سائنس جو اثر قديم دور جي پڇاڙي ۽ اوائلي وچين دور کان وٺي نشاة ثانيه تائين جاري رهيو، ۽ ان جي منظم جاءِ تي ٻيا نظريا ان وقت تائين نه اچي سگهيا، جيستائين روشن خياليءَ جي دور ۾ ڪلاسيڪي ميڪانيات جهڙا نظريا ترقي نه ڪري ويا. وچين دور ۾ هن يهودي-اسلامي فلسفي سان گڏوگڏ عيسائي الٰهيات تي پڻ اثر وڌو، خاص طور اوائلي ڪليسا جي نو افلاطونيت ۽ ڪيٿولڪ ڪليسا جي مدرسي فلسفي واري روايت تي. وچين دور جي مسلمان عالمن ۾ ارسطوءَ کي «المعلم الأول» (پهريون استاد) جي لقب سان وڏي عزت حاصل هئي، جڏهن ته ٿامس اڪويناس جهڙا وچين دور جا عيسائي عالم کيس رڳو «فلسفي» جي نالي سان ياد ڪندا هئا. ارسطوءَ کي پهريون سائنسدان پڻ چيو ويو آهي. سندس تصنيفن ۾ منطق جو سڀ کان اوائلي ڄاتل منظم مطالعو ملي ٿو، ۽ وچين دور جي عالمن، جهڙوڪ پيٽر ايبلارڊ ۽ ژان بريڊان، انهن جو مطالعو ڪيو. منطق تي سندس اثر 19هين صديءَ تائين نمايان رهيو. ان کان سواءِ، سندس اخلاقي فلسفي، جيڪو سدائين اثرائتو رهيو آهي، جديد دور ۾ فضيلتي اخلاق جي اڀار سان ٻيهر خاص ڌيان حاصل ڪيو آهي.

زندگي

[سنواريو]

عام طور تي ارسطوءَ جي زندگيءَ جا تفصيل پوريءَ طرح ثابت ٿيل ناهن. قديم زماني ۾ لکيل سندس سوانح عمريون اڪثر قياس آرائيءَ تي ٻڌل آهن ۽ تاريخدان رڳو چند اهم ڳالهين تي متفق آهن.[upper-alpha 1]

ارسطو 384 ق.م. ۾[upper-alpha 2] ڪلڪڊيڪي اپٻيٽ جي قديم شهر اسٽيجائرا ۾ ڄائو، جيڪو هاڻوڪي ٿيسالونيڪي کان لڳ ڀڳ 55 ڪلوميٽر (34 ميل) اوڀر طرف هو.[3][4][5][6][7] سندس پيءُ نيڪوماخوس مقدونيه جي بادشاهه امينٽاس جو ذاتي يا درٻاري طبيب هو،[8][7][6] جڏهن ته سندس ماءُ فيسٽس خالڪيس، يوبيئا سان تعلق رکندڙ هئي.[9]

نيڪوماخوس بابت چيو وڃي ٿو ته هو اسڪليپيادي طبي جماعت سان واسطو رکندو هو ۽ غالباً طب ۽ حياتيات ۾ ارسطوءَ جي ابتدائي دلچسپي پيدا ڪرڻ ۾ سندس اهم ڪردار هو.[10] سنڌي ماخذن موجب پڻ کيس ننڍپڻ ۾ طب ۽ علم حياتيات جي ابتدائي تعليم پنهنجي پيءُ کان ملي.[11] قديم روايت موجب ارسطوءَ جو خاندان افسانوي طبيب اسڪليپيوس ۽ سندس پٽ ماخائون جي نسل مان هو.[12] سندس ماءُ پيءُ ٻنهي جي وفات سندس ننڍي عمر ۾ ٿي وئي، جنهن کان پوءِ اٽارنيوس جو پروڪسينس سندس سرپرست بڻيو.[13] امڪان آهي ته ننڍپڻ ۾ هن ڪجهه وقت مقدونيا جي گاديءَ واري شهر پيلا ۾ به گذاريو، جتي سندس مقدوني شاهي گهراڻي سان ابتدائي لاڳاپا قائم ٿيا.[14]

سترهن يا ارڙهن ورهين جي ڄمار ۾ ارسطو اٿينس ويو، جتي هن افلاطون جي اڪيڊمي ۾ پنهنجي تعليم جاري رکي.[15] هو لڳ ڀڳ ويهه سال اتي رهيو ۽ افلاطون کان فلسفو سکندو رهيو.[6] هو محقق ۽ استاد جي حيثيت ۾ نمايان ٿيو ۽ روايت موجب افلاطون کيس ”مدرسي جو ذهن“ سڏيندو هو.[16] ايٿنس ۾ هن غالباً ايليوسيني اسرار ۾ به حصو ورتو، ڇاڪاڻ ته انهن اسرارن بابت لکندي هن چيو هو ته ”تجربو ڪرڻ، سکڻ آهي“ (παθεĩν μαθεĩν).[17]

ارسطوءَ جي تعليم بابت پراڻن ماخذن ۾ ڪجهه متضاد روايتون پڻ ملن ٿيون. هڪ قصي موجب هن پنهنجي وڏن جي ملڪيت عيش عشرت ۾ ختم ڪرڻ کان پوءِ فوج ۽ پوءِ طب جو پيشو اختيار ڪيو ۽ ٽيهن ورهين جي ڄمار ۾ افلاطون وٽ فلسفو سکڻ لاءِ اٿينس ويو؛ ٻي روايت موجب هو ارڙهن ورهين جي ڄمار ۾ ئي افلاطون جي سنڀال هيٺ آيو.[7][18] ارسطوءَ جي نالي جي هڪ قديم سنڌي تشريح ۾ ”ارسطاطاليس“ جي معنيٰ ”حڪمت سان پيار ڪندڙ“ ڄاڻائي وئي آهي.[6]

افلاطون جي وفات کان پوءِ، لڳ ڀڳ 348/347 ق.م. ۾، ارسطو اڪيڊمي ڇڏي ويو.[19] روايتي بيان موجب اڪيڊميءَ جو انتظام افلاطون جي ڀائٽي اسپوسيپز جي هٿ ۾ اچڻ کان پوءِ هو ان جي رخ کان ناخوش هو؛ ممڪن آهي ته اٿينس ۾ مقدونيا مخالف جذبن پڻ سندس فيصلي تي اثر وڌو هجي.[20][21] هو زينوڪريٽيز سان گڏ اناطوليه ۾ اٽارنيئس جي حڪمران ۽ پنهنجي اڳوڻي هم جماعت ھرميئس وٽ ويو. سنڌي ماخذن ۾ هن علائقي کي ميسيا پڻ لکيو ويو آهي.[6] هو اتي ڪجهه سال رهيو ۽ هرميئس جي وفات جي لڳ ڀڳ وقت اتان روانو ٿيو.[upper-alpha 3]

هرميئس سان رهڻ دوران ارسطو ۽ سندس شاگرد ۽ ساٿي ٿيوفراسٽس نباتيات ۽ سامونڊي حياتيات تي وسيع تحقيق ڪئي، جيڪا پوءِ هنن ايجيئن سمنڊ ۾ واقع ليزباس ٻيٽ تي جاري رکي.[22] انهيءَ عرصي دوران ارسطو هرميئس جي گود ورتل ڌيءَ يا ڀائٽي پٿيئس سان شادي ڪئي ۽ کين هڪ ڌيءَ ڄائي، جنهن جو نالو پڻ پٿيئس رکيو ويو.[23][6]

ميزا، مقدونيه، يونان ۾ ارسطوءَ جو مدرسو

343/342 ق.م. ۾ فلپ ٻئين ارسطوءَ کي پيلا گهرايو ته جيئن هو سندس تيرهن ورهين جي پٽ سڪندر اعظم جو استاد بڻجي.[24][6] ممڪن آهي ته ارسطوءَ جي خاندان ۽ مقدوني شاهي خاندان جي پراڻن لاڳاپن سبب فلپ هن جي چونڊ ڪئي هجي.[25] ارسطو سڪندر کي پيلا ڀرسان ميزا ۾ نِمفن جي باغن اندر قائم شاهي درسگاهه ۾ پڙهايو.[26]

جين ليون جيروم فيرس جي 1895ع واري تصوير ”ارسطو سڪندر کي تعليم ڏيندي“

سڪندر جي تعليم ۾ اخلاقيات، سياست، ادب ۽ ٻين مضمونن جو مطالعو شامل هو،[27] ۽ کيس يوريپيڊس ۽ هومر جهڙن ليکڪن جا متن پڻ پڙهايا ويا.[28] امڪان آهي ته بطليموس ۽ ڪاساندر جهڙا نوجوان مقدوني امير پڻ ڪڏهن ڪڏهن ارسطوءَ جي درس ۾ شريڪ ٿيندا هئا.[29] ارسطو سڪندر کي اوڀر طرف فتوحات لاءِ همٿايو ۽ فارس بابت سندس رويو گهڻو نسلي مرڪزيت وارو هو. هڪ مشهور مثال ۾ هن سڪندر کي صلاح ڏني ته هو ”يونانين لاءِ اڳواڻ ۽ بربرن لاءِ مطلق حڪمران“ بڻجي.[30] سنڌي ادبي روايت ۾ پڻ سڪندر جي ذهن ۾ مشرق ۽ فارس جي فتح جو خيال ارسطوءَ سان منسوب ڪيو ويو آهي.[31]

ارسطوءَ جي نگرانيءَ هيٺ سڪندر جي تعليم غالباً رڳو ڪجهه سال هلي، ڇاڪاڻ ته لڳ ڀڳ سورهن ورهين جي ڄمار ۾ سڪندر پيلا موٽي آيو ۽ فلپ کيس مقدونيا جو نائب حڪمران مقرر ڪيو.[32] پراڻن سنڌي ماخذن ۾ ارسطوءَ پاران سڪندر کي ڇهه سال پڙهائڻ جو ذڪر پڻ ملي ٿو.[6] انهيءَ عرصي دوران ارسطو سڪندر کي الياد جو تشريحي نسخو تحفي طور ڏنو، جيڪو روايت موجب سڪندر جي سڀ کان قيمتي ذاتي شين مان هڪ بڻيو.[33] عالمن جو خيال آهي ته ارسطوءَ جون هاڻي گم ٿيل ٻه تصنيفون، بادشاهت بابت ۽ نوآبادين جي حق ۾، نوجوان سڪندر لاءِ لکيون ويون هيون.[34]

فلپ ٻئي جي 336 ق.م. ۾ قتل کان پوءِ ارسطو ٻيو ۽ آخري ڀيرو اٿينس موٽي آيو.[35] هڪ پرڏيهي رهواسي جي حيثيت ۾ هو اٿينس ۾ ملڪيت جو مالڪ نه ٿي سگهيو، تنهنڪري هن لئسيوم نالي هنڌ تي پنهنجو مدرسو قائم ڪيو، جنهن جو نالو اپالو لائڪيوس جي مقدس وڻڪار تان پيو هو.[36] عمارت ۾ هڪ جمنازيم ۽ ٿنڀن واري ڍڪيل گذرگاهه (پيريپاٽوس) هئي، جنهن تان سندس فلسفي جي مدرسي کي مشائي يا هلندڙ ڦرندڙ مڪتب سڏيو ويو.[37] سنڌي ادبي ماخذن ۾ ان نالي جي وضاحت اها ڏني وئي آهي ته ارسطو پنهنجن شاگردن سان ڳالهائيندي گهمندو رهندو هو.[31]

ارسطو اٿينس ۾ لڳ ڀڳ 335 کان 323 ق.م. تائين ٻارهن سال تدريس ۽ تحقيق ڪندو رهيو.[6] هو ممتاز شاگردن جي ننڍن گروهن کي درس ڏيندو هو ۽ ٿيوفراسٽس، يوڊيمس ۽ ارسٽوڪسينس جهڙن ساٿين سان گڏ هڪ وڏو ڪتب خانو قائم ڪيائين، جنهن ۾ قلمي نسخا، نقشا ۽ عجائب گهر جون شيون شامل هيون.[38] هن عرصي دوران سندس زال پٿيئس وفات ڪري وئي، جنهن کان پوءِ ارسطوءَ جو اسٽيجائرا جي هرپائيلس سان تعلق قائم ٿيو. کين هڪ پٽ ڄائو، جنهن جو نالو هن پنهنجي پيءُ جي نالي پٺيان نيڪوماخوس رکيو.[39]

هن ئي دور ۾ ارسطوءَ پنهنجي ڪيترين اهم فلسفيانه تصنيفن کي مرتب ڪيو.[40] هن ڪيترائي مڪالما پڻ لکيا، جن مان رڳو ٽڪرا محفوظ رهيا آهن. سندس محفوظ لکڻيون گهڻو ڪري رسالن جي صورت ۾ آهن ۽ انهن مان اڪثر عام اشاعت بدران شاگردن لاءِ تدريسي مواد طور استعمال ٿينديون هيون. سندس اهم تصنيفن ۾ طبعيات، مابعدالطبعيات، نيڪوماخي اخلاقيات، سياست، روح بابت ۽ شاعريات شامل آهن. ارسطو منطق، مابعدالطبعيات، رياضيات، طبعيات، حياتيات، نباتيات، اخلاقيات، سياست، زراعت، طب، ناچ ۽ ناٽڪ سميت ڪيترن ئي شعبن جو مطالعو ڪيو ۽ انهن ۾ اهم علمي واڌارا ڪيا.[41] سندس علمي شخصيت ادب، فنون لطيفه، سائنس، منطق ۽ فلسفي تي گهرو ۽ دور رس اثر ڇڏيو.[6]

ارسطوءَ جو تصويري ڌڙ؛ رومي شهنشاهي جي پهرين يا ٻي صدي عيسويءَ جو نقل، جيڪو لائسيپوس جي ٺاهيل ۽ هاڻي گم ٿيل ڪانسي جي مجسمي تان نقل ڪيو ويو

جيتوڻيڪ سڪندر ارسطوءَ جو تمام گهڻو احترام ڪندو هو، پر سڪندر جي زندگيءَ جي آخري دور ۾ ٻنهي جا لاڳاپا خراب ٿي ويا. شهري رياستن جي انتظام، فتح ڪيل ماڻهن، خاص طور فارسين، سان ورتاءَ ۽ بهادريءَ جي وصف جهڙن معاملن بابت سندن رايا مختلف هئا.[42] قديم زماني ۾ اهو قياس به مشهور ٿيو ته سڪندر جي موت ۾ ارسطوءَ جو ڪو ڪردار هو، پر ان بابت واحد ثبوت هڪ غير امڪاني دعويٰ آهي، جيڪا سڪندر جي وفات کان لڳ ڀڳ ڇهه سال پوءِ ڪئي وئي هئي.[43]

323 ق.م. ۾ سڪندر جي وفات کان پوءِ اٿينس ۾ مقدونيا مخالف جذبا ٻيهر ڀڙڪي پيا ۽ ارسطوءَ جي مخالفت وڌي وئي. 322 ق.م. ۾ ڊيموفيلس ۽ يوري ميڊون هائيروفينٽ مبينا طور مٿس بي دينيءَ جو الزام هنيو،[44] جنهن کان پوءِ هو اٿينس ڇڏي يوبيئا جي خالڪيس ۾ پنهنجي ماءُ جي خاندان جي ملڪيت ڏانهن هليو ويو. ان موقعي تي روايت موجب هن چيو هو: ”مان اٿينس وارن کي فلسفي خلاف ٻيو ڀيرو گناهه ڪرڻ نه ڏيندس.“[45] اهو سقراط جي مقدمي ۽ کيس موت جي سزا ڏيڻ ڏانهن اشارو هو.[20]

ارسطو ساڳئي سال 322 ق.م. ۾ يوبيئا جي خالڪيس ۾ قدرتي سببن جي ڪري وفات ڪئي.[46][47] هن پنهنجي شاگرد اينٽيپيٽر کي پنهنجي وصيت جو مکيه عملدار مقرر ڪيو ۽ پنهنجي وصيت ۾ زال جي ڀرسان دفن ٿيڻ جي خواهش ظاهر ڪئي.[48]

ارسطو پنهنجون تصنيفون لئسيوم جي سربراهه طور پنهنجي جانشين ٿيوفراسٽس جي حوالي ڪيون، جنهن وري اهي ايشيا مائنر جي نيليوس کي ڏنيون. اتي اهي لکڻيون حفاظت خاطر لڪائي رکيون ويون، تان جو گڏ ڪندڙ اپيليڪون انهن کي خريد ڪيو. ان وچ ۾ ارسطوءَ جي اهم تصنيفن جا ڪيترائي نقل اڳ ئي گردش ۾ اچي چڪا هئا ۽ اٿينس جي لئسيوم، اليگزينڊريا ۽ پوءِ روم ۾ استعمال ٿيڻ لڳا هئا.[49]

نظرياتي فلسفو

[سنواريو]

منطق

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو اصطلاحي منطق

اولين تجزيا جي بنياد تي ارسطوءَ کي منطق جي سڀ کان اوائلي منظم مطالعي جو باني سمجهيو وڃي ٿو،[50] ۽ منطق بابت سندس تصور رياضيائي منطق ۾ 19هين صديءَ جي ترقيءَ تائين اولهه جي منطق جو غالب نمونو رهيو.[51] ڪانٽ ته خالص عقل جي تنقيد ۾ ايترو به لکيو ته ارسطوءَ سان منطق پنهنجي تڪميل تي پهچي ويو.[52]

منطق جو بنياد

[سنواريو]

سڀ کان پهرين رتبو، ارسطوءَ کي انهيءَ ڪري مليو، جو سواءِ ڪنهن سابق رهبر جي، محض پنهنجي دماغي محنت سان، هن هڪ نئين سائنس ايجاد ڪئي. جنهن کي منطق جي نالي سان سڏيو وڃي ٿو[7]. رينن (Renan) چوي ٿو ته ايستائين ڪنهن به شخص جي تعليم ۽ تربيت مڪمل نه ٿيندي، جيستائين هو، سڌي يا اڻ سڌي طرح، يونان جي ضابطي هيٺ نه آيو آهي. پر درحقيقت، خود يوناني ذهن، بي ضابطي ۽ بي ترتيب هو، جيستائين ارسطوءَ جو سخت ۽ ڪڙي نسخي، هڪ طريقو مهيا نه ڪيو، جنهن سان خيال کي آزمائي سگهجي ۽ درست ڪري سگهجي[7].


اورگينون

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو اورگينون
رافائيل جي 1509ع واري ڀت چٽ ايٿنس جو مدرسو ۾ افلاطون (کاٻي پاسي) ۽ ارسطو. ارسطو پنهنجي نيڪوماخي اخلاقيات هٿ ۾ کنيو زمين ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جيڪو سندس دروني حقيقت پسنديءَ واري نظرئي جي نمائندگي ڪري ٿو، جڏهن ته افلاطون آسمان ڏانهن اشارو ڪندي پنهنجي صورتن واري نظرئي ڏانهن اشارو ڪري ٿو ۽ پنهنجي ٽيميئس کي هٿ ۾ جهليو بيٺو آهي.[53][54]

ارسطوءَ جي گهڻي لکڻي غالباً پنهنجي اصل صورت ۾ محفوظ نه رهي آهي، ڇاڪاڻ ته ممڪن آهي ته سندس شاگردن ۽ پوءِ ايندڙ استادن ان ۾ ترتيب ۽ تدوين ڪئي هجي. ارسطوءَ جون منطقي تصنيفون لڳ ڀڳ 40 ق.م. ۾ روڊس جو اينڊرونيڪوس يا سندس ٻين پوئلڳن ڇهن ڪتابن جي هڪ مجموعي ۾ گڏ ڪيون، جنهن کي اورگينون چيو ويو.[55] اهي ڪتاب هي آهن:

مقولات

تعبير بابت

اولين تجزيا

ثانوي تجزيا

موضوعات

مغالطاتي ترديدن بابت

انهن ڪتابن جي ترتيب، يا انهن تعليمات جي ترتيب جن مان اهي جوڙيا ويا، مڪمل طور يقيني ناهي، پر هيءَ فهرست ارسطوءَ جي لکڻين جي تجزيي مان اخذ ڪئي وئي آهي. ترتيب بنيادي ڳالهين کان شروع ٿئي ٿي: مقولات ۾ سادن اصطلاحن جو تجزيو، تعبير بابت ۾ قضين ۽ انهن جي ابتدائي لاڳاپن جو مطالعو، ۽ پوءِ وڌيڪ پيچيده صورتن، خاص طور قياس منطقي ۽ برهان، جو مطالعو تجزين ۾ اچي ٿو،[56][57] جڏهن ته جدليات جو مطالعو موضوعات ۽ مغالطاتي ترديدن بابت ۾ ڪيو ويو آهي. پهريون ٽي رسالا سخت معنائن ۾ منطقي نظريي جو بنيادي مرڪز بڻجن ٿا: يعني منطقي ٻوليءَ جي گرامر ۽ صحيح استدلال جا قاعدا. خطابت کي روايتي طور هن مجموعي ۾ شامل نه ڪيو ويندو آهي، پر ارسطو پاڻ ان ۾ چوي ٿو ته اها موضوعات تي دارومدار رکي ٿي.[58]

قياس منطقي (Syllogism)

[سنواريو]
ارسطوءَ جي قياس منطقي جي قسمن مان هڪ[upper-alpha 4]
لفظن ۾اصطلاحن ۾[upper-alpha 5]مساواتن ۾[upper-alpha 6]
    سڀ انسان فاني آهن.

    سڀ يوناني انسان آهن.

∴ سڀ يوناني فاني آهن.		M a P

S a M

S a P

اڄ جنهن کي ارسطوي منطق چيو وڃي ٿو ۽ جنهن ۾ قياس جا مختلف قسم، يعني منطقي استدلال جا طريقا، شامل آهن،[59] ارسطو پاڻ ان کي ”تجزيو“ سڏي ها. ”منطق“ جو اصطلاح هو خاص طور جدليات جي معنيٰ ۾ استعمال ڪندو هو.[61][62]

برهان (ڊمانسٽريشن)

[سنواريو]

ارسطوءَ جي ثانوي تجزين ۾ برهان يا برهاني علم بابت سندس نظريو بيان ٿيل آهي. اڄ ان موضوع کي منطق بدران گهڻو ڪري علميات جو حصو سمجهيو وڃي ٿو، پر ارسطوءَ وٽ اهو قياس منطقي جي نظريي سان گهرو لاڳاپو رکي ٿو.[58] ارسطوءَ موجب علم اهو آهي، جيڪو لازمي طور سچ هجي ۽ جنهن ۾ شين جي سببن جو مطالعو پڻ شامل هجي.[58]

مابعدالطبعيات (ميٽا فزڪس)

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو مابعدالطبعيات (ارسطو)

”مابعدالطبعيات“ جو لفظ ارسطوءَ جي انهن تصنيفن جي مجموعي جي عنوان مان نڪتل آهي، جيڪي انهيءَ نالي سان مشهور ٿيون. تنهن هوندي به ارسطو پاڻ اهو اصطلاح استعمال نه ڪيو هو؛ اهو نالو پوءِ جي هڪ مرتب ڪندڙ ڏنو. ارسطو پاڻ هن علم کي ”پهريون فلسفو“ يا الاهيات سڏيندو هو.[63] هن ان کي ”هستيءَ جو بحيثيت هستي مطالعو“ قرار ڏنو. رياضيات ۽ قدرتي سائنس جهڙا ٻيا علم هستيءَ جي مخصوص پهلوئن جو مطالعو ڪن ٿا، جڏهن ته پهريون فلسفو انهن شين جو مطالعو ڪري ٿو، جيڪي ابدي، اڻ بدلجندڙ ۽ غير مادي آهن.[63] ارسطو پنهنجي مابعدالطبعيات (1026a16) ۾ لکي ٿو:

جيڪڏهن مرڪب قدرتي شين کان سواءِ ٻيون ڪي آزاد شيون موجود نه هجن، ته فطرت جو مطالعو علم جو بنيادي قسم هوندو؛ پر جيڪڏهن ڪا اهڙي آزاد شيءِ موجود هجي جيڪا حرڪت کان پاڪ هجي، ته ان جو علم فطرت جي علم کان اڳڀرو هوندو ۽ اهو پهريون فلسفو هوندو، ۽ اهو انهيءَ ئي معنيٰ ۾ آفاقي آهي، ڇاڪاڻ ته اهو پهريون آهي. هن قسم جي فلسفي جو ڪم هستيءَ جو بحيثيت هستي مطالعو ڪرڻ آهي؛ يعني اها ڇا آهي ۽ رڳو هستي هجڻ جي ڪري ڪهڙيون خاصيتون ان سان لاڳاپيل آهن.[64]

جوهر

[سنواريو]

ارسطو پنهنجي مابعدالطبعيات جي ستين ڪتاب ۾ جوهر (ousia؛ اوسيا) ۽ ماهيت (to ti ên einai، ”اهو ڇا هو، جنهن جو هجڻ ان لاءِ آهي“) جي تصورن جو جائزو وٺي ٿو. هو نتيجو ڪڍي ٿو ته ڪو خاص جوهر مادي ۽ صورت ٻنهي جو ميلاپ آهي؛ هن فلسفيانه نظريي کي هيئولائيت چيو وڃي ٿو. اٺين ڪتاب ۾ هو جوهر جي مادي کي زيربنا، يعني اهو مواد جنهن مان ڪا شيءِ ٺهيل هجي، طور بيان ڪري ٿو. مثال طور، گهر جو مادو سرون، پٿر، ڪاٺ وغيره آهن، يا اهي سڀ شيون جيڪي امڪاني گهر کي جوڙين ٿيون؛ جڏهن ته جوهر جي صورت فعلي گهر آهي، يعني ”ماڻهن ۽ سامان لاءِ ڍڪ“ يا ڪا ٻي اهڙي فرق ڪندڙ خاصيت، جنهن جي بنياد تي ڪنهن شيءِ کي گهر طور بيان ڪري سگهجي. جيڪو بيان ان جا جزا ڄاڻائي ٿو، سو مادي جو بيان آهي، جڏهن ته جيڪو بيان فرق ڪندڙ خاصيت ڄاڻائي ٿو، سو صورت جو بيان آهي.[65][63]

معتدل حقيقت پسندي
[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ارسطوءَ جو ڪليات جو نظريو
افلاطون جون صورتون ڪليات طور وجود رکن ٿيون، جيئن صوف جي مثالي صورت. ارسطوءَ موجب مادو ۽ صورت ٻئي انفرادي شيءِ ۾ موجود آهن (هيئولائيت).

پنهنجي استاد افلاطون وانگر ارسطوءَ جو فلسفو به ڪليات سان واسطو رکي ٿو. ارسطوءَ جي وجوديات ۾ ڪلي (katholou؛ ڪٿولو) جو وجود جزئيات (kath' hekaston؛ ڪٿ هيڪاسٽن)، يعني دنيا ۾ موجود انفرادي شين، جي ڀيٽ ۾ گهٽ درجي جو آهي. ان جي ابتڙ، افلاطون وٽ ڪلي وڌيڪ حقيقي ۽ الڳ وجود رکندڙ صورت آهي، جنهن جي انفرادي شيون رڳو نقالي ڪن ٿيون. ارسطوءَ موجب ڪليات وجود ضرور رکن ٿا، پر اهي رڳو تڏهن ملن ٿا، جڏهن ڪنهن خاص جوهر ۾ مجسم يا متحقق ٿين ٿا.[63]

ارسطو ڪليات جي وجود جي جاءِ بابت پڻ افلاطون سان اختلاف ڪيو. افلاطون صورتن کي انهن شين کان الڳ وجود رکندڙ سمجهندو هو، جيڪي انهن ۾ حصو وٺن ٿيون؛ جڏهن ته ارسطوءَ جو خيال هو ته ڪليات ڪيترين ئي انفرادي شين ۾ موجود ٿين ٿا. تنهنڪري ارسطوءَ موجب صوف جي صورت ”صورتن جي دنيا“ ۾ الڳ وجود رکڻ بدران هر هڪ صوف جي اندر موجود آهي.[63][66]

امڪانيت ۽ فعليت
[سنواريو]

تبديليءَ (kinesis؛ ڪينيسس) جي ماهيت ۽ ان جي سببن بابت، جيئن ارسطو پنهنجي طبعيات ۽ پيدائش ۽ فساد بابت (319b–320a) ۾ بيان ڪري ٿو، هو وجود ۾ اچڻ (genesis؛ جينيسس، جنهن کي ”پيدائش“ پڻ چيو وڃي ٿو) کي هيٺين تبديلين کان ڌار ڪري ٿو:

واڌ ۽ گهٽتائي — مقدار ۾ تبديلي؛

مڪاني حرڪت — جاءِ ۾ تبديلي؛ ۽

ڪيفيتي تبديلي — خاصيت يا ڪيفيت ۾ تبديلي.

ارسطوءَ جو خيال هو ته بانسري وڄائڻ جهڙي صلاحيت سکيا وسيلي حاصل ڪري سگهجي ٿي، يعني امڪان کي فعليت ۾ آڻي سگهجي ٿو.

وجود ۾ اچڻ اهڙي تبديلي آهي، جنهن ۾ تبديليءَ مان گذرندڙ شيءِ جي زيربنا پاڻ تبديل ٿي وڃي ٿي. هن قسم جي تبديليءَ کي بيان ڪندي ارسطو مادي ۽ صورت سان لاڳاپيل امڪانيت (dynamis؛ ڊائنامس) ۽ فعليت (entelecheia؛ اينٽيليخيا) جا تصور پيش ڪري ٿو.

امڪانيت مان مراد اها صلاحيت آهي، جنهن تحت ڪا شيءِ مناسب حالتن ۾، ۽ ڪنهن ٻي شيءِ جي رڪاوٽ نه هئڻ جي صورت ۾، ڪو عمل ڪري يا مٿس ڪو عمل ٿي سگهي. مثال طور، زمين ۾ موجود ٻج امڪاني طور (dynamei؛ ڊائنامي) هڪ ٻوٽو آهي؛ جيڪڏهن ڪا رڪاوٽ نه پوي ته اهو ٻوٽو بڻجي ويندو. امڪاني طور موجود شيون يا ته ”عمل ڪري“ (poiein؛ پوئيئن) سگهن ٿيون يا ”عمل جو اثر وٺي“ (paschein؛ پاسخين) سگهن ٿيون. اهڙيون صلاحيتون فطري يا سکيل ٿي سگهن ٿيون. مثال طور، اکين ۾ ڏسڻ جي صلاحيت فطري آهي، جڏهن ته بانسري وڄائڻ جي صلاحيت سکيا ۽ مشق وسيلي حاصل ڪري سگهجي ٿي.

فعليت، امڪانيت جي مقصد جي تڪميل آهي. ڇاڪاڻ ته مقصد (telos؛ ٽيلوس) هر تبديليءَ جو اصول آهي ۽ امڪانيت مقصد خاطر موجود هوندي آهي، تنهنڪري فعليت ان جو انجام يا مقصد آهي. اڳئين مثال موجب، جڏهن ٻوٽو اهي عمل ڪرڻ لڳي ٿو جيڪي هڪ ٻوٽو ڪندو آهي، تڏهن سندس امڪانيت فعلي صورت اختيار ڪري ٿي.[63]

جنهن شيءِ جي خاطر ڪا شيءِ وجود رکي ٿي (to hou heneka؛ تو هو هينيڪا)، اهو ئي ان جو اصول آهي، ۽ وجود ۾ اچڻ مقصد خاطر هوندو آهي؛ فعليت اهو مقصد آهي، ۽ امڪانيت انهيءَ مقصد خاطر حاصل ڪئي ويندي آهي. جانور ان لاءِ نٿا ڏسن ته جيئن کين ڏسڻ جي صلاحيت حاصل ٿئي، بلڪه کين ڏسڻ جي صلاحيت ان لاءِ آهي ته جيئن اهي ڏسي سگهن.[67]

مختصر طور، گهر ٺاهڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ مادي ۾ گهر بڻجڻ جي امڪانيت هوندي آهي، جڏهن ته گهر ٺاهڻ جو عمل ۽ تيار ٿيل گهر جي صورت ٻئي فعليتون آهن؛ تيار ٿيل گهر ساڳئي وقت غائي سبب يا مقصد پڻ آهي. ان کان پوءِ ارسطو نتيجو ڪڍي ٿو ته فعليت، وصف، وقت ۽ جوهريت جي لحاظ کان امڪانيت کان اڳڀري آهي.

خاص جوهر، يعني مادي ۽ صورت، جي هن تشريح وسيلي ارسطو وجودن جي وحدت جو مسئلو حل ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿو. مثال طور سوال پيدا ٿئي ٿو ته ”انسان کي هڪ واحد وجود ڇا بڻائي ٿو؟“ افلاطون موجب ٻه صورتون آهن: ”جانور“ ۽ ”ٻه پير وارو“؛ ته پوءِ انسان هڪ واحد وجود ڪيئن بڻجي ٿو؟ ارسطوءَ موجب امڪاني وجود، يعني مادو، ۽ فعلي وجود، يعني صورت، هڪ ئي شيءِ جا ٻه پهلو آهن ۽ بنيادي طور هڪ ئي وجود آهن.[63][68]

قدرتي فلسفو

[سنواريو]

ارسطوءَ جو ”قدرتي فلسفو“ قدرتي مظاهر جي تمام وسيع دائري تي پکڙيل هو، جنهن ۾ اهي موضوع پڻ شامل هئا، جيڪي اڄ طبعيات، حياتيات ۽ ٻين قدرتي سائنسن جو حصو سمجهيا وڃن ٿا.[69] ارسطوءَ جي اصطلاحن ۾ ”قدرتي فلسفو“ فلسفي جي اها شاخ هئي، جيڪا قدرتي دنيا جي مظاهر جو مطالعو ڪندي هئي، ۽ ان ۾ اهي ميدان شامل هئا جن کي اڄ طبعيات، حياتيات ۽ ٻين قدرتي سائنسن ۾ شمار ڪيو وڃي ٿو. ارسطوءَ جو ڪم علمي تحقيق جي لڳ ڀڳ هر پهلوءَ تي پکڙيل هو. وسيع معنيٰ ۾ هو فلسفي کي استدلال جي برابر سمجهندو هو، جنهن کي هو ”سائنس“ پڻ سڏيندو هو. تنهن هوندي به سندس استعمال ڪيل سائنس جو اصطلاح اڄ جي ”سائنسي طريقي“ واري مفهوم کان مختلف هو. ارسطوءَ موجب ”هر علم (dianoia) يا ته عملي، تخليقي يا نظرياتي هوندو آهي“ (مابعدالطبعيات 1025b25). سندس عملي سائنس ۾ اخلاقيات ۽ سياست شامل هئا؛ تخليقي سائنس مان مراد شاعري سميت فنون لطيفه جو مطالعو هو؛ جڏهن ته نظرياتي سائنس ۾ طبعيات، رياضيات ۽ مابعدالطبعيات شامل هئا.[69]

طبعيات

[سنواريو]
ايمپيڊوڪلس ۽ ارسطوءَ جا چار ڪلاسيڪي عنصر—باهه، هوا، پاڻي ۽ زمين—ٻرندڙ ڪاٺ جي ٿڙ وسيلي ڏيکاريل آهن. ٿڙ ساڙجڻ دوران چارئي عنصر خارج ڪري ٿو.
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ارسطوي طبعيات

پنج عنصر

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ڪلاسيڪي عنصر

پنهنجي پيدائش ۽ فساد بابت ۾ ارسطو، ايمپيڊوڪلس پاران اڳ پيش ڪيل چئن عنصرن—زمين، پاڻي، هوا ۽ باهه—کي محسوس ٿيندڙ چئن خاصيتن، يعني گرم، ٿڌو، آلو ۽ سڪل مان ٻن ٻن سان ڳنڍيو. ايمپيڊوڪلس جي نظام موجب سڄو مادو انهن چئن عنصرن جي مختلف تناسبن مان ٺهيل هو. ارسطو ان نظام ۾ آسماني ايٿر جو واڌارو ڪيو، جنهن کي هو فلڪي گولن، تارن ۽ سيارن جو خدائي مادو سمجهندو هو.[70]

ارسطوءَ جا عنصر[70]
عنصرگرم/ٿڌوآلو/سڪلحرڪتجديد مادي جي حالت
زمينٿڌيسڪلهيٺٺوس
پاڻيٿڌوآلوهيٺمايع
هواگرمآليمٿيگئس
باههگرمسڪلمٿيپلازما
ايٿر(خدائي
مادو)		ڪابه نهگولائي
(آسمانن ۾)		خال

حرڪت

[سنواريو]

ارسطو طبعيات (254b10) ۾ حرڪت جا ٻه قسم بيان ڪري ٿو: ”جبري“ يا ”غير فطري حرڪت“، جيئن اڇلايل پٿر جي حرڪت، ۽ آسمان بابت (300a20) ۾ ”فطري حرڪت“، جيئن ڪنهن شيءِ جو هيٺ ڪرڻ. جبري حرڪت ۾، جيئن ئي حرڪت پيدا ڪندڙ عامل پنهنجو اثر ختم ڪري ٿو، حرڪت پڻ ختم ٿي وڃي ٿي؛ ٻين لفظن ۾، ارسطوءَ موجب ڪنهن شيءِ جي فطري حالت سڪون ۾ رهڻ آهي،[71][upper-alpha 7] ڇاڪاڻ ته ارسطو رگڙ کي پنهنجي تجزيي ۾ شامل نه ڪيو هو.[72] هن تصور موجب، جيئن ارسطو بيان ڪيو، ڳرين شين کي حرڪت ۾ آڻڻ لاءِ وڌيڪ زور گهربل هوندو آهي، ۽ وڌيڪ زور سان ڌڪيل شيون تيزيءَ سان هلنديون آهن.[73][upper-alpha 8] ان تصور مان هي مساوات نڪري ٿي:[73]

,

جيڪا جديد طبعيات موجب غلط آهي.[73]

فطري حرڪت لاڳاپيل عنصر تي دارومدار رکي ٿي: ايٿر فطري طور آسمانن ۾ گولائيءَ ۾ حرڪت ڪري ٿو،[upper-alpha 9] جڏهن ته ايمپيڊوڪلس جا چار عنصر عمودي رخ ۾ پنهنجي فطري آرامگاهن ڏانهن هلن ٿا؛ مثال طور باهه مٿي ۽ زمين هيٺ وڃي ٿي.[74][72][upper-alpha 10]

ارسطوءَ جا حرڪت جا قانون. طبعيات ۾ هو چوي ٿو ته شين جي ڪرڻ جي رفتار انهن جي وزن سان سڌي تناسب ۾ ۽ ان سيال جي ڪثافت سان اُبتي تناسب ۾ هوندي آهي، جنهن مان اهي ڪري رهيون هجن.[72] هوا يا پاڻيءَ مان ڌرتيءَ جي ثقلي ميدان ۾ حرڪت ڪندڙ شين لاءِ هي هڪ مناسب تقريبي بيان آهي.[74]

طبعيات (215a25) ۾ ارسطو اثرائتي نموني هڪ مقداري قانون پيش ڪري ٿو، جنهن موجب ڪرندڙ جسم جي رفتار v ان جي وزن W سان سڌي تناسب ۾، ۽ ان سيال جي ڪثافت[upper-alpha 11] ρ سان اُبتي تناسب ۾ آهي، جنهن مان اهو جسم ڪري ٿو:[74][72]

ارسطوءَ جو نتيجو هو ته خال ۾ ڪرڻ جي رفتار لامحدود ٿي ويندي؛ هن انهيءَ ظاهري نامعقولي نتيجي مان اهو اخذ ڪيو ته خال جو وجود ممڪن ناهي.[74][72] ان بابت عالمن جا رايا مختلف رهيا آهن ته ارسطو واقعي مقداري قانون بيان ڪرڻ چاهيو ٿي يا نه. هينري ڪارٽرون ”انتـهائي راءِ“[72] اختيار ڪئي ته ارسطوءَ وٽ قوت جو تصور بنيادي طور ڪيفيتي هو،[75] جڏهن ته ٻين مصنفن ان راءِ کي رد ڪيو آهي.[72]

ارشميدس ارسطوءَ جي ان نظريي ۾ سڌارو آندو ته جسم پنهنجي فطري آرامگاهن ڏانهن حرڪت ڪن ٿا؛ ڌاتوءَ جون ٻيڙيون به تري سگهن ٿيون، جيڪڏهن اهي ڪافي پاڻي بي دخل ڪن. ارشميدس جي نظام موجب ڪنهن شيءِ جو ترڻ ان جي ڪتلي ۽ حجم تي دارومدار رکي ٿو، نه ته، جيئن ارسطو سمجهندو هو، ان جي بنيادي عنصري بناوت تي.[74]

حرڪت بابت ارسطوءَ جون لکڻيون اوائلي جديد دور تائين اثرائتيون رهيون. چيو وڃي ٿو ته جان فلوپونس، قديم دور جي پڇاڙي ۾، ۽ گليليو، اوائلي جديد دور ۾، تجربن وسيلي ارسطوءَ جي ان دعويٰ کي غلط ثابت ڪيو ته ڳرو جسم هلڪي جسم کان وڌيڪ تيزيءَ سان ڪري ٿو.[69] ان جي ابتڙ ڪارلو روويلي دليل ڏئي ٿو ته ارسطوءَ جي حرڪت واري طبعيات پنهنجي لاڳو ٿيڻ واري مخصوص دائري ۾ درست آهي، يعني ڌرتيءَ جي ثقلي ميدان ۾ هوا جهڙي سيال اندر حرڪت ڪندڙ جسمن لاءِ. اهڙي نظام ۾ مستقل رفتار سان ڪرندڙ ڳرا جسم حقيقت ۾ هلڪن کان تيز هلن ٿا، رگڙ کي نظرانداز ڪيو وڃي يا نه،[74] ۽ وڌيڪ ڪثافت واري وسيلي ۾ اهي وڌيڪ آهستي ڪرن ٿا.[73][upper-alpha 12]

آئزڪ نيوٽن جي ”جبري“ حرڪت ارسطوءَ جي ”غير فطري“ يا ”جبري“ حرڪت سان ملي ٿي، جنهن ۾ ٻاهريون عامل ڪم ڪري ٿو، پر ارسطوءَ جو اهو فرض ته عامل جو اثر ان جي عمل ختم ڪرڻ سان فوراً ختم ٿي وڃي ٿو—مثال طور جڏهن بال اڇلائيندڙ جي هٿ مان نڪري وڃي—ڪجهه ڏکي نتيجا پيدا ڪري ٿو. کيس فرض ڪرڻو پوي ٿو ته چوڌاري موجود سيال بال کي اڳتي ڌڪيندو رهي ٿو ته جيئن هٿ جو اثر ختم ٿيڻ کان پوءِ به بال مٿي وڃي سگهي؛ هن خيال مان وچئين دور جو حرڪتي قوت جو نظريو پيدا ٿيو.[74]

چار سبب

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو چار سبب
ارسطو ڪاٺ جي ڪم سان تشبيهه ڏئي دليل ڏنو ته ڪا شيءِ چئن سببن مان پنهنجي صورت حاصل ڪري ٿي: ميز جي مثال ۾ استعمال ٿيل ڪاٺ (مادي سبب)، ان جي بناوت يا نمونو (صوري سبب)، استعمال ٿيل اوزار ۽ طريقا (فاعلي سبب)، ۽ ان جو آرائشي يا عملي مقصد (غائي سبب).[76]

ارسطو ڪنهن شيءِ جي وجود يا تبديليءَ جي وضاحت لاءِ چار مختلف ”سبب“ (Ancient Greek: αἰτία, aitia؛ ايتيا) بيان ڪيا:[77][78]

  • مادي سبب اهو مادو بيان ڪري ٿو، جنهن مان ڪا شيءِ ٺهيل هجي. مثال طور ڪاٺ جي ميز جو مادي سبب اهو ڪاٺ آهي، جنهن مان اها ٺهيل آهي.[77]
  • صوري سبب ڪنهن شيءِ جي صورت يا ان جي مادي جي ترتيب آهي؛ مثال طور ميز جو نمونو يا جوڙجڪ، قطع نظر ان جي ته اها ڪهڙي خاص مادي مان ٺهيل آهي.[77]
  • فاعلي سبب ”بنيادي سرچشمو“ آهي، جيڪو جديد مفهوم ۾ سبب جي ان معنيٰ سان ملي ٿو، جنهن ۾ ڪو عامل ڪنهن خاص واقعي يا حالت کي پيدا ڪري. مثال طور ٻن ڊومينو ٽڪرن ۾، جڏهن پهريون ٽڪرو ڪيرايو وڃي ٿو ته اهو ٻئي کي ڪرڻ جو سبب بڻجي ٿو.[77] جانور جي حالت ۾ اهو عامل آنڊي مان ان جي ترقيءَ ۽ جسم جي ڪم ڪرڻ جي طريقي جي گڏيل وضاحت آهي.[79]
  • غائي سبب (telos) ڪنهن شيءِ جو مقصد آهي، يعني اها ڇو موجود آهي، ڇو ڪئي وڃي ٿي يا ڪهڙو ڪم انجام ڏيڻ لاءِ آهي.[77] جاندارن جي صورت ۾ اهو ڪنهن خاص طرزِ زندگيءَ سان موافقت ڏانهن اشارو ڪري ٿو.[79]

بصريات

[سنواريو]

ارسطو پائٿاگورسي بصريات کان واقف هو.[80] هن پنهنجي موسميات ۾ بصريات کي هڪ سائنس طور استعمال ڪيو.[81] هن بصريات کي نظر جي قانونن جو علم سمجهيو، جنهن ۾ اهي موضوع گڏ هئا، جيڪي اڄ طبعيات ۽ حياتيات ۾ الڳ الڳ پڙهيا وڃن ٿا.[82] ارسطوءَ موجب ڏسڻ جي عمل ۾ ڏٺل شيءِ جي هڪ بصري صورت هوا يا ڪنهن ٻئي وسيلي مان گذري اک تائين پهچي ٿي ۽ اتي قرار وٺي ٿي. ارسطو هن حرڪت جي ماهيت جو تفصيلي تجزيو نه ڪيو ۽ نه ئي هن هندسي بصريات جو اڳواٽ تصور پيش ڪيو.[83]

اتفاق ۽ خودبخوديت

[سنواريو]

ارسطوءَ موجب خودبخوديت ۽ اتفاق ڪجهه شين جا سبب آهن، ۽ انهن کي سادي ضرورت جهڙن ٻين سببن کان ڌار ڪري سگهجي ٿو. اتفاق هڪ ضمني سبب طور اتفاقي شين جي دائري ۾ اچي ٿو ۽ ”خودبخود پيدا ٿيندڙ“ شين سان لاڳاپيل آهي. ارسطو اتفاق جو هڪ وڌيڪ مخصوص قسم به بيان ڪري ٿو، جنهن کي هو ”خوش قسمتي“ سڏي ٿو ۽ جيڪو رڳو انسانن جي اخلاقي چونڊن تي لاڳو ٿئي ٿو.[84][85]

فلڪيات

[سنواريو]

فلڪيات ۾ ارسطو ڊيموڪريٽس جي ان دعويٰ کي رد ڪيو ته کيرائين واٽ ”انهن تارن مان ٺهيل آهي، جن کي ڌرتي سج جي ڪرڻن کان ڍڪي ٿي.“ هن جزوي طور صحيح دليل ڏنو ته جيڪڏهن ”سج جي ماپ ڌرتيءَ کان وڏي آهي ۽ تارن جو ڌرتيءَ کان فاصلو سج جي فاصلي کان ڪيترائي ڀيرا وڌيڪ آهي، ته پوءِ... سج سڀني تارن تي چمڪي ٿو ۽ ڌرتي انهن مان ڪنهن کي به نه ٿي ڍڪي.“[86] هن دمدار تارن جا پڻ بيان لکيا، جن ۾ 371 ق.م. جو وڏو دمدار تارو پڻ شامل هو.[87]

ارضيات ۽ قدرتي سائنسون

[سنواريو]
ارسطو نوٽ ڪيو ته آيوليائي ٻيٽن ۾ ٻرندڙ جبل ڦاٽڻ کان اڳ زمين جي سطح ۾ تبديلي آئي هئي.

ارسطو پهرين ماڻهن مان هڪ هو، جنهن ارضياتي مشاهدن کي قلمبند ڪيو. هن چيو ته ارضياتي تبديليون ايتريون آهستي ٿين ٿيون، جو هڪ انسان جي حياتيءَ ۾ انهن جو مشاهدو ڪرڻ ڏکيو آهي.[88][89] ارضيات دان چارلس لائيل نوٽ ڪيو ته ارسطو اهڙين تبديلين جا مثال ڏنا، جن ۾ ”سڪي ويل ڍنڍون“ ۽ ”اهي ريگستان جيڪي دريائن جي پاڻيءَ سان آباد ٿيا“ شامل هئا. هن هومر جي زماني کان پوءِ نيل ڊيلٽا جي وڌڻ ۽ ٻرندڙ جبل ڦاٽڻ کان اڳ آيوليائي ٻيٽن مان هڪ جي زمين مٿي اچڻ جا مثال پڻ ڏنا.[90]

ميٽرولاجيڪا مان جديد موسميات جي نالي جو ماخذ ملي ٿو، پر جديد استعمال ارسطوءَ جي قديم رسالي ۾ بيان ڪيل ”موسمي“ مظاهر کان مختلف آهي. قديم يوناني هي اصطلاح ڪيترن ئي فضائي مظاهرن سان گڏ زلزلن ۽ ٻرندڙ جبلن جي ڦاٽڻ لاءِ پڻ استعمال ڪندا هئا. ارسطو تجويز ڪيو ته زلزلا زمين جي اندر ڦاٿل گئس يا ٻاڦ (اَناثِمياسِيس) سبب ٿين ٿا، جيڪا ٻاهر نڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿي. هن ان معاملي ۾ ٻين يوناني ليکڪن اناڪساغوراس، ايمپيڊوڪلس ۽ ڊيموڪريٽس جي پيروي ڪئي.[91]

ارسطو پاڻيءَ جي چڪر بابت پڻ ڪيترائي مشاهدا ڪيا. مثال طور، هن لوڻياٺي پاڻيءَ مان مٺو پاڻي حاصل ٿيڻ بابت سڀ کان اوائلي مشاهدن مان ڪي ڪيا. هن صحيح طور ڏٺو ته سامونڊي پاڻي گرم ڪرڻ سان مٺو پاڻي ٻاڦ بڻجي ٿو، ۽ پوءِ سمنڊ برسات ۽ دريائن جي وهڪري واري چڪر وسيلي ٻيهر ڀرجن ٿا. هن لکيو: ”مون تجربي سان ثابت ڪيو آهي ته لوڻياٺي پاڻيءَ جي ٻاڦ مان مٺو پاڻي ٺهي ٿو ۽ اها ٻاڦ جڏهن ڳري ٿي ته ٻيهر سامونڊي پاڻي نٿي بڻجي.“[92]

حياتيات

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ارسطوءَ جي حياتيات
ارسطوءَ جي ڪيترن ئي شروعاتي حيواني مشاهدن مان هڪ آڪٽوپس جي توليدي هيڪٽوڪوٽائيل بازو (هيٺ کاٻي پاسي) جو بيان هو.

تجرباتي تحقيق

[سنواريو]

ارسطو حياتيات جو منظم مطالعو ڪندڙ پهريون شخص هو،[93] ۽ حياتيات سندس لکڻين جو وڏو حصو بڻجي ٿي. هن ٻه سال ليسبوس ۽ ان جي چوڌاري سمنڊن جي حيواني زندگيءَ جو مشاهدو ۽ بيان ڪرڻ ۾ گذاريا، خاص طور ليسبوس جي وچ واري پيرا ڍنڍ ۾.[94][95] سندس جانورن جي تاريخ، جانورن جي پيدائش، جانورن جي حرڪت ۽ جانورن جا عضوا ۾ ڏنل مواد سندس پنهنجن مشاهدن،[96] مکين پاليندڙن ۽ مهاڻن جهڙن ڄاڻو ماڻهن جي بيانن، ۽ مسافرن جي احوالن تي ٻڌل آهي.[97] ٻوٽن جي ڀيٽ ۾ جانورن تي سندس ظاهري وڌيڪ ڌيان تاريخي اتفاق جو نتيجو آهي؛ نباتيات بابت سندس لکڻيون گم ٿي ويون آهن، جڏهن ته سندس شاگرد ٿيوفراسٽس جا ٻوٽن بابت ٻه ڪتاب محفوظ رهيا آهن.[98]

ارسطو ليسبوس جي مشاهدي ۽ مهاڻن جي پڪڙيل جاندارن جي بنياد تي سامونڊي حياتيءَ بابت معلومات ڏني. هن ڪيٽ فش، برقي ري، فراگ فش، ۽ سيفالوپوڊ جاندارن جهڙوڪ آڪٽوپس ۽ پيپر ناٽيلس جو بيان ڪيو. سيفالوپوڊن جي جنسي توليد ۾ استعمال ٿيندڙ هيڪٽوڪوٽائيل بازو بابت سندس بيان تي 19هين صديءَ تائين وڏي پيماني تي يقين نه ڪيو ويو.[99] هن جگالي ڪندڙ جانورن جي چئن خانن واري معدي جو صحيح بيان ڏنو،[100] ۽ هائونڊ شارڪ ۾ آنڊي اندر آنو ڦٽڻ واري جنيني ترقي پڻ صحيح نموني بيان ڪئي.[101]

هن نوٽ ڪيو ته جانور جي جسماني بناوت ان جي ڪم سان چڱيءَ طرح ٺهڪي اچي ٿي؛ مثال طور هيرن کي ڊگهي ڳچي، ڊگهيون ٽنگون ۽ نيزيدار تيز چونچ هوندي آهي، جڏهن ته بدڪن جون ٽنگون ننڍيون ۽ پير ڄاري دار هوندا آهن.[102] ڊارون پڻ اهڙن فرقن کي نوٽ ڪيو، پر ارسطوءَ جي ابتڙ هن انهن مشاهدن مان ارتقا جو نظريو اخذ ڪيو.[103] ارسطوءَ جي ڪجهه لکڻين مان ارتقا جو اشارو محسوس ٿي سگهي ٿو، پر هو ميوٽيشن يا هائبرڊائزيشن کي قدرتي سببن کان الڳ، نادر اتفاقي واقعا سمجهندو هو. انهيءَ سبب هن ايمپيڊوڪلس جي ان نظريي تي تنقيد ڪئي ته جاندار ۽ سندن عضوا ”طاقتور جي بقا“ جهڙي عمل سان پيدا ٿيا، ۽ هن ان خيال جو مذاق اڏايو ته اتفاقي واقعا منظم نتيجا پيدا ڪري سگهن ٿا.[104] جديد اصطلاحن ۾، هن ڪٿي به اهو نه چيو ته مختلف نسلن جو ڪو مشترڪ جد ٿي سگهي ٿو، هڪ قسم ٻئي قسم ۾ تبديل ٿي سگهي ٿو، يا قسم معدوم ٿي سگهن ٿا.[105]

سائنسي انداز

[سنواريو]
ارسطو جانورن بابت پنهنجن مشاهدن مان واڌ جا قانون اخذ ڪيا، جن ۾ اهو شامل هو ته جسماني ڪتلي وڌڻ سان هڪ ولادت ۾ ٻچن جو انگ گهٽجي ٿو، جڏهن ته حمل جو مدو وڌي ٿو.

ارسطو جديد مفهوم ۾ تجربا نه ڪندو هو.[106] هو مشاهدا ڪندو هو يا وڌ ۾ وڌ تشريح جهڙا تحقيقي طريقا استعمال ڪندو هو.[107] جانورن جي پيدائش ۾ هو ڀاڻيل ڪڪڙ جي آني کي کولي اندر جنين جي دل ڌڙڪندي ڏسي ٿو.[108][109]

ان جي بدران، هو منظم نموني معلومات گڏ ڪندو، جانورن جي پوري گروهن ۾ گڏيل نمونا ڳوليندو ۽ انهن لاءِ ممڪن سببي وضاحتون اخذ ڪندو هو.[110][111] جديد حياتيات ۾ پڻ اهو انداز انهن شعبن ۾ عام آهي، جتي وڏي مقدار ۾ نئون مواد موجود ٿي وڃي، جهڙوڪ جينوميات. اهڙي طريقي ۾ جاچڻ لائق مفروضا قائم ڪيا وڃن ٿا ۽ مشاهدي هيٺ ايندڙ واقعن جي وضاحتي تشريح جوڙي وڃي ٿي. انهيءَ معنيٰ ۾ ارسطوءَ جي حياتيات کي سائنسي چئي سگهجي ٿو.[110]

پنهنجي گڏ ڪيل معلومات مان ارسطو انهن زنده ٻچا ڄڻيندڙ چوپائن، يعني زميني پلاسينٽا وارن ٿڻائتن، جي حياتياتي خاصيتن بابت قاعدا اخذ ڪيا، جن جو هن مطالعو ڪيو هو. هن صحيح طور اڳڪٿي ڪئي ته جسماني ڪتلي وڌڻ سان هڪ ڀيري ڄمندڙ ٻچن جو انگ گهٽجي ٿو؛ متوقع عمر، حمل جو مدو ۽ جسماني ڪتلي وڌڻ سان وڌي ٿي؛ ۽ توليدي صلاحيت، عمر وڌڻ سان گهٽجي ٿي.[112]

جاندارن جي درجابندي

[سنواريو]
ارسطو لکيو ته ڊاگ فش جو جنين (تصوير ۾) هڪ نڙي وسيلي هڪ قسم جي پليسينٽا (زردي جي ٿيلهِي) سان ڳنڍيل هوندو آهي، جيئن وڌيڪ ترقي يافته جانورن ۾؛ اهو مٿانهين کان هيٺانهين تائين سڌي درجابنديءَ واري سلسلي لاءِ هڪ استثنا هو.[113]

عملي فلسفو

[سنواريو]

ارسطوءَ جي عملي فلسفي ۾ اخلاقيات، سياست، اقتصاديات ۽ خطابت جهڙا شعبا شامل آهن.[69]

فضيلتون ۽ انهن سان لاڳاپيل عيب[41]
گهٽتائيفضيلت وارو وچٿروزيادتي
عاجزيبلند همتيخودنمائي
مقصد جي کوٽدرست خواهشحد کان وڌيڪ خواهش
بي جذباتيخوش مزاجيجلد ڪاوڙجڻ
بدتميزيشائستگيچاپلوسي
بزدليبهادريبي پرواهي
بي حسيضبط نفسبي اعتدالي
طنزسچائيلاف زني
اڍنگائيظرافتمسخري
سنگدليجائز ناراضگيڪيني پروري
تنگ نظريسخاوتنمائش پسندي
بخلدريادليفضول خرچي

اخلاقيات

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ارسطوي اخلاقيات

ارسطو فضيلتي اخلاقيات جو حامي هو ۽ اخلاقيات کي نظرياتي بدران عملي علم سمجهندو هو؛ يعني اهڙو علم جنهن جو مقصد رڳو ڄاڻ حاصل ڪرڻ نه، پر سٺو انسان بڻجڻ ۽ چڱا ڪم ڪرڻ هجي. هن اخلاقيات بابت ڪيترائي رسالا لکيا، جن مان سڀ کان مشهور نيڪوماخي اخلاقيات آهي.[114]

ارسطو سيکاريو ته فضيلت ڪنهن شيءِ جي مناسب ڪم (ergon؛ ارگون) سان لاڳاپيل هوندي آهي. اک صرف ان حد تائين سٺي اک آهي، جيستائين اها چڱيءَ طرح ڏسي سگهي ٿي، ڇاڪاڻ ته اک جو خاص ڪم ڏسڻ آهي. ارسطوءَ دليل ڏنو ته انسانن جو به اهڙو ڪو خاص ڪم ضرور هوندو، جيڪو رڳو انسانن سان مخصوص هجي، ۽ اهو ڪم عقل (logos؛ لوگوس) موجب psuchē (روح) جي سرگرمي هئڻ گهرجي. ارسطو روح جي اهڙي بهترين سرگرمي، يعني زيادتي ۽ گهٽتائيءَ وارن عيبن جي وچ ۾ فضيلت وارو اعتدال،[41] کي انسان جي سڀني شعوري عملن جو مقصد قرار ڏنو ۽ ان کي يوڊيمونيا سڏيو، جنهن جو عام ترجمو ”خوشي“ يا ڪڏهن ”ڀلائي“ ڪيو وڃي ٿو. اهڙي معنيٰ ۾ خوش رهڻ جي صلاحيت حاصل ڪرڻ لاءِ سٺو ڪردار (ēthikē aretē؛ اخلاقي فضيلت يا برتري) لازمي آهي.[115]

ارسطوءَ موجب فضيلت وارو ۽ ممڪن طور خوش ڪردار حاصل ڪرڻ لاءِ پهرين مرحلي ۾ ماڻهوءَ کي استادن ۽ تجربي وسيلي سٺين عادتن جو عادي بڻجڻ گهرجي، جيتوڻيڪ اهو عمل شروعات ۾ شعوري چونڊ سان نه به هجي. پوءِ ايندڙ مرحلي ۾ هو شعوري طور بهترين عمل چونڊڻ لڳي ٿو ۽ فرونيموس، يعني عملي حڪمت رکندڙ فضيلت وارو انسان، بڻجي ٿو. جڏهن بهترين ماڻهو اهڙي نموني زندگي گذارين ٿا، تڏهن سندن عملي حڪمت (phronesis؛ فرونيسس) ۽ عقل (nous؛ نوس) هڪ ٻئي سان گڏ ترقي ڪندي انسان لاءِ ممڪن سڀ کان اعليٰ فضيلت تائين پهچن ٿا؛ يعني هڪ مڪمل نظرياتي يا تأملي مفڪر جي حڪمت، ٻين لفظن ۾ هڪ فلسفي جي حڪمت.[116]

سياست

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو سياست (ارسطو)

اخلاقيات بابت پنهنجي لکڻين ۾ فرد تي بحث ڪرڻ کان علاوه، ارسطو پنهنجي سياست نالي تصنيف ۾ شهر ۽ سياسي سماج تي پڻ بحث ڪيو. ارسطو شهر کي هڪ فطري برادري سمجهندو هو. سندس خيال ۾ شهر اهميت جي لحاظ کان خاندان کان اڳڀرو آهي ۽ خاندان فرد کان، ڇاڪاڻ ته ”سڄو لازمي طور حصي کان اڳ هوندو آهي.“[117] هن مشهور طور چيو ته ”انسان فطرتاً هڪ سياسي جانور آهي“ ۽ دليل ڏنو ته جانورن جي دنيا ۾ انسان جي بنيادي سڃاڻپ ڪندڙ خصوصيتن مان هڪ سندس عقل آهي.[118] ارسطو سياست کي مشين بدران هڪ جاندار جسم وانگر سمجهندو هو، جنهن جا مختلف حصا هڪ ٻئي کان سواءِ مڪمل طور وجود نٿا رکي سگهن. شهر بابت سندس تصور عضوياتي هو، ۽ هن کي شهر کي اهڙي نموني سمجهندڙ ابتدائي مفڪرن مان هڪ چيو وڃي ٿو.[119]

ارسطوءَ پاران سياسي آئينن جي درجابندي

سياسي برادريءَ کي جديد رياست طور سمجهڻ وارو عام تصور ارسطوءَ جي خيال کان ڪافي مختلف آهي. جيتوڻيڪ هو وڏين سلطنتن جي وجود ۽ ممڪن طاقت کان واقف هو، پر سندس نظر ۾ فطري سياسي برادري شهر (پولس) هو، جيڪو هڪ سياسي ”برادري“ يا ”شراڪت“ (koinōnia؛ ڪوينونيا) طور ڪم ڪري ٿو. شهر جو مقصد رڳو ناانصافيءَ کان بچڻ يا اقتصادي استحڪام حاصل ڪرڻ نه آهي، بلڪه گهٽ ۾ گهٽ ڪجهه شهرين کي سٺي زندگي گذارڻ ۽ نيڪ عمل ڪرڻ جو موقعو ڏيڻ آهي: ”تنهنڪري سياسي شراڪت کي گڏ رهڻ لاءِ نه، پر نيڪ عملن خاطر قائم ٿيل سمجهڻ گهرجي.“ اهو جديد سوچ کان مختلف آهي، خاص طور سماجي معاهدي جي نظرين کان، جن موجب فرد ”پرتشدد موت جي خوف“ يا فطري حالت جي ”تڪليفن“ سبب ان حالت مان نڪري سياسي سماج ۾ داخل ٿين ٿا.[upper-alpha 13]

پروٽريپٽيڪس ۾ ”ارسطو“ نالي ڪردار چوي ٿو:[120]

اسان سڀ ان ڳالهه تي متفق آهيون ته سڀ کان بهتر انسان کي حڪومت ڪرڻ گهرجي، يعني اهو جيڪو فطرتاً سڀ کان اعليٰ هجي، ۽ قانون حڪمران هجي ۽ رڳو اهو ئي اختيار وارو هجي؛ پر قانون به عقل جو هڪ قسم آهي، يعني عقل تي ٻڌل گفتگو. وري، ڀلائيءَ کي پرکڻ لاءِ اسان وٽ ڪهڙو معيار يا ڪسوٽي اهڙي آهي، جيڪا عقل مند انسان کان وڌيڪ صحيح هجي؟ ڇاڪاڻ ته جيڪڏهن سندس چونڊ علم تي ٻڌل هجي ته هو جيڪي شيون چونڊيندو، سي سٺيون هونديون ۽ انهن جا ابتڙ خراب. ۽ جيئن هر ماڻهو سڀ کان وڌيڪ اهو ئي چونڊيندو آهي، جيڪو سندس پنهنجي موزون طبيعت سان ٺهڪي اچي—مثلاً انصاف پسند ماڻهو انصاف سان جيئڻ، بهادر ماڻهو بهادريءَ سان جيئڻ ۽ ضبط نفس وارو ماڻهو ضبط نفس سان جيئڻ چونڊيندو آهي—تنهنڪري واضح آهي ته عقل مند انسان سڀ کان وڌيڪ عقل مند رهڻ کي چونڊيندو؛ ڇاڪاڻ ته اهو ئي ان صلاحيت جو ڪم آهي. انهيءَ ڪري ظاهر آهي ته سڀ کان معتبر فيصلي موجب عقل سڀني ڀلائين ۾ سڀ کان اعليٰ آهي.[120]

افلاطون جي شاگرد جي حيثيت سان ارسطو جمهوريت بابت ڪافي تنقيدي هو. افلاطون جي سياستدان ۾ پيش ڪيل ڪجهه خيالن جي پيروي ڪندي هن مختلف قسمن جي اقتدار کي هڪ نام نهاد مخلوط رياست ۾ گڏ ڪرڻ جو منظم نظريو پيش ڪيو:

...آئيني نظام ۾ اشرافيه مان اهو وٺڻ گهرجي ته عهدن لاءِ چونڊ ڪئي وڃي، ۽ جمهوريت مان اهو ته اها چونڊ ملڪيت جي اهليت تي ٻڌل نه هجي. اهڙيءَ طرح ٻنهي جي ميلاپ جو طريقو هي آهي؛ ۽ جمهوريت ۽ اشرافيه جي سٺي ميلاپ جي نشاني اها آهي، جڏهن ساڳئي آئين کي جمهوريت به چئي سگهجي ۽ اشرافيه به.

— ارسطو، سياست، ڪتاب 4، 1294b.10–18

اقتصاديات

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو سياست (ارسطو)

ارسطو اقتصادي فڪر ۾ اهم واڌارا ڪيا، خاص طور وچئين دور جي اقتصادي سوچ تي سندس وڏو اثر پيو. سياست ۾ ارسطو شهر، ملڪيت ۽ واپار تي بحث ڪري ٿو. ليونل رابنز موجب ذاتي ملڪيت تي ڪيل تنقيدن جو ارسطوءَ پاران ڏنل جواب، فلسفين ۽ اقتصاديات دانن ۾ پوءِ پيدا ٿيندڙ ذاتي ملڪيت جي حمايت ڪندڙ دليلن جي اڳڪٿي ڪري ٿو، ڇاڪاڻ ته اهو سماجي انتظامن جي مجموعي افاديت سان واسطو رکي ٿو. ارسطوءَ جو خيال هو ته جيتوڻيڪ گڏيل ملڪيت جا انتظام سماج لاءِ فائديمند نظر اچي سگهن ٿا، ۽ سماجي تڪرارن جو الزام اڪثر ذاتي ملڪيت تي هنيو وڃي ٿو، پر اهي برائيون حقيقت ۾ انساني فطرت مان پيدا ٿين ٿيون. سياست ۾ ارسطو پئسي جي پيدائش بابت سڀ کان اوائلي بيانن مان هڪ ڏئي ٿو.[121] سندس موجب پئسو ان وقت استعمال ٿيڻ لڳو، جڏهن ماڻهو هڪ ٻئي تي دارومدار ڪرڻ لڳا، گهربل شيون ٻاهران آڻڻ ۽ اضافي شيون ٻاهر موڪلڻ لڳا. سهولت خاطر پوءِ ماڻهن اهڙي شيءِ ۾ ڏيتي ليتي ڪرڻ تي اتفاق ڪيو، جيڪا پاڻ به ڪارائتي هجي ۽ آسانيءَ سان استعمال ٿي سگهي، جهڙوڪ لوهه يا چاندي.[122]

پرچون واپار ۽ وياج بابت ارسطوءَ جي بحثن وچئين دور جي اقتصادي سوچ تي گهرو اثر وڌو. هو پرچون واپار کي گهڻي عزت سان نه ڏسندو هو، ڇاڪاڻ ته سندس خيال ۾ گهر هلائڻ لاءِ گهربل شيون حاصل ڪرڻ خاطر پئسو استعمال ڪرڻ جي ابتڙ، پرچون واپار جو مقصد منافعو ڪمائڻ هوندو آهي. ان ڪري اهو شين کي پنهنجي مقصد بدران ڪنهن ٻئي مقصد حاصل ڪرڻ جو ذريعو بڻائي ٿو. ارسطوءَ موجب اهڙو واپار غير فطري هو. ساڳيءَ طرح هو وياج مان منافعو ڪمائڻ کي به غير فطري سمجهندو هو، ڇاڪاڻ ته ان ۾ پئسي جي استعمال مان نه، پر خود پئسي مان ئي واڌارو حاصل ڪيو ويندو آهي.[122]

ارسطو پئسي جي ڪم بابت اهڙو خلاصو پيش ڪيو، جيڪو پنهنجي زماني لاءِ خاص طور اڳڀرو هو. هن لکيو ته هر شيءِ جي قيمت ٻين شين جي تعداد وسيلي مقرر ڪرڻ ممڪن ناهي، تنهنڪري هڪ گڏيل ۽ آفاقي ماپ جي معيار جي ضرورت پيدا ٿئي ٿي. اهڙيءَ طرح پئسو مختلف شين کي هڪ ٻئي سان ڀيٽڻ ۽ انهن کي ”هم پيمانه“ بڻائڻ جي اجازت ڏئي ٿو. هو اڳتي چوي ٿو ته پئسو مستقبل جي ڏيتي ليتي لاءِ به ڪارائتو آهي ۽ هڪ قسم جي ضمانت طور ڪم ڪري ٿو؛ يعني ”جيڪڏهن اسان کي ڪا شيءِ هن وقت نه گهرجي، ته جڏهن اها گهربل ٿيندي، تڏهن اسان ان کي حاصل ڪري سگهنداسين.“[122]

خطابت (Rhetoric)

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو خطابت (ارسطو)

ارسطو پنهنجي خطابت ۾ ٻڌائي ٿو ته هڪ مقرر پنهنجي سامعين کي قائل ڪرڻ لاءِ ٽن بنيادي طريقن جو استعمال ڪري سگهي ٿو: ايٿوس، يعني مقرر جي ڪردار يا اعتبار تي ٻڌل اپيل؛ پيٿوس، يعني سامعين جي جذبن ڏانهن اپيل؛ ۽ لوگوس، يعني منطقي استدلال تي ٻڌل اپيل.[123] هو خطابت کي پڻ ٽن قسمن ۾ ورهائي ٿو: نمائشي خطابت، يعني تعريف يا مذمت سان لاڳاپيل رسمي تقريرون؛ عدالتي خطابت، يعني ڏوهه يا بي ڏوهي هجڻ بابت عدالتن ۾ تقريرون؛ ۽ مشاورتي خطابت، يعني اهڙيون تقريرون جيڪي سامعين کي ڪنهن معاملي بابت فيصلو ڪرڻ لاءِ آماده ڪن ٿيون.[124] ارسطو خطيبي ثبوت جا ٻه قسم پڻ بيان ڪري ٿو: اينٿائيميم، يعني قياس منطقي وسيلي دليل، ۽ پيراڊيگما، يعني مثال وسيلي دليل.[125]

شاعريات

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو شاعريات (ارسطو)

ارسطو پنهنجي شاعريات ۾ لکي ٿو ته رزميه شاعري، الميو، مزاحيه ناٽڪ، ڊٿي رامب شاعري، مصوري، مجسمه سازي، موسيقي ۽ ناچ سڀ بنيادي طور محاكات يا ”نقالي“ جا عمل آهن؛ انهن مان هر هڪ وسيلي، موضوع ۽ طريقي جي لحاظ کان نقاليءَ ۾ مختلف آهي.[126][127] هو محاكات جو اصطلاح هڪ پاسي فن پارو جي خاصيت طور ۽ ٻئي پاسي فنڪار جي ارادي جي نتيجي طور استعمال ڪري ٿو،[126] ۽ دليل ڏئي ٿو ته سامعين لاءِ انهيءَ محاكات کي سڃاڻڻ خود فن پارو سمجهڻ لاءِ ضروري آهي.[126] ارسطوءَ موجب محاكات انسان جي هڪ فطري جبلت آهي، جيڪا انسان کي جانورن کان ڌار ڪري ٿي،[126][128] ۽ انساني فن جا سڀ روپ ”فطرت جي نموني جي پيروي ڪن ٿا“.[126]

انهيءَ بنياد تي ارسطوءَ جو خيال هو ته هر نقاليءَ واري فن ۾ اهي طريقا موجود هوندا آهن، جن کي اسٽيفن هاليويل ”پنهنجن مقصدن حاصل ڪرڻ لاءِ انتهائي منظم طريقا“ سڏي ٿو.[129] مثال طور، موسيقي تال ۽ هم آهنگي وسيلي نقالي ڪري ٿي، جڏهن ته ناچ رڳو تال وسيلي ۽ شاعري ٻولي وسيلي نقالي ڪري ٿي. مختلف فني صورتون نقاليءَ جي موضوع جي لحاظ کان پڻ مختلف ٿين ٿيون. مثال طور، مزاحيه ناٽڪ عام انسانن کان بدتر ماڻهن جي ڊرامائي نقالي آهي، جڏهن ته الميو عام انسانن کان ڪجهه بهتر ماڻهن جي نقالي ڪري ٿو. آخرڪار، اهي صورتون نقاليءَ جي طريقي جي لحاظ کان به مختلف آهن—مثلاً بيان يا ڪردار وسيلي، تبديلي يا بي تبديليءَ سان، ۽ ڊرامي وسيلي يا بغير ڊرامي جي.[130]

بينيگن گاگنرو جي 1784ع واري تصوير ''انڌو اوڊيپس پنهنجن ٻارن کي ديوتائن جي حوالي ڪندي. پنهنجي شاعريات ۾ ارسطو سوفوڪلس جي الميي اوڊيپس ريڪس کي مثالي الميي جي بناوت جي مثال طور استعمال ڪري ٿو، جنهن ۾ عام طور نيڪ مک ڪردار ڪهاڻيءَ جي شروعات خوشحاليءَ سان ڪري ٿو، پر ڪنهن هامارٽيا، يعني غلطي يا عيب، سبب سڀ ڪجهه وڃائي ويهي ٿو.[131]

اهو سمجهيو وڃي ٿو ته ارسطوءَ جي شاعريات اصل ۾ ٻن ڪتابن تي مشتمل هئي—هڪ مزاحيه ناٽڪ بابت ۽ ٻيو الميي بابت—پر رڳو الميي بابت حصو محفوظ رهيو آهي. ارسطوءَ موجب الميو ڇهن عنصرن مان ٺهيل آهي: ڪهاڻيءَ جي جوڙجڪ، ڪردار، اسلوب، فڪر، منظر ۽ غنائي شاعري.[132] الميي جا ڪردار رڳو ڪهاڻيءَ کي اڳتي وڌائڻ جو ذريعو آهن؛ الميي جو بنيادي مرڪز ڪردار نه، پر ڪهاڻيءَ جي جوڙجڪ آهي. الميو اهڙي عمل جي نقالي آهي، جيڪو رحم ۽ خوف جا جذبا پيدا ڪري ٿو، ۽ جنهن جو مقصد انهن ئي جذبن جي ڪيٿارسس يا تطهير پيدا ڪرڻ آهي.

ارسطو شاعريات جي پڄاڻي هن بحث سان ڪري ٿو ته رزميه محاكات ۽ المياتي محاكات مان ڪهڙي وڌيڪ اعليٰ آهي. هو دليل ڏئي ٿو ته الميي ۾ رزميه شاعريءَ جون سڀ خاصيتون موجود آهن، ان سان گڏ منظر ۽ موسيقي جهڙيون اضافي خاصيتون به ٿي سگهن ٿيون؛ اهو وڌيڪ وحدت وارو آهي ۽ گهٽ وقت ۾ پنهنجي محاكات جو مقصد حاصل ڪري ٿو، تنهنڪري ان کي رزميه شاعريءَ کان اعليٰ سمجهي سگهجي ٿو.[133] ارسطو ڳجهارتن، لوڪ روايتن ۽ پهاڪن جو باقاعدي ۽ شوقين گڏ ڪندڙ پڻ هو؛ کيس ۽ سندس مدرسي کي ڊيلفي جي غيبي مرڪز جي ڳجهارتن ۾ خاص دلچسپي هئي ۽ هنن ايسوپ جي آکاڻين جو پڻ مطالعو ڪيو.[134]

انسان بابت خيال

[سنواريو]

ارسطوءَ جي فلسفي ۾ انسان کي ٻين جاندارن کان ممتاز ڪندڙ بنيادي خصوصيت عقل ۽ منطقي اظهار جي صلاحيت آهي. ارسطوي روايت ۾ انسان جي وصف عام طور ”حيوانِ ناطق“، يعني اهڙو جاندار جيڪو عقل ۽ گفتگوءَ جي صلاحيت رکي ٿو، طور بيان ڪئي وئي آهي. ارسطوءَ جي نظر ۾ انسان پنهنجي عقل وسيلي سوچڻ، دليل ڏيڻ ۽ پنهنجن خيالن جو اظهار ڪرڻ جي صلاحيت رکي ٿو، جيڪا کيس ٻين جاندارن کان ممتاز ڪري ٿي.[135][136]

ارسطوءَ پنهنجي سياست ۾ انسان کي فطري طور هڪ ”سياسي جانور“ پڻ قرار ڏنو. سندس خيال موجب انسان سماجي ۽ سياسي برادرين ۾ رهڻ جي فطري لاڙي سان گڏ لوگوس جي صلاحيت رکي ٿو، جنهن وسيلي هو فائدي ۽ نقصان، انصاف ۽ ناانصافي ۽ چڱائي ۽ برائي بابت خيالن جو اظهار ۽ انهن تي بحث ڪري سگهي ٿو. اهڙي گڏيل عقلي ۽ اخلاقي گفتگو ئي خاندان، سماج ۽ شهري رياست جي قيام جو بنياد بڻجي ٿي.

جديد ليکڪن ارسطوءَ جي انسان بابت انهن خيالن کي اظهار جي آزادي ۽ انساني حقن جي بحث سان پڻ ڳنڍيو آهي، پر راءِ جي اظهار جي آزاديءَ کي جديد مفهوم ۾ هڪ ”پيدائشي حق“ قرار ڏيڻ ارسطوءَ جو سڌو نظريو نه، بلڪه سندس فلسفي جي هڪ جديد تشريح آهي.[137]

آتما (روح) بابت خيال

[سنواريو]

ارسطوءَ پنهنجي تصنيف روح بابت ۾ آتما (روح) کي جاندار جسم جي حياتيءَ جو بنيادي اصول قرار ڏنو. سندس نظرئي موجب آتما جسم کان مڪمل طور الڳ ڪا آزاد شيءِ نه، پر جاندار جسم جي حياتياتي قوتن، صلاحيتن ۽ عملن جو بنياد آهي.[7] ارسطو مختلف جاندارن ۾ آتما جون مختلف صلاحيتون بيان ڪيون. ٻوٽن ۾ ان جي بنيادي صلاحيت خوراڪ حاصل ڪرڻ، واڌ ويجهه ۽ نسل وڌائڻ آهي؛[7] جانورن ۾ انهن صلاحيتن سان گڏ حسي ادراڪ ۽ چرپر جي سگهه به شامل آهي، جڏهن ته انسان ۾ انهن سڀني کان علاوه عقل استعمال ڪرڻ ۽ فڪري استدلال ڪرڻ جي صلاحيت موجود آهي.[7]

ارسطوءَ جي نظرئي ۾ آتما ۽ جسم جو تعلق سندس مادي ۽ صورت واري فلسفي سان ڳنڍيل آهي. هن آتما کي جاندار جسم جي ”صورت“ ۽ جسم کي ان جو ”مادو“ سمجهيو. ان تعلق کي سمجهائڻ لاءِ آتما ۽ جسم کي ميڻ ۽ ان جي شڪل سان تشبيهه ڏني وئي آهي: ٻنهي کي تصوراتي طور الڳ سمجهي سگهجي ٿو، پر عملي طور اهي هڪ ئي جاندار وجود جا ٻه پهلو آهن.[7] انهيءَ لحاظ کان ڪنهن فرد جي آتما سندس مخصوص جاندار جسم سان ڳنڍيل هوندي آهي ۽ عام طور جسم کان الڳ انفرادي وجود نٿي رکي.[7]

انساني عقل بابت ارسطوءَ جي نظرئي جي تشريح وڌيڪ پيچيده ۽ عالمن ۾ بحث هيٺ رهي آهي. هن عقل جي مختلف پهلوئن ۾ فرق ڪيو، جن کي پوءِ جي شارحن عام طور فعال عقل ۽ منفعل عقل جي اصطلاحن سان بيان ڪيو. منفعل عقل کي حسي تجربن، يادگيري ۽ جسماني عملن سان وابسته سمجهيو ويو آهي ۽ ان لحاظ کان اهو جسم جي فنا سان ختم ٿيندڙ آهي.[7]

ان جي ابتڙ فعال عقل بابت ارسطوءَ جا بيان اهڙا آهن، جن کي پوءِ جي فلسفين مختلف طريقن سان سمجهيو. هڪ مشهور تشريح موجب فعال عقل غير جسماني، غير منفعل ۽ زوال کان آجو آهي، جڏهن ته اهو فرد جي ذاتي يادگيرين، خواهشن ۽ شخصيت سان ساڳي معنيٰ ۾ وابسته ناهي.[7] انهيءَ ڪري ارسطوءَ جي نظرئي مان فرد جي ذاتي آتما جي لافانيت بابت ڪو سادو ۽ غير اختلافي نتيجو نٿو ڪڍي سگهجي؛ فعال عقل جي نوعيت ۽ ان جي بقا بابت ارسطوءَ جي موقف جي تشريح قديم دور کان وٺي فلسفيانه بحث جو موضوع رهي آهي.

لئسيوم درسگاه

[سنواريو]
مقدونيه جي ميزا ۾ ارسطوءَ سان لاڳاپيل درسگاهه

ارسطوءَ ايٿنس واپسيءَ کان پوءِ اتي پنهنجي درسگاهه لئسيوم (Lyceum) قائم ڪئي.[7] درسگاهه ۾ شاگردن جو وڏو انگ تعليم حاصل ڪندو هو، جنهن جي انتظام لاءِ مختلف ضابطا جوڙيا ويا. هڪ روايت موجب شاگرد پاڻ به انتظامي قاعدا ٺاهيندا هئا ۽ هر ڏهن ڏينهن کان پوءِ پنهنجي مان هڪ شخص کي درسگاهه جي نگرانيءَ لاءِ چونڊيندا هئا.[7]

لئسيوم جو تعليمي نظام افلاطون جي اڪيڊمي کان ڪجهه مختلف هو. هتي رياضي، الاهيات ۽ سياست سان گڏ حياتيات ۽ طبعيات جي مطالعي ۽ تحقيق تي پڻ خاص ڌيان ڏنو ويندو هو.[7] ارسطوءَ ۽ سندس ساٿين قدرتي دنيا، خاص طور جانورن ۽ ٻوٽن بابت، وڏي مقدار ۾ معلومات ۽ نمونا گڏ ڪيا، جيڪي سندس حياتياتي ۽ فطري مطالعي لاءِ اهم مواد بڻيا.

پليني بزرگ سان منسوب هڪ روايت موجب سڪندر اعظم شڪارين، شڪارگاهن جي نگهبانن، باغبانن ۽ مهاڻن کي ارسطوءَ لاءِ جانورن ۽ ٻوٽن بابت گهربل مواد مهيا ڪرڻ جون هدايتون ڏنيون هيون.[7] ٻين قديم روايتن ۾ اهو پڻ ڄاڻايو ويو آهي ته يونان ۽ ايشيا جي مختلف علائقن مان جانورن ۽ ٻوٽن جا نمونا گڏ ڪرڻ لاءِ وڏي تعداد ۾ ماڻهو ڪم ڪندا هئا.[7] اهڙي گڏ ڪيل مواد ارسطوءَ جي حيوانيات ۽ نباتيات سان لاڳاپيل تحقيق ۾ مدد ڪئي ۽ لئسيوم ۾ قدرتي نمونن جو هڪ اهم علمي ذخيرو وجود ۾ آيو.

قديم ليکڪ اٿينيوس سان منسوب بيان موجب سڪندر ارسطوءَ جي فطري ۽ حياتياتي تحقيق لاءِ وڏي مالي مدد پڻ فراهم ڪئي هئي.[7] ڪجهه روايتن موجب ارسطوءَ جي صلاح تي نيل نديءَ جي موسمي ٻوڏن جي سببن جي تحقيق لاءِ پڻ ماهرن کي موڪليو ويو.[7] انهن روايتن جي تاريخي صحت ۽ ڄاڻايل رقمن بابت جديد عالمن ۾ اختلاف موجود آهي.

لئسيوم ۾ ارسطوءَ جي نگرانيءَ هيٺ سياسي نظامن جو پڻ وسيع مطالعو ڪيو ويو. سندس مدرسي سان لاڳاپيل عالمن مختلف يوناني ۽ ٻين رياستن جي لڳ ڀڳ 158 آئينن بابت معلومات گڏ ڪئي، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته هن تحقيقي ڪم ۾ ارسطوءَ سان گڏ ڪيترائي شاگرد ۽ ساٿي ڪم ڪندا هئا.[7] انهن مان مڪمل صورت ۾ محفوظ رهندڙ سڀ کان مشهور تصنيف ايٿينين جو آئين آهي. لئسيوم ۾ ٿيل اهڙي منظم تحقيق کي قديم يوناني دنيا ۾ علمي مواد گڏ ڪرڻ ۽ مختلف علمي شعبن جي منظم مطالعي جي اهم مثالن مان شمار ڪيو وڃي ٿو.[7]

ارسطو جا لکيل ڪتاب

[سنواريو]

ارسطوءَ جي مستقل تصنيفن ۾ شعر، سياست ۽ اخلاقيات خاص ڪري قابل ذڪر آهن. -ان- کان سواءِ طبعيات، حياتيات، مابعدالطبعيات، منطق ۽ تقرير تي سندس مختصر رسالا موجود آهن[6]. ارسطوءَ تمام گهڻن موضوعن تي لکيو آهي، -جن- ۾ سائنس، ادب، فلسفو، سياست وغيره اچي وڃن ٿا. سندس ڪتابن جي فلسفي جي هاڻوڪي دؤر ۾ به تمام وڏي اهميت ۽ قدر آهي. هن اهڙيون بيشمار ڳالهيون لکيون آهن، جن جو لاڀ اڄ جو انسان به ماڻي سگهي ٿو. دنيا جي تقريباً مڙني موضوعن تي سندس ويچار ملن ٿا.[6]. ارسطو جون تصنيفون، سَوَن جي تعداد ۾ آهن. ڪي قديمي مصنف چون ٿا، ته هن چار سؤ ڪتاب لکيا. پر ڪي وري ائين چون ٿا، ته هن هڪ هزار ڪتاب لکيا. جيڪي ڪتاب اسان کي هن وقت دستياب ٿيا آهن، سي اصلوڪي ڪم جو صرف هڪ حصو آهن پر ان جي باوجود، سندس سڄي ڪم جي وسعت ۽ بلنديءَ کي خيال ۾ رکندي اسان کي مڃڻو ٿو پوي، ته سندس لکتون، هڪ مڪمل ڪتبخانو ٺاهين ٿيون. سڀ کان پهريائين، منطقي ڪتاب اچن ٿا، جن مان مشهور آهن:

  • درجا بندي (Categaries)،
  • موضوع (Topics)،
  • تحليل کان پهرين (Prior)،
  • تحليل کان بعد ۾(Posterior analytics)،
  • ڌُڪا (Propsitions)،
  • سوفسطائي ترديدون (Sophistical Refutation).

اهي سڀ ڪتاب ارسطوءَ جي پوئلڳن جمع ڪري، نظام منطق (Organon) جي عنوان سان شايع ڪيا، جنهن جو مطلب آهي صحيح خيال ڪرڻ جي قاعدن جو ڪتاب. تنهن کان پوءِ، سائنس جا ھيٺيان ڪتاب اچن ٿا:

  • طبيعات (Physics)،
  • فلڪيات (On the Heavens)،
  • نشوونما ۽ زوال (Growth and Decay)، *موسميات (Meteorology)،
  • قدرتي تاريخ (Natural History)،
  • روحانيت (On the Soul)،
  • جانورن جا حصا (Parts of Animals)، *جانورن جي حرڪت (Movement of Animals) ،
  • جانورن جي پيدائش (Generation of Animals)

ٻيا اهي ڪتاب آهن، جن جو جماليات سان واسطو آهي، جهڙوڪ:

  • خطابت جو فن (Rhetoric)
  • شاعريءَ تي تنقيد (Peotics).

آخر ۾ اهي ڪتاب اچن ٿا، جن جو فلسفي سان تعلق آهي، جهڙوڪ:

  • اخلاقيات (Ethicals)،
  • سياسيات (Politics)،
  • مابعدالطبعيات (Metaphysics).[138]ڏهين صديءَ ۾ اهي ڪتاب عربيءَ ۽ هيبريو (عبراني) ۾ ترجمو ڪيا ويا. سن 1225ع ۾ لئٽن ۾ ترجمو شايع ٿيو. ابيلارڊ (Abelard) جي خوش گفتاريءَ کان وٺي ٿامس اڪيناس (Thomas Aquinas) جي انسائيڪلوپيڊيا تائين وارا مڪتب فڪر تمام وڌيا ويجها. صليبي لڙاين وقت عيسائين، سندس ڪتابن جا صحيح نسخا، يورپ ۾ آندا. ان کان پوءِ قسطنطنيه جي عالمن سن 1453ع ۾ حملو ڪندڙ ترڪن کان ڀڄي، پاڻ سان گڏ ارسطوءَ جا علمي خزانا آندا. جهڙيءَ طرح بائيبل، ديني ادارن ۾ ، هڪ مشڪل کي حل ڪرڻ لاءِ هڪ بي نقص ڪتاب ليکيو ويندو هو، ساڳيءَ ريت ارسطوءَ جي لکڻين پڻ، فلسفي جي ادارن ۾ بي مثال اهميت حاصل ڪئي. سن 1215ع ۾ پوپ جي نمائندي، پئرس ۾ ارسطوءَ جي تصنيفن تي تقريرون ڪرڻ کان منع ڪئي. سن 1231ع ۾ گريگوري يارهين (Gregory XI)، هڪ ڪاميٽي مقرر ڪئي، ته اها ارسطوءَ جي تصنيفن کي غير ديني ڳالهين کان پاڪ ڪري. سن 1260ع ۾ هرهڪ عيسائي مدرسي ۾ ارسطوءَ جا ڪتاب لازمي طور پڙهيا ويندا هئا. جيڪو به ارسطوءَ جي خيالن جي خلاف ويندو هو، تنهن کي مذهبي مجلسون مناسب سزا ڏينديون هيون. چوڏهينءَ صدي جو مشهور شاعر چاسر (Chaucer) ان وقت جي هڪ طالب العلم بابت هيٺين لفظن ۾ بيان ڪري ٿو:

”هو ان ۾ راحت محسوس ڪندو هو، ته پنهنجي بستري جي مٿن کان، ارسطوءَ جي فلسفي جا ويهه ڪتاب، ڪارن يا ڳاڙهن ڪپڙن جي پوتڙن ۾ ويڙهيل رکي ڇڏي.“[139]

سائنس ۾ خدمتون

[سنواريو]

ارسطوءَ کي قديم دنيا ۾ فطري علمن جي منظم مطالعي جي اهم باني مفڪرن مان شمار ڪيو وڃي ٿو. هن حياتيات، حيوانيات، طبعيات، فلڪيات ۽ ٻين فطري علمن بابت مشاهدا گڏ ڪرڻ، انهن جي درجابندي ڪرڻ ۽ انهن مان عام اصول اخذ ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. سندس ڪم ڪيترن ئي صدين تائين يورپ ۽ اسلامي دنيا جي علمي روايتن تي اثرانداز رهيو.

فرانسيسي عالم ارنسٽ رينن ارسطوءَ جي علمي اهميت بيان ڪندي سقراط کي فلسفي ۽ ارسطوءَ کي سائنس جي ترقيءَ سان تشبيهي طور ڳنڍيو آهي. سندس خيال موجب، جيتوڻيڪ سقراط کان اڳ فلسفو ۽ ارسطوءَ کان اڳ سائنسي تحقيق موجود هئي، پر انهن ٻنهي مفڪرن پنهنجي پنهنجي شعبي کي اهڙو منظم بنياد فراهم ڪيو، جنهن تي پوءِ جي علمي ترقي وڏي حد تائين تعمير ٿي. ارسطوءَ خاص طور فطري مظاهرن جي مشاهدي، حياتياتي جاندارن جي مطالعي، علمي درجابندي ۽ سببن جي منظم وضاحت تي زور ڏنو، جنهن سبب سائنس جي تاريخ ۾ سندس ڪم کي اهم مقام حاصل آهي.[140]

ارسطوءَ جي زندگيءَ جي پڇاڙي

[سنواريو]

ارسطوءَ ۽ سڪندر اعظم جي لاڳاپن ۾ سڪندر جي زندگيءَ جي آخري سالن دوران ڇڪتاڻ پيدا ٿي. ارسطوءَ جو ڀائٽيو ڪئلسٿينيز سڪندر سان گڏ سندس ايشيائي مهمن ۾ شامل هو. قديم روايتن موجب ڪئلسٿينيز سڪندر آڏو فارسي طرز جي تعظيم واري رسم، يعني پروسڪائنسس، اختيار ڪرڻ جي مخالفت ڪئي، جنهن کان پوءِ سندس سڪندر سان لاڳاپا خراب ٿي ويا. بعد ۾ کيس سڪندر خلاف هڪ سازش سان لاڳاپيل هجڻ جي الزام هيٺ گرفتار ڪيو ويو ۽ هو قيد دوران مري ويو.[7] ڪئلسٿينيز سان ٿيل ورتاءَ تي ارسطوءَ جي ناراضگيءَ کي پڻ ارسطو ۽ سڪندر جي لاڳاپن ۾ خرابيءَ جو هڪ سبب ڄاڻايو ويو آهي.[7]

قديم روايتن ۾ ارسطو ۽ سڪندر جي وچ ۾ وڌندڙ اختلافن بابت مختلف قصا پڻ ملن ٿا. انهن مان هڪ موجب سڪندر ارسطوءَ جي اعتراضن جي جواب ۾ اشارو ڪيو هو ته سندس اقتدار فلسفين تائين به پهچي سگهي ٿو.[7] اهڙن بيانن جي تاريخي صحت بابت، بهرحال، يقيني شاهدي موجود ناهي.

323 ق.م. ۾ سڪندر اعظم جي وفات کان پوءِ ايٿنس ۾ مقدونيه مخالف تحريڪ ٻيهر زور ورتو ۽ شهر ۾ مقدوني اثر خلاف سياسي بغاوت شروع ٿي. مقدونيه سان ويجها لاڳاپا رکندڙ ارسطو پڻ ان سياسي ردعمل کان متاثر ٿيو.[7] سڪندر جي جانشينن مان اينٽيپيٽر مقدوني مفادن جي حفاظت لاءِ يوناني شهرن خلاف فوجي ڪارروائي ڪئي، جڏهن ته ايٿنس ۾ مقدونيه جي حامين جي سياسي حيثيت ڪمزور ٿي وئي.[7]

ان ماحول ۾ يوري ميڊون سميت ارسطوءَ جي مخالفن مٿس بي دينيءَ جو الزام لڳايو. روايت موجب الزام جو تعلق سندس ڪجهه مذهبي ۽ فلسفياڻي خيالن سان هو.[7] مقدمي کي منهن ڏيڻ بدران ارسطو ايٿنس ڇڏي يوبيئا جي شهر خالڪيس هليو ويو، جتي سندس ماءُ جي خاندان جون ملڪيتون هيون. ايٿنس ڇڏڻ وقت ساڻس اهو مشهور قول منسوب ڪيو وڃي ٿو ته هو ”ايٿنس وارن کي فلسفي خلاف ٻيو ڀيرو گناهه ڪرڻ جو موقعو نه ڏيندو“، جيڪو سقراط جي مقدمي ۽ موت ڏانهن اشارو هو.[7]

خالڪيس پهچڻ کان پوءِ ارسطوءَ جي صحت خراب ٿي وئي ۽ هو 322 ق.م. ۾، لڳ ڀڳ 62 ورهين جي ڄمار ۾، وفات ڪري ويو. سندس موت جي سبب بابت قديم روايتن ۾ اختلاف ملي ٿو. ڊيوجينس لائرٽيوس سان منسوب هڪ روايت موجب ارسطوءَ زهر پي خودڪشي ڪئي، جڏهن ته ٻين قديم بيانن ۽ جديد سوانح نگارن ۾ سندس وفات کي بيماري يا قدرتي سببن سان ڳنڍيو ويو آهي. تنهنڪري خودڪشيءَ واري روايت کي تاريخي طور يقيني نه سمجهيو وڃي ٿو.[141]

ورثو

[سنواريو]
ارسطوءَ جي طبعيات جي آرگيروپولوس پاران 15هين صديءَ ۾ ڪيل لاطيني ترجمي جو مهاڳ

ارسطوءَ جي وفات کي 2300 سالن کان وڌيڪ عرصو گذري چڪو آهي، پر هو اڄ به تاريخ جي سڀ کان اثرائتن ماڻهن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو.[142][143][144] هن پنهنجي زماني ۾ موجود انساني علم جي لڳ ڀڳ هر شعبي ۾ اهم واڌارو ڪيو ۽ ڪيترن نون شعبن جو بنياد وڌو. فلسفي براين ميگي موجب، ”اهو شڪ جوڳو آهي ته ڪنهن ٻئي انسان ڪڏهن ايترو گهڻو ڄاتو هجي جيترو ارسطو ڄاتو.“[145] ارسطوءَ کي پهريون سائنسدان پڻ قرار ڏنو ويو آهي.[146][147]

ارسطو اصطلاحي منطق جو باني هو، حيوانيات جي منظم مطالعي ۾ اڳواڻي ڪئي، ۽ سائنسي طريقي بابت پنهنجي خيالن وسيلي پوءِ ايندڙ سائنسدانن ۽ فلسفين تي گهرو اثر وڌو.[46][148][149] تانيلي ڪوڪونن جو چوڻ آهي ته ٻن مختلف سائنسن جي بنياد وجهڻ ۾ ارسطوءَ جي ڪاميابي بي مثال آهي، ۽ اولهه جي اخلاقي ۽ سياسي نظرين، الاهيات، خطابت ۽ ادبي تجزيي سميت ”علمي سرگرميءَ جي هر شاخ“ تي سندس اثر پڻ ايترو ئي وسيع آهي. ان ڪري ڪوڪونن دليل ڏئي ٿو ته اڄ به حقيقت جي ڪنهن به سنجيده تجزيي ۾ ”تقريباً ضرور ارسطوي رنگ“ ملندو، جيڪو هڪ غير معمولي طاقتور ذهن جو ثبوت آهي.[149] ڪوڪونن وڌيڪ لکي ٿو ته ”20هين صديءَ جي بهترين تحقيق ۾ ارسطو اهڙي مفڪر طور زنده ٿي اڀري ٿو، جيڪو يوناني فلسفي جي پوري روايت جي وزن سان جدوجهد ڪري رهيو آهي.“[149] جوناٿن بارنس لکيو ته ”ارسطوءَ جي فڪري اثر جي تاريخ بيان ڪرڻ، لڳ ڀڳ يورپي فڪر جي تاريخ بيان ڪرڻ جي برابر هوندو.“[150]

ارسطوءَ کي منطق، حياتيات، سياسي سائنس، حيوانيات، جنينيات، قدرتي قانون، سائنسي طريقو، خطابت، نفسيات، حقيقت پسندي، تنقيد، فرديت، غائيت ۽ موسميات جو پيءُ پڻ سڏيو ويو آهي.[152]

هيٺ سندس لکڻين ۽ خيالن جي جديد دور تائين منتقلي ۽ اثر جو جائزو ڏنو ويو آهي.[153][154]

قديم دور

[سنواريو]

هلينستي دور

[سنواريو]
ٿيوفراسٽس جي ٻوٽن جي تاريخ جي 1644ع واري نسخي جو عنواني ورق؛ اصل تصنيف لڳ ڀڳ ت. 300 ق.م. ۾ لکي وئي هئي

ارسطوءَ جي ڪم جو فوري اثر تڏهن ظاهر ٿيو، جڏهن لائيسيم ترقي ڪري مشائي مڪتب فڪر بڻيو. ارسطوءَ جي شاگردن ۾ ارسٽوڪسينس، ڊيڪيارڪس، فاليرم جو ڊيمٽريوس، روڊس جو يوڊيمس، هارپالس، هيفيسشن، فوڪيس جو مناسون، نيڪوماخوس ۽ ٿيوفراسٽس شامل هئا.[155]

ارسطوءَ جي شاگرد ۽ جانشين ٿيوفراسٽس ٻوٽن جي تاريخ لکي، جيڪا نباتيات جي اوائلي ۽ بنيادي تصنيفن مان هڪ هئي. سندس ڪجهه فني اصطلاح اڄ به استعمال ٿين ٿا، جيئن ڪارپل، جيڪو carpos، يعني ميوي، مان نڪتل آهي، ۽ پيريڪارپ، جيڪو pericarpion، يعني ٻج واري کوکي، مان نڪتل آهي.[156] ٿيوفراسٽس ارسطوءَ جي ڀيٽ ۾ صوري سببن تي گهٽ ڌيان ڏيندو هو ۽ ان جي بدران وڌيڪ عملي انداز ۾ ٻوٽن جي ڪم ڪرڻ جي طريقي کي بيان ڪندو هو.[157][158]

بطلمين جي دور ۾ اليگزينڊريا جي پهرئين اهم طبي استاد خالڪيدون جو هيروفيلس ارسطوءَ جي ڪجهه نظرين ۾ سڌارو آندو. هن عقل يا ذهانت کي دماغ سان ڳنڍيو ۽ عصبي نظام کي حرڪت ۽ احساس سان وابسته ڪيو. هيروفيلس رڳن ۽ شريانن ۾ پڻ فرق ڪيو ۽ نوٽ ڪيو ته شريانن ۾ نبض هوندي آهي، جڏهن ته رڳن ۾ نه.[159]

اوائلي رومي شهنشاهي

[سنواريو]

قديم دور ۾ ارسطوءَ جون لکڻيون ٻن گروهن ۾ ورهايل هيون: ”ظاهري“ لکڻيون، جيڪي عام پڙهندڙن لاءِ هيون، ۽ ”باطني“ رسالا، جيڪي لائيسيم اندر استعمال لاءِ تيار ڪيا ويا هئا.[160][161] تنهن هوندي به قديم زماني کان وچئين دور جي قلمي نسخن وسيلي جيڪي ارسطوءَ جون تصنيفون محفوظ رهيون آهن، سي سڀ ارسطوءَ جي مدرسي اندر استعمال ٿيندڙ فني فلسفيانه رسالا آهن.[162] انهن کي پهرين صدي ق.م. ۾ روڊس جو اينڊرونيڪوس ننڍين ۽ جدا جدا لکڻين مان گڏ ڪري وڌيڪ منظم ۽ وڏين تصنيفن جي صورت ڏني، جيئن اهي اڄ سڃاتل آهن.[163][164]

رومي شهنشاهيءَ جي قديم فلسفين لاءِ ارسطوءَ جي فني لکڻين سان لاڳاپي جو بنيادي طريقو فلسفيانه شرح هو؛ يعني ارسطوءَ جي متن جي وضاحت، تشريح ۽ ان سان گڏ شارح جا پنهنجا خيال. مشائي شرحن جي روايت پهرين صدي ق.م. ۾ صيدون جي بوئٿس سان شروع ٿي ۽ ٻي صدي عيسويءَ جي پڇاڙيءَ ۾ افروديسياس جو اليگزينڊر وٽ پنهنجي اوج تي پهتي. اليگزينڊر کي مارڪس اوريليس پاران قائم ڪيل ارسطوي فلسفي جي سرڪاري شاهي ڪرسيءَ تي مقرر ڪيو ويو هو، ۽ سندس ڪيتريون ئي شرحون اڄ به محفوظ آهن.[165]

قديم دور جي پڇاڙي

[سنواريو]

ٽين صديءَ ۾ نو افلاطونيت غالب فلسفيانه مڪتب طور اڀري. نو افلاطوني مفڪرن افلاطون کان پوءِ پيدا ٿيندڙ سڀني فلسفيانه نظامن، ارسطوءَ سميت، کي افلاطون جي فلسفي جي واڌاري طور ڏٺو. هنن ڪوشش ڪئي ته افلاطون ۽ ارسطوءَ کي اهڙن موضوعن ۾ به هم آهنگ ثابت ڪيو وڃي، جن ۾ ظاهري طور سندن اختلاف هو. هنن ارسطوءَ جي منطقي ۽ طبعياتي تصنيفن کي پنهنجي نصاب ۾ ابتدائي ڪتابن طور شامل ڪيو، جن کي افلاطون جي فلسفي جي مطالعي کان اڳ سکڻ ضروري سمجهيو ويندو هو.

هي تدريسي سلسلو مقولات کان شروع ٿيندو هو، جنهن لاءِ نو افلاطوني فلسفي صور جو پورفيري هڪ تعارفي ڪتاب ايساگوگي لکيو. هي تصنيف پوءِ قديم دور جي پڇاڙيءَ ۽ وچئين دور جي فلسفي تي گهرو اثر ڇڏي وئي. ايٿنس ۽ اليگزينڊريا جي پوءِ وارن نو افلاطوني مفڪرن، جن ۾ سيريانس، امونيوس هرميا، ننڍو اولمپيوڊورس ۽ ڪليڪيا جو سمپليسيوس شامل هئا، ارسطوءَ تي افلاطوني نقطه نظر کان وڌيڪ شرحون لکيون، جيڪي اڄ تائين محفوظ آهن. سمپليسيوس پنهنجي وڏين شرحن ۾ پنهنجي اڳوڻن جون ڪيتريون هاڻي گم ٿيل لکڻيون پڻ محفوظ ڪيون، جنهن ڪري اهي نو افلاطوني روايت جو هڪ وسيع جائزو بڻجي ويون.[165]

عيسائيت جي عروج ۽ جسٽينين جي حڪم سان 529ع ۾ غير عيسائي فلسفيانه مدرسن جي بند ٿيڻ کان پوءِ،[166] بازنطيني دور جي باقي حصي ۾ ارسطو ۽ ٻين فلسفين جو مطالعو گهڻو ڪري عيسائي نقطه نظر سان ڪيو ويو. ارسطوءَ تي تفصيلي شرح لکڻ وارن اوائلي بازنطيني عيسائين ۾ فلوپونس، جيڪو امونيوس جو شاگرد هو، اولمپيوڊورس جا شاگرد الياس ۽ دائود، ۽ ستين صديءَ جي شروعات ۾ اليگزينڊريا جو اسٽيفن شامل هئا، جنهن افلاطون ۽ ارسطوءَ جي مطالعي کي اليگزينڊريا کان قسطنطنيه منتقل ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.[167] جان فلوپونس خاص طور ارسطوءَ جي دنيا جي ازليت، حرڪت ۽ ٻين ارسطوي خيالن تي بنيادي تنقيد ڪرڻ سبب نمايان رهيو.[168] فلوپونس ارسطوءَ جي طبعيات بابت تعليم تي سوال اٿاريا، ان جون ڪمزوريون بيان ڪيون ۽ پنهنجي مشاهدن جي وضاحت لاءِ حرڪتي قوت جو نظريو پيش ڪيو.[169]

وچيون دور

[سنواريو]

وچئين دور جي بازنطيني شهنشاهي

[سنواريو]

ڪيترين صدين جي وقفي کان پوءِ، يارهين صديءَ جي پڇاڙي ۽ ٻارهين صديءَ جي شروعات ۾ يوسٽراٽيوس ۽ ايفسس جو مائيڪل پاران ارسطوءَ تي باقاعدي شرحون ٻيهر ظاهر ٿيون، جيڪي شايد اينا ڪومنين جي سرپرستيءَ هيٺ لکيون ويون.[170] بازنطيني فلسفين انهن شرحن ۾ موجود خال به ڀريا، جيڪي سندن دور تائين محفوظ رهيون هيون. افروديسياس جو اليگزينڊر جي مابعدالطبعيات تي شرح جا رڳو پهريان پنج ڪتاب محفوظ هئا؛ باقي حصي کي ايفسس جي مائيڪل مڪمل ڪيو. هن مغالطاتي ترديدون تي پڻ شرح لکي، جيڪا اورگينون جي واحد اهڙي تصنيف هئي، جنهن تي اڳ ڪا شرح موجود نه هئي. ايفسس جي مائيڪل ۽ يوسٽراٽيوس نيڪوماخي اخلاقيات تي مختلف ٽڪرن ۾ موجود شرحن کي گڏ ڪيو ۽ پنهنجي تشريحن سان مڪمل ڪيو. مائيڪل ارسطوءَ جي حيواني حياتيات بابت لکڻين ۽ سياست تي پڻ شرحون لکيون، جنهن سان ارسطوءَ جي محفوظ تصنيفن تي شرحن جو سلسلو تقريباً مڪمل ٿي ويو.[171]

وچئين دور جي اسلامي دنيا

[سنواريو]
ڪتاب نعت الحيوان ۾ ارسطوءَ (ساڄي پاسي) جي اسلامي تصوير، لڳ ڀڳ ت. 1220.[172]

ارسطوءَ جي تصنيفن کي عباسي خلافت جي دور ۾ نئين سر وڏي اهميت ملي.[173] سندس منطق، اخلاقيات ۽ قدرتي فلسفي کي عربيءَ ۾ ترجمو ڪيو ويو، ۽ انهن تصنيفن اوائلي اسلامي عالمن کي گهڻو متاثر ڪيو.[174] ارسطوءَ کي عربي فلسفي جي تاريخ ۾ سڀ کان وڌيڪ اثرائتن شخصيتن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو ۽ اوائلي اسلامي علم ڪلام ۾ پڻ کيس وڏي عزت حاصل هئي.[175]

ارسطوءَ جون گهڻيون محفوظ تصنيفون،[176] ۽ اصل يوناني شارحن جون ڪجهه شرحون، عربيءَ ۾ ترجمو ٿيون ۽ مسلمان فلسفين، سائنسدانن ۽ عالمن انهن جو مطالعو ڪيو. الڪندي،[177] الفارابي،[178] ابن سينا،[179] ۽ ابن رشد[180] جهڙن مفڪرن شرحن ۽ تنقيدي مطالعي ذريعي ارسطوءَ جي خيالن کي نئين زندگي ڏني. هنن سندس منطق کي اسلامي علم ڪلام سان هم آهنگ ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، قدرتي دنيا جي مطالعي ۾ سندس سائنسي طريقن مان فائدو ورتو ۽ سندس اخلاقي نظرين کي اسلامي اخلاقيات جي فريم ورڪ اندر نئين سر بيان ڪيو.

اسلامي مفڪرن ارسطوءَ جي سخت ۽ منظم تحقيقي طريقن کي قبول ڪيو، پر جڏهن سندس نتيجا سندن مذهبي عقيدن سان ٽڪرائيندا هئا ته انهن تي تنقيد پڻ ڪئي.[181] پوءِ انهن اسلامي ارسطوي روايتن ٿامس اڪويناس ۽ ٻين اولهه جي عيسائي مدرسي فلسفين تي پڻ اثر وڌو. وچئين دور جي مسلمان عالمن ارسطوءَ کي ”المعلم الأول“، يعني ”پهريون استاد“، سڏيو.[176] پوءِ اهو لقب اولهه جي انهن فلسفين وٽ پڻ استعمال ٿيو، جيڪي اسلامي فلسفي جي روايت کان متاثر هئا، جيئن دانتي جي شاعريءَ ۾.[182]

وچئين دور جو يهوديت

[سنواريو]

موسيٰ بن ميمون، جنهن کي وچئين دور جي يهوديت جي سڀ کان اهم فڪري شخصيتن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو،[183] اسلامي عالمن وسيلي ارسطويت کي اختيار ڪيو ۽ پنهنجي مشهور تصنيف دلالة الحائرين کي ان بنياد تي ترتيب ڏنو؛ اها تصنيف پوءِ يهودي مدرسي فلسفي جي اهم بنيادن مان هڪ بڻجي وئي. ابن ميمون ارسطوءَ کي تاريخ جو سڀ کان وڏو فلسفي پڻ سمجهندو هو ۽ کيس ”فلسفين جو سردار“ سڏيندو هو.[184][185][186]

سموئيل ابن تبون ڏانهن لکيل پنهنجي خط ۾ ابن ميمون لکي ٿو ته سموئيل کي ارسطوءَ کان اڳ وارن فلسفين جون لکڻيون پڙهڻ جي ڪا خاص ضرورت ناهي، ڇاڪاڻ ته ارسطوءَ جون تصنيفون ”پنهنجي پاڻ ۾ ڪافي آهن ۽ انهن سڀني لکڻين کان [وڌيڪ اعليٰ] آهن، جيڪي کانئس اڳ لکيون ويون.“ سندس چوڻ موجب ارسطوءَ جو عقل انساني عقل جي انتهائي حد تائين پهتل هو؛ رڳو اهي ماڻهو ان کان مٿي ٿي سگهن ٿا، جن تي خدائي فيض ايترو نازل ٿئي جو اهي نبوت جي مرتبي تائين پهچي وڃن، جنهن کان مٿي ڪو درجو نه آهي.[187]

وچئين دور جو اولهه يورپ

[سنواريو]
نيڪوماخي اخلاقيات جي 1566ع واري يوناني ۽ لاطيني ڇاپي جو پهريون صفحو

اوائلي وچئين دور ۾ لاطيني اولهه ۾ قديم يوناني ٻوليءَ جي مطالعي جي زوال سبب، لڳ ڀڳ ت. 600ع کان ت. 1100ع تائين ارسطو اتي عملي طور اڻڄاتل رهيو؛ رڳو بوئٿيوس پاران ڪيل اورگينون جي لاطيني ترجمي وسيلي سندس ڪجهه ڄاڻ موجود هئي. ٻارهين ۽ تيرهين صديءَ ۾ ارسطوءَ بابت دلچسپي ٻيهر وڌي ۽ لاطيني عيسائي عالمن سندس تصنيفن جا ترجما تيار ڪرايا، جن مان ڪجهه عربي ترجمن تان، جيئن جيرارڊ آف ڪريمونا جا ترجما،[188] ۽ ڪجهه سڌو اصل يونانيءَ تان، جيئن وينس جو جيمس[189] ۽ وليم آف موربيڪ جا ترجما هئا.[190]

مدرسي فلسفي جي عالم ٿامس اڪويناس، موربيڪ جي ترجمن جي بنياد تي پنهنجي سما ٿيولوجيڪا لکي ۽ ارسطوءَ کي ”فلسفي“ سڏيو.[191] ان کان پوءِ ارسطوءَ جي لکڻين جي طلب وڌي وئي ۽ يوناني قلمي نسخا ٻيهر اولهه يورپ پهچڻ لڳا، جنهن يورپ ۾ ارسطويت جي نئين سر اڀار کي هٿي ڏني؛ اهو اثر نشاة ثانيه تائين جاري رهيو.[192] انهن مفڪرن ارسطوي فلسفي کي عيسائيت سان گڏائي قديم يوناني فڪر کي وچئين دور جي علمي روايت ۾ شامل ڪيو. بوئٿيوس، پيٽر ايبلارڊ ۽ جان بريڊان جهڙن عالمن ارسطوي منطق تي اهم ڪم ڪيو.[59]

عالم راجر ٿيوڊور ليفرٽي موجب، دانتي پنهنجي ڪاميڊي جي فلسفيانه جوڙجڪ ارسطوءَ جي فڪر جي بنياد تي قائم ڪئي، بلڪل اهڙيءَ طرح جيئن مدرسي فلسفي جا عالم پنهنجي فڪر جو بنياد ارسطوءَ تي رکندا هئا. دانتي ارسطوءَ کي هڪ طرف سندس تصنيفن جي لاطيني ترجمن وسيلي سڌو پڙهيو، ۽ ٻئي طرف البرٽس ميگنس جي لکڻين ۾ ڏنل حوالن وسيلي اڻ سڌيءَ طرح سڃاتو.[193] دانتي پنهنجي نظم ۾ ارسطوءَ جي اثر کي کليل نموني مڃي ٿو؛ هڪ هنڌ ورجل نيڪوماخي اخلاقيات جو حوالو ڏئي دوزخ جي جوڙجڪ جي وضاحت ڪري ٿو.[194] دانتي ارسطوءَ کي ”اهو، جيڪو ڄاڻ رکندڙن جو مڃيل استاد آهي“ سڏي ٿو.[195][196]

جديد دور

[سنواريو]

اوائلي جديد سائنس

[سنواريو]
وليم هاروي جي 1628ع واري تصنيف De Motu Cordis ۾ ڏيکاريو ويو ته رت جسم ۾ گردش ڪري ٿو، جيڪو قديم دور جي رائج خيالن جي ابتڙ هو.

اوائلي جديد دور ۾ انگلينڊ جي وليم هاروي ۽ اٽليءَ جي گليليو گليلي جهڙن سائنسدانن ارسطو ۽ گيلن جهڙن ٻين قديم مفڪرن جي نظرين تي تنقيد ڪندي اهڙا نوان نظريا قائم ڪيا، جيڪي ڪنهن حد تائين مشاهدي ۽ تجربي تي ٻڌل هئا. هاروي رت جي گردش ثابت ڪئي ۽ ڏيکاريو ته دل هڪ پمپ وانگر ڪم ڪري ٿي، نه ڪي روح جو مرڪز ۽ جسماني گرميءَ جو سنڀاليندڙ، جيئن ارسطو سمجهندو هو.[197] گليليو ارسطوي طبعيات کي رد ڪرڻ لاءِ ڪجهه وڌيڪ بحث طلب دليل استعمال ڪيا ۽ تجويز ڏني ته سڀ جسم سندن وزن کان قطع نظر هڪ ئي رفتار سان ڪرن ٿا.[198]

18هين ۽ 19هين صديءَ جي سائنس

[سنواريو]

انگريز رياضي دان جارج بول ارسطوءَ جي منطق کي مڪمل طور قبول ڪيو، پر پنهنجي 1854ع واري ڪتاب فڪر جا قانون ۾ الجبري منطق جو نظام پيش ڪندي هن ارسطوي منطق کان ”هيٺ، مٿي ۽ اڳتي“ وڃڻ جو فيصلو ڪيو. هن طريقي منطق کي مساواتن تي ٻڌل رياضياتي بنياد ڏنو، جنهن سان مساواتون حل ڪرڻ سان گڏ استدلال جي درستگي جانچي سگهجي ٿي، ۽ رڳو ٻن اصطلاحن بدران ڪنهن به تعداد جي اصطلاحن وارن قضين کي وسيع ڪري وڌيڪ پيچيده مسئلا حل ڪري سگهجن ٿا.[199]

چارلس ڊارون ارسطوءَ کي حياتيات جي شعبي جو سڀ کان اهم اوائلي مفڪر سمجهندو هو. 1882ع جي هڪ خط ۾ هن لکيو ته ”لينيئس ۽ ڪوويئر منهنجا ٻه ديوتا رهيا آهن، جيتوڻيڪ بلڪل مختلف طريقن سان، پر پوڙهي ارسطوءَ جي مقابلي ۾ اهي رڳو اسڪولي ٻار هئا.“[200][201] ان کان علاوه پنهنجي ڪتاب نسلن جي ابتدا بابت جي پوءِ وارن ڇاپن ۾ ڊارون ارتقائي خيالن جي تاريخ کي ارسطوءَ تائين وٺي ويو؛[202] جيتوڻيڪ جنهن متن جو هن حوالو ڏنو، اهو ارسطو پاران ان کان به اڳ جي يوناني فلسفي ايمپيڊوڪلس جي خيالن جو خلاصو هو.[203]

موجوده سائنس

[سنواريو]

فلسفي برٽرينڊ رسل دعويٰ ڪئي ته ”تقريباً هر اهم فڪري ترقيءَ کي ڪنهن نه ڪنهن ارسطوي نظريي تي حملي سان شروع ٿيڻو پيو آهي.“ رسل ارسطوءَ جي اخلاقيات کي ”ناپسنديده“ سڏيو ۽ سندس منطق کي ”بطليموسي فلڪيات جيترو واضح طور پراڻو“ قرار ڏنو. رسل وڌيڪ چيو ته انهن غلطين سبب ارسطوءَ سان تاريخي انصاف ڪرڻ ڏکيو ٿي پوي ٿو، جيستائين اهو ياد نه رکجي ته هن پنهنجن سڀني اڳوڻن جي مقابلي ۾ ڪيترو وڏو فڪري قدم کنيو هو.[153]

ڊچ سائنس جي تاريخدان ايڊورڊ يان ڊائڪسٽرهوئس لکي ٿو ته ارسطو ۽ سندس اڳوڻن محدود حسي شاهديءَ مان ايتري آسانيءَ سان تمام عام نوعيت جا نظريا قائم ڪري ڏيکاريو ته سائنس ڪرڻ ڪيترو ڏکيو ڪم آهي.[204] 1985ع ۾ حياتيات دان پيٽر ميڊاور اڃا به ”خالص 17هين صديءَ“ واري لهجي ۾[205] ارسطوءَ جي ڪم کي ”ٻڌ سڌ، اڻپوري مشاهدي، خواهشي سوچ ۽ اهڙي سادگيءَ جو عجيب ۽ مجموعي طور ڪافي ٿڪائيندڙ ميلاپ“ قرار ڏئي سگهيو، جيڪا آخرڪار سڌي سادي ڀورڙائپ تائين پهچي ٿي.[205][206]

حيوانيات دانن ارسطوءَ جي غلطين ۽ غير تصديق ٿيل ٻڌ سڌ تي ٻڌل بيانن تي گهڻو مذاق ڪيو آهي. تنهن هوندي به جديد مشاهدن سندس ڪيترين حيران ڪندڙ دعوائن جي تصديق ڪئي آهي.[207][208][209] ارسطوءَ جو ڪم جديد سائنسدانن ۾ گهڻو مشهور ناهي، پر حيوانيات دان ڪڏهن ڪڏهن کيس حياتيات جو پيءُ[151] يا خاص طور سامونڊي حياتيات جو پيءُ قرار ڏين ٿا.[210]

عملي حيوانيات دان اڄ ارسطوءَ جي ”وجودن جي زنجير“ واري تصور جي پيروي نٿا ڪن، پر ان جو اثر اڃا به ٻوٽن جي گروهن جهڙن درجا بندي وارن مجموعن لاءِ ”هيٺيون“ ۽ ”مٿيون“ جهڙا اصطلاح استعمال ڪرڻ ۾ ڏسي سگهجي ٿو.[211] ارتقائي حياتيات دان آرمان ماري ليروئي ارسطوءَ جي حياتيات کي جديد نموني ٻيهر ترتيب ڏنو آهي،[212] جڏهن ته نيڪو ٽينبرگن جا چار سوال، جيڪي ارسطوءَ جي چئن سببن تي ٻڌل آهن، جانورن جي روين جي تجزيي لاءِ استعمال ٿين ٿا؛ اهي فعليت، نسلي تاريخ، ميڪانيزم ۽ فردي واڌ ويجهه جو جائزو وٺن ٿا.[213][214]

هم ساختگي جو تصور پڻ ارسطوءَ سان شروع ٿئي ٿو؛[215] جڏهن ته ارتقائي ترقياتي حياتيات جي ماهر ليوس آءِ هيلڊ لکيو آهي ته کيس گھري هم ساختگي جي تصور ۾ پڻ ارسطوي لاڳاپن بابت دلچسپي هوندي.[216] نظاميات ۾ پڻ تازيون تحقيقون ارسطوءَ کي حياتي درجابندي ۽ حياتي نامگذاري ۾ اهم واڌارا ڪندڙ مفڪر طور ڏسن ٿيون.[217][218][219]

فن ۾ عڪاسي

[سنواريو]

مصوري

[سنواريو]

صدين کان ارسطوءَ کي ڪيترن ئي ناميارن مصورن پنهنجي فن ۾ پيش ڪيو آهي، جن ۾ لوڪاس ڪراناخ دي ايلڊر،[220] جسٽس وان گينٽ، رافائيل، پاولو ويرونيسي، جوسيپي ڊي ريبيرا،[221] ريمبرانٽ،[222] ۽ فرانچيسڪو هائيز شامل آهن. انهن مان سڀ کان مشهور تصويرن مان هڪ رافائيل جي فريسڪو ايٿنس جو مدرسو آهي، جيڪو ويٽيڪن جي رسولي محل ۾ موجود آهي. هن تصوير ۾ افلاطون ۽ ارسطو مرڪزي ڪردار آهن ۽ کين عمارت جي نقطه زوال وٽ ڏيکاريو ويو آهي، جيڪو سندن فڪري اهميت کي ظاهر ڪري ٿو.[223]

ريمبرانٽ جي هومر جي مجسمي سان ارسطو پڻ هڪ مشهور شاهڪار آهي، جنهن ۾ داناءُ فلسفي ارسطو ۽ ان کان اڳ واري دور جي نابين شاعر هومر کي هڪ ئي فڪري منظر ۾ پيش ڪيو ويو آهي. فن جي نقاد جوناٿن جونز جي لفظن ۾، ”هيءَ تصوير دنيا جي عظيم ترين ۽ سڀ کان پراسرار تصويرن مان هڪ رهندي، جيڪا وقت بابت پنهنجي جهڪي، چمڪندڙ، گهري ڪاري ۽ خوفناڪ ڄاڻ ۾ اسان کي جڪڙي رکي ٿي.“[224][225]

=== مجسما ===

نالي سان منسوب شيون

[سنواريو]

انٽارڪٽيڪا ۾ واقع ارسطو جبل ارسطوءَ جي نالي پٺيان نالايل آهن. ارسطو پهريون ڄاتل شخص هو، جنهن پنهنجي ڪتاب موسميات ۾ ڏاکڻين مٿانهن ويڪرائي ڦاڪن واري علائقي ۾ هڪ وڏي زميني خطي جي موجودگيءَ جو قياس پيش ڪيو، جنهن کي هن انٽارڪٽيڪا سڏيو.[226]

ارسطوطاليس چنڊ تي موجود هڪ اثري کڏ آهي، جنهن جو نالو ارسطوءَ جي نالي جي ڪلاسيڪي صورت تان رکيو ويو آهي.[227] اهڙيءَ طرح (6123) ارسطوطاليس، مکيه سيارچوي پٽي ۾ موجود هڪ سيارچو، پڻ سندس نالي جي ڪلاسيڪي صورت پٺيان نالايل آهي.[228]

پڻ ڏسو

[سنواريو]

ٻاهريان ڳنڍڻا

[سنواريو]
وڌيڪ ڄاڻ حاصل ڪريو
ارسطو
بابت وڪيپيڊيا جي ساٿي منصوبن تي
وڪي لغت ۾ ڳوليو وصفون وڪي لغت تان
وڪيميڊيا العام ۾ ڳوليو ميڊيا وڪيميڊيا العام تان
وڪي قول ۾ ڳوليو قول وڪي قول تان
وڪي ماخذ ۾ ڳوليو ماخذي متن وڪي ماخذ تان
وڪيورسٽي ۾ ڳوليو سکيا جا وسيلا وڪيورسٽي تان
Collections of works

حوالا

[سنواريو]
  1. ↑ Kantor, J. R. (1963). The Scientific Evolution of Psychology, Volume I. Principia Press. ص. 116. ISBN 978-0-911188-25-7. {{cite book}}: ISBN / Date incompatibility (مدد)
  2. ↑ Aristotle (350 B.C.). On the soul. Translated by J. A. Smith
  3. ↑ Anagnostopoulos 2013, p. 3; Shields 2012, p. 3; Blits 1999, p. 58; Aristotle (Greek philosopher)
  4. ↑ McLeisch 1999, p. 5; Hazel 2013, p. 36
  5. ↑ Aristoteles-Park in Stagira.
  6. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 [ http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ارسطو آرڪائيو ڪيا ويا 2024-08-23 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين. ارسطو : (Sindhianaسنڌيانا)] انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
  7. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 ڪتاب : فلسفي جي ڪھاڻي؛ ليکڪ: ول ڊيورنٽ
  8. ↑ Ogden 2024, p. 32; Anagnostopoulos 2013, p. 3; Shields 2012, p. 5; Nussbaum & Osborne 2014, p. 73; Hazel 2013, p. 36; Nawotka 2009, p. 40
  9. ↑ Anagnostopoulos 2013, pp. 4; Shields 2012, p. 5; Hazel 2013, pp. 36–37; Reeve & Miller 2015, p. 250
  10. ↑ Anagnostopoulos 2013, pp. 4–5; Shields 2012, p. 5; Nussbaum & Osborne 2014, p. 73; Lloyd, Brunschwig & Pellegrin 2000, p. 554
  11. ↑ Borchers, Timothy A.; Hundley, Heather (2018). Rhetorical theory : an introduction (Second ڇاپو). Long Grove, Illinois. ISBN 978-1-4786-3580-2. OCLC 1031145493.{{cite book}}: CS1 maint: location missing publisher (ڳنڍڻو)
  12. ↑ Lloyd, Brunschwig & Pellegrin 2000, pp. 554–555; Hall 2018, p. 40
  13. ↑ Hall 2018, p. 14; Anagnostopoulos 2013, p. 4; Shields 2012, p. 5
  14. ↑ Anagnostopoulos 2013, p. 4; Hazel 2013, p. 37; Shields 2012, p. 5
  15. ↑ Nussbaum & Osborne 2014, p. 73; Blits 1999, p. 58
  16. ↑ Hazel 2013, p. 37.
  17. ↑ Evans 2006, p. 18.
  18. ↑ ارسطو : (Sindhianaسنڌيانا), اصل نسخو مان 2024-08-23 تي محفوظ ڪيل, 2019-12-15 تي حاصل ڪيل
  19. ↑ Nussbaum & Osborne 2014, p. 73; Hazel 2013, p. 37
  20. 1 2 Nussbaum & Osborne 2014, p. 73.
  21. ↑ Aristotle 1984, pp. Introduction.
  22. ↑ Shields 2012, p. 6; Nussbaum & Osborne 2014, p. 73; Hazel 2013, p. 37
  23. ↑ Shields 2012, p. 6.
  24. ↑ Wu 2022, p. 71; Worthington 2014b, pp. 69–70; Nussbaum & Osborne 2014, p. 73; Shields 2012, pp. 6–7; Nawotka 2009, p. 39; Green 1991, p. 54
  25. ↑ Ogden 2024, p. 32; Shields 2012, p. 5; Nawotka 2009, pp. 39–40; Lloyd, Brunschwig & Pellegrin 2000, p. 555
  26. ↑ Ogden 2024, p. 32; Worthington 2014a, p. 34; Shields 2012, p. 7; Nawotka 2009, p. 39
  27. ↑ Wu 2022, p. 71; Nawotka 2009, p. 40
  28. ↑ Hornblower 2002, p. 91; Hazel 2013, p. 37
  29. ↑ Worthington 2014a, pp. 34–35; Nawotka 2009, pp. 41–42; Green 1991, pp. 58–59
  30. ↑ Green 1991, pp. 58–59; Worthington 2014b, p. 96
  31. 1 2 [مئل ڳنڍڻو] ڪتاب جو نالو؛ هڪ سؤ عظيم ڪتاب؛ مصنف: محمد احمد منصور عباسي؛ ايڊيشن:2012ع؛ ڇپائيندڙ:سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو
  32. ↑ Worthington 2014b, p. 97; Hazel 2013, p. 37
  33. ↑ Ogden 2024, p. 32; Worthington 2014b, pp. 97, 186; Nawotka 2009, p. 40
  34. ↑ Ogden 2024, p. 32; Hazel 2013, p. 37 provides the alternative translations On Monarchy and Colonists
  35. ↑ Shields 2012, p. 7.
  36. ↑ Nussbaum & Osborne 2014, p. 73; Hazel 2013, p. 37; Shields 2012, p. 7
  37. ↑ Nussbaum & Osborne 2014, p. 73; Hazel 2013, p. 37
  38. ↑ Shields 2012, p. 7; Nussbaum & Osborne 2014, p. 73; Hazel 2013, p. 37
  39. ↑ Shields 2012, p. 7; Hazel 2013, p. 37
  40. ↑ Shields 2012, p. 7; Russell 1972
  41. 1 2 3 Humphreys 2009.
  42. ↑ Wu 2022, pp. 72–74.
  43. ↑ Green 1991, p. 460.
  44. ↑ Filonik 2013, pp. 72–73.
  45. ↑ Jones 1980, p. 216; Gigon 2017, p. 41; Düring 1957, p. T44a-e
  46. 1 2 Aristotle (Greek philosopher).
  47. ↑ Britton, Bianca (27 May 2016). "Is this Aristotle's tomb?". CNN. 21 January 2023 تي حاصل ڪيل.
  48. ↑ Haase 1992, p. 3862.
  49. ↑ Hazel 2013, p. 38; Nussbaum & Osborne 2014, p. 73
  50. ↑ Degnan 1994, pp. 81–89.
  51. ↑ Corcoran 2009, pp. 1–20.
  52. ↑ Kant 1787, p. Preface.
  53. ↑ School of Athens.
  54. ↑ Stewart 2019.
  55. ↑ Pickover 2009, p. 52.
  56. ↑ Prior Analytics, pp. 24b18–20.
  57. ↑ Bobzien 2015.
  58. 1 2 3 Smith 2017.
  59. 1 2 3 4 Lagerlund 2016.
  60. ↑ Predicate Logic.
  61. ↑ Evans, John David Gemmill (1977). Aristotle's concept of dialectic. Cambridge University Press. ص. 86–87.
  62. ↑ Duncombe, Matthew; Dutilh Novaes, Catarina (2 January 2016). "Dialectic and logic in Aristotle and his tradition" (en ۾). History and Philosophy of Logic 37 (1): 1–8. doi:10.1080/01445340.2015.1086624. ISSN 0144-5340. https://pure.rug.nl/ws/portalfiles/portal/80567692/Dialectic_and_logic_in_Aristotle_and_his_tradition.pdf.
  63. 1 2 3 4 5 6 7 Cohen 2000.
  64. ↑ Aristotle 1999, p. 111.
  65. ↑ Metaphysics, pp. VIII 1043a 10–30.
  66. ↑ Lloyd 1968, pp. 43–47.
  67. ↑ Metaphysics, p. IX 1050a 5–10.
  68. ↑ Metaphysics, p. VIII 1045a–b.
  69. 1 2 3 4 Wildberg 2016.
  70. 1 2 Lloyd 1968, pp. 133–139, 166–169.
  71. 1 2 Allain 2016.
  72. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Drabkin 1938, pp. 60–84.
  73. 1 2 3 4 5 Susskind 2011.
  74. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Rovelli 2015, pp. 23–40.
  75. ↑ Carteron 1923, pp. 1–32 and passim.
  76. ↑ Leroi 2015, pp. 88–90.
  77. 1 2 3 4 5 Lloyd 1996, pp. 96–100, 106–107.
  78. ↑ Hankinson 1998, p. 159.
  79. 1 2 Leroi 2015, pp. 91–92, 369–373.
  80. ↑ Burnyeat, Myles F. "Archytas and optics". Science in Context 18.1 (2005): pp. 35-53.
  81. ↑ Berryman, Sylvia (2012). "'It Makes No Difference': Optics and Natural Philosophy in Late Antiquity". Apeiron 45 (3). doi:10.1515/apeiron-2012-0001. https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/apeiron-2012-0001/html.
  82. ↑ Cantor, Geoffrey N. "Physical optics". Companion to the History of Modern Science. Routledge, 2006. pp. 627–638.
  83. ↑ Matthen, Mohan. "Is the eye like what it sees? A critique of Aristotle on sensing by assimilation". Vivarium 57.3-4 (2019): pp. 268–292.
  84. ↑ Physics, p. 2.6.
  85. ↑ Miller 1973, pp. 204–213.
  86. ↑ Meteorology, p. 1. 8.
  87. ↑ Meteorology.
  88. ↑ Moore 1956, p. 13.
  89. ↑ Meteorology, p. Book 1, Part 14.
  90. ↑ Lyell 1832, p. 17.
  91. ↑ Udias, Agustin; Buforn, Elisa (2018). Principles of Seismology. Cambridge University Press. ص. 1.
  92. ↑ Aristotle (1952). Meteorologica, Chapter II. Lee, H. D. P. پاران ترجمو ڪيل (Loeb Classical Library ڇاپو). Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press. ص. 156. 22 January 2021 تي حاصل ڪيل.
  93. ↑ Leroi 2015, p. 7.
  94. ↑ Leroi 2015, p. 14.
  95. ↑ Thompson 1910, p. Prefatory Note.
  96. ↑ "Darwin's Ghosts, By Rebecca Stott". The Independent (UK). 2 June 2012. 19 June 2012 تي حاصل ڪيل.
  97. ↑ Leroi 2015, pp. 196, 248.
  98. ↑ Day 2013, pp. 5805–5816.
  99. ↑ Leroi 2015, pp. 66–74, 137.
  100. ↑ Leroi 2015, pp. 118–119.
  101. ↑ Leroi 2015, p. 73.
  102. ↑ Leroi 2015, pp. 135–136.
  103. ↑ Leroi 2015, p. 206.
  104. ↑ Sedley 2007, p. 189.
  105. ↑ Leroi 2015, p. 273.
  106. ↑ Taylor 1922, p. 42.
  107. ↑ Leroi 2015, pp. 361–365.
  108. ↑ Leroi 2011.
  109. ↑ Leroi 2015, pp. 197–200.
  110. 1 2 Leroi 2015, pp. 365–368.
  111. ↑ Taylor 1922, p. 49.
  112. ↑ Leroi 2015, p. 408.
  113. ↑ Leroi 2015, pp. 72–74.
  114. ↑ Kraut 2001.
  115. ↑ Nicomachean Ethics Book I. See for example chapter 7.
  116. ↑ Nicomachean Ethics, Book VI.
  117. ↑ Politics, pp. 1253a19–124.
  118. ↑ Aristotle 2009, pp. 320–321.
  119. ↑ Ebenstein & Ebenstein 2002, p. 59.
  120. 1 2 Hutchinson & Johnson 2015, p. 22.
  121. ↑ Robbins 2000, pp. 20–24.
  122. 1 2 3 Aristotle 1948, pp. 16–28.
  123. ↑ Garver 1994, pp. 109–110.
  124. ↑ Rorty 1996, pp. 3–7.
  125. ↑ Grimaldi 1998, p. 71.
  126. 1 2 3 4 5 Halliwell 2002, pp. 152–159.
  127. ↑ Poetics, p. I 1447a.
  128. ↑ Poetics, p. IV.
  129. ↑ Halliwell 2002, pp. 152–59.
  130. ↑ Poetics, p. III.
  131. ↑ Kaufmann 1968, pp. 56–60.
  132. ↑ Poetics, p. VI.
  133. ↑ Poetics, p. XXVI.
  134. ↑ Aesop 1998, pp. Introduction, xi–xii.
  135. ↑ سياست، سماج ۽ آزادي (خالد چانڊيو) | سنڌ سلامت ڪتاب گهر, اصل نسخو مان 2017-09-12 تي محفوظ ڪيل, 2016-12-28 تي حاصل ڪيل {{citation}}: Unknown parameter |dead-url= ignored (|url-status= suggested) (مدد)
  136. ↑ ڪتاب: سياست، سماج ۽ آزادي
  137. ↑ سياست، سماج ۽ آزادي (خالد چانڊيو) | سنڌ سلامت ڪتاب گهر, اصل نسخو مان 2017-09-12 تي محفوظ ڪيل, 2016-12-28 تي حاصل ڪيل {{citation}}: Unknown parameter |dead-url= ignored (|url-status= suggested) (مدد)
  138. ↑ http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/Philosophy/Book4/Book_page2.html. {{cite web}}: Missing or empty |title= (مدد){ڪتاب : فلسفي جي ڪھاڻي؛ ليکڪ: ول ڊيورنٽ}
  139. ↑ http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/Philosophy/Book4/Book_page2.html. {{cite web}}: Missing or empty |title= (مدد){ڪتاب : فلسفي جي ڪھاڻي؛ ليکڪ: ول ڊيورنٽ}
  140. ↑ http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/Philosophy/Book4/Book_page2.html. {{cite web}}: Missing or empty |title= (مدد){ڪتاب : فلسفي جي ڪھاڻي؛ ليکڪ: ول ڊيورنٽ}
  141. ↑ http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/Philosophy/Book4/Book_page2.html. {{cite web}}: Missing or empty |title= (مدد){ڪتاب : فلسفي جي ڪھاڻي؛ ليکڪ: ول ڊيورنٽ}
  142. ↑ Leroi 2015, p. 8.
  143. ↑ Thomas 2018.
  144. ↑ Garner., Dwight (14 March 2014). "Who's More Famous Than Jesus?". The New York Times. اصل نسخو مان 1 April 2021 تي محفوظ ڪيل.
  145. ↑ Magee 2010, p. 34.
  146. ↑ Kullmann, Wolfgang (1991). "Aristotle as a Natural Scientist". Acta Classica 34: 137–150. ISSN 0065-1141. https://www.jstor.org/stable/24591937.
  147. ↑ Lo Presti, Roberto (21 August 2014). "History of science: The first scientist". Nature 512 (7514): 250–251. doi:10.1038/512250a. ISSN 0028-0836. Bibcode: 2014Natur.512..250L. https://www.nature.com/articles/512250a.
  148. ↑ Durant 2006, p. 92.
  149. 1 2 3 4 Kukkonen 2010, pp. 70–77.
  150. ↑ Barnes 1982, p. 86.
  151. 1 2 Leroi 2015, p. 352.
  152. ↑
    • "the father of logic": Wentzel Van Huyssteen, Encyclopedia of Science and Religion: A–I, p. 27
    • "the father of biology": S. C. Datt, S. B. Srivastava, Science and society, p. 93.[151]
    • "the father of political science": N. Jayapalan, Aristotle, p. 12, Jonathan Wolff, Lectures on the History of Moral and Political Philosophy, p. 48.
    • the "father of zoology": Josef Rudolf Winkler, A Book of Beetles, p. 12
    • "the father of embryology": D. R. Khanna, Text Book Of Embryology, p. 2
    • "the father of natural law": Shellens, Max Solomon (1959). "Aristotle on Natural Law". Natural Law Forum 4 (1): 72–100. doi:10.1093/ajj/4.1.72. ISSN 0065-8995. https://scholarship.law.nd.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1039&context=nd_naturallaw_forum.
    • "the father of scientific method": Shuttleworth, Martyn. "History of the Scientific Method". Explorable., Riccardo Pozzo (2004) The impact of Aristotelianism on modern philosophy. CUA Press. p. 41. ISBN 0-8132-1347-9
    • "the father of psychology": Margot Esther Borden, Psychology in the Light of the East, p. 4
    • "the father of realism": Russell L. Hamm, Philosophy and Education: Alternatives in Theory and Practice, p. 58
    • "the father of criticism": Nagendra Prasad, Personal Bias in Literary Criticism: Johnson, Matthew Arnold, T. S. Eliot, p. 70. Lord Henry Home Kames, Elements of Criticism, p. 237.
    • "the father of meteorology":"What is meteorology?". Meteorological Office."94.05.01: Meteorology". اصل نسخو مان 21 July 2016 تي محفوظ ڪيل. 16 June 2015 تي حاصل ڪيل.
    • "the father of individualism": Allan Gotthelf, Gregory Salmieri, A Companion to Ayn Rand, p. 325.
    • "the father of teleology": Malcolm Owen Slavin, Daniel H. Kriegman, The Adaptive Design of the Human Psyche: Psychoanalysis, Evolutionary Biology, and the Therapeutic Process, p. 292.
  153. 1 2 Russell 1972, Chapter 19 "Aristotle's Metaphysics".
  154. ↑ Wilkins 2009, p. 15.
  155. ↑ Ostwald & Lynch 1982, pp. 623–624.
  156. ↑ Hooker 1831, p. 219.
  157. ↑ Mayr 1982, pp. 90–91.
  158. ↑ Mason 1979, p. 46.
  159. ↑ Mason 1979, p. 56.
  160. ↑ Barnes 1995, p. 12.
  161. ↑ House 1956, p. 35.
  162. ↑ Barnes 1995, p. 9.
  163. ↑ Anagnostopoulos 2013, p. 16.
  164. ↑ Barnes 1995, pp. 10–15.
  165. 1 2 Falcon 2021.
  166. ↑ Ahbel-Rappe 2010, p. 424 (note 17), Notes to Pages 4-7.
  167. ↑ Sorabji 1990.
  168. ↑ Sorabji 1990, pp. 233–724.
  169. ↑ Lindberg 1992, p. 162.
  170. ↑ Sorabji 1990, pp. 20–21, 28–29, 393–406, 407–408.
  171. ↑ Ierodiakonou 2008.
  172. ↑ Contadini, Anna (1 January 2012). A World of Beasts: A Thirteenth-Century Illustrated Arabic Book on Animals (the Kitāb Na't al-Ḥayawān) in the Ibn Bakhtīshū' Tradition. Brill. ص. 75. doi:10.1163/9789004222656_005.
  173. ↑ Gutas, Dimitri (1998). The Graeco-Arabic Translation Movement in Baghdad and Early 'Abbasaid Society (1stglish ڇاپو). Harvard University Press. ISBN 978-0-415-06133-9.
  174. ↑ Admin (13 February 2017). "The Reception of Aristotelian Science in Early Islam: A Historical Account". Interdisciplinary Humanities Center UCSB. 27 January 2024 تي حاصل ڪيل.
  175. ↑ Alwishah, Ahmed; Hayes, Josh (2015). Aristotle and the Arabic Tradition. Cambridge University Press. ص. 1. ISBN 978-1-107-10173-9.
  176. 1 2 Kennedy-Day 1998.
  177. ↑ Staley 1989.
  178. ↑ Fakhry 2004, pp. 112–119, 125–132.
  179. ↑ Fakhry 2004, pp. 132–136.
  180. ↑ Averroes 1953, p. III, 2, 43.
  181. ↑ Fakhry, Majid (2004) [1970]. A History of Islamic Philosophy (3rd ڇاپو). Columbia University Press. ص. 17–18, 21–28, 79–95, 100–104. ISBN 978-0-231-05533-8.
  182. ↑ Nasr 1996, pp. 59–60.
  183. ↑ "Moses Maimonides". Britannica. 26 March 2023.
  184. ↑ Levi ben Gershom, The Wars of the Lord: Book one, Immortality of the soul, p. 35.
  185. ↑ Leon Simon, Aspects Of The Hebrew Genius: A Volume Of Essays On Jewish Literature And Thought (1910), p. 127.
  186. ↑ Herbert A. Davidson, Herbert A. |q (Herbert Alan) Davidson, Professor of Hebrew Emeritus Herbert Davidson, Moses Maimonides: The Man and His Works, p. 98.
  187. ↑ Menachem Kellner, Maimonides on Judaism and the Jewish People, p. 77.
  188. ↑ Hasse 2014.
  189. ↑ "Medieval Chronology" (PDF). bc.edu. اصل نسخو (PDF) مان 17 September 2006 تي محفوظ ڪيل. 8 March 2007 تي حاصل ڪيل.
  190. ↑ "Aristutalis" in Encyclopedia of Islam 2nd. ed. Brill, Leiden, Vol. 1 p. 631.
  191. ↑ Aquinas 2013.
  192. ↑ Kuhn 2018.
  193. ↑ Lafferty, Roger. "The Philosophy of Dante", p. 4
  194. ↑ Inferno, Canto XI, lines 70–115, Mandelbaum translation.
  195. ↑ Inferno, Canto IV, lines 115-16 trans., 131 original, Robert Pinksky translation (1994); note to line, p.384
  196. ↑ Kukkonen 2010, p. 74.
  197. ↑ Aird 2011, pp. 118–29.
  198. ↑ Machamer 2017.
  199. ↑ Boole 2003.
  200. ↑ Wilkins, John (2009). Species: a history of the idea. Berkeley: University of California Press. ص. 15. ISBN 978-0-520-27139-5. OCLC 314379168.
  201. ↑ Pasipoularides, Ares (2010). The heart's vortex: intracardiac blood flow phenomena. Shelton, Connecticut: People's Medical Publishing House. ص. 118. ISBN 978-1-60795-033-2. OCLC 680621287.
  202. ↑ Darwin 1872, p. xiii
  203. ↑ Aristotle. "Physics". translated by Hardie, R. P. and Gayle, R. K. and hosted by MIT's Internet Classics Archive. 23 April 2009 تي حاصل ڪيل.
  204. ↑ Dijksterhuis 1969, p. 72.
  205. 1 2 Leroi 2015, p. 353.
  206. ↑ Medawar & Medawar 1984, p. 28.
  207. ↑ Ogilvie, Brian W. (2010). "Zoology". ۾ Grafton, Anthony; Most, Glenn W.; Settis, Salvatore (مرتب). The Classical Tradition. Harvard University Press. ص. 1000–1001. ISBN 978-0-674-07227-5.
  208. ↑ Forbes, Peter (2009). Dazzled and Deceived: Mimicry and Camouflage. Yale University Press. ص. 236–239. ISBN 978-0-300-12539-9.
  209. ↑ Leroi 2015, pp. 137–138.
  210. ↑ "A History of the Study of Marine Biology". MarineBio Conservation Society. 19 November 2016 تي حاصل ڪيل.
  211. ↑ Rigato, Emanuele; Minelli, Alessandro (28 June 2013). "The great chain of being is still here". Evolution: Education and Outreach 6 (18): 1–6. doi:10.1186/1936-6434-6-18. ISSN 1936-6434. http://www.evolution-outreach.com/content/6/1/18. آرڪائيو ڪيا ويا 2016-04-08 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.
  212. ↑ Leroi 2015.
  213. ↑ MacDougall-Shackleton 2011, pp. 2076–2085.
  214. ↑ Hladký & Havlíček 2013.
  215. ↑ Panchen, A. L. (1999). "Homology—History of a Concept". Novartis Foundation Symposium 222 – Homology. Novartis Foundation Symposia. جلد 222. ص. 5–18, discussion 18–23. doi:10.1002/9780470515655.ch2. ISBN 978-0-470-51565-5. PMID 10332750.
  216. ↑ Held, Lewis I. (February 2017). Deep Homology?: Uncanny Similarities of Humans and Flies Uncovered by Evo-Devo. Cambridge University Press. ص. viii. ISBN 978-1-316-60121-1.
  217. ↑ Voultsiadou, Eleni; Vafidis, Dimitris (1 January 2007). "Marine invertebrate diversity in Aristotle's zoology". Contributions to Zoology 76 (2): 103–120. doi:10.1163/18759866-07602004. ISSN 1875-9866. https://doi.org/10.1163/18759866-07602004.
  218. ↑ Ganias, Kostas; Mezarli, Charikleia; Voultsiadou, Eleni (November 2017). "Aristotle as an ichthyologist: Exploring Aegean fish diversity 2,400 years ago". Fish and Fisheries 18 (6): 1038–1055. doi:10.1111/faf.12223. ISSN 1467-2960. Bibcode: 2017FiFi...18.1038G. https://doi.org/10.1111/faf.12223.
  219. ↑ Laurin, Michel; Humar, Marcel (2022). "Phylogenetic signal in characters from Aristotle's History of Animals" (fr ۾). Comptes Rendus Palevol 21 (1): 1–16. doi:10.5852/cr-palevol2022v21a1.
  220. ↑ Lucas Cranach the Elder.
  221. ↑ Lee & Robinson 2005.
  222. ↑ Aristotle with Bust 2002.
  223. ↑ Phelan 2002.
  224. ↑ Held 1969.
  225. ↑ Jones 2002.
  226. ↑ Aristotle Mountains.
  227. ↑ Aristoteles.
  228. ↑ "IAU Minor Planet Center". minorplanetcenter.net. 1 July 2024 تي حاصل ڪيل.
  1. ↑ ڏسو Shields 2012, pp. 3–16. Blits 1999, p. 58 لکي ٿو ته ارسطوءَ جي زندگيءَ بابت گهڻي معلومات ڊيوجينس لائرٽيوس جي نامور فلسفين جون زندگيون ۽ رايا مان ملي ٿي، جنهن پاڻ ان کان اڳ وارن، هاڻي گهڻو ڪري گم ٿي ويل، ماخذن تان مواد ورتو هو. Düring 1957 ۾ ارسطوءَ جي قديم سوانح عمرين جو احاطو ڪيو ويو آهي.
  2. ↑ انهن تاريخن جي درست هجڻ، يعني اولمپياڊ سال 384/383 ق.م. جي پهرئين اڌ ۽ 322 ق.م. ۾ ڊيموسٿينس جي وفات کان ٿورو اڳ، آگسٽ بوئڪ (Kleine Schriften VI 195) ثابت ڪيو؛ وڌيڪ بحث لاءِ FGrHist 244 F 38 تي فيلڪس جيڪبي ڏسو. Ingemar Düring, Aristotle in the Ancient Biographical Tradition, Göteborg, 1957, سانچو:P.
  3. ↑ Nussbaum & Osborne 2014, p. 73 موجب هرمياس 345 ق.م. ۾ وفات ڪئي؛ Hazel 2013, p. 37 سندس وفات 342 ق.م. ۾ ڄاڻائي ٿو، جيڪو ارسطوءَ جي مقدونيا واپسيءَ جو پڻ ساڳيو سال هو، جڏهن ته Nawotka 2009, p. 40 موجب هرمياس کي 341 ق.م. ۾ گرفتار ڪيو ويو.
  4. ↑ هي قياس جو قسم، جنهن ۾ سڀ ٽي اصطلاح 'a' ۾ اچن ٿا، روايتي وچئين دور جي يادگيري اصطلاح باربرا سان سڃاتو وڃي ٿو.[59]
  5. ↑ M وچيون اصطلاح آهي، هتي ”انسان“؛ S موضوع آهي، هتي ”يوناني“؛ ۽ P محمول آهي، هتي ”فاني“.[59]
  6. ↑ پهرين مساوات کي هن ريت پڙهي سگهجي ٿو: ”اهو درست ناهي ته ڪو اهڙو x موجود هجي، جيڪو انسان هجي ۽ ساڳئي وقت فاني نه هجي.“[60]
  7. ↑ ريٽ آلين لکي ٿو ته نيوٽن جو پهريون قانون بنيادي طور ارسطوءَ جي هن خيال جو سڌو جواب آهي، ڇاڪاڻ ته فطري حالت حرڪت کي نه بدلائڻ آهي.[71]
  8. ↑ ليونارڊ سسڪِنڊ تبصرو ڪري ٿو ته ارسطو ظاهر آهي ڪڏهن برف تي اسڪيٽنگ نه ڪئي هئي، ٻي صورت ۾ هو ڏسي ها ته حرڪت ڪندڙ شيءِ کي روڪڻ لاءِ زور گهربل آهي.[73]
  9. ↑ سج، چنڊ ۽ تارن جهڙن آسماني جسمن جون ڏسڻ ۾ ايندڙ حرڪتون ڌرتيءَ جي مرڪز جي چوڌاري ”تمام سٺي تقريب“ سان گولائيءَ واريون نظر اچن ٿيون؛ مثال طور، ڌرتيءَ جي گردش سبب آسمان جي ظاهري گردش ۽ ڌرتيءَ جي چوڌاري چنڊ جي گردش، جيئن ارسطو بيان ڪيو هو.[74]
  10. ↑ ڊريبڪن طبعيات ۽ آسمان بابت (De Caelo) مان ڪيترائي اقتباس ڏئي ٿو، جن ۾ ارسطوءَ جا حرڪت جا قانون بيان ٿيل آهن.[72]
  11. ↑ ڊريبڪن اتفاق ڪري ٿو ته هن عبارت ۾ ڪثافت کي مقداري نموني ورتو ويو آهي، پر ڪثافت کي في يونٽ حجم وزن جي صورت ۾ واضح طور بيان نه ڪيو ويو آهي.[72]
  12. ↑ فلوپونس ۽ گليليو صحيح طور اعتراض ڪيو ته شروعاتي عبوري مرحلي ۾، جڏهن ٿوري فاصلي تائين ڪرندڙ ڳري جسم جي رفتار اڃا وڌي رهي هجي، اهو قانون لاڳو نٿو ٿئي. گليليو مختصر ڍلان تي گوليون استعمال ڪري اهو ڏيکاريو. روويلي لکي ٿو ته ”ساڳي شڪل پر مختلف وزن واريون ٻه ڳريون گوليون جهاز مان اڇلائڻ تي مختلف رفتار سان ڪرن ٿيون، جيڪو گليليو بدران ارسطوءَ جي نظريي جي تصديق ڪري ٿو.“[74]
  13. ↑ نيڪوماخي اخلاقيات ۽ سياست ۾ سماجي ۽ اقتصادي عملن جي هڪ مختلف پڙهڻي لاءِ ڏسو: Polanyi, Karl (1957) "Aristotle Discovers the Economy" in Primitive, Archaic and Modern Economies: Essays of Karl Polanyi ed. G. Dalton, Boston 1971, 78–115.
  14. ↑ مٿي ڏنل وچئين دور جي فليس ۽ ارسطو واري ڪهاڻيءَ سان ڀيٽيو.
حوالي جي چڪ: "upper-alpha" نالي جي حوالن جي لاءِ ٽيگ <ref> آهن، پر لاڳاپيل ٽيگ <references group="upper-alpha"/> نہ مليو
"https://sd.wikipedia.org/w/index.php?title=ارسطو&oldid=410453" تان ورتل