مواد ڏانھن هلو

چارلس ڊارون

ڳنڍڻن کي سنواريو
کليل ڄاڻ چيڪلي، وڪيپيڊيا مان
چارلس ڊارون
JP FRS FRGS FLS FZS
ٽي ڀاڱي قد واري اسٽوڊيو تصوير، جنهن ۾ ڊارون جي خاص وڏي پيشاني، گهاٽيون ڀرون، اندر پيل اکيون، چپٽو نڪ ۽ پختي عزم واري چهري جي بناوت ڏيکاريل آهي. سندس مٿي جو مٿيون حصو گنجو آهي، پاسن تي ڪارا وار ۽ ڊگها ڪنڀار آهن، پر ڏاڙهي يا مڇون ناهن. سندس ڪوٽ ڪارو ۽ تمام ويڪري ڪالرن وارو آهي، جڏهن ته پتلون هلڪي چڪدار بناوت واري آهي. قميص تي سڌو ونگ ڪالر آهي، ۽ ڪراوٽ هلڪي، نفيس چڪدار واسڪوٽ اندر وڌل آهي.
ڊارون، ت. 1854
پيدائشچارلس رابرٽ ڊارون
12 فيبروري 1809(1809-02-12)
شريوزبري، شروپشائر، انگلينڊ
وفات19 اپريل 1882(1882-04-19) (عمر 73 سال)
ڊائون، ڪينٽ، انگلينڊ
مدفنويسٽ منسٽر ايبي
تعليم
شھرت جو ڪارڻفطري چونڊ
جيون ساٿيايما ويج ووڊ (ش. 1839)
ٻار ٻچا10، جن ۾ وليم، هينريئٽا، جارج، فرانسس، ليونارڊ ۽ هوريس شامل آهن
ماءُپيءُ
اعزاز
ادبي ڪيريئر
نمايان ڪم
سائنسي ڪيريئر
شعبا
اداريجيالاجيڪل سوسائٽي آف لنڊن
ٿيسز-->
علمي صلاحڪار
مصنف مخفف (بوٽني)Darwin
مصنف مخفف (زولاجي)Darwin
ھٿ اکر
"Charles Darwin"، جنهن ۾ خانداني نالو هيٺئين طرف جهڪيل وڪڙ سان لڪيريل آهي، جيڪا شروعاتي "C" جي وڪڙ سان مشابهت رکي ٿي

چارلس رابرٽ ڊارون (/ˈdɑrwɪn/[4] DAR-win؛ 12 فيبروري 1809ع – 19 اپريل 1882ع) هڪ انگريز فطرتيات دان، ارضيات دان ۽ حياتيات دان هو،[5] جيڪو ارتقائي حياتيات ۾ پنهنجي ڀاڱيداريءَ سبب وڏي پيماني تي مشهور آهي. سندس اهو خيال ته زندگيءَ جون سڀ جنسون هڪ گڏيل ابن ڏاڏي مان نڪتل آهن، هاڻي عام طور قبوليل ۽ هڪ بنيادي سائنسي تصور سمجهيو وڃي ٿو.[6] الفريڊ رسل والس سان گڏيل پيشڪش ۾، هن پنهنجو سائنسي نظريو پيش ڪيو ته ارتقا جو هي شاخدار نمونو هڪ اهڙي عمل جو نتيجو آهي، جنهن کي هن فطري چونڊ سڏيو؛ ان ۾ وجود لاءِ جدوجهد جو اثر، چونڊيل افزائش ۾ ٿيندڙ مصنوعي چونڊ جهڙو هوندو آهي.[7] ڊارون کي انساني تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ اثرائتين شخصيتن مان هڪ قرار ڏنو ويو آهي، ۽ کيس ويسٽ منسٽر ايبي ۾ دفن ٿيڻ جو اعزاز پڻ مليو.[8][9]

فطرت ۾ ڊارون جي شروعاتي دلچسپي کيس ايڊنبرا يونيورسٽي ۾ طبي تعليم کان غافل ڪري ڇڏيو؛ ان جي بدران هن رابرٽ ايڊمنڊ گرانٽ سان گڏ سامونڊي اڪرنگهي جاندارن جي جاچ ۾ مدد ڪئي. 1828ع کان 1831ع تائين ڪيمبرج يونيورسٽي جي ڪرائسٽس ڪاليج ۾ سندس تعليم، قدرتي سائنس سان سندس شوق کي وڌيڪ هٿي ڏني.[10] تنهن هوندي، 1831ع کان 1836ع تائين سانچو:HMS تي سندس پنجن سالن جو سفر ئي اصل ۾ ڊارون کي هڪ نامور ارضيات دان طور مڃتا ڏني. سفر دوران سندس ڪيل مشاهدا ۽ تيار ڪيل نظريا، چارلس لائل جي تدريجي ارضياتي تبديليءَ واري تصور جي پٺڀرائي ڪندا هئا. سندس سفري روزنامچي جي ڇپجڻ کيس هڪ مقبول ليکڪ طور مشهور ڪري ڇڏيو.[11] سندس پهريون سائنسي ڪم دي اسٽرڪچر اينڊ ڊسٽريبيوشن آف ڪورل ريفس (1842ع) هو. بارنيڪلن بابت سندس تحقيق سان گڏ، هن ڪم کيس 1853ع ۾ رائل ميڊل ڏياريو.

سفر دوران گڏ ڪيل جهنگلي جيوت ۽ فوسلن جي جاگرافيائي ورڇ کان حيران ٿي، ڊارون تفصيلي جاچ شروع ڪئي ۽ 1838ع ۾ فطري چونڊ جو پنهنجو نظريو جوڙيو.[12] جيتوڻيڪ هن پنهنجن خيالن تي ڪيترن فطرتيات دانن سان ڳالهايو، پر کيس وسيع تحقيق لاءِ وقت گهربل هو، ۽ سندس ارضياتي ڪم کي اوليت حاصل هئي.[13] 1858ع ۾ جڏهن هو پنهنجو نظريو لکي رهيو هو، تڏهن والس کيس ساڳئي خيال تي ٻڌل هڪ مقالو موڪليو، جنهن جي نتيجي ۾ ٻنهي جا نظريا فوري طور گڏيل نموني لنينيئن سوسائٽي آف لنڊن ڏانهن موڪليا ويا.[14] ڊارون جي ڪم، تبديليءَ سان گڏ ارتقائي نسل کي قدرتي گوناگونيءَ جي غالب سائنسي وضاحت طور قائم ڪيو.[15] ڊارون پنهنجو ارتقائي نظريو زبردست ثبوتن سان آن دي اوريجن آف اسپيشيز (1859ع) ۾ ڇپرايو.[16][17] هن فرٽيلائيزيشن آف آرڪڊس (1862ع) ۾ گڏيل ارتقا، ۽ دي ڊيسينٽ آف مين، اينڊ سليڪشن ان ريليشن ٽو سيڪس (1871ع) ۾ انساني ارتقا ۽ جنسي چونڊ جو جائزو ورتو. دي ايڪسپريشن آف دي ايموشنز ان مين اينڊ اينيملز (1872ع) نفسيات جو هڪ شروعاتي ڪم ۽ تصويرون شامل ڪندڙ پهرين ڪتابن مان هڪ هو. سندس آخري ڪتاب دي فارميشن آف ويجيٽيبل مولڊ، ٿرو دي ايڪشنس آف ورمز (1881ع) هو.

1870ع واري ڏهاڪي تائين، سائنسي برادري ۽ تعليم يافته عوام جي اڪثريت ارتقا کي هڪ حقيقت طور قبول ڪري چڪي هئي. تنهن هوندي، شروعات ۾ گهڻن اهڙين متبادل وضاحتن کي ترجيح ڏني، جن ۾ فطري چونڊ کي رڳو معمولي ڪردار ڏنو ويو هو. 1930ع کان 1950ع واري ڏهاڪي تائين جديد ارتقائي سنگم جي ظهور کان پوءِ ئي هڪ وسيع اتفاق پيدا ٿيو، جنهن ۾ فطري چونڊ کي ارتقا جو بنيادي طريقه ڪار تسليم ڪيو ويو.[15][18] ڊارون جي دريافت حياتي سائنسن جو گڏ ڪندڙ نظريو آهي، جيڪو زندگيءَ جي وحدت ۽ گوناگوني جي وضاحت ڪري ٿو.

سوانح حيات

[سنواريو]

شروعاتي زندگي ۽ تعليم

[سنواريو]

چارلس ڊارون جي تعليم چارلس رابرٽ ڊارون 12 فيبروري 1809ع تي شروپشائر جي شريوزبري ۾ پنهنجي خانداني گهر، دي مائونٽ، ۾ ڄائو.[19][20] هو مالدار سماجي طبيب ۽ مالياتي ڪاروباري رابرٽ ڊارون ۽ سوزانا ڊارون (پيدائشي نالو ويج ووڊ) جي ڇهن ٻارن مان پنجون هو. سندس نانا ڏاڏا ايراسمس ڊارون ۽ جوسايا ويج ووڊ ٻئي غلاميءَ جي خاتمي جا نمايان حامي هئا. ايراسمس ڊارون پنهنجي ڪتاب زونوميا (1794ع) ۾ ارتقا ۽ گڏيل نسل جي عام تصورن جي واکاڻ ڪئي هئي؛ اهو تدريجي تخليق بابت هڪ شاعراڻو تصور هو، جنهن ۾ اهڙا اڻپختا خيال شامل هئا، جن کي سندس پوٽي پوءِ وڌيڪ وسيع ڪيو.[21]

ويٺل ڇوڪري جو ٽي ڀاڱي قد وارو خاڪو، جيڪو مرڪي ڏسندڙ ڏانهن نهاري رهيو آهي؛ سندس وار سڌا ۽ وچولي ناسي رنگ جا آهن ۽ هو ڪارا ڪپڙا پاتل آهي، جن سان وڏو، جهالر وارو اڇو ڪالر آهي؛ سندس هنج ۾ گلن واري ٻوٽي جو ٿانءُ آهي
1816ع ۾ ستن سالن جي ڊارون جو ايلن شارپلز جو ٺاهيل چاڪ وارو خاڪو، جنهن ۾ سندس هنج ۾ گملو آهي. هيءَ ٻٽي تصوير جو حصو آهي، جنهن ۾ هو پنهنجي ڀيڻ ڪيٿرين سان گڏ ڏيکاريل آهي.

ٻئي خاندان گهڻو ڪري يونٽيرين هئا، جيتوڻيڪ ويج ووڊ خاندان اينگليڪن ازم اختيار ڪري رهيو هو. آزاد خيال رکندڙ رابرٽ ڊارون، نومبر 1809ع ۾ ننڍڙي چارلس کي اينگليڪن سينٽ چاڊ چرچ، شريوزبري ۾ بپتسما ڏياريو، پر چارلس ۽ سندس ڀائر ڀينر پنهنجي ماءُ سان گڏ مقامي يونٽيرين چرچ ويندا هئا. اٺن سالن جي چارلس ۾ فطرتي تاريخ ۽ شيون گڏ ڪرڻ جو شوق اڳ ئي پيدا ٿي چڪو هو، جڏهن هو 1817ع ۾ ان چرچ جي وعظ ڪندڙ طرفان هلائي ويندڙ ڏينهن واري اسڪول ۾ داخل ٿيو. انهيءَ سال جولاءِ ۾ سندس ماءُ گذاري وئي. سيپٽمبر 1818ع کان هو پنهنجي وڏي ڀاءُ ايراسمس سان گڏ ويجهو اينگليڪن شريوزبري اسڪول ۾ بورڊر طور پڙهڻ لڳو.[22]

ڊارون 1825ع جي اونهاري ۾ شاگرد طبيب طور ڪم ڪيو ۽ شروپشائر جي غريب ماڻهن جي علاج ۾ پنهنجي پيءُ جي مدد ڪئي. پوءِ آڪٽوبر 1825ع ۾ هو پنهنجي ڀاءُ ايراسمس سان گڏ مشهور ايڊنبرا يونيورسٽي ميڊيڪل اسڪول ويو. ڊارون کي ليڪچر بيزار ڪندڙ ۽ جراحي ڏکوئيندڙ لڳي، تنهنڪري هن پڙهائيءَ کي نظرانداز ڪيو.[23] هن لڳ ڀڳ 40 روزاني، هڪ ڪلاڪ وارين ويهڪن ۾ جان ايڊمنسٽون کان جانورن جي کل ڀرڻ جو فن سکيو. ايڊمنسٽون ڪارو برطانوي هو، جيڪو ڏکڻ آمريڪا جي ڊيميرارا واري برساتي ٻيلي مان آيو هو؛ اتي کيس چارلس واٽرٽن تربيت ڏني هئي، ۽ اسڪاٽلينڊ آڻڻ کان پوءِ کيس غلاميءَ مان آزاد ڪيو ويو.[24][25]

يونيورسٽيءَ جي ٻئي سال ۾ ڊارون پلينيئن سوسائٽي ۾ شامل ٿيو، جيڪا شاگردن جي قدرتي تاريخ واري جماعت هئي. ان ۾ تيز بحث مباحثا ٿيندا هئا، جن ۾ انتها پسند جمهوري شاگرد، جيڪي ماديت وارا خيال رکندا هئا، سائنس بابت روايتي مذهبي تصورن کي چئلينج ڪندا هئا.[26] هن رابرٽ ايڊمنڊ گرانٽ جي فرٿ آف فورٿ ۾ سامونڊي اڪرنگهي جاندارن جي جسماني بناوت ۽ زندگي چڪر بابت تحقيق ۾ مدد ڪئي، ۽ 27 مارچ 1827ع تي پلينيئن سوسائٽيءَ ۾ پنهنجي اها دريافت پيش ڪئي ته سيپ جي خولن ۾ ملندڙ ڪارا اسپور اصل ۾ اسڪيٽ مڇيءَ جي ڄؤر جا آنا هئا.[27]

هڪ ڏينهن گرانٽ، لامارڪ جي ارتقائي خيالن جي واکاڻ ڪئي. ڊارون، گرانٽ جي جرئت تي حيران ٿيو، پر ٿورو اڳ هو پنهنجي ڏاڏي ايراسمس جي لکڻين ۾ ساڳيا خيال پڙهي چڪو هو.[28] ڊارون رابرٽ جيمسن جي فطرتي تاريخ واري ڪورس کان گهڻو بيزار هو، جنهن ۾ ارضيات، ۽ ان سان گڏ نيپچون ازم ۽ پلوٽون ازم جي وچ واري بحث، شامل هو. هن ٻوٽن جي درجي بندي سکِي. هن يونيورسٽي ميوزيم جي مجموعن تي ڪم ۾ پڻ مدد ڪئي، جيڪو ان وقت يورپ جي سڀ کان وڏن عجائب گهرن مان هڪ هو.[29]

ڊارون جي طبي پڙهائيءَ کان غفلت سندس پيءُ کي ناراض ڪيو، جنهن کيس جنوري 1828ع ۾ ڪرائسٽس ڪاليج، ڪيمبرج موڪليو، جيئن هو بيچلر آف آرٽس جي ڊگري حاصل ڪري اينگليڪن ڳوٺاڻي پادري بنجڻ جي پهرين مرحلي کي پورو ڪري. ڊارون ڪيمبرج جي ٽرائپوس امتحانن لاءِ اهل نه هو، تنهنڪري کيس عام ڊگري واري ڪورس ۾ شامل ٿيڻو پيو.[30] هن پڙهائيءَ کان وڌيڪ گهوڙي سواري ۽ شڪار کي پسند ڪيو.[31] ڪيمبرج ۾ ڊارون هڪ جماعت ۾ شامل ٿيو، جيڪا "گلوٽن ڪلب" جي نالي سان سڃاتي ويندي هئي ۽ اهڙا "پکي ۽ جانور کائيندي هئي، جن جو ذائقو اڳ انساني وات لاءِ اڻڄاتل هو." ڊارون پنهنجي باقي زندگيءَ ۾ به ناياب جانورن جو گوشت کائيندو رهيو؛ بيگل جي سفر دوران هن پوما، اگوانا، ديو قامت ڪڇون، آرماڊيلا کائي، ۽ غلطيءَ سان هڪ ريا به کائي ويو، جنهن کي هو پڙهڻ چاهيندو هو.[32]

1830ع واري لباس ۾ ڊارون جو ٽامي جو مجسمو، جيڪو ڪاٺ جي بينچ جي ٻانهن تي ويٺل آهي؛ سندس پويان ٻوٽا پٿر جي ڀت جو ڪجهه حصو ڍڪين ٿا ۽ دريءَ ۾ اڇي رنگ جا ڪاٺيءَ جا فريم آهن
ٻه سئو سالا يادگار طور انٿوني سمٿ جو ٺاهيل ڊارون جو شاگرديءَ واري دور جو مجسمو، ڪرائسٽس ڪاليج، ڪيمبرج جي اڱڻ ۾، جتي سندس ڪمرا هئا.[33]

ڪرائسٽس ڪاليج ۾ ڊارون جي داخلا جي پهرين ڪجهه مهينن دوران سندس ٻيو سوٽ وليم ڊارون فاڪس اڃا اتي پڙهي رهيو هو. فاڪس پنهنجي پوپٽن جي مجموعي سان ڊارون کي متاثر ڪيو، کيس حشراتيات سان واقف ڪرايو ۽ ڀنگن جي گڏ ڪرڻ ڏانهن راغب ڪيو.[34][35] هن وڏي جوش سان اهو ڪم ڪيو ۽ سندس ڪجهه دريافتون جيمس فرانسس اسٽيفنز جي Illustrations of British entomology (1829–1932) ۾ ڇپيون.[35][36]

فاڪس وسيلي ڊارون نباتيات جي پروفيسر جان اسٽيونس هينسلو جو ويجهو دوست ۽ پوئلڳ ٿيو.[34] هن ٻين مشهور پادري-فطرتيات دانن سان ملاقات ڪئي، جيڪي سائنسي ڪم کي مذهبي قدرتي الٰهيات جو حصو سمجهندا هئا؛ انهن استادن ۾ هو "هينسلو سان گڏ هلندڙ ماڻهو" جي نالي سان مشهور ٿي ويو. جڏهن سندس امتحان ويجهو آيا، تڏهن ڊارون پڙهائيءَ ڏانهن سنجيده ٿيو ۽ وليم پيلي جي Evidences of Christianity (1795ع) جي ٻولي ۽ منطق کان ڏاڍو متاثر ٿيو.[37] جنوري 1831ع جي آخري امتحان ۾ ڊارون سٺو نتيجو حاصل ڪيو ۽ عام ڊگريءَ جي 178 اميدوارن مان ڏهين نمبر تي آيو.[38]

ڊارون کي جون 1831ع تائين ڪيمبرج ۾ رهڻو پيو. هن پيلي جو نيچرل ٿيالاجي يا خدا جي وجود ۽ صفتن جا ثبوت پڙهيو، جيڪو پهريون ڀيرو 1802ع ۾ ڇپيو هو. ان ۾ فطرت ۾ خدائي رٿابنديءَ جو دليل ڏنو ويو هو ۽ موافقت کي خدا طرفان فطري قانونن وسيلي عمل ڪرڻ طور سمجهايو ويو هو.[39] هن جان هرشل جو نئون ڪتاب Preliminary Discourse on the Study of Natural Philosophy (1831ع) پڙهيو، جنهن ۾ قدرتي فلسفي جو سڀ کان اوچو مقصد مشاهدي تي ٻڌل استقرائي استدلال وسيلي اهڙن قانونن کي سمجهڻ قرار ڏنو ويو هو. هن اليگزينڊر فون همبولٽ جي 1799ع کان 1804ع واري سائنسي سفرن بابت Personal Narrative پڻ پڙهي.[40] علم ۾ حصو وٺڻ جي "ٻرندڙ جذبي" کان متاثر ٿي، ڊارون ڊگريءَ کان پوءِ ڪجهه هم جماعتن سان گڏ ٽينيريف وڃڻ ۽ اتي گرم علائقن جي فطرتي تاريخ پڙهڻ جو منصوبو ٺاهيو. تياريءَ طور هو ايڊم سيجوڪ جي ارضيات واري ڪورس ۾ شامل ٿيو، پوءِ 4 آگسٽ تي ساڻس گڏ ويلز ويو، جتي ٻن هفتن تائين پٿريلي تهن جي نقشه ڪشي ڪئي.[41][42]

ايڇ ايم ايس بيگل تي سروي وارو سفر

[سنواريو]

ايڇ ايم ايس بيگل جو ٻيون سفر

انگلينڊ جي پلائيمٿ کان ڏکڻ طرف ڪيپ ورڊي، پوءِ ائٽلانٽڪ سمنڊ پار ڏکڻ-اولهه طرف باهيا، برازيل، پوءِ ڏکڻ طرف ريو ڊي جينيرو، مونٽي وڊيو ۽ فاڪلينڊ ٻيٽ؛ ڏکڻ آمريڪا جي ڇيڙي تان ڦري اتر طرف والپيرائيسو ۽ ڪالائو. پوءِ اتر-اولهه طرف گالاپاگوس ٻيٽ، اتان اولهه طرف پئسفڪ سمنڊ پار نيوزيلينڊ، سڊني، تسمانيا ۾ هوبارٽ ۽ اولهه آسٽريليا ۾ ڪنگ جارجز سائونڊ. پوءِ اتر-اولهه طرف ڪيلنگ ٻيٽ، ڏکڻ-اولهه طرف ماريشس ۽ ڪيپ ٽائون، پوءِ اتر-اولهه طرف ٻيهر باهيا ۽ اتر-اوڀر طرف واپس پلائيمٿ.
بيگل جو دنيا گهمندڙ سفر، 1831ع–1836ع

ويلز ۾ سيجوڪ کان موڪلائڻ کان پوءِ، ڊارون ڪجهه ڏينهن بارمائوٿ ۾ پنهنجي شاگرد دوستن سان گڏ گذاريا. هو 29 آگسٽ تي گهر موٽيو، جتي کيس هينسلو جو هڪ خط مليو، جنهن ۾ کيس ڪپتان رابرٽ فٽزراءِ سان گڏ سانچو:HMS تي پنهنجي خرچ تي اضافي عملي جي ميمبر طور مناسب، جيتوڻيڪ اڃا اڻپورو، فطرتيات دان تجويز ڪيو ويو هو. اهو عهدو "رڳو گڏ ڪندڙ" بدران هڪ شريف ماڻهو لاءِ هو. جهاز کي چار هفتن کان پوءِ ڏکڻ آمريڪا جي سامونڊي ڪناري جي نقشه ڪشيءَ واري مهم تي روانو ٿيڻو هو.[43][44] رابرٽ ڊارون پنهنجي پٽ جي رٿيل ٻن سالن واري سفر جي مخالفت ڪئي، ڇاڪاڻ⁠تہ هن ان کي وقت جو زيان سمجهيو، پر سندس سالي جوسايا ويج ووڊ ٻيون کيس پنهنجي پٽ جي شرڪت قبول ڪرڻ ۽ ان جو خرچ ڀرڻ لاءِ راضي ڪيو.[45] ڊارون ڄاڻي واڻي نجي حيثيت ۾ رهيو، جيئن پنهنجي گڏ ڪيل نمونن تي ضابطو برقرار رکي سگهي؛ سندس ارادو هو ته اهي ڪنهن وڏي سائنسي اداري کي ڏنا وڃن.[46]

دير ٿيڻ کان پوءِ سفر 27 ڊسمبر 1831ع تي شروع ٿيو ۽ لڳ ڀڳ پنج سال هليو. فٽزراءِ جي رٿ مطابق، ڊارون گهڻو وقت خشڪيءَ تي ارضيات جي جاچ ۽ فطرتي تاريخ جا نمونا گڏ ڪرڻ ۾ گذاريو، جڏهن ته ايڇ ايم ايس بيگل سامونڊي ڪنارن جي سروي ۽ نقشه ڪشي ڪندو رهيو.[15][47] هن پنهنجن مشاهدن ۽ نظرياتي خيالن جا نهايت سنڀاليل نوٽس لکيا. سفر دوران وقفي وقفي سان سندس نمونا ڪيمبرج موڪليا ويندا هئا، جن سان گڏ خط ۽ سندس خاندان لاءِ روزنامچي جي هڪ ڪاپي پڻ هوندي هئي.[48] کيس ارضيات، ٽنڊڻ گڏ ڪرڻ ۽ سامونڊي اڪرنگهي جاندارن جي چيرڦاڙ ۾ ڪجهه مهارت هئي، پر ٻين سڀني شعبن ۾ هو نوآموز هو ۽ ماهرن جي جاچ لاءِ نمونا مهارت سان گڏ ڪندو رهيو.[49] سخت سامونڊي بيماريءَ جي باوجود، ڊارون جهاز تي رهندي تمام گهڻا نوٽس لکيا. سندس حيوانيات وارا گهڻا نوٽس سامونڊي اڪرنگهي جاندارن بابت هئا، جن جي شروعات سڪون واري وقفي دوران گڏ ڪيل پلانڪٽن کان ٿي.[47][50]

ارجنٽينا جي باهيا بلانڪا وٽ بيگل جي عرشي تي ڊارون (ساڄي پاسي)، فوسلن سان گڏ؛ جهاز جي شروعاتي مصور آگسٽس ارل جو ٺهيل خاڪو

ڪيپ ورڊي جي سينٽ جاگو تي پهرين خشڪيءَ واري ترسڻ دوران ڊارون ڏٺو ته آتش فشاني پٿر جي اوچي ٽڪرين ۾ هڪ اڇي پٽيءَ اندر سامونڊي خول شامل هئا. فٽزراءِ کيس چارلس لائل جي پرنسپلز آف جيالاجي جو پهريون جلد ڏنو هو، جنهن ۾ زمين جي بي انداز ڊگهن دورن دوران آهستي آهستي مٿي اڀرڻ يا هيٺ لهڻ بابت هڪجهڙائي پسند تصور پيش ڪيا ويا هئا.[II] ڊارون به شين کي لائل جي نظر سان ڏسڻ لڳو، نظريا جوڙيندو رهيو ۽ ارضيات بابت ڪتاب لکڻ جو سوچڻ لڳو.[51] جڏهن اهي برازيل پهتا، تڏهن ڊارون گرم علائقائي ٻيلي کان بيحد خوش ٿيو،[52] پر غلاميءَ جي منظر کان سخت نفرت ڪيائين ۽ ان معاملي تي فٽزراءِ سان اختلاف ڪيائين.[53]

سروي پيٽاگونيا ڏانهن ڏکڻ طرف جاري رهي. اهي باهيا بلانڪا وٽ ترسيا، جتي پونٽا آلتا ڀرسان ٽڪرين ۾ ڊارون جديد سامونڊي خولن سان گڏ وڏن ناپيد ٿڻائتن جون فوسلي هڏيون ڳولي لڌيون. انهن مان معلوم ٿيو ته اها نسبتاً تازو ناپيدگي هئي، جنهن سان آبهوا جي تبديلي يا ڪنهن وڏي آفت جا نشان لاڳاپيل نه هئا. هن اهڙيون هڏين جون پليٽون به ڳولي لڌيون، جيڪي مقامي آرماڊيلا جي زرهي ڍڪ جو ديو قامت روپ لڳنديون هيون. هڪ ڄاڙي ۽ ڏند مان هن وڏي ميگاٿيريم جي سڃاڻپ ڪئي، پوءِ ڪوويئر جي بيان جي بنياد تي هن سمجهيو ته زرهي ڍڪ به انهيءَ جانور جو هو. اهي دريافتون انگلينڊ موڪليون ويون ۽ سائنسدانن انهن فوسلن ۾ وڏي دلچسپي ڏيکاري.[54][55]

ارضيات جي جاچ ۽ وڌيڪ فوسل گڏ ڪرڻ لاءِ اندروني علائقن ۾ گائوچون سان گهوڙي سواري ڪندي، ڊارون انقلاب واري دور ۾ مقامي ۽ نوآبادياتي ماڻهن بابت سماجي، سياسي ۽ بشرياتي ڄاڻ حاصل ڪئي، ۽ سکيو ته ريا جا ٻه قسم الڳ، پر پاڻ ۾ ڪجهه حد تائين هڪ ٻئي سان اوورليپ ڪندڙ، علائقا رکن ٿا.[56][57] وڌيڪ ڏکڻ ۾ هن ڪنڪري ۽ سامونڊي خولن واريون ڏاڪڻ جهڙيون ميداني سطحون ڏٺيون، جيڪي مختلف اوچائين تي مٿي اڀريل سامونڊي ڪنارا هيون. هن لائل جو ٻيون جلد پڙهيو ۽ جنسن جي "تخليق جي مرڪزن" بابت ان جي وضاحت قبول ڪئي، پر سندس دريافتن ۽ نظرين لائل جي هموار تسلسل ۽ جنسن جي ناپيدگي بابت خيالن کي للڪاريو.[58][59] تيئرا ڊيل فيوگو ۾ ڊارون غلط طور اهو مڃيو ته هن ٻيٽن واري علائقي ۾ ڪو به ريڙهه وارو جانور موجود نه هو.[60]

جهاز تي ٽي فيوگيائي ماڻهو به هئا، جن کي بيگل جي پهرين سفر دوران پڪڙيو ويو هو ۽ پوءِ انگلينڊ ۾ عيسائي تعليم ڏني وئي هئي؛ هاڻي اهي هڪ مبلغ سان گڏ واپس وڃي رهيا هئا. ڊارون کين دوستاڻو ۽ مهذب ڏٺو، پر تيئرا ڊيل فيوگو ۾ هن "بدحال، ڪريل وحشي" ڏٺا، جيڪي پاليل جانورن جي ڀيٽ ۾ جهنگلي جانورن جيترا مختلف لڳا.[61] ان اختلاف جي باوجود، هو انهيءَ ڳالهه تي قائم رهيو ته سڀ انسان هڪ ٻئي سان واسطو رکن ٿا، سندن اصل گڏيل آهي ۽ تهذيب ڏانهن سڌارڻ جي صلاحيت رکن ٿا. پنهنجي سائنسدان دوستن جي ابتڙ، هاڻي هو سمجهڻ لڳو ته انسانن ۽ جانورن وچ ۾ ڪا اڻپار ٽپي نه سگهجندڙ کاهي ناهي.[62] هڪ سال پوءِ اهو مشن ختم ٿي چڪو هو. فيوگيائي، جنهن کي انهن جيمي بٽن نالو ڏنو هو، ٻين مقامي ماڻهن وانگر رهندو هو، سندس زال هئي ۽ هو انگلينڊ واپس وڃڻ نه پيو چاهي.[63]

اونهن ٽڪرين سان گهيريل سامونڊي کاهي، پري برف سان ڍڪيل اوچا جبل؛ کليل ٻيڙيءَ ۾ بيٺل هڪ شخص، سامهون کان نظر ايندڙ چوڪنڊين بادبانن واري جهاز ڏانهن هٿ لوڏي رهيو آهي
جڏهن ايڇ ايم ايس بيگل ڏکڻ آمريڪا جي سامونڊي ڪنارن جي سروي ڪري رهيو هو، تڏهن ڊارون ارضيات ۽ ديو قامت ٿڻائتن جي ناپيدگي بابت نظريا جوڙي رهيو هو. جهاز جي مصور ڪونراڊ مارٽنس جي پاڻي رنگ واري تصوير، جنهن تيئرا ڊيل فيوگو ۾ آگسٽس ارل جي جاءِ ورتي.

ڊارون 1835ع ۾ چلي ۾ زلزلو محسوس ڪيو ۽ ڏٺو ته زمين تازو مٿي اڀري هئي؛ ان جا نشان اوچي لهر کان مٿي رهجي ويل مسلن جا بسترا هئا. اينڊيز جي اوچائيءَ تي هن سامونڊي خول ۽ ڪيترائي فوسلي وڻ ڏٺا، جيڪي ڪنهن زماني ۾ واريءَ واري سامونڊي ڪناري تي وڌيا هئا. هن نظريو پيش ڪيو ته جيئن زمين مٿي اڀرندي رهي، تيئن سامونڊي ٻيٽ هيٺ لهندا ويا ۽ انهن جي چوڌاري مرجان چٽانون وڌي اٽول بڻجي ويون.[64][65]

ارضياتي لحاظ کان نون گالاپاگوس ٻيٽن تي ڊارون اهڙا ثبوت ڳوليا، جيڪي اتان جي جهنگلي جيوت کي ڪنهن پراڻي "تخليق جي مرڪز" سان ڳنڍين. هن اهڙا ماڪنگ برڊ ڏٺا، جيڪي چلي وارن سان لاڳاپيل هئا، پر ٻيٽ کان ٻيٽ مختلف هئا. هن ٻڌو ته ڪڇون جي خولن جي شڪل ۾ ننڍا فرق ٻڌائيندا هئا ته اهي ڪهڙي ٻيٽ جا آهن، پر هو انهن جا نمونا گڏ ڪرڻ ۾ ناڪام رهيو، جيتوڻيڪ کاڌي لاءِ جهاز تي آندل ڪڇون کائي به چڪو هو.[66][67] آسٽريليا ۾ کيس ٿيلهيدار چوهه-ڪينگرو ۽ پليٽپس ايترا اڻڄاتل لڳا، جو هن سوچيو ڄڻ ٻه الڳ خالق ڪم ڪري رهيا هجن.[68] هن آسٽريليا جي اصلوڪن ماڻهن کي "خوش مزاج ۽ وڻندڙ" ڏٺو، پر سندن آبادي يورپي آبادڪاريءَ سبب گهٽجي چڪي هئي.[69]

فٽزراءِ ڪوڪوس (ڪيلنگ) ٻيٽن جي اٽولن جي ٺهڻ جي جاچ ڪئي. سروي ڊارون جي نظريي جي پٺڀرائي ڪئي.[65] فٽزراءِ بيگل جي سفرن بابت سرڪاري Narrative لکڻ شروع ڪيو، ۽ ڊارون جي ڊائري پڙهڻ کان پوءِ هن ان کي بيان ۾ شامل ڪرڻ جي تجويز ڏني.[70] ڊارون جو Journal نيٺ ارضيات ۽ فطرتي تاريخ بابت ڌار ٽئين جلد طور ٻيهر لکيو ويو.[71][72]

ڏکڻ آفريڪا جي ڪيپ ٽائون ۾ ڊارون ۽ فٽزراءِ جان هرشل سان مليا، جنهن تازو لائل کي خط لکي سندس يونيفارميٽيرين ازم جي واکاڻ ڪئي هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان "رازن جي راز، يعني ناپيد جنسن جي جاءِ تي ٻين جي اچڻ" بابت جرئتمند اندازي لاءِ رستو کوليو هو، ۽ ان کي "معجزاتي عمل جي ابتڙ فطري عمل" طور ڏٺو هو.[73] جڏهن جهاز گهر موٽندي ڊارون پنهنجا نوٽس ترتيب ڏئي رهيو هو، تڏهن هن لکيو ته جيڪڏهن ماڪنگ برڊن، ڪڇن ۽ فاڪلينڊ ٻيٽن جي لومڙ بابت سندس وڌندڙ شڪ صحيح هئا، ته "اهڙيون حقيقتون جنسن جي استحڪام کي ڪمزور ڪن ٿيون"، پوءِ احتياط سان "ڪن ٿيون" کان اڳ "شايد" جو لفظ وڌائين.[74] هن پوءِ لکيو ته اهڙيون حقيقتون "مون کي جنسن جي اصل تي ڪجهه روشني وجهنديون نظر آيون".[75]

ڊارون کي ڄاڻ کان سواءِ، هينسلو ڏانهن سندس خطن جا اقتباس سائنسي سوسائٽين ۾ پڙهيا ويا، ڪيمبرج فلاسافيڪل سوسائٽي جي ميمبرن ۾ نجي ورڇ لاءِ پمفليٽ طور ڇپيا، ۽ رسالن ۾ رپورٽ ٿيا،[76] جن ۾ دي ايٿينيم پڻ شامل هو.[77] ڊارون کي پهريون ڀيرو ان ڳالهه جي خبر ڪيپ ٽائون ۾ پئي،[78] ۽ اسنسيئن ٻيٽ تي هن سيجوڪ جي اها اڳڪٿي پڙهي ته ڊارون "يورپ جي فطرتيات دانن ۾ وڏو نالو حاصل ڪندو".[79][80]

ڊارون جي ارتقائي نظريي جي شروعات

[سنواريو]

ڊارون جي نظريي جي شروعات

لڳ ڀڳ 30 ورهين جي ڊارون جي ٽن چوٿين قد واري تصوير؛ سندس سڌا ڀورا وار اوچي پيشانيءَ وٽان پوئتي هٽيل آهن، ڊگها ڳلن وارا وار اٿس، هلڪي مرڪ سان ويڪرن پلٽن واري ڪوٽ، واسڪوٽ، اوچي ڪالر ۽ ڪراوٽ ۾ بيٺل آهي
اڃا جوانيءَ ۾ ئي ڊارون سائنسي اشرافيه ۾ شامل ٿي ويو؛ جارج رچمنڊ جو ٺاهيل چِتر.

2 آڪٽوبر 1836ع تي بيگل ڪارنوال جي فالمائوٿ وٽ لنگر انداز ٿيو. ڊارون ترت ڊگهو بگهيءَ وارو سفر ڪري شروزبري پهتو، جيئن پنهنجو گهر ۽ مائٽ ڏسي سگهي. پوءِ هو جلدي ڪيمبرج ويو ته هينسلو سان ملي، جنهن کيس اهڙن موجود فطرتيات دانن کي ڳولڻ بابت صلاح ڏني، جيڪي سندس گڏ ڪيل جانورن جي درجي بندي ڪن ۽ ٻوٽن جا نمونا سنڀالين. ڊارون جي پيءُ سيڙپڪاريءَ جو بندوبست ڪيو، جنهن سان سندس پٽ پنهنجي خرچ تي ڪم ڪندڙ شريف ماڻهو سائنسدان بڻجي سگهيو. جوش ۾ ڀريل ڊارون لنڊن جي ادارن جو دورو ڪندو رهيو، جتي سندس آڌرڀاءُ ٿيو ۽ هو پنهنجي گڏ ڪيل نمونن جي وضاحت لاءِ ماهر ڳوليندو رهيو. ان وقت برطانوي حيوانيات دانن وٽ ڪم جو وڏو ڍير گڏ ٿيل هو، ڇاڪاڻ⁠تہ سڄي برطانوي سلطنت ۾ فطرتي تاريخ جا نمونا گڏ ڪرڻ جي همٿ افزائي ڪئي ويندي هئي، تنهنڪري اهو خطرو هو ته ڪيترائي نمونا گودامن ۾ ئي پيل رهجي وڃن.[81]

چارلس لائل 29 آڪٽوبر تي وڏي اتساهه سان پهريون ڀيرو ڊارون سان مليو ۽ جلد ئي کيس اڀرندڙ علم الابدان دان رچرڊ اوون سان ملايو، جنهن وٽ رائل ڪاليج آف سرجنز جون سهولتون هيون، جتي هو ڊارون جي گڏ ڪيل فوسلي هڏين تي ڪم ڪري سگهيو ٿي. اوون جي حيران ڪندڙ نتيجن ۾ ڊارون جي سڃاڻپ ڪيل ميگاٿيريم کان سواءِ ٻين ديو قامت ناپيد زميني سست جانورن، اڻڄاتل سيليڊوٿيريم جو لڳ ڀڳ مڪمل ڍانچو، ۽ دريائي گهوڙي جيتري جسامت واري هڪ ڪُتريندڙ جانور جهڙي کوپڙي شامل هئي، جنهن کي ٽوڪسوڊون نالو ڏنو ويو ۽ جيڪا هڪ ديو قامت ڪيپيبارا جهڙي هئي. زرهي ڍڪ جا ٽڪرا اصل ۾ گليپٽوڊون جا هئا، جيڪو هڪ وڏو آرماڊيلا جهڙو جانور هو، جيئن ڊارون شروعات ۾ سمجهيو هو.[55][82] اهي ناپيد جاندار ڏکڻ آمريڪا جي جيئري جنسن سان لاڳاپيل هئا.[83]

ڊسمبر جي وچ ڌاري، ڊارون ڪيمبرج ۾ رهائش ورتي، جيئن ماهرن کان پنهنجي گڏ ڪيل نمونن جي درجي بندي ڪرائي ۽ پنهنجي تحقيق کي ڇپائڻ لاءِ تيار ڪري. سندس روزنامچي کي سرڪاري Narrative ۾ ڪيئن شامل ڪجي، ان بابت سوال مهيني جي پڇاڙيءَ ۾ حل ٿيا، جڏهن فٽزراءِ بروڊرپ جي صلاح قبول ڪئي ته ان کي ڌار جلد بڻايو وڃي، ۽ ڊارون پنهنجي جرنل اينڊ ريمارڪس تي ڪم شروع ڪيو.[84][85]

ڊارون جي پهرين تحقيقي مقالي ۾ ڏيکاريو ويو ته ڏکڻ آمريڪا جي زميني ڀاڱي جو آهستي آهستي مٿي اڀرڻ جاري هو. لائل جي پرجوش پٺڀرائيءَ سان، هن اهو مقالو 4 جنوري 1837ع تي لنڊن جي ارضياتي سوسائٽي ۾ پڙهيو. ساڳئي ڏينهن هن پنهنجا ٿڻائتن ۽ پکين جا نمونا حيوانياتي سوسائٽي کي پيش ڪيا. پکين جي ماهر جان گولڊ جلد اعلان ڪيو ته گالاپاگوس جا اهي پکي، جن کي ڊارون ڪارا پکي، "موٽي چهنب وارا پکي" ۽ فنچن جو ميلاپ سمجهيو هو، حقيقت ۾ فنچن جون ٻارهن الڳ جنسون هيون. 17 فيبروري تي ڊارون ارضياتي سوسائٽيءَ جي ڪائونسل جو ميمبر چونڊيو ويو، ۽ لائل پنهنجي صدارتي تقرير ۾ ڊارون جي فوسلن بابت اوون جا نتيجا پيش ڪيا، جن ۾ جنسن جي جاگرافيائي تسلسل تي زور ڏئي سندس يونيفارميٽيرين خيالن جي پٺڀرائي ڪئي وئي.[86]

هٿ سان لکيل نوٽن وارو هڪ صفحو، جنهن تي شاخن جهڙين ليڪن جو خاڪو ٺهيل آهي
جولاءِ 1837ع جي وچ ڌاري ڊارون جنسن جي روپ مٽجڻ بابت پنهنجو "بي" نوٽبڪ شروع ڪيو، ۽ صفحي 36 تي پنهنجي پهرين ارتقائي وڻ مٿان "منهنجو خيال آهي" لکيائين.

مارچ جي شروعات ۾ ڊارون لنڊن منتقل ٿيو، جيئن پنهنجي ڪم جي ويجهو رهي سگهي. اتي هو لائل جي سائنسدانن ۽ ماهرن واري سماجي حلقي ۾ شامل ٿيو، جنهن ۾ چارلس بيبيج پڻ شامل هو،[87] جيڪو خدا کي قانونن جو پروگرام ٺاهيندڙ قرار ڏيندو هو. ڊارون پنهنجي آزاد خيال ڀاءُ ايراسمَس وٽ رهيو، جيڪو انهيءَ وگ حلقي جو حصو ۽ ليکڪا هيريئٽ مارٽينيو جو ويجهو دوست هو. مارٽينيو مالٿوسي فڪر جي حمايت ڪندي هئي، جيڪو تڪراري وگ غريبن بابت قانون جي سڌارن جو بنياد هو، جن جو مقصد اهو هو ته سماجي مدد وڌندڙ آبادي ۽ وڌيڪ غربت جو سبب نه بڻجي. هڪ وحدت پسند جي حيثيت سان، هن جنسن جي روپ مٽجڻ جي انهن انقلابي نتيجن جي آجيان ڪئي، جن کي گرانٽ ۽ جوفرواءِ کان متاثر نوجوان جراح هٿي ڏئي رهيا هئا. جنسن جي روپ مٽجڻ جو تصور سماجي نظم جو دفاع ڪندڙ اينگليڪنن لاءِ سخت نفرت جوڳو هو،[88] پر معتبر سائنسدان کليل نموني ان موضوع تي بحث ڪندا هئا. جان هرشل جي انهيءَ خط ۾ به وڏي دلچسپي ورتي وئي، جنهن ۾ لائل جي طريقي جي واکاڻ ڪئي وئي هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو نين جنسن جي ابتدا لاءِ ڪنهن فطري سبب جي ڳولا جو وسيلو بڻجي سگهي پيو.[73]

گولڊ ڊارون سان ملي کيس ٻڌايو ته مختلف ٻيٽن جا گالاپاگوس ماڪنگ برڊ رڳو قسم نه، پر الڳ جنسون هئا، ۽ جنهن پکيءَ کي ڊارون "رين" سمجهيو هو، اهو فنچن جي گروهه مان هو. ڊارون فنچن جي نمونن تي ٻيٽن جا نالا نه لکيا هئا، پر فٽزراءِ سميت جهاز جي ٻين ماڻهن جي نوٽن مان هن مختلف جنسن کي سندن ٻيٽن سان ڳنڍيو.[89] ريا جا ٻئي قسم به الڳ جنسون هئا، ۽ 14 مارچ تي ڊارون اعلان ڪيو ته ڏکڻ طرف وڌڻ سان سندن ورڇ ۾ ڪيئن تبديلي اچي ٿي.[90]

مارچ 1837ع جي وچ تائين، انگلينڊ موٽڻ کان رڳو ڇهه مهينا پوءِ، ڊارون پنهنجي ڳاڙهي نوٽبڪ ۾ انهيءَ امڪان تي سوچڻ لڳو ته "هڪ جنس ٻي جنس ۾ تبديل ٿي سگهي ٿي". هن ان خيال سان ريا جهڙين جيئري جنسن ۽ ميڪراوڪينيا جهڙن عجيب ناپيد ٿڻائتن جي جاگرافيائي ورڇ جي وضاحت ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ميڪراوڪينيا هڪ ديو قامت گواناڪو جهڙو هو، جيڪو لاما جو مائٽ آهي. جولاءِ جي وچ ڌاري هن پنهنجي "بي" نوٽبڪ ۾ زندگيءَ جي مدت ۽ نسلن ۾ ايندڙ تبديلين بابت خيال لکيا – جن سان هن گالاپاگوس ڪڇون، ماڪنگ برڊن ۽ ريا ۾ ڏٺل فرقن جي وضاحت ڪئي. هن پهرين شاخدار نسل پذيريءَ جو خاڪو ٺاهيو ۽ پوءِ هڪ واحد ارتقائي وڻ جي نسب نامياتي شاخ بندي پيش ڪئي، جنهن بابت هن لکيو ته "هڪ جانور کي ٻئي کان مٿانهون سڏڻ بي معنيٰ آهي". اهڙيءَ طرح هن لامارڪ جي انهيءَ خيال کي رد ڪيو ته الڳ الڳ نسلي لڪيرون مسلسل اوچين صورتن ڏانهن وڌنديون رهن ٿيون.[91]

حد کان وڌيڪ ڪم ۽ بيماري

[سنواريو]

چارلس ڊارون جي صحت

جنسن جي روپ مٽجڻ بابت هيءَ گهري اڀياس اڳتي وڌائيندي، ڊارون ڪم جي وڏي بار ۾ ڦاسي پيو. هو اڃا تائين پنهنجو جرنل ٻيهر لکي رهيو هو، ساڳئي وقت پنهنجي گڏ ڪيل نمونن بابت ماهرن جي رپورٽن جي ايڊيٽنگ ۽ ڇپائيءَ جي ذميواري پڻ سنڀاليائين. هينسلو جي مدد سان هن خزاني کاتي کان 1,000 پائونڊن جي امداد حاصل ڪئي، جيڪا 2025ع جي 97,000 پائونڊن جي برابر هئي، جيئن ڪيترن جلدن تي ٻڌل ايڇ ايم ايس بيگل جي سفر جي حيوانيات جي ڇپائيءَ جي خرچ ۾ سهائتا ملي سگهي. هن اها رقم پنهنجي رٿيل ارضيات وارن ڪتابن تائين به وڌائي استعمال ڪئي ۽ ناشر سان اهڙين آخري تاريخن تي راضي ٿي ويو، جيڪي حقيقت پسنداڻيون نه هيون.[92] وڪٽوريا دور جي شروعات سان گڏ، ڊارون پنهنجي جرنل لکڻ جو ڪم تيزيءَ سان جاري رکيو، ۽ آگسٽ 1837ع ۾ ڇاپي جي پروفن جي درستگي شروع ڪيائين.[93]

دٻاءَ هيٺ ڪم ڪرڻ سبب ڊارون جي صحت متاثر ٿيڻ لڳي. 20 سيپٽمبر تي کيس دل جي "تڪليف ڏيندڙ ڌڙڪن" محسوس ٿي، تنهنڪري ڊاڪٽرن کيس "سمورو ڪم ڇڏي ڏيڻ" ۽ ڪجهه هفتا ٻهراڙيءَ ۾ رهڻ جي صلاح ڏني. شروزبري گهمڻ کان پوءِ، هو اسٽافورڊشائر جي ميئر هال ۾ پنهنجي ويج ووڊ مائٽن وٽ ويو، پر هن ڏٺو ته اهي سندس سفرن جون ڳالهيون ٻڌڻ لاءِ ايترا بيتاب هئا جو کيس گهڻو آرام نه ملي سگهيو. سندس دلڪش، ذهين ۽ سڌريل سوٽ ايما ويج ووڊ، جيڪا ڊارون کان نَو مهينا وڏي هئي، سندس بيمار چاچي جي سار سنڀال ڪري رهي هئي. سندس چاچي جوسايا زمين جو هڪ حصو ڏيکاريو، جتي ڪوئلي جي رک ڀِٽ واري مٽي هيٺان غائب ٿي وئي هئي. ڊارون خيال ظاهر ڪيو ته شايد اهو زميني ڪيڙن جو ڪم هو، جنهن کيس مٽيءَ جي ٺهڻ ۾ انهن جي ڪردار بابت "هڪ نئين ۽ اهم نظريي" ڏانهن آندو، جيڪو هن 1 نومبر 1837ع تي ارضياتي سوسائٽيءَ ۾ پيش ڪيو.[94] فيبروري 1838ع جي پڇاڙيءَ تائين سندس جرنل ڇپجي چڪو ۽ اشاعت لاءِ تيار هو، ۽ نيريٽو جو پهريون جلد پڻ تيار ٿي ويو هو، پر فٽزراءِ اڃا تائين پنهنجو جلد مڪمل ڪرڻ لاءِ سخت محنت ڪري رهيو هو.[93]

وليم ويويل ڊارون تي زور ڀريو ته هو ارضياتي سوسائٽيءَ جي سيڪريٽري جون ذميواريون قبول ڪري. شروعات ۾ هن ان ڪم کان انڪار ڪيو، پر مارچ 1838ع ۾ عهدو قبول ڪيائين.[95] بيگل بابت رپورٽن جي لکڻ ۽ ايڊيٽنگ جي ٿڪائيندڙ ڪم باوجود، ڊارون روپ مٽجڻ بابت تحقيق ۾ نمايان اڳڀرائي ڪئي. هو هر موقعي تي ماهر فطرتيات دانن کان سوال ڪندو هو ۽ غير روايتي نموني اهڙن ماڻهن کان پڻ ڄاڻ وٺندو هو، جن وٽ چونڊيل نسل ڪشي جو عملي تجربو هو، جهڙوڪ هاري ۽ ڪبوتر پاليندڙ.[15][96] وقت گذرڻ سان گڏ سندس تحقيق ۾ مائٽن ۽ ٻارن، گهريلو نوڪر، پاڙيسرين، نوآبادڪارن ۽ اڳوڻن جهاز ساٿين کان مليل ڄاڻ به شامل ٿي وئي.[97] هن شروعات کان ئي انسان ذات کي پنهنجي قياسن ۾ شامل ڪيو، ۽ 28 مارچ 1838ع تي چڙيا گهر ۾ هڪ اورانگ اُٽان ڏسي، ان جو ٻارن جهڙو رويو نوٽ ڪيائين.[98]

دٻاءَ پنهنجو اثر ڏيکاريو، ۽ جون تائين کيس پيٽ جي تڪليف، مٿي جي سور ۽ دل جي علامتن سبب لڳاتار ڪيترن ڏينهن تائين بستري تي رهڻو پوندو هو. پنهنجي باقي زندگيءَ دوران هو بار بار پيٽ جي سور، الٽي، سخت ڦٽڪين، دل جي ڌڙڪن، ڏڪڻي ۽ ٻين علامتن سبب ڪم کان لاچار ٿيندو رهيو، خاص ڪري ذهني دٻاءَ وارن موقعن تي، جهڙوڪ گڏجاڻين ۾ شرڪت ڪرڻ يا سماجي ملاقاتن تي وڃڻ. ڊارون جي بيماريءَ جو اصل ڪارڻ اڻڄاتل رهيو، ۽ علاج جون ڪوششون رڳو ٿوري وقت لاءِ ڪامياب ٿينديون هيون.[99]

23 جون تي هن موڪل ورتي ۽ اسڪاٽلينڊ ۾ "ارضياتي جاچ" لاءِ روانو ٿيو. هن شاندار موسم ۾ گلين راءِ جو دورو ڪيو، جيئن ٽن مختلف اوچائين تي ٽڪرين جي پاسن ۾ ٺهيل متوازي "رستن" جو جائزو وٺي. پوءِ هن پنهنجو خيال ڇپايو ته اهي سمنڊ جي سطح وڌڻ سبب ٺهيل سامونڊي ڪنارا هئا، پر آخرڪار کيس مڃڻو پيو ته اهي برفاني ڍنڍ جا قديم ڪنارا هئا.[100]

لڳ ڀڳ 30 ورهين جي عورت جي ٽن چوٿين قد واري تصوير؛ ڪارا وار وچ مان ورهايل، مٿي سڌا ۽ پاسن کان گهنڊيدار آهن؛ هوءَ خوشگوار نموني مرڪي رهي آهي ۽ کليل ڳچيءَ واري بلائوز سان ٻانهن مٿان وڏو شال ويڙهيل اٿس
ڊارون جي زال ايما ويج ووڊ

مڪمل صحتيابيءَ کان پوءِ، هو جولاءِ 1838ع ۾ شروزبري موٽي آيو. جانورن جي نسل ڪشي بابت روزاني نوٽ لکڻ جي عادت سبب، هن شادي، پيشي ۽ مستقبل جي امڪانن بابت بي ترتيب خيال ڪاغذ جي ٻن ٽڪرن تي لکيا، جن مان هڪ تي "شادي ڪجي" ۽ "شادي نه ڪجي" جا ڪالم ٺاهيل هئا. "شادي ڪجي" هيٺ فائدن ۾ "سدائين گڏ رهندڙ ساٿي ۽ پوڙهائپ ۾ هڪ دوست... ڪنهن به صورت ۾ ڪتي کان بهتر" شامل هو، جڏهن⁠تہ مخالفت ۾ "ڪتابن لاءِ گهٽ پئسا" ۽ "وقت جو خوفناڪ زيان" جهڙا نقطا لکيل هئا.[101] شاديءَ جي حق ۾ فيصلو ڪرڻ کان پوءِ، هن پنهنجي پيءُ سان ان بابت ڳالهه ٻولهه ڪئي، ۽ پوءِ 29 جولاءِ تي پنهنجي سوٽ ايما سان ملڻ ويو. ان موقعي تي هن شاديءَ جي آڇ نه ڪئي، پر پنهنجي پيءُ جي صلاح جي ابتڙ، کيس جنسن جي روپ مٽجڻ بابت پنهنجا خيال ٻڌايا.[102]

مالٿس ۽ قدرتي چونڊ

[سنواريو]

لنڊن ۾ پنهنجي تحقيق جاري رکندي، ڊارون جي وسيع مطالعي ۾ هاڻي مالٿس جي ڪتاب آباديءَ جي اصول بابت هڪ مضمون جو ڇهون ڇاپو پڻ شامل هو. 28 سيپٽمبر 1838ع تي هن ان دعويٰ کي نوٽ ڪيو تہ انساني "آبادي، جيڪڏهن ان تي ڪا روڪ نه هجي، تہ هر پنجويهن ورهين ۾ ٻيڻي ٿيندي رهي ٿي، يا هندسي تناسب سان وڌي ٿي"؛ يعني اهڙي هندسي سلسلي سان، جنهن ۾ آبادي جلد ئي خوراڪ جي فراهميءَ کان وڌي وڃي ٿي، ۽ نتيجي ۾ اها حالت پيدا ٿئي ٿي جنهن کي مالٿسي تباهي سڏيو وڃي ٿو. ڊارون هن خيال کي آگسٽين ڊي ڪانڊول جي ٻوٽن ۾ "جنسن جي جنگ"، ۽ جهنگلي جيوت ۾ بقا لاءِ ٿيندڙ جدوجهد سان ڀيٽڻ لاءِ چڱيءَ ريت تيار هو؛ اهڙيءَ طرح اهو سمجهي سگهجي پيو تہ ڪنهن جنس جا انگ اکر مجموعي طور لڳ ڀڳ هڪجهڙا ڇو رهندا آهن.[15][103]

ڇاڪاڻ⁠تہ جنسون هميشه موجود وسيلن کان وڌيڪ اولاد پيدا ڪن ٿيون، تنهنڪري سازگار تبديليون جاندارن کي جيئرو رهڻ ۽ اهي تبديليون پنهنجي اولاد ڏانهن منتقل ڪرڻ ۾ وڌيڪ ڪامياب بڻائينديون، جڏهن⁠تہ ناسازگار تبديليون ختم ٿي وينديون. هن لکيو تہ "هن سڄي دٻاءَ وجهڻ جو آخري ڪارڻ مناسب بناوتن کي ڇاڻڻ ۽ انهن کي تبديلين سان هم آهنگ ڪرڻ هئڻ گهرجي"، ۽ وڌيڪ تہ "ائين چئي سگهجي ٿو تہ ڄڻ هڪ لک پچر جهڙي قوت فطرت جي معاشي نظام ۾ موجود خالن اندر هر قسم جي موافق بناوت کي ڌڪڻ جي ڪوشش ڪري رهي هجي، يا وڌيڪ صحيح طور، ڪمزور شڪلين کي ٻاهر ڌڪي نوان خال پيدا ڪري رهي هجي."[15][103] ان عمل جو نتيجو نين جنسن جي پيدائش جي صورت ۾ نڪرڻو هو.[15][104] جيئن هن پوءِ پنهنجي آتم ڪٿا ۾ لکيو:

آڪٽوبر 1838ع ۾، يعني پنهنجي منظم تحقيق شروع ڪرڻ کان پندرهن مهينا پوءِ، مون اتفاق سان وندر خاطر مالٿس جو آباديءَ بابت ڪتاب پڙهيو. جانورن ۽ ٻوٽن جي عادتن بابت ڊگهي عرصي واري مشاهدي سبب مان هر هنڌ هلندڙ بقا جي جدوجهد کي سمجهڻ لاءِ اڳ ئي تيار هوس، تنهنڪري مون کي ترت اهو خيال آيو تہ اهڙين حالتن ۾ سازگار تبديليون محفوظ رهڻ ڏانهن مائل ٿينديون ۽ ناسازگار تبديليون ناس ٿي وينديون. ان جو نتيجو نين جنسن جي ٺهڻ جي صورت ۾ نڪرندو. اهڙيءَ طرح، آخرڪار مون کي هڪ اهڙو نظريو ملي ويو، جنهن تي ڪم ڪري سگهجي پيو...[105]

ڊسمبر جي وچ ڌاري، ڊارون کي چونڊيل نسل ڪشي ۾ هارين پاران بهترين جانورن جي چونڊ ۽ مالٿسي فطرت پاران اتفاقي تبديلي وارين شڪلين مان چونڊ ڪرڻ وچ ۾ هڪجهڙائي نظر آئي، جنهن جي نتيجي ۾ "نئين حاصل ڪيل بناوت جو هر حصو مڪمل طور ڪارائتو ۽ ڪامل" ٿي سگهي پيو.[106] هن ان ڀيٽ کي "منهنجي نظريي جو هڪ سهڻو حصو" قرار ڏنو.[107] پوءِ هن پنهنجي نظريي کي قدرتي چونڊ جو نالو ڏنو، جيڪو چونڊيل نسل ڪشيءَ واري عمل لاءِ سندس استعمال ڪيل اصطلاح "مصنوعي چونڊ" سان ڀيٽ تي ٻڌل هو.[15]

11 نومبر تي هو ٻيهر ميئر موٽي آيو ۽ ايما کي شاديءَ جي آڇ ڪيائين، ۽ هڪ ڀيرو ٻيهر کيس پنهنجا خيال ٻڌايائين. ايما اها آڇ قبول ڪئي. پوءِ پيار ڀرين خطن جي ڏي وٺ دوران، هن ظاهر ڪيو تہ هوءَ سندن اختلافن بابت ڊارون جي کلي دل سان ڳالهائڻ کي ڪيتري اهميت ڏيندي هئي؛ ساڳئي وقت هن پنهنجي مضبوط يونٽيرين عقيدن ۽ ان ڳڻتيءَ جو اظهار پڻ ڪيو تہ ڊارون جا سچا شڪ کين آخرت ۾ هڪ ٻئي کان جدا ڪري سگهن ٿا.[108] لنڊن ۾ گهر ڳوليندي به سندس بيماريءَ جا دورا جاري رهيا، ۽ ايما کيس آرام ڪرڻ لاءِ زور ڀريندي لکيو، تقريبن اڳڪٿيءَ واري انداز ۾: "تنهنڪري هاڻي وڌيڪ بيمار نه ٿيءُ، منهنجا پيارا چارلي، جيستائين مان توسان گڏ ٿي تنهنجي سار سنڀال ڪري سگهان." هن گوور اسٽريٽ ۾ اهو گهر ڳولي لڌو، جنهن کي هو ان جي چمڪندڙ اندروني سجاوٽ سبب "مڪا ڪائو ڪاٽيج" سڏيندا هئا، ۽ پوءِ ڪرسمس دوران پنهنجو "عجائب گهر" اتي منتقل ڪيائين. 24 جنوري 1839ع تي ڊارون رائل سوسائٽيءَ جو فيلو چونڊيو ويو.[2][109]

29 جنوري تي ڊارون ۽ ايما ويج ووڊ جي شادي ميئر ۾ هڪ اينگليڪن رسم تحت ٿي، جيڪا يونٽيرين عقيدن جو لحاظ رکندي ترتيب ڏني وئي هئي. ان کان پوءِ اهي فوراً ريل رستي لنڊن روانا ٿيا ۽ پنهنجي نئين گهر ۾ وڃي رهيا.[110]

ارضيات جا ڪتاب، بارنيڪل ۽ ارتقائي تحقيق

[سنواريو]
ٽيهه ورهين جي ڄمار وارو ڊارون، سندس پٽ فراڪ پهريل سندس گوڏي تي ويٺل
ڊارون 1842ع ۾ پنهنجي وڏي پٽ وليم ايراسمس ڊارون سان گڏ

هاڻي ڊارون وٽ قدرتي چونڊ بابت پنهنجي نظريي جو اهو ڍانچو موجود هو، "جنهن تي ڪم ڪري سگهجي پيو"،[105] ۽ اهو سندس "مکيه شوق" بڻجي ويو.[111] سندس تحقيق ۾ ٻوٽن ۽ جانورن جي وسيع تجرباتي چونڊيل نسل ڪشي شامل هئي، جنهن وسيلي هن اهڙا ثبوت ڳوليا تہ جنسون اڻبدلجندڙ نہ آهن، ۽ پنهنجي نظريي کي وڌيڪ سنوارڻ ۽ ثبوتن سان مضبوط ڪرڻ لاءِ ڪيترن ئي تفصيلي خيالن جي جاچ ڪئي.[15] پندرهن ورهين تائين اهو ڪم سندس مکيه مصروفيتن، يعني ارضيات بابت لکڻ ۽ بيگل جي گڏ ڪيل نمونن، خاص ڪري بارنيڪلن، بابت ماهرن جون رپورٽون ڇپائڻ جي پسمنظر ۾ جاري رهيو.[112]

ڊارون جي بارنيڪل بابت تحقيق جي شروعات 1835ع ۾ چلي مان گڏ ڪيل بارنيڪل جي هڪ وسنديءَ کان ٿي، جنهن کي هن مسٽر آرٿروبالانس نالو ڏنو. هن جنس (Cryptophialus minutus) جو ٻين بارنيڪلَن سان تعلق سمجهڻ ۾ پيدا ٿيل مونجهاري کيس انهن جاندارن جي نظاميات ڏانهن گهڻو ڇڪيو. هن 1846ع ۾ ان جنس جي پهرين جاچ لکي، پر ان جي باقاعده وضاحت 1854ع تائين نہ ڪئي.[113]

فٽز راءِ جو گهڻي دير سان تيار ٿيل Narrative مئي 1839ع ۾ ڇپيو. ڊارون جي Journal and Remarks کي ٽئين جلد طور سٺا جائزا مليا، ۽ 15 آگسٽ تي اهو الڳ ڪتاب طور ڇپيو. 1842ع جي شروعات ۾ ڊارون پنهنجن خيالن بابت چارلس لائل کي لکيو، جنهن نوٽ ڪيو تہ سندس ساٿي "جنسن جي هر نئين ٽولي لاءِ ڪا شروعات ڏسڻ کان انڪار ڪري ٿو".[72][114]

ائٽولن جي ٺهڻ بابت سندس نظريي تي ٻڌل ڊارون جو ڪتاب مرجاني ڀٽن جي بناوت ۽ ورڇ ٽن ورهين کان وڌيڪ محنت کان پوءِ مئي 1842ع ۾ ڇپيو، جنهن کان پوءِ هن قدرتي چونڊ بابت پنهنجي نظريي جو پهريون "پينسل خاڪو" لکيو.[115] لنڊن جي دٻاءَ کان بچڻ لاءِ، خاندان سيپٽمبر ۾ ڪينٽ جي ٻهراڙيءَ واري ڊائون هائوس ڏانهن لڏي ويو.[116] 11 جنوري 1844ع تي ڊارون نباتيات دان جوزف ڊالٽن هوڪر سان پنهنجي نظرياتي ڪم جو ذڪر ڪندي ڊرامائي مذاق ۾ لکيو تہ "اهو ڄڻ قتل جو اقرار ڪرڻ جهڙو آهي".[117][118] هوڪر جواب ڏنو: "منهنجي خيال ۾ مختلف هنڌن تي پيدائش جا سلسلا ٿي سگهيا آهن، ۽ جنسن ۾ آهستي آهستي تبديلي پڻ ٿي سگهي ٿي. مون کي اهو ٻڌي خوشي ٿيندي تہ توهان جي خيال ۾ اها تبديلي ڪيئن ٿي هوندي، ڇاڪاڻ⁠تہ هن موضوع بابت هن وقت موجود ڪو بہ نظريو مون کي مطمئن نٿو ڪري."[119]

کليل وڻڪار مان ور وڪڙ کائيندڙ وارياسي بجريءَ وارو رستو، جنهن جي ٻنهي پاسن تي ٻوٽا ۽ جهاڙيون آهن
ڪينٽ جي ڊائون هائوس وٽ ڊارون جو "واريءَ وارو پنڌ" سندس معمول جو "سوچڻ وارو رستو" هو.[120]

جولاءِ تائين ڊارون پنهنجي "خاڪي" کي وڌائي 230 صفحن جي "مضمون" ۾ تبديل ڪري ڇڏيو، جنهن کي سندس اوچتي وفات جي صورت ۾ تحقيق جي نتيجن سان وڌيڪ وڌايو وڃي ها.[121] نومبر ۾ گمنام نموني ڇپيل سنسني خيز گهڻو وڪرو ٿيندڙ ڪتاب تخليق جي قدرتي تاريخ جا نشان جنس بدلجڻ واري خيال ۾ وڏي عوامي دلچسپي پيدا ڪئي. ڊارون ان جي غيرماهرانه ارضيات ۽ حيوانيات کي ناپسند ڪيو، پر پنهنجي دليلن جو احتياط سان ٻيهر جائزو ورتائين. ان تي وڏو تڪرار پيدا ٿيو، ۽ سائنسدانن جي تحقير آميز رد باوجود ڪتاب وڏي تعداد ۾ وڪامندو رهيو.[122][123]

ڊارون 1846ع ۾ پنهنجو ٽيون ارضياتي ڪتاب مڪمل ڪيو. پوءِ هن سامونڊي بي ڪرنگهي جاندارن ۾ نئين سر دلچسپي ورتي ۽ گرانٽ سان شاگرديءَ وارن ڏينهن جي مهارت استعمال ڪندي، سفر دوران گڏ ڪيل بارنيڪلَن جي چيرڦاڙ، درجابندي ۽ سڃاڻپ ڪئي. هو انهن جي بناوت جي خوبصورتي ڏسي خوش ٿيندو هو ۽ انهن کي لاڳاپيل عضون جي بناوت سان ڀيٽيندو هو.[124] 1847ع ۾ هوڪر "مضمون" پڙهيو ۽ اهڙا نوٽ موڪليا، جن ڊارون کي گهربل پرسڪون ۽ تنقيدي موٽ ڏني، پر هو مڪمل حمايت لاءِ تيار نہ ٿيو ۽ ڊارون پاران تخليق جي جاري عملن جي مخالفت تي سوال اٿاريائين.[125]

پنهنجي دائمي خراب صحت بهتر ڪرڻ جي ڪوشش ۾، ڊارون 1849ع ۾ ڊاڪٽر جيمس گلي جي مالورن واري علاجگاهه ويو، جتي پاڻيءَ وسيلي علاج مان ڪجهه فائدو ملڻ تي حيران ٿيو.[126] پوءِ 1851ع ۾ سندس پياري ڌيءَ ايني بيمار ٿي پئي، جنهن سندس اهو ڊپ ٻيهر جاڳايو تہ سندس بيماري موروثي ٿي سگهي ٿي. هوءَ ڊگهي عرصي تائين بار بار شديد بيمار ٿيڻ کان پوءِ ساڳئي ورهيه وفات ڪري وئي.[127]

بارنيڪلَن تي اٺن ورهين جي ڪم دوران، ڊارون جي نظريي کيس اهي "هم شڪليون" سڃاڻڻ ۾ مدد ڏني، جن مان ظاهر ٿيو تہ ٿورڙي تبديل ٿيل عضوا نين حالتن سان ٺهڪڻ لاءِ الڳ ڪم انجام ڏين ٿا. ڪجهه جنسن ۾ هن ننڍڙا نر ڏٺا، جيڪي ٻه جنسي جاندارن تي طفيل طور رهندا هئا؛ هيءَ حالت نر ۽ ٻه جنسي گڏجڻ کان الڳ جنسن جي ارتقا ڏانهن هڪ وچولي مرحلي جي نشاندهي ڪندي هئي.[128] 1853ع ۾ هن ڪم سبب کيس رائل سوسائٽي جو رائل ميڊل مليو، ۽ حياتيات دان طور سندس شهرت مضبوط ٿي.[129] پنهنجي تحقيق مڪمل ٿيڻ تي ڊارون چيو: "مون کان اڳ ڪنهن بہ ماڻهو بارنيڪل کان ايتري نفرت نہ ڪئي هوندي، جيتري مان ڪريان ٿو."[130][131] 1854ع ۾ هو لنينيئن سوسائٽي آف لنڊن جو فيلو بڻيو، جنهن سان کيس ان جي ڪتابخاني تائين ٽپال وسيلي رسائي ملي.[132] هن جنسن بابت پنهنجي نظريي جو وڏو نئين سر جائزو وٺڻ شروع ڪيو، ۽ نومبر ۾ کيس سمجهه ۾ آيو تہ اولاد جي صفتن ۾ ٿيندڙ تفاوت کي ان ريت سمجهائي سگهجي ٿو تہ اهي "فطرت جي معاشي نظام ۾ مختلف هنڌن" سان ٺهڪي پون ٿا.[133]

قدرتي چونڊ واري نظريي جي اشاعت

[سنواريو]
اسٽوڊيو ۾ ورتل تصوير، جنهن ۾ ڊارون جي نمايان وڏي پيشاني، گهاٽيون ڀرون، اندر ڏانهن ويٺل اکيون، ٿلهو نڪ ۽ پختي تاثر وارو وات نظر اچن ٿا؛ مٿي کان گنجو، پاسن تي ڪارا وار ۽ ڊگها ڪنن ڀرسان وار، پر ڏاڙهي يا مُڇون ڪونهن
1855ع ۾ 46 ورهين جي ڄمار وارو ڊارون، جيڪو ان وقت قدرتي چونڊ بابت پنهنجي نظريي جي اشاعت لاءِ ڪم ڪري رهيو هو. هن هن تصوير بابت جوزف هوڪر کي لکيو: "جيڪڏهن منهنجي چهري جو تاثر حقيقت ۾ ايترو خراب آهي، جيترو تصوير ۾ نظر اچي ٿو، تہ اها حيرت جي ڳالهه آهي تہ منهنجو هڪ بہ دوست ڪيئن آهي."[134]

1856ع جي شروعات تائين ڊارون اهو جاچي رهيو هو تہ ڇا آنا ۽ ٻج سامونڊي پاڻيءَ ۾ سفر دوران زنده رهي سگهن ٿا، جيئن جنسون سمنڊن جي پار پکڙجي سگهن. هوڪر روايتي خيال تي وڌندڙ شڪ ظاهر ڪرڻ لڳو تہ جنسون مستقل ۽ اڻبدلجندڙ آهن، پر سندن نوجوان دوست ٿامس هينري هڪسلي اڃا تائين جنسن جي بدلجڻ واري خيال جو سخت مخالف هو. لائل ڊارون جي قياسن ۾ دلچسپي وٺندو هو، پر انهن جي حقيقي وسعت کان واقف نہ هو. جڏهن هن الفريڊ رسل واليس جو مقالو، "نون جنسن جي ظهور کي ضابطي ۾ آڻيندڙ قانون بابت"، پڙهيو تہ کيس ان ۾ ڊارون جي خيالن سان هڪجهڙايون نظر آيون. هن ڊارون تي زور ڀريو تہ پنهنجي اڳڀرائي ثابت ڪرڻ لاءِ پنهنجو ڪم ڇپائي.[135]

جيتوڻيڪ ڊارون ان کي ڪو خطرو نہ سمجهيو، پر 14 مئي 1856ع تي هن هڪ مختصر مقالو لکڻ شروع ڪيو. ڏکين سوالن جا جواب ڳولڻ سبب سندس ڪم بار بار رڪجي ويو، ۽ هن پنهنجي رٿا کي وڌائي جنسن بابت هڪ "وڏي ڪتاب" ۾ بدلائي ڇڏيو، جنهن جو نالو قدرتي چونڊ رکيو ويو ۽ جنهن ۾ سندس "انسان بابت نوٽ" بہ شامل ٿيڻو هو. هن پنهنجي تحقيق جاري رکي ۽ سڄي دنيا جي قدرتي ماهرن کان معلومات ۽ نمونا حاصل ڪيا، جن ۾ بورنيو ۾ ڪم ڪندڙ واليس بہ شامل هو.[135]

1857ع جي وچ ڌاري هن "انساني نسلن تي لاڳو ڪيل نظريو" نالي هڪ حصي جو عنوان شامل ڪيو، پر ان موضوع تي متن نہ وڌائين. 5 سيپٽمبر 1857ع تي ڊارون آمريڪي نباتيات دان آسا گري ڏانهن پنهنجن خيالن جو تفصيلي خاڪو موڪليو، جنهن ۾ قدرتي چونڊ جو هڪ خلاصو بہ شامل هو، پر ان ۾ انسان جي اصل ۽ جنسي چونڊ جو ذڪر نہ هو. ڊسمبر ۾ ڊارون کي واليس جو خط مليو، جنهن ۾ هن پڇيو تہ ڇا ڪتاب ۾ انسان جي اصل تي بہ بحث ڪيو ويندو. ڊارون جواب ڏنو تہ هو ان موضوع کان پاسو ڪندو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو "ايترو تہ اڳواٽ قائم ٿيل تعصبن سان گهيريل آهي"، پر ساڳئي وقت هن واليس کي پنهنجي نظرياتي ڪم جاري رکڻ جي همٿ ڏني ۽ وڌيڪ چيو تہ "مان توهان کان گهڻو اڳتي وڃان ٿو."[135]

ڊارون جو ڪتاب اڃا اڌورو هو، جڏهن 18 جون 1858ع تي کيس واليس جو هڪ مقالو مليو، جنهن ۾ قدرتي چونڊ جي وضاحت ڪيل هئي. اهو ڏسي تہ واليس کيس "اڳ ۾ پهچي ويو" آهي، ڊارون حيران ٿي ويو ۽ واليس جي درخواست موجب ساڳئي ڏينهن اهو مقالو لائل ڏانهن موڪليائين.[136][137] جيتوڻيڪ واليس اشاعت جي درخواست نہ ڪئي هئي، ڊارون تجويز ڏني تہ هو اهو ڪنهن بہ اهڙي رسالي ڏانهن موڪليندو، جيڪو واليس چونڊي. ان وقت سندس خاندان سخت بحران ۾ هو، ڇاڪاڻ⁠تہ ڳوٺ ۾ ٻار ڳاڙهي بخار سبب مري رهيا هئا، تنهنڪري هن معاملو پنهنجن دوستن جي حوالي ڪري ڇڏيو.[138]

ڪجهه صلاح مشوري کان پوءِ، ۽ واليس کي سڌي طرح شامل ڪرڻ جو ڪو ڀروسي جوڳو طريقو نہ هجڻ سبب، لائل ۽ هوڪر فيصلو ڪيو تہ 1 جولاءِ تي لنينيئن سوسائٽي اڳيان جنسن ۾ قسم پيدا ٿيڻ جي لاڙي بابت؛ ۽ چونڊ جي قدرتي ذريعن وسيلي قسمن ۽ جنسن جي قائم رهڻ بابت نالي گڏيل پيشڪش ڪئي وڃي. 28 جون جي شام ڊارون جو ننڍڙو پٽ لڳ ڀڳ هڪ هفتو سخت بيمار رهڻ کان پوءِ ڳاڙهي بخار سبب وفات ڪري ويو، ۽ ڊارون ايترو ڏکويل هو جو گڏجاڻيءَ ۾ شرڪت نہ ڪري سگهيو.[139]

نظريي جي هن اعلان ڏانهن شروعات ۾ ٿورو ڌيان ڏنو ويو؛ لنينيئن سوسائٽي جي صدر مئي 1859ع ۾ تبصرو ڪيو تہ گذريل ورهيه ۾ ڪا بہ انقلابي دريافت نہ ٿي هئي.[140] رڳو هڪ جائزي ڊارون کي ايترو ناراض ڪيو، جو هن پوءِ بہ ان کي ياد رکيو؛ ڊبلن جي پروفيسر سيموئل هائوٽن دعويٰ ڪئي تہ "انهن ۾ جيڪو ڪجهه نئون هو، سو غلط هو، ۽ جيڪو صحيح هو، سو پراڻو هو."[141] ڊارون پنهنجي "وڏي ڪتاب" جو خلاصو تيار ڪرڻ لاءِ تيرهن مهينا سخت محنت ڪئي؛ هو خراب صحت جو شڪار رهيو، پر سندس سائنسي دوست مسلسل همٿ ڏيندا رهيا. لائل ڪتاب کي جان مري وٽان ڇپائڻ جو بندوبست ڪيو.[142]

جنسن جي اصل بابت توقع کان وڌيڪ مقبول ثابت ٿيو؛ 22 نومبر 1859ع تي ڪتاب وڪڻندڙن لاءِ جاري ٿيڻ وقت ان جون سموريون 1,250 ڪاپيون اڳواٽ ئي گهڻي گهرج هيٺ اچي چڪيون هيون.[143] ڪتاب ۾ ڊارون تفصيلي مشاهدي، نتيجن ۽ اڳواٽ امڪاني اعتراضن جي جائزي تي ٻڌل "هڪ ڊگهو دليل" پيش ڪيو.[144] گڏيل نسب جي حمايت ۾ هن انسانن ۽ ٻين ٿڻائتن جي وچ ۾ هم شڪلين جا ثبوت بہ ڏنا.[145][III] جنسي چونڊ جو خاڪو پيش ڪرڻ کان پوءِ هن اشارو ڏنو تہ اهو انساني نسلن جي وچ ۾ فرقن جي وضاحت ڪري سگهي ٿو.[146][IV] هن انسان جي اصل تي سڌي بحث کان پاسو ڪيو، پر هن جملي وسيلي پنهنجي ڪم جي اهميت ڏانهن اشارو ڪيو: "انسان جي اصل ۽ سندس تاريخ تي روشني پوندي."[147][IV] سندس نظريو مهاڳ ۾ سادي نموني هن ريت بيان ٿيل آهي:

جيئن تہ هر جنس جا ايترا وڌيڪ فرد ڄمن ٿا، جيترا ممڪن طور زنده نٿا رهي سگهن؛ ۽ تنهنڪري وجود لاءِ بار بار جدوجهد ٿئي ٿي، ان مان نتيجو نڪري ٿو تہ جيڪڏهن ڪو بہ جاندار زندگيءَ جي پيچيده ۽ ڪڏهن بدلجندڙ حالتن ۾ پنهنجي فائدي لاءِ ٿورڙو بہ تبديل ٿئي، تہ ان جي زنده رهڻ جا امڪان وڌيڪ هوندا، ۽ اهڙيءَ طرح اهو قدرتي طور چونڊجي ويندو. وراثت جي سگهاري اصول سبب، چونڊيل قسم پنهنجي نئين ۽ تبديل ٿيل صورت کي اڳتي وڌائڻ جو لاڙو رکندو.[148]

ڪتاب جي پڇاڙيءَ ۾ هن نتيجو ڪڍيو تہ:

زندگيءَ جي هن تصور ۾ وڏائي آهي، جنهن ۾ ان جون ڪيتريون قوتون شروعات ۾ ڪجهہ صورتن يا فقط هڪ صورت ۾ ڦوڪيون ويون؛ ۽ جڏهن هي سيارو ڪشش ثقل جي مقرر قانون موجب گردش ڪندو رهيو، تڏهن اهڙي سادي شروعات مان بي انتها سهڻيون ۽ حيرت انگيز صورتون ارتقا ڪنديون رهيون آهن ۽ اڃا بہ ڪري رهيون آهن.[149]

آخري لفظ ڪتاب جي پهرين پنجن ڇاپن ۾ "ارتقا ڪرڻ" واري لفظ جي واحد صورت هئي. ان وقت "ارتقاپسندي" ٻين خيالن سان لاڳاپيل سمجهي ويندي هئي، خاص طور جنيني واڌ ويجهه سان. ڊارون پهريون ڀيرو 1871ع ۾ انسان جو نسل ۾ ارتقا جو لفظ استعمال ڪيو، ۽ پوءِ 1872ع ۾ اهو جنسن جي اصل بابت جي ڇهين ڇاپي ۾ شامل ڪيو.[150]

اشاعت تي ردعمل

[سنواريو]

ڪتاب سڄي دنيا ۾ وڏي دلچسپي پيدا ڪئي، پر ان جي ڀيٽ ۾ گهٽ تڪرار ٿيو، جيڪو مشهور پر گهٽ سائنسي ڪتاب تخليق جي قدرتي تاريخ جا نشان جي اشاعت وقت پيدا ٿيو هو.[151] جيتوڻيڪ ڊارون جي بيماري کيس عوامي بحثن کان پري رکيو، پر هن سائنسي ردعمل جو وڏي دلچسپيءَ سان جائزو ورتو، اخبارن جي ڪترڻن، تبصرن، مقالن، طنزن ۽ خاڪن تي راءِ ڏني، ۽ هن موضوع بابت سڄي دنيا جي ساٿين سان خط و ڪتابت ڪئي.[152] ڪتاب ۾ انسان جي اصل تي چٽي نموني بحث نہ ڪيو ويو هو،[147][IV] پر ان ۾ انسان جي حيواني نسب بابت اهڙا ڪيترائي اشارا شامل هئا، جن مان اهو نتيجو ڪڍي سگهجي پيو.[153] ڪتاب پڙهڻ کان پوءِ هڪسلي چيو: "اهو خيال اڳ ۾ نہ اچڻ ڪيتري نہ وڏي بيوقوفي هئي!"[154]

پهرين تبصري ۾ سوال ڪيو ويو: "جيڪڏهن هڪ ڀولڙو انسان بڻجي ويو آهي، تہ انسان ڇا نہ بڻجي سگهي ٿو؟" ان ۾ چيو ويو تہ اهو معاملو ديني عالمن لاءِ ڇڏي ڏيڻ گهرجي، ڇاڪاڻ⁠تہ عام پڙهندڙن لاءِ اهو تمام گهڻو خطرناڪ آهي.[155] شروعاتي موافق ردعملن مان هڪسلي جي تبصرن ۾ رچرڊ اوون تي پڻ وار ڪيا ويا، جيڪو سائنسي اداري جو اڳواڻ هو ۽ جنهن جي اثر کي هڪسلي ختم ڪرڻ چاهيو ٿي.[156]

اپريل ۾ اوون پنهنجي تبصري ۾ ڊارون جي دوستن تي حملا ڪيا ۽ تحقير ڀري انداز ۾ سندس خيالن کي رد ڪيو، جنهن تي ڊارون ناراض ٿيو،[157] پر اوون ۽ ٻين مافوق الفطرت رهنمائي هيٺ ٿيندڙ ارتقا جا خيال پيش ڪرڻ شروع ڪيا. پيٽرڪ ميٿيو پنهنجي 1831ع واري ڪتاب ڏانهن ڌيان ڇڪايو، جنهن جي مختصر ضميمي ۾ قدرتي چونڊ وسيلي نون جنسن جي وجود ۾ اچڻ جو تصور پيش ڪيو ويو هو، پر هن ان خيال کي وڌيڪ ترقي نہ ڏني هئي.[158]

چرچ آف انگلينڊ جو ردعمل گڏيل نوعيت جو هو. ڊارون جي ڪيمبرج وارن اڳوڻن استادن سيجويڪ ۽ هينسلو سندس خيالن کي رد ڪيو، پر لبرل پادرين قدرتي چونڊ کي خدا جي منصوبي جو هڪ وسيلو سمجهيو، ۽ پادري چارلس ڪنگزلي ان کي "خدا بابت اوترو ئي عظمت ڀريو تصور" قرار ڏنو.[159] 1860ع ۾ ست لبرل اينگليڪن ديني عالمن جي ڪتاب مقالا ۽ تبصرا جي اشاعت، پادرين جو ڌيان ڊارون کان هٽائي ڇڏيو. ان ڪتاب ۾ شامل اعليٰ تنقيد سميت ٻين خيالن کي چرچ جي اختيارين بدعت قرار ڏئي رد ڪيو. ڪتاب ۾ بيڊن پاول دليل ڏنو تہ معجزا خدا جي قانونن جي ڀڃڪڙي ڪن ٿا، تنهنڪري انهن تي ايمان ملحداڻو آهي، ۽ هن "مسٽر ڊارون جي ماهراڻي ڪتاب [جيڪو] فطرت جي پاڻمرادو ارتقائي قوتن جي عظيم اصول جي حمايت ڪري ٿو" جي واکاڻ ڪئي.[160]

آسا گري ڊارون سان غائيت بابت بحث ڪيو، ۽ ڊارون گري جو خدائي ارتقا بابت پمفليٽ، قدرتي چونڊ قدرتي الاهيات سان اڻٺهڪندڙ نہ آهي، درآمد ڪري ورهايو.[159][161] سڀ کان مشهور مقابلو 1860ع وارو آڪسفورڊ ارتقائي بحث هو، جيڪو برطانوي سائنسي ترقيءَ واري تنظيم جي گڏجاڻيءَ دوران ٿيو. آڪسفورڊ جو بشپ سيموئل ولبرفورس، جيتوڻيڪ جنسن جي بدلجڻ جو مخالف نہ هو، پر ڊارون جي وضاحت ۽ ڀولڙن مان انسان جي نسل واري خيال جي مخالفت ڪئي. جوزف هوڪر ڊارون جي حق ۾ سگهارا دليل ڏنا، ۽ ٿامس هڪسلي جو مشهور جواب، تہ هو اهڙي ماڻهوءَ جي اولاد ٿيڻ بدران ڀولڙي مان نسل وٺڻ پسند ڪندو، جيڪو پنهنجين صلاحيتن جو غلط استعمال ڪري، سائنس جي مذهب تي فتح جي علامت بڻجي ويو.[159][162]

سٺ ورهين جي هڪ مرد جي ٽي ڀاڱي ڊگهي تصوير؛ مٿي کان گنجو، اڇا وار ۽ ڊگهي گهاٽي اڇي ڏاڙهي، گهاٽن ڀرن هيٺان اکيون پري ڏسندي سوچ ۾ ٻڏل، ۽ ويڪري ڪالر وارو ڪوٽ پهريل
1862ع ۾ ڊارون ڏاڙهي وڌائڻ شروع ڪئي، جيئن جوليا مارگريٽ ڪيمرون جي 1868ع واري تصوير ۾ نظر اچي ٿي.[163]
ڊارون جو اڇي ڏاڙهي وارو مٿو، جهڪيل ڀولڙي جي جسم سان.
ڀولڙي جي جسم سان ڊارون جا عام طنزيه خاڪا کيس عوامي ثقافت ۾ ارتقائي نظريي جي مکيه ليکڪ طور سڃاڻڻ لڳا. هي 1871ع وارو خاڪو انسان جو نسل ڇپجڻ کان پوءِ ٺاهيو ويو.[163]

ڊارون جا ويجها دوست گري، هوڪر، هڪسلي ۽ لائل بہ اڃا مختلف تحفظات رکندا هئا، پر انهن سميت ڪيترن ٻين، خاص طور نوجوان قدرتي ماهرن، سندس ڀرپور حمايت ڪئي. گري ۽ لائل ارتقا کي مذهبي عقيدي سان ٺهڪائڻ جي ڪوشش ڪئي، جڏهن⁠تہ هڪسلي مذهب ۽ سائنس جي وچ ۾ قطبيت جو تصور پيش ڪيو. هن تعليم ۾ پادرين جي اختيار خلاف سخت مهم هلائي،[159] ۽ اوون جي ماتحت پادرين ۽ اشرافيه سان واسطو رکندڙ شوقين ماهرن جي بالادستي ختم ڪري، پيشور سائنسدانن جي نئين نسل کي اڳتي آڻڻ چاهيو. اوون جي ان دعويٰ، تہ دماغ جي ايناٽامي انسانن کي ڀولڙن کان هڪ الڳ حياتي ترتيب ثابت ڪري ٿي، کي هڪسلي ڊگهي تڪرار دوران غلط ثابت ڪيو. ڪنگزلي ان تڪرار کي "عظيم هپپوڪيمپس سوال" جي نالي سان طنزيه انداز ۾ پيش ڪيو، ۽ اوون جي ساک کي نقصان پهتو.[164]

ان اعتراض جي جواب ۾ تہ زندگيءَ جي ابتدا جي وضاحت نہ ڪئي وئي آهي، ڊارون نيوٽن جي قانون جي قبوليت ڏانهن اشارو ڪيو، جيتوڻيڪ ڪشش ثقل جو سبب معلوم نہ هو.[165] هن موضوع سان لاڳاپيل تنقيدن ۽ تحفظات باوجود، هن 1871ع ۾ هوڪر ڏانهن لکيل هڪ خط ۾ اڳڪٿيءَ جهڙو خيال پيش ڪيو، جنهن ۾ هن چيو تہ زندگيءَ جي ابتدا شايد هڪ "ننڍڙي گرم تلاءَ" ۾ ٿي هجي.[166]

ڊارونيت هڪ اهڙي تحريڪ بڻجي وئي، جنهن ۾ ارتقا سان لاڳاپيل ڪيترائي مختلف خيال شامل هئا. 1863ع ۾ لائل جي ڪتاب انسان جي قدامت جا ارضياتي ثبوت اڳوڻي تاريخ کي مشهور ڪيو، جيتوڻيڪ ارتقا بابت سندس احتياط ڊارون کي مايوس ڪيو. ڪجهه هفتن کان پوءِ هڪسلي جي ڪتاب فطرت ۾ انسان جي جاءِ بابت ثبوت ڏيکاريو تہ ايناٽاميءَ جي لحاظ کان انسان ڀولڙا آهن. ان کان پوءِ هينري والٽر بيٽس جي ڪتاب ايمازون درياهه جو قدرتي ماهر قدرتي چونڊ جا تجرباتي ثبوت پيش ڪيا.[167]

جنسن جي اصل بابت جي اشاعت کان پوءِ شهزادي البرٽ، جيڪو ڊارون جي خيالن جي حمايت ڪندو هو،[168] ۽ وزيراعظم لارڊ پامرسٽن ڊارون کي نائيٽ هُڊ ڏيڻ جي سفارش ڪئي، پر اها ڪامياب نہ ٿي؛ تجويز ڪيل اعزاز جي مخالفن ۾ بشپ ولبرفورس بہ شامل هو.[169]

پوءِ ٿيل ڪوششن جي نتيجي ۾ ڊارون کي برطانيا جو سڀ کان وڏو سائنسي اعزاز، رائل سوسائٽي جو ڪوپلي تمغو، 3 نومبر 1864ع تي ڏنو ويو.[170] ساڳئي ڏينهن هڪسلي ان گروهه جي پهرين گڏجاڻي ڪئي، جيڪو پوءِ اثرائتو "ايڪس ڪلب" بڻيو، ۽ جنهن جو مقصد "خالص ۽ آزاد سائنس، جيڪا مذهبي عقيدن جي زنجيرن کان آجي هجي" هو.[171] 1860ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙيءَ تائين گهڻن سائنسدانن ان ڳالهه سان اتفاق ڪيو تہ ارتقا واقع ٿيو آهي، پر رڳو ٿورائي ڊارون جي ان خيال جي حمايت ڪندي هئي تہ ان جو بنيادي عمل قدرتي چونڊ آهي.[172]

جنسن جي اصل بابت جو ڪيترين ٻولين ۾ ترجمو ٿيو ۽ اهو هڪ بنيادي سائنسي متن بڻجي ويو، جنهن ڏانهن سماج جي هر طبقي، انهن "مزدور ماڻهن" سميت، سنجيده ڌيان ڏنو، جيڪي هڪسلي جا ليڪچر ٻڌڻ لاءِ وڏي انگ ۾ ايندا هئا.[173] ڊارون جو نظريو ان دور جي مختلف تحريڪن سان هم آهنگ ٿيو[V] ۽ مشهور ثقافت جو هڪ اهم حصو بڻجي ويو.[VI] طنزيه خاڪا ٺاهيندڙن انسانن کي حيواني خاصيتن سان ڏيکارڻ واري پراڻي روايت تحت حيواني نسب جو مذاق اڏايو، ۽ برطانيا ۾ انهن دلچسپ تصويرن ڊارون جي نظريي کي غير خطري واري نموني مشهور ڪرڻ ۾ مدد ڪئي. ڊارون 1862ع ۾ بيماريءَ دوران ڏاڙهي وڌائڻ شروع ڪئي هئي. جڏهن هو 1866ع ۾ ٻيهر عوام اڳيان ظاهر ٿيو، تہ کيس ڀولڙي جي صورت ۾ ڏيکاريندڙ خاڪن ارتقا جي سڀني شڪلين کي ڊارونيت سان ڳنڍڻ ۾ مدد ڪئي.[163]

آمريڪا جو پهريون پيلينٽالاجسٽ اوٿنيل سي. مارش جديد گهوڙي جي ابن ڏاڏن جا فوسل دريافت ڪري ڊارون جي ارتقائي نظريي جي حمايت ۾ پختا فوسلي ثبوت پيش ڪندڙ پهريون شخص هو.[174] 1877ع ۾ مارش آمريڪي سائنسي ترقيءَ واري تنظيم جي سالياني گڏجاڻيءَ اڳيان هڪ انتهائي اثرائتي تقرير ڪئي، جنهن ۾ ارتقا جي حق ۾ وضاحتي دليل پيش ڪيو ويو. پهريون ڀيرو مارش مهره دارن جي ارتقا کي مڇين کان وٺي انسانن تائين ترتيبوار بيان ڪيو. هن وڏي تفصيل سان گذريل حياتياتي صورتن جا ڪيترائي فوسلي مثال ڏنا. سائنسي برادري هن تقرير جي اهميت کي فوري طور سڃاتو، ۽ اها ڪيترن سائنسي رسالن ۾ مڪمل طور ڇپي.[175][176]

انسان جو نسل، جنسي چونڊ ۽ نباتيات

[سنواريو]
مٿي ۽ ڪلهن واري تصوير؛ مٿي تي وڌندڙ گنج، اڻبرابر گهاٽا اڇا ڀرون ۽ ڏاڙهي، ۽ گهنجن وارو پيشاني، جيڪا مونجهاري ڀري نگاهه جو تاثر ڏئي ٿي
1878ع تائين، وڌندڙ شهرت ماڻيندڙ ڊارون ڪيترن ورهين کان بيمارين ۾ مبتلا رهيو هو.

پنهنجي حياتيءَ جي آخري ٻاويهن ورهين دوران بيماريءَ جا بار بار دورا پوڻ باوجود،[177] ڊارون جو ڪم جاري رهيو. پنهنجي نظريي جو اختصار طور جنسن جي اصل بابت ڇپائڻ کان پوءِ، هن تجربن، تحقيق ۽ پنهنجي "وڏي ڪتاب" جي لکڻ کي اڳتي وڌايو. هن اڳوڻن جانورن مان انسان جي نسل، سماج ۽ ذهني صلاحيتن جي ارتقا، جهنگلي جيوت ۾ سينگاريل حسن جي وضاحت، ۽ ٻوٽن بابت نون ۽ جدت ڀرين مطالعي تي ڪم ڪيو.[178]

حشرات وسيلي گرده افشاني بابت جاچ 1861ع ۾ جهنگلي آرڪيڊ ٻوٽن جي نون مطالعي ڏانهن وٺي وئي، جن مان ظاهر ٿيو تہ انهن جا گل هر جنس لاءِ مخصوص پتنگن کي پاڻ ڏانهن ڇڪڻ ۽ ٻاهرين لقاح کي يقيني بڻائڻ لاءِ موافقت اختيار ڪن ٿا. 1862ع ۾ ڇپيل آرڪيڊن جي لقاح ۾ ڊارون پهريون ڀيرو تفصيل سان ڏيکاريو تہ قدرتي چونڊ ڪيئن پيچيده ماحولياتي لاڳاپن جي وضاحت ڪري سگهي ٿي، ۽ هن اهڙيون اڳڪٿيون بہ ڪيون جن کي جاچي سگهجي پيو. مڊگاسڪر ۾ کوجنا ڪندڙن اينگريڪم سيسڪوئيپيڊيل نالي هڪ اهڙو آرڪيڊ دريافت ڪيو، جنهن جي شهددان جي ڊيگهه سورهن انچ هئي. ڊارون اڳڪٿي ڪئي تہ ان جي گرده افشاني لاءِ ايتري ڊگهي سونڊ وارو ڪو پتنگ ضرور موجود هوندو؛ گردو "ان وقت تائين نہ نڪرندو، جيستائين حيرت انگيز نموني ڊگهي سونڊ وارو ڪو وڏو پتنگ شهد جو آخري ڦڙو پيئڻ جي ڪوشش نہ ڪندو." مڊگاسڪر ۾ کوجنا ڪندڙن 1903ع ۾ زينٿوپان دريافت ڪيو.[179] جڏهن سندس صحت وڌيڪ خراب ٿي، تہ هو پنهنجي بيماريءَ واري بستري تي اهڙي ڪمري ۾ ليٽندو هو، جيڪو چڙهندڙ ٻوٽن جي حرڪتن کي جاچڻ لاءِ نون تجربن سان ڀريل هوندو هو.[180] سندس مداحن ۾ ارنسٽ هيڪل پڻ شامل هو، جيڪو ڊارونيت جو جوشيلو حامي هو ۽ ان سان لامارڪيت ۽ گوئٽي جي مثاليت کي گڏ ڪندو هو.[181] واليس سندس حمايت جاري رکي، جيتوڻيڪ هو آهستي آهستي روحانيت ڏانهن مائل ٿيندو ويو.[182]

ڊارون جو ڪتاب گهريلو حالت هيٺ جانورن ۽ ٻوٽن ۾ تبديلي (1868ع) سندس رٿيل "وڏي ڪتاب" جو پهريون ڀاڱو هو، جنهن ۾ پين جينيسس جو سندس ناڪام مفروضو پڻ شامل هو، جنهن وسيلي هن وراثت جي وضاحت ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ڪتاب جي وڏي جسامت باوجود شروعات ۾ اهو تيزيءَ سان وڪاميو ۽ ڪيترين ٻولين ۾ ترجمو ٿيو. هن قدرتي چونڊ بابت ٻئي ڀاڱي جو گهڻو حصو پڻ لکيو، پر اهو سندس حياتيءَ ۾ ڇپجي نہ سگهيو.[183]

لائل اڳ ئي انساني اڳوڻي تاريخ کي مشهور ڪري چڪو هو، ۽ هڪسلي ڏيکاريو هو تہ ايناٽاميءَ جي لحاظ کان انسان ڀولڙا آهن.[167] 1871ع ۾ ڇپيل انسان جو نسل، ۽ جنس جي لاڳاپي ۾ چونڊ ۾ ڊارون ڪيترن ئي ذريعن مان ثبوت پيش ڪيا تہ انسان جانور آهن، ۽ جسماني ۽ ذهني خاصيتن ۾ تسلسل ڏيکاريو. هن جنسي چونڊ جو تصور پيش ڪري مور جي کنڀن جهڙين ظاهري طور غير عملي حيواني خاصيتن، انساني ثقافت جي ارتقا، ٻنهي جنسن جي فرق، ۽ جسماني توڙي ثقافتي نسلي درجيبنديءَ جي وضاحت ڪئي، ساڳئي وقت زور ڏنو تہ سڀ انسان هڪ ئي جنس سان واسطو رکن ٿا.[184]

چارلس ڊارون پاران جان برڊن-سينڊرسن ڏانهن 9 آڪٽوبر 1874ع تي لکيل هٿ لکيو خط
چارلس ڊارون پاران جسمانيات جي ماهر جان برڊن-سينڊرسن ڏانهن پڇا ڳاڇا وارو خط
ڊارون جي شڪل کي ٽوگا پهريل ويٺل حالت ۾، "وقت جو پيمانو" لکيل گول دائري ۾ ڏيکاريو ويو آهي، جنهن جي چوڌاري شڪلين جو سلسلو ڦري ٿو؛ شروعات "افراتفري" جي ٽٽل اکرن مان نڪرندڙ ڌرتيءَ جي ڪيڙي سان ٿئي ٿي، پوءِ مٿي ۽ عضون وارا ڪيڙا، ڀولڙا، بن مانس، شروعاتي انسان، لنگوٽي پاتل ۽ ڏنڊو کڻندڙ شڪاري، ۽ آخر ۾ ڊارون کي ٽوپي لاهي سلام ڪندڙ هڪ شريف ماڻهو ڏيکاريل آهي
1882ع لاءِ پنچ جو سالنامو، جيڪو ڊارون جي وفات کان ٿورو اڳ ڇپيو، کيس افراتفريءَ کان وڪٽورين شريف ماڻهوءَ تائين ارتقا جي وچ ۾ انسان رڳو هڪ ڪيڙو آهي جي عنوان سان ڏيکاري ٿو.

تصويرن جي استعمال تي ٻڌل سندس تحقيق کي 1872ع واري ڪتاب انسان ۽ جانورن ۾ جذبن جو اظهار ۾ وڌيڪ وسيع ڪيو ويو، جيڪو ڇپيل فوٽوگرافس شامل ڪندڙ شروعاتي ڪتابن مان هڪ هو. ان ۾ انساني نفسيات جي ارتقا ۽ جانورن جي رويي سان ان جي تسلسل تي بحث ڪيو ويو. ٻئي ڪتاب تمام گهڻو مشهور ٿيا، ۽ ڊارون ان ڳالهه کان متاثر ٿيو تہ سندس خيالن کي عام طور وڏي قبوليت ملي؛ هن چيو تہ "هر ڪو ان بابت ڳالهائي رهيو آهي ۽ ڪنهن کي بہ صدمو نٿو لڳي."[185] سندس نتيجو هي هو تہ "انسان، پنهنجي سمورين اعليٰ خاصيتن سان، پست ترين ماڻهن لاءِ همدردي، اهڙي نيڪ خواهي جيڪا رڳو ٻين انسانن تائين نہ پر سڀ کان معمولي جاندار تائين پهچي ٿي، ۽ اهڙي خدا جهڙي عقل سان، جنهن شمسي سرشتي جي حرڪتن ۽ جوڙجڪ تائين رسائي حاصل ڪئي آهي – انهن سڀني بلند صلاحيتن باوجود – انسان اڃا بہ پنهنجي جسماني بناوت ۾ پنهنجي معمولي اصل جو اڻمٽ نشان کڻي ٿو."[186]

ارتقا سان لاڳاپيل سندس تجربن ۽ جاچن جي نتيجي ۾ حشرات خور ٻوٽا، نباتاتي بادشاهت ۾ ٻاهرين ۽ پاڻمرادو لقاح جا اثر، ساڳئي جنس جي ٻوٽن تي گلن جون مختلف شڪليون، ۽ ٻوٽن ۾ حرڪت جي قوت جهڙا ڪتاب لکيا ويا. هن سڄي دنيا جي سائنسي خط و ڪتابت ڪندڙن کان معلومات گڏ ڪرڻ ۽ خيالن جي ڏي وٺ جاري رکي، جن ۾ ميري ٽريٽ پڻ شامل هئي، جنهن کي هن پنهنجو سائنسي ڪم جاري رکڻ لاءِ همٿايو.[187] هو پهريون شخص هو، جنهن ٻوٽن ۾ گوشت خوريءَ جي اهميت کي سڃاتو.[188] سندس نباتياتي ڪم[IX] جي وضاحت ۽ مقبوليت مختلف ليکڪن، جن ۾ گرانٽ ايلن ۽ ايڇ. جي. ويلز شامل هئا، ڪئي، ۽ ان ڪم اوڻويهين صديءَ جي پڇاڙي ۽ ويهين صديءَ جي شروعات ۾ نباتاتي سائنس جي تبديليءَ ۾ مدد ڪئي.[189][190]

وفات ۽ جنازو

[سنواريو]
ويسٽ منسٽر ايبي ۾ جان هرشل جي کاٻي پاسي ڪاري سنگ مرمر واري ۽ چارلس ڊارون جي اڇي سنگ مرمر واري قبر
لنڊن جي ويسٽ منسٽر ايبي جي مکيه صحن ۾ سائنسدانن جان هرشل ۽ چارلس ڊارون جون هڪ ٻئي ڀرسان قبرون

1882ع ۾ ڊارون ۾ ان بيماريءَ جي سڃاڻپ ڪئي وئي، جنهن کي ان وقت "سيني جو سور" چيو ويندو هو، جنهن مان ان دور ۾ مراد تاجي شريان ۾ رت جو ڄمڻ ۽ دل جي بيماري هوندي هئي. سندس وفات وقت ڊاڪٽرن "سيني جي سور جا دورا" ۽ "دل جي ناڪامي" جي سڃاڻپ ڪئي؛ ان کان پوءِ سندس سڄي حياتيءَ جي صحت جي مسئلن بابت علمي حلقن ۾ مختلف قياس آرائيون ٿينديون رهيون آهن.[191][192]

ڊارون 19 اپريل 1882ع تي 73 ورهين جي ڄمار ۾ ڊائون هائوس ۾ وفات ڪئي. سندس آخري لفظ پنهنجي ڪٽنب لاءِ هئا؛ هن ايما کي چيو، "مون کي موت کان ذرڙو بہ ڊپ ڪونهي—ياد رک تہ تون منهنجي لاءِ ڪيتري سٺي زال رهي آهين—منهنجي سڀني ٻارن کي چئجانءِ تہ اهي ياد رکن تہ هو مون سان ڪيترا سٺا رهيا آهن." جڏهن ايما آرام ڪرڻ وئي، تڏهن هن هينريئٽا ۽ فرانسس کي بار بار چيو، "تنهنجي هٿان سار سنڀال ملڻ لاءِ بيمار ٿيڻ لڳ ڀڳ فائديمند لڳي ٿو."[193]

هن جي خواهش هئي تہ کيس ڊائون جي سينٽ ميري گرجاگھر جي قبرستان ۾ دفن ڪيو وڃي، پر ڊارون جي ساٿين جي درخواست، عوامي مهم ۽ پارلياماني اپيل کان پوءِ، وليم اسپاٽس ووڊ، جيڪو رائل سوسائٽي جو صدر هو، بندوبست ڪيو تہ ڊارون کي ويسٽ منسٽر ايبي ۾ دفن ڪرڻ جو اعزاز ڏنو وڃي، جتي کيس جان هرشل ۽ آئزڪ نيوٽن جي ويجهو دفن ڪيو ويو. جنازي جي تقريب اربع، 26 اپريل تي ٿي، جنهن ۾ ڪٽنب جا ڀاتي، دوست، سائنسدان، فلسفي ۽ معزز شخصيتن سميت هزارين ماڻهو شريڪ ٿيا.[194][9]

ٻار

[سنواريو]
وليم ايراسمس ڊارون27 ڊسمبر 1839ع –8 سيپٽمبر 1914ع
اين ايلزبيٿ ڊارون2 مارچ 1841ع –23 اپريل 1851ع
ميري ايلينر ڊارون23 سيپٽمبر 1842ع –16 آڪٽوبر 1842ع
هينريئٽا ايما ڊارون25 سيپٽمبر 1843ع –17 ڊسمبر 1927ع
جارج هاورڊ ڊارون9 جولاءِ 1845ع –7 ڊسمبر 1912ع
ايلزبيٿ ڊارون8 جولاءِ 1847ع –8 جون 1926ع
فرانسس ڊارون16 آگسٽ 1848ع –19 سيپٽمبر 1925ع
ليونارڊ ڊارون15 جنوري 1850ع –26 مارچ 1943ع
هوريس ڊارون13 مئي 1851ع –29 سيپٽمبر 1928ع
چارلس وارنگ ڊارون6 ڊسمبر 1856ع –28 جون 1858ع

ڊارون جوڙي کي ڏهه ٻار هئا: ٻه ٻالڪپڻ ۾ ئي فوت ٿي ويا، ۽ ڏهن ورهين جي ڄمار ۾ اينيءَ جي وفات سندس ماءُ پيءُ تي تباهه ڪندڙ اثر ڇڏيو. چارلس هڪ پيار ڪندڙ پيءُ هو ۽ پنهنجي ٻارن ڏانهن غيرمعمولي طور گهڻو ڌيان ڏيندو هو.[10] جڏهن بہ هو بيمار ٿيندا هئا، تڏهن کيس ڊپ ٿيندو هو تہ شايد هنن ۾ ويجهي مائٽيءَ ۾ نسل ڪشي سبب ڪمزوريون ورثي ۾ آيون هجن، ڇاڪاڻ تہ سندس زال ۽ سؤٽ ايما ويج ووڊ سان سندس ويجها خانداني لاڳاپا هئا. هن پنهنجي لکڻين ۾ ويجهي مائٽيءَ ۾ نسل ڪشيءَ جو جائزو ورتو ۽ ان جي ڀيٽ ڪيترين جنسن ۾ ٻاهرين نسل ڪشي جي فائدن سان ڪئي.[195]

ايما ڊارون، چارلس وارنگ ڊارون سان گڏ

ڊسمبر 1856ع ۾ ڄاول چارلس وارنگ ڊارون ڏهون ۽ آخري ٻار هو. ٻار جي پيدائش وقت ايما ڊارون جي ڄمار 48 ورهيه هئي، ۽ ٻار ذهني طور معمول کان گهٽ هو ۽ ڪڏهن بہ هلڻ يا ڳالهائڻ نہ سکيو. امڪان آهي تہ کيس ڊائون سنڊروم هو، جنهن جي ان وقت تائين طبي طور وضاحت نہ ڪئي وئي هئي. ان جو ثبوت وليم ايراسمس ڊارون پاران ٻار ۽ سندس ماءُ جي ورتل هڪ تصوير آهي، جنهن ۾ مٿي جي مخصوص شڪل نظر اچي ٿي، ۽ ٻار بابت خاندان جا مشاهدا پڻ ان جي حمايت ڪن ٿا.[196] چارلس وارنگ 28 جون 1858ع تي ڳاڙهي بخار سبب فوت ٿي ويو،[197] جنهن تي ڊارون پنهنجي روزنامچي ۾ لکيو: "غريب پيارو ٻار فوت ٿي ويو."[198]

سندس زنده رهندڙ ٻارن مان جارج، فرانسس ۽ هوريس رائل سوسائٽيءَ جا فيلو بڻيا،[199] ۽ ترتيبوار فلڪيات دان،[200] نباتيات دان ۽ سول انجنيئر طور نالو ڪمايائون. ٽنهي کي نائٽ جو اعزاز ڏنو ويو.[201] ٻيو پٽ، ليونارڊ، اڳتي هلي سپاهي، سياستدان، اقتصاديات دان، نسل سڌار جو حامي، ۽ شماريات دان توڙي ارتقائي حياتيات دان رونالڊ فشر جو رهنما بڻيو.[202]

خيال ۽ رايا

[سنواريو]

مذهبي خيال

[سنواريو]

ڊارون جي خاندان جي مذهبي روايت غير موافق يونيٽيرين هئي، جڏهن تہ سندس پيءُ ۽ ڏاڏو آزاد خيال رکندڙ هئا، جڏهن تہ سندس بپتسما ۽ رهائشي اسڪول چرچ آف انگلينڊ سان لاڳاپيل هئا.[22] جڏهن هو اينگليڪن پادري بڻجڻ لاءِ ڪيمبرج ويو، تڏهن کيس بائبل جي هر لفظ جي سخت ۽ لفظي سچائيءَ بابت ”ذرو بہ شڪ نہ هو“.[37] هن جان هرشل جي سائنس بابت سکيو، جيڪا وليم پيلي جي قدرتي الهيات وانگر معجزن بدران فطرت جي قانونن ۾ وضاحتون ڳوليندي هئي ۽ جنسن جي موافقت کي رٿابنديءَ جو ثبوت سمجهندي هئي.[39][41] ايڇ ايم ايس بيگل تي ڊارون ڪافي حد تائين روايتي عقيدي وارو هو ۽ اخلاقيات بابت بائبل کي اختياري ماخذ طور پيش ڪندو هو.[203] هن جاندارن جي ورڇ جي وضاحت لاءِ ”تخليق جا مرڪز“ ڳوليا،[66] ۽ صلاح ڏني تہ آسٽريليا ۽ انگلينڊ ۾ ملندڙ تمام گهڻا هڪجهڙا اينٽ لائين خدائي هٿ جو ثبوت هئا.[68]

Three-quarter length studio photo of seated girl about nine years old, looking slightly plump and rather solemn, in a striped dress, holding a basket of flowers on her lap
1851ع ۾، جڏهن سندس ڌيءَ ايني فوت ٿي، تڏهن ڊارون سخت صدمو برداشت ڪيو؛ ان وقت تائين عيسائيت ۾ سندس عقيدو گهڻو گهٽجي چڪو هو، ۽ هن گرجاگهر وڃڻ ڇڏي ڏنو هو.[204]

واپسيءَ کان پوءِ هن بائبل جي تاريخي درستگيءَ بابت تنقيدي خيال ظاهر ڪيو ۽ ان بنياد تي سوال اٿاريو تہ هڪ مذهب کي ٻئي کان وڌيڪ معتبر ڇو سمجهيو وڃي.[203] ايندڙ ڪجهه ورهين دوران، جڏهن هو ارضيات ۽ جنسن جي تبديليءَ بابت گهري سوچ ويچار ڪري رهيو هو، تڏهن هن مذهب تي بہ گهڻو غور ڪيو ۽ پنهنجي زال ايما سان کليل نموني بحث ڪيو، جنهن جا عقيدا پڻ گهري مطالعي ۽ سوال ڪرڻ مان جڙيا هئا.[108]

پيلي ۽ ٿامس مالٿس جي عدل الاهي واري نظرئي موجب بک جهڙيون برائيون هڪ مهربان خالق جي قانونن جو نتيجو هيون، جن جو مجموعي اثر ڀلو هو. ڊارون لاءِ قدرتي چونڊ موافقت جو ڀلو نتيجو پيدا ڪندي هئي، پر ان سان اڳواٽ رٿابنديءَ جي ضرورت ختم ٿي ويندي هئي.[205] هو برائيءَ جي مسئلي سبب وڌندڙ پريشانيءَ ۾ رهيو[206][207] ۽ کيس سڄي درد ۽ تڪليف ۾ ڪنهن قادرِ مطلق هستيءَ جو ڪم نظر نہ آيو، جهڙوڪ اڪنيمون واسپ جو پنهنجن آنن لاءِ جيئري خوراڪ طور سنڊي کي مفلوج ڪرڻ.[161] جيتوڻيڪ هو مذهب کي قبيلائي بقا جي حڪمت عملي سمجهندو هو، پر 1860ع ۾ آسا گري ڏانهن هڪ خط ۾ ڊارون اهو بہ مڃيو تہ هو هن ”حيرت انگيز ڪائنات کي بي سمجهه قوت جو نتيجو سمجهڻ تي ڪنهن بہ ريت راضي نہ ٿي سگهيو“،[208] جنهن ڪري هو خدا کي آخري قانون ڏيندڙ سمجهڻ وارو خيال ڇڏڻ ۾ هٻڪندو رهيو.

ڊارون ڊائون جي وِڪار جان بروڊي اِنس سان ويجهي دوستي برقرار رکي ۽ گرجاگهر جي پيرش واري ڪم ۾ اهم ڪردار ادا ڪندو رهيو،[209] پر ت. 1849 کان آچر جي ڏينهن سندس خاندان گرجاگهر ويندو هو، جڏهن تہ هو سير لاءِ نڪري ويندو هو.[204] هن ان ڳالهه کي ”بي معنيٰ“ سمجهيو تہ ڪو ماڻهو جوشيلو خدا پرست ۽ ساڳئي وقت ارتقا پسند نہ ٿي سگهي.[210][211] جيتوڻيڪ هو پنهنجي مذهبي خيالن بابت گهٽ ڳالهائيندو هو، پر 1879ع ۾ جان فورڊائس ڏانهن خط ۾ هن لکيو تہ ”خدا جي وجود کان انڪار واري معنيٰ ۾ مان ڪڏهن بہ ملحد نہ رهيو آهيان.—منهنجي خيال ۾ عام طور ... منهنجي ذهني حالت جي سڀ کان درست وضاحت اگناسٽڪ هوندي.“[108][210]

ٻين وقتن تي هو پهرئين ڪارڻ تي يقين رکندو هو، ۽ دليل طور چوندو هو:

هن وسيع ۽ حيرت انگيز ڪائنات کي، جنهن ۾ انسان بہ شامل آهي ۽ جنهن وٽ گهڻو پوئتي ماضيءَ ۽ گهڻو اڳتي مستقبل ڏسڻ جي صلاحيت آهي، انڌي اتفاق يا ناگزير ضرورت جو نتيجو تصور ڪرڻ جي شديد ڏکيائي، بلڪه ناممڪن هجڻ. جڏهن مان اهڙي نموني غور ڪريان ٿو تہ پاڻ کي مجبور محسوس ڪريان ٿو تہ هڪ اهڙي پهرئين ڪارڻ ڏانهن ڏسان، جنهن وٽ ڪنهن حد تائين انسان جي ذهن جهڙو ذهين ذهن هجي؛ ۽ مون کي خدا پرست سڏڻ مناسب آهي.[212]

1915ع ۾ ڇپيل ”ليڊي هوپ ڪهاڻي“ ۾ دعويٰ ڪئي وئي تہ ڊارون پنهنجي بيماريءَ واري بستري تي ٻيهر عيسائيت ڏانهن موٽي آيو هو. ڊارون جي ٻارن انهن دعوائن کي رد ڪيو، ۽ تاريخدانن بہ انهن کي ڪوڙو قرار ڏنو آهي.[213]

انساني سماج

[سنواريو]

سماجي ۽ سياسي معاملن بابت ڊارون جا خيال سندس دور ۽ سماجي حيثيت جي عڪاسي ڪندا هئا. هو وِگ سڌارڪن جي خاندان ۾ وڏو ٿيو، جيڪي سندس مامي جوسايا ويج ووڊ وانگر چونڊ سڌارن ۽ غلامن جي آزاديءَ جا حامي هئا. ڊارون غلاميءَ جو سخت مخالف هو.[214]

1826ع ۾ آزاد ڪيل غلام جان ايڊمنسٽون کان حنوط سازيءَ جا سبق وٺڻ، جنهن کي ڊارون ڊگهي عرصي تائين ”تمام وڻندڙ ۽ ذهين ماڻهو“ طور ياد ڪندو رهيو، سندس ان عقيدي کي وڌيڪ مضبوط ڪيو تہ ڪارا ماڻهو ساڳيا احساس رکن ٿا ۽ ٻين نسلن جي ماڻهن جيترا ذهين ٿي سگهن ٿا. هن بيگل جي سفر دوران ملندڙ مقامي ماڻهن ڏانهن بہ ساڳيو رويو رکيو.[215] جيتوڻيڪ ان وقت برطانيا ۾ اهو عام خيال هو، سِليمن ۽ باخمن غلام رکندڙ آمريڪا سان ان جو فرق محسوس ڪيو. لڳ ڀڳ ويهن ورهين کان پوءِ نسل پرستي برطانوي سماج جي هڪ خاصيت بڻجي وئي،[24][216] پر ڊارون غلاميءَ، ”انسان جي نام نهاد نسلن کي الڳ جنسون قرار ڏيڻ“ ۽ مقامي ماڻهن سان بدسلوڪيءَ جو سخت مخالف رهيو.[217][VII]

ايڇ ايم ايس بيگل جي ٻئي سفر دوران ياگانن، جهڙوڪ جيمي بٽن، سان ڊارون جي لاڳاپي سندس مقامي ماڻهن بابت سوچ تي گهرو اثر وڌو. ٽيرا ڊيل فيوگو پهچڻ تي هن ”فيوگين وحشين“ جو رنگين بيان ڏنو.[218] ياگان ماڻهن کي وڌيڪ ويجهو ڄاڻڻ کان پوءِ سندس اهو خيال بدلجي ويو. ياگانن جي مطالعي مان ڊارون اهو نتيجو ڪڍيو تہ مختلف انساني گروهن جا ڪيترائي بنيادي جذبا ساڳيا هئا ۽ ذهني صلاحيتون پڻ يورپين جي لڳ ڀڳ برابر هيون.[218] ياگان ثقافت ۾ دلچسپيءَ باوجود ڊارون سندن گهري ماحولياتي ڄاڻ ۽ پيچيده ڪائناتي تصور کي 1850ع واري ڏهاڪي تائين مڪمل طور سمجهي نہ سگهيو، جڏهن هن ياگان ٻولي جي 32,000 لفظن تي ٻڌل لغت جو جائزو ورتو.[218] هن ڏٺو تہ يورپي نوآباديڪاري گهڻو ڪري مقامي تهذيبن جي خاتمي جو سبب بڻبي هئي، ۽ هن ”نوآباديڪاريءَ کي قدرتي تاريخ سان مشابهت رکندڙ تهذيبي ارتقا جي تاريخ ۾ ضم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي“.[219]

عورتن بابت ڊارون جو خيال اهو هو تہ مردن جي عورتن مٿان برتري جنسي چونڊ جو نتيجو هئي؛ هن خيال کي اينٽونيٽ برائون بليڪ ويل پنهنجي 1875ع واري ڪتاب دي سيڪسز ٿرو آئوٽ نيچر ۾ چئلينج ڪيو.[220]

ڊارون پنهنجي اڌ سؤٽ فرانسس گالٽن جي 1865ع ۾ پيش ڪيل دليل کان متاثر ٿيو تہ وراثت جي شمارياتي تجزيي مان ظاهر ٿئي ٿو تہ اخلاقي ۽ ذهني انساني خاصيتون ورثي ۾ منتقل ٿي سگهن ٿيون، ۽ جانورن جي نسل ڪشيءَ جا اصول انسانن تي بہ لاڳو ٿي سگهن ٿا. دي ڊيسينٽ آف مين ۾ ڊارون لکيو تہ ڪمزور ماڻهن کي زنده رهڻ ۽ خاندان ٺاهڻ ۾ مدد ڏيڻ سان قدرتي چونڊ جا فائدا گهٽجي سگهن ٿا، پر هن خبردار ڪيو تہ اهڙي مدد روڪڻ سان همدرديءَ جي جبلت، جيڪا ”اسان جي فطرت جو سڀ کان اعليٰ حصو“ آهي، خطري ۾ پئجي ويندي، ۽ تعليم جهڙا عنصر وڌيڪ اهم ٿي سگهن ٿا. جڏهن گالٽن تجويز ڏني تہ تحقيق جي اشاعت سان ”قدرتي طور باصلاحيت ماڻهن“ جي هڪ ”طبقي“ اندر شادين جي همٿ افزائي ٿي سگهي ٿي، تڏهن ڊارون عملي ڏکيائيون اڳڪٿي ڪيون ۽ ان کي ”انساني نسل جي بهتريءَ لاءِ واحد عملي، پر مون کي ڊپ آهي تہ خيالي منصوبو“ قرار ڏنو؛ هن وراثت جي اهميت عام ڪرڻ ۽ فيصلا فردن تي ڇڏڻ کي ترجيح ڏني.[221] فرانسس گالٽن 1883ع ۾، ڊارون جي وفات کان پوءِ، مطالعي جي هن شعبي کي ”نسل سڌار“ جو نالو ڏنو،[VIII] ۽ سندس نظرين کي نسل سڌار واري پاليسين جي حمايت لاءِ استعمال ڪيو ويو.[219]

ارتقائي سماجي تحريڪون

[سنواريو]
قدرتي تاريخ عجائب گهر، لنڊن ۾ ڊارون جو مجسمو

ڊارون جي شهرت ۽ مقبوليت سبب سندس نالو اهڙن خيالن ۽ تحريڪن سان ڳنڍجڻ لڳو، جن جو ڪڏهن سندس لکڻين سان رڳو اڻ سڌو لاڳاپو هو، ۽ ڪڏهن اهي سندس چٽن بيانن جي سڌي ابتڙ هئا. ٿامس مالٿس دليل ڏنو هو تہ وسيلن کان وڌيڪ آباديءَ جي واڌ خدا طرفان ان مقصد لاءِ مقرر ڪئي وئي هئي تہ انسان محنت سان ڪم ڪن ۽ خاندان وڌائڻ ۾ ضبط کان ڪم وٺن؛ 1830ع واري ڏهاڪي ۾ هن خيال کي ورڪ هائوسن ۽ آزاد منڊي واري معاشيات جي جواز طور استعمال ڪيو ويو.[222] ان وقت تائين ارتقا کي سماجي نتيجن وارو نظريو پڻ سمجهيو پئي ويو، ۽ هربرٽ اسپينسر پنهنجي 1851ع واري ڪتاب سوشل اسٽيٽڪس ۾ انساني آزادي ۽ فردي حقن جا خيال پنهنجي لامارڪي ارتقائي نظرئي تي ٻڌل ڪيا.[223]

1859ع ۾ اصل جي ڇپجڻ کان ٿوري ئي پوءِ، نقادن سندس بقا لاءِ جدوجهد واري بيان کي ان دور جي انگريزي صنعتي سرمائيداريءَ لاءِ مالٿسي جواز قرار ڏئي ٺٺوليون ڪيون. ڊارونيت جو اصطلاح ٻين جي ارتقائي خيالن لاءِ پڻ استعمال ٿيڻ لڳو، جن ۾ اسپينسر جو آزاد منڊيءَ واري ترقيءَ سان لاڳاپيل ”سڀ کان موزون جي بقا“ وارو خيال، ۽ ارنسٽ هيڪل جا گهڻ نسلي انساني ارتقا بابت خيال شامل هئا. ليکڪن قدرتي چونڊ کي مختلف، ۽ اڪثر هڪ ٻئي سان ٽڪراءَ ۾ بيٺل، نظرين جي حمايت لاءِ استعمال ڪيو، جهڙوڪ بي رحم آزاد منڊي واري سرمائيداري، نوآباديت ۽ سامراجيت. پر فطرت بابت ڊارون جي جامع نظر ۾ ”هڪ جاندار جو ٻئي تي دارومدار“ پڻ شامل هو؛ تنهن ڪري امن پسندن، سوشلسٽن، آزاد خيال سماجي سڌارڪن ۽ پيٽر ڪروپوٽڪن جهڙن انارڪسٽن ڪنهن جنس اندر جدوجهد بدران سهڪار جي اهميت تي زور ڏنو.[224] ڊارون پاڻ زور ڀريو تہ سماجي پاليسيءَ کي فطرت ۾ جدوجهد ۽ چونڊ جي خيالن جي سڌي ريت پيروي نہ ڪرڻ گهرجي.[225]

جوزف ايڪٽيلر جو ٺاهيل ڊارون جو نيم مجسمو

1880ع واري ڏهاڪي کان پوءِ نسل سڌار واري تحريڪ حياتياتي وراثت جي خيالن مان اڀري، ۽ پنهنجي نظرين جي سائنسي جواز لاءِ ڊارونيت جي ڪجهه تصورن ڏانهن رجوع ڪيو. برطانيا ۾ گهڻا ماڻهو رضاڪاراڻي بهتري بابت ڊارون جي محتاط خيالن سان متفق هئا ۽ ”مثبت نسل سڌار“ وسيلي سٺين خاصيتن وارن ماڻهن کي وڌيڪ اولاد پيدا ڪرڻ لاءِ همٿائڻ گهريائون. ”ڊارونيت جو زوال“ واري دور ۾ نسل سڌار لاءِ سائنسي بنياد مينڊلي جينيات مهيا ڪيو. ”ذهني طور ڪمزور“ ماڻهن کي ختم ڪرڻ لاءِ منفي نسل سڌار آمريڪا، ڪئناڊا ۽ آسٽريليا ۾ سياسي ڌرين جي وڏي حصي ۾ مقبول ٿيو. منفي نسل سڌار تي يقين سبب آمريڪا ۾ لازمي نس بنديءَ جا قانون لاڳو ڪيا ويا، جن جي پيروي پوءِ ٻين ڪيترن ملڪن به ڪئي. اڳتي هلي، نازي نسل سڌار هن شعبي کي بدنام ڪري ڇڏيو.[VII]

”سماجي ڊارونيت“ جو اصطلاح 1890ع واري ڏهاڪي کان ڪڏهن ڪڏهن استعمال ٿيندو هو، پر 1940ع واري ڏهاڪي ۾ اهو توهين آميز اصطلاح طور مشهور ٿيو، جڏهن رچرڊ هوفسٽيڊٽر ان کي وليم گراهم سمنر جهڙن انهن ماڻهن جي آزاد منڊي واري قدامت پسنديءَ تي حملو ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو، جيڪي سڌارن ۽ سوشلزم جا مخالف هئا. ان کان پوءِ، ارتقا جي انهن اخلاقي نتيجن جي مخالفت ڪندڙ ماڻهن هن اصطلاح کي گار طور استعمال ڪيو، جيڪي سندن خيال ۾ ارتقا مان نڪرن ٿا.[226][222]

تصنيفون

[سنواريو]

ڊارون تمام گهڻو لکندڙ ليکڪ هو. ارتقا بابت سندس تصنيفون ڇپجڻ کان سواءِ به، دي وويج آف دي بيگل جي ليکڪ، ڏکڻ آمريڪا جي ارضيات بابت وسيع پيماني تي لکندڙ ارضياتدان، مرجاني ائٽولن جي ٺهڻ وارو ڳجهارت حل ڪندڙ، ۽ بارنيڪلن بابت معياري ۽ حتمي ڪم پيش ڪندڙ حياتياتدان طور سندس وڏي ساک هجي ها. جيتوڻيڪ آن دي اوريجن آف اسپيشيز سندس ڪم بابت عام تصور تي ڇانيل آهي، پر دي ڊيسينٽ آف مين ۽ دي ايڪسپريشن آف دي ايموشنز اِن مين اينڊ اينيملز پڻ گهرو اثر ڇڏيو. ٻوٽن بابت سندس ڪتاب، جن ۾ دي پاور آف موومينٽ اِن پلانٽس شامل آهي، وڏي اهميت وارا نوان تحقيقي اڀياس هئا؛ اهڙيءَ ريت سندس آخري تصنيف ڪيڙن جي عمل وسيلي نباتاتي مٽيءَ جي ٺهڻ پڻ اهم ڪم هئي.[227][228]

ورثو ۽ يادگيري

[سنواريو]

Unveiling of the bronze Darwin Statue outside the former Shrewsbury School building in 1897 surrounded by schoolboys in straw hats
1897ع ۾ اڳوڻي شروزبري اسڪول جي عمارت ٻاهران، جتي ڊارون پڙهيو هو، سندس مجسمي جي نقاب ڪشائي

الفريڊ رسل والس جي لفظن ۾، ڊارون ”هڪ چوٿائي صديءَ اندر انساني سوچ ۾ اهڙو وڏو انقلاب آندو، جهڙو اسان جي زماني جي ڪنهن ٻئي ماڻهو—يا شايد ڪنهن به زماني جي ماڻهو—نہ آندو هو“؛ هن ”اسان کي حياتيءَ جي جهان بابت هڪ نئون تصور ۽ اهڙو نظريو ڏنو، جيڪو پاڻ تحقيق جو طاقتور اوزار آهي؛ هن ڏيکاريو تہ جدا جدا شعبن جي محققن گڏ ڪيل حقيقتن کي ڪيئن هڪ هم آهنگ مجموعي ۾ آڻي سگهجي ٿو، ۽ اهڙيءَ ريت فطرت جي سموري اڀياس ۾ انقلاب آڻي ڇڏيو“.[229] قديم انسانيات جي ماهر ٽرينٽن هاليڊي موجب، ”ڊارون کي هر دور جو سڀ کان نمايان ارتقائي سائنسدان سمجهڻ بلڪل درست آهي“.[230] ارنسٽ ميئر، انساني سوچ تي اثر جي لحاظ کان، آن دي اوريجن آف اسپيشيز کي بائيبل کان پوءِ تاريخ جو ٻيو سڀ کان اهم ڪتاب سمجهندو هو،[231] ۽ ڊارون جي ارتقائي نظرئي وسيلي آيل سائنسي انقلاب کي ”شايد انسان ذات جي تاريخ جي سڀني فڪري انقلابن مان سڀ کان بنيادي“ قرار ڏنو.[232]

تقريبن 1880ع تائين گهڻا سائنسدان تبديليءَ سان گڏ نسل در نسل لهڻ واري ارتقا جا قائل ٿي چڪا هئا، پر ٿورا ئي ڊارون جي هن موقف سان متفق هئا تہ قدرتي چونڊ ”تبديليءَ جو مکيه، پر اڪيلو نہ، ذريعو رهي آهي“.[233] ”ڊارونيت جو زوال“ واري دور ۾ سائنسدانن ٻين متبادل عملن جي ڳولا ڪئي. پوءِ رونالڊ فشر پنهنجي ڪتاب دي جينيٽيڪل ٿيوري آف نيچرل سليڪشن ۾ مينڊلي جينيات کي شامل ڪيو،[234] جنهن مان آباديائي جينيات ۽ جديد ارتقائي سنگم وجود ۾ آيا، جيڪي اڃا تائين ترقي ڪندا پيا اچن.[18] سائنسي دريافتن ڊارون جي بنيادي بصيرتن جي تصديق ۽ توثيق ڪئي آهي.[229] حياتياتدان ٿيوڊوسيس ڊوبزانسڪي چيو تہ ”ارتقا جي روشنيءَ کان سواءِ حياتيات ۾ ڪا به شيءِ معنيٰ نٿي رکي“.[235]

سندس نالي پٺيان رکيل جاگرافيائي هنڌن ۾ ڊارون سائونڊ[236] ۽ مائونٽ ڊارون شامل آهن،[237] جن ٻنهي جا نالا بيگل جي سفر دوران رکيا ويا. ڊارون هاربر جو نالو سندس اڳوڻن جهاز ساٿين جهاز جي ايندڙ سفر دوران رکيو، ۽ اهو هنڌ نيٺ آسٽريليا جي اترئين علائقي جي گاديءَ واري شهر ڊارون جو ماڳ بڻيو.[238] ڊارون جو نالو رسمي ٻٽي نالي واري نظام يا غير رسمي عام نالن طور ڪيترن ئي ٻوٽن ۽ جانورن کي ڏنو ويو، جن ۾ سندس سفر دوران گڏ ڪيل ڪيترائي نمونا پڻ شامل آهن.[239][240]

1908ع ۾ لنڊن جي لينيئن سوسائٽي، 1 جولاءِ 1858ع تي ڊارون ۽ والس جي نظرئي کي ڇاپيندڙ مقالن جي گڏيل پڙهڻيءَ جي پنجاهين سالگرهه ملهائڻ لاءِ ڊارون–والس تمغو ڏيڻ شروع ڪيو. وڌيڪ تمغا 1958ع ۽ 2008ع ۾ ڏنا ويا؛ 2010ع کان اهي انعام هر سال ڏنا وڃن ٿا.[241] ڊارون ڪاليج، ڪيمبرج يونيورسٽي جو 1964ع ۾ قائم ڪيل اعليٰ تعليم وارو ڪاليج، ڊارون خاندان جي نالي پٺيان رکيل آهي.[242] 2000ع کان 2017ع تائين بئنڪ آف انگلينڊ پاران جاري ڪيل برطانيا جي ڏهن پائونڊن وارن نوٽن جي پٺئين پاسي ڊارون جي تصوير ڇپيل هئي،[243][244] جنهن سان گڏ هڪ همنگ برڊ ۽ ايڇ‌ايم‌ايس بيگل پڻ ڏيکاريل هئا.[245] برطانيا ۾ ڊارون جي جنم جي ٻه سؤ سالا ورسي ٽپال ٽڪلين جي هڪ سلسلي سان ملهائي وئي.[246][247]

سمٿسونين نيشنل ميوزيم آف نيچرل هسٽري جي ”ڊيپ ٽائيم هال“ ۾ چارلس ڊارون جو پتل جو مجسمو رکيل آهي، جنهن ۾ ڊارون کي هڪ بينچ تي ويٺل ڏيکاريو ويو آهي ۽ سندس هٿ ۾ اهڙو نوٽ بڪ آهي، جنهن ۾ سندس ”حياتيءَ جو وڻ“ وارو خاڪو موجود آهي.[248] اهو مجسمو ڊيوڊ ڪلينڊننگ ٺاهيو هو ۽ ان هال جي مرڪزي شاهڪار طور نصب ڪيو ويو، جيڪو ڊاروني ارتقا تي ڌيان ڏئي ٿو.[249]

پڻ ڏسو

[سنواريو]

حاشيا ۽ حوالا

[سنواريو]
  1. ↑ "Charles Darwin's personal finances revealed in new find". The Telegraph. 22 March 2009. اصل نسخو مان 19 October 2017 تي محفوظ ڪيل.
  2. 1 2 "Search Results: Record – Darwin; Charles Robert". The Royal Society Collections Catalogues. 20 June 2015. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2 December 2021 تي محفوظ ڪيل. 2 December 2021 تي حاصل ڪيل.
  3. 1 2 3 4 5 Freeman 2007, p. 106.
  4. ↑ "Darwin" آرڪائيو ڪيا ويا 18 July 2014 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين. entry in ڪولنز انگريزي لغت.
  5. ↑ Desmond, Moore & Browne 2004.
  6. ↑ Coyne, Jerry A. (2009). Why Evolution is True. Viking. ص. 8–11. ISBN 978-0-670-02053-9.
  7. ↑ Larson 2004, pp. 79–111.
  8. ↑ "Special feature: Darwin 200". نيو سائنسدان. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 11 February 2011 تي محفوظ ڪيل. 2 April 2011 تي حاصل ڪيل.
  9. 1 2 "Westminster Abbey » Charles Darwin". Westminster Abbey. 2 January 2016. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 4 March 2016 تي محفوظ ڪيل. 2 January 2016 تي حاصل ڪيل.
    Leff 2000, Darwin's Burial
  10. 1 2 Leff 2000, About Charles Darwin.
  11. ↑ Desmond & Moore 1991, pp. 210, 284–285.
  12. ↑ Desmond & Moore 1991, pp. 263–274.
  13. ↑ van Wyhe 2007, pp. 184, 187
  14. ↑ Beddall, B. G. (1968). "Wallace, Darwin, and the Theory of Natural Selection". Journal of the History of Biology 1 (2): 261–323. doi:10.1007/BF00351923. ISSN 0022-5010.
  15. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 van Wyhe 2008.
  16. ↑ Coyne, Jerry A. (2009). Why Evolution is True. Oxford: Oxford University Press. ص. 17. ISBN 978-0-19-923084-6. In The Origin, Darwin provided an alternative hypothesis for the development, diversification, and design of life. Much of that book presents evidence that not only supports evolution but at the same time refutes creationism. In Darwin's day, the evidence for his theories was compelling but not completely decisive.
  17. ↑ Glass, Bentley; Temkin, Owsei; Straus, William L. Jr., مرتب (1968) [1959]. Forerunners of Darwin. Baltimore, MD: Johns Hopkins University Press. ص. iv. ISBN 978-0-8018-0222-5. Darwin's solution is a magnificent synthesis of evidence ... a synthesis ... compelling in honesty and comprehensiveness.
  18. 1 2 Bowler 2003, pp. 178–179, 338, 347.
  19. ↑ Desmond, Adrian J. (13 September 2002). "Charles Darwin". Encyclopædia Britannica. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 6 February 2018 تي محفوظ ڪيل. 11 February 2018 تي حاصل ڪيل.
  20. ↑ John H. Wahlert (11 June 2001). "The Mount House, Shrewsbury, England (Charles Darwin)". Darwin and Darwinism. باروچ ڪاليج. اصل نسخو مان 6 December 2008 تي محفوظ ڪيل. 26 November 2008 تي حاصل ڪيل.
  21. ↑ Smith, Homer W. (1952). Man and His Gods. New York: گروسيٽ اينڊ ڊنليپ. ص. 339–340.
  22. 1 2 Desmond & Moore 1991, pp. 12–15;
    Darwin 1958, pp. 21–25.
  23. ↑ Darwin 1958, pp. 46–48.
  24. 1 2 Darwin 1958, p. 51;
    Desmond & Moore 2009, pp. 18–26.
  25. ↑ "John Edmonstone: Enslaved Man to (free as a) Bird-Stuffer". nrscotland.gov.uk. National Records of Scotland. 31 May 2013. اصل نسخو مان 27 November 2020 تي محفوظ ڪيل. 7 September 2025 تي حاصل ڪيل.
  26. ↑ Desmond & Moore 1991, pp. 31–34.
  27. ↑ Browne 1995, pp. 72–88.
  28. ↑ Browne 1995, pp. 72–88.
  29. ↑ Desmond & Moore 1991, pp. 42–43.
  30. ↑ Browne 1995, pp. 47–48, 89–91;
    Desmond & Moore 2009, pp. 47–48.
  31. ↑ Darwin 1887, p. 48.
  32. ↑ Rack, Jessie (2015-08-12). "Dining Like Darwin: When Scientists Swallow Their Subjects". NPR (انگريزي ۾). 2026-04-14 تي حاصل ڪيل.
  33. ↑ "Darwin statue unveiled at college". BBC News. 12 February 2009. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 16 February 2009 تي محفوظ ڪيل. 22 April 2022 تي حاصل ڪيل.
  34. 1 2 Smith, Homer W. (1952). Man and His Gods. New York: گروسيٽ اينڊ ڊنليپ. ص. 357–358.
  35. 1 2 Darwin 1887, pp. 50–51.
  36. ↑ van Wyhe, John (مرتب). "Darwin's insects in Stephens' Illustrations of British entomology (1829–32)". Darwin Online. اصل نسخو مان 1 September 2019 تي محفوظ ڪيل. 3 July 2020 تي حاصل ڪيل.
  37. 1 2 Desmond & Moore 1991, pp. 73–79, 763;
    Darwin 1958, pp. 57–67.
  38. ↑ Browne 1995, p. 97.
  39. 1 2 von Sydow 2005, pp. 5–7.
  40. ↑ Daum, Andreas W. (2024). Alexander von Humboldt: A Concise Biography. Trans. Robert Savage. Princeton, N.J.: Princeton University Press. ص. 137–138. ISBN 978-0-691-24736-6.
  41. 1 2 Darwin 1958, pp. 67–68.
  42. ↑ Browne 1995, pp. 128–129, 133–141.
  43. ↑ Peter Lucas (1 January 2010). "The recovery of time past: Darwin at Barmouth on the eve of the Beagle". Darwin Online. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 11 April 2010 تي محفوظ ڪيل. 5 December 2021 تي حاصل ڪيل.
  44. ↑ "Letter no. 105, Henslow, J. S. to Darwin, C. R., 24 Aug 1831". Darwin Correspondence Project. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 29 December 2021 تي محفوظ ڪيل. 29 December 2021 تي حاصل ڪيل.
  45. ↑ Desmond & Moore 1991, pp. 94–97
  46. ↑ Browne 1995, pp. 204–210
  47. 1 2 Keynes 2000, pp. ix–xi
  48. ↑ van Wyhe 2008b, pp. 18–21
  49. ↑ Gordon Chancellor; Randal Keynes (October 2006). "Darwin's field notes on the Galapagos: 'A little world within itself'". Darwin Online. اصل نسخو مان 1 September 2009 تي محفوظ ڪيل. 16 September 2009 تي حاصل ڪيل.
  50. ↑ Keynes 2001, pp. 21–22
  51. ↑ Browne 1995, pp. 183–190
  52. ↑ Keynes 2001, pp. 41–42
  53. ↑ Darwin 1958, pp. 73–74
  54. ↑ Browne 1995, pp. 223–225
    Darwin 1835, p. 7
    "Letter no. 213, Henslow, J. S. to Darwin, C. R., 31 August 1833". Darwin Correspondence Project. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 29 December 2021 تي محفوظ ڪيل. 29 December 2021 تي حاصل ڪيل.
  55. 1 2 Keynes 2001, pp. 106–109
  56. ↑ Desmond & Moore 1991, pp. 189–192, 198
  57. ↑ Eldredge 2006
  58. ↑ Desmond & Moore 1991, pp. 131, 159
    Herbert 1991, pp. 174–179
  59. ↑ "Darwin Online: 'Hurrah Chiloe': an introduction to the Port Desire Notebook". اصل نسخو مان 4 December 2008 تي محفوظ ڪيل. 24 October 2008 تي حاصل ڪيل.
  60. ↑ Jaksic, Fabian M. (2022). "Historical account and current ecological knowledge of the southernmost lizard in the world, Liolaemus magellanicus (Squamata: Liolaemidae)". ريوستا چيلينا ڊي هسٽوريا نيچرل 95 (7). doi:10.1186/s40693-022-00112-y. Bibcode: 2022RvCHN..95....7J.
  61. ↑ Darwin 1845, pp. 205–208
  62. ↑ Browne 1995, pp. 243–244, 248–250, 382–383
  63. ↑ Keynes 2001, pp. 226–227
  64. ↑ Desmond & Moore 1991, pp. 160–168, 182
    "Letter no. 275 – Charles Darwin to Susan Elizabeth Darwin – 23 April 1835". Darwin Correspondence Project. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 6 December 2021 تي محفوظ ڪيل. 6 December 2021 تي حاصل ڪيل.
  65. 1 2 Darwin 1958, pp. 98–99
  66. 1 2 Keynes 2001, pp. 356–357
  67. ↑ Sulloway 1982, p. 19
  68. 1 2 "Darwin Online: Coccatoos & Crows: An introduction to the Sydney Notebook". محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 14 January 2009 تي محفوظ ڪيل. 2 January 2009 تي حاصل ڪيل.
  69. ↑ Keynes 2001, pp. 398–399.
  70. ↑ "Letter no. 301, Charles Darwin to Caroline Darwin, 29 April 1836, Port Lewis, Mauritius". Darwin Correspondence Project. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 15 February 2022 تي محفوظ ڪيل. 12 February 2022 تي حاصل ڪيل.
  71. ↑ Browne 1995, p. 336
  72. 1 2 Darwin 1839, p. viii
  73. 1 2 van Wyhe 2007, p. 197
  74. ↑ Keynes 2000, pp. xix–xx
    Eldredge 2006
  75. ↑ Darwin 1859, p. 1
  76. ↑ Darwin 1835, p. 1.
  77. ↑ "Letter no. 291, Caroline Darwin to Charles Darwin, 29 December [1835], [Shrewsbury]". Darwin Correspondence Project. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 11 February 2022 تي محفوظ ڪيل. 19 January 2022 تي حاصل ڪيل.
  78. ↑ "Letter no. 302, Charles Darwin to Catherine Darwin, 3 June 1836, Cape of Good Hope". Darwin Correspondence Project. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 27 January 2022 تي محفوظ ڪيل. 19 January 2022 تي حاصل ڪيل.
  79. ↑ "Letter no. 288, Susan Darwin to Charles Darwin, 22 November 1835, Shrewsbury". Darwin Correspondence Project. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 13 February 2022 تي محفوظ ڪيل. 19 January 2022 تي حاصل ڪيل.
  80. ↑ Darwin 1958, pp. 81–82.
  81. ↑ Desmond & Moore 1991, pp. 195–198
  82. ↑ Owen 1840, pp. 16, 73, 106
    Eldredge 2006
  83. ↑ Desmond & Moore 1991, pp. 201–205
    Browne 1995, pp. 349–350
  84. ↑ Browne 1995, pp. 345–347.
  85. ↑ Keynes 2001, pp. xviii–xix.
  86. ↑ Desmond & Moore 1991, pp. 207–210
    Sulloway 1982, pp. 20–23
  87. ↑ "Darwin Correspondence Project – Letter 346 – Darwin, C. R. to Darwin, C. S., 27 Feb 1837". محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 29 June 2009 تي محفوظ ڪيل. 19 December 2008 تي حاصل ڪيل. proposes a move on Friday 3 March 1837,
    Darwin's Journal (Darwin 2006, pp. 12 verso) backdated from August 1838 gives a date of 6 March 1837
  88. ↑ Desmond & Moore 1991, pp. 201, 212–221
  89. ↑ Sulloway 1982, pp. 9, 20–23
  90. ↑ Browne 1995, p. 360
    "Darwin, C. R. (Read 14 March 1837) Notes on Rhea americana and Rhea darwinii, Proceedings of the Zoological Society of London". محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 10 February 2009 تي محفوظ ڪيل. 17 December 2008 تي حاصل ڪيل.
  91. ↑ Herbert 1980, pp. 7–10
    van Wyhe 2008b, p. 44
    Darwin 1837, pp. 1–13, 26, 36, 74
    Desmond & Moore 1991, pp. 229–232
  92. ↑ Browne 1995, pp. 367–369
  93. 1 2 Keynes 2001, p. xix
  94. ↑ Desmond & Moore 1991, pp. 233–234
    "Darwin Correspondence Project – Letter 404 – Buckland, William to Geological Society of London, 9 Mar 1838". محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 29 June 2009 تي محفوظ ڪيل. 23 December 2008 تي حاصل ڪيل.
  95. ↑ Desmond & Moore 1991, pp. 233–236.
  96. ↑ Desmond & Moore 1991, pp. 241–244, 426
  97. ↑ Browne 1995, p. xii
  98. ↑ Desmond & Moore 1991, pp. 241–244
  99. ↑ Desmond & Moore 1991, pp. 252, 476, 531
    Darwin 1958, p. 115
  100. ↑ Desmond & Moore 1991, p. 254
    Browne 1995, pp. 377–378
    Darwin 1958, p. 84
  101. ↑ Darwin 1958, pp. 232–233
  102. ↑ Desmond & Moore 1991, pp. 256–259
  103. 1 2 "Darwin transmutation notebook D pp. 134e–135e". محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 18 July 2012 تي محفوظ ڪيل. 4 June 2012 تي حاصل ڪيل.
  104. ↑ Desmond & Moore 1991, pp. 264–265
    Browne 1995, pp. 385–388
    Darwin 1909, p. 7
  105. 1 2 Darwin 1958, p. 120
  106. ↑ "Darwin transmutation notebook E p. 75". محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 28 June 2009 تي محفوظ ڪيل. 17 March 2009 تي حاصل ڪيل.
  107. ↑ "Darwin transmutation notebook E p. 71". محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 28 June 2009 تي محفوظ ڪيل. 17 March 2009 تي حاصل ڪيل.
  108. 1 2 3 "Darwin Correspondence Project – Belief: historical essay". اصل نسخو مان 25 February 2009 تي محفوظ ڪيل. 25 November 2008 تي حاصل ڪيل.
  109. ↑ Desmond & Moore 1991, pp. 272–279
  110. ↑ Desmond & Moore 1991, p. 279
  111. ↑ "Darwin Correspondence Project – Letter 419 – Darwin, C. R. to Fox, W. D., (15 June 1838)". Darwin Correspondence Project. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 4 September 2007 تي محفوظ ڪيل. 8 February 2008 تي حاصل ڪيل.
  112. ↑ van Wyhe 2007, pp. 186–192
  113. ↑ Buchanan, Roderick D. (May 2017). "Darwin's "Mr. Arthrobalanus": Sexual Differentiation, Evolutionary Destiny and the Expert Eye of the Beholder". Journal of the History of Biology 50 (2): 315–355. doi:10.1007/s10739-016-9444-9. ISSN 1573-0387. PMID 27098777.
  114. ↑ Desmond & Moore 1991, pp. 284–285, 292
  115. ↑ Desmond & Moore 1991, pp. 292–293
    Darwin 1909, pp. xvi–xvii
  116. ↑ Darwin 1958, p. 114
  117. ↑ van Wyhe 2007, pp. 183–184
  118. ↑ "Darwin Correspondence Project – Letter 729 – Darwin, C. R. to Hooker, J. D., (11 January 1844)". محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 7 March 2008 تي محفوظ ڪيل. 8 February 2008 تي حاصل ڪيل.
  119. ↑ "Darwin Correspondence Project – Letter 734 – Hooker, J. D. to Darwin, C. R., 29 January 1844". محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 26 February 2009 تي محفوظ ڪيل. 8 February 2008 تي حاصل ڪيل.
  120. ↑ "Charles Darwin: a life in pictures, The Sand Walk near Down House, Darwin's thinking path". Darwin Online. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 1 October 2022 تي محفوظ ڪيل. 1 October 2022 تي حاصل ڪيل.
  121. ↑ van Wyhe 2007, p. 188
  122. ↑ Browne 1995, pp. 461–465
  123. ↑ "Darwin Correspondence Project – Letter 814 – Darwin, C. R. to Hooker, J. D., (7 Jan 1845)". محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 5 December 2008 تي محفوظ ڪيل. 24 November 2008 تي حاصل ڪيل.
  124. ↑ van Wyhe 2007, pp. 190–191
  125. ↑ Desmond & Moore 1991, pp. 320–323, 339–348
  126. ↑ "Darwin Correspondence Project – Letter 1236 – Darwin, C. R. to Hooker, J. D., 28 Mar 1849". محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 7 December 2008 تي محفوظ ڪيل. 24 November 2008 تي حاصل ڪيل.
  127. ↑ Browne 1995, pp. 498–501
  128. ↑ Darwin 1958, pp. 117–118
  129. ↑ Desmond & Moore 1991, pp. 383–387
  130. ↑ Bromham, Lindell (1 October 2020). "Comparability in evolutionary biology: The case of Darwin's barnacles" (en ۾). Linguistic Typology 24 (3): 427–463. doi:10.1515/lingty-2020-2056. ISSN 1613-415X. https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/lingty-2020-2056/html?lang=en.
  131. ↑ van Wyhe 2007.
  132. ↑ Freeman 2007, pp. 107, 109
  133. ↑ Desmond & Moore 1991, pp. 419–420
  134. ↑ Darwin Online: Photograph of Charles Darwin by Maull and Polyblank for the Literary and Scientific Portrait Club (1855) آرڪائيو ڪيا ويا 7 January 2012 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين., John van Wyhe, December 2006
  135. 1 2 3 Desmond & Moore 1991, pp. 412–441, 457–458, 462–463
    Desmond & Moore 2009, pp. 283–284, 290–292, 295
  136. ↑ Ball, P. (2011). Shipping timetables debunk Darwin plagiarism accusations: Evidence challenges claims that Charles Darwin stole ideas from Alfred Russel Wallace. Nature. online آرڪائيو ڪيا ويا 22 February 2012 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.
  137. ↑ van Wyhe, John; Rookmaaker, Kees (2012). "A new theory to explain the receipt of Wallace's Ternate Essay by Darwin in 1858". Biological Journal of the Linnean Society 105: 249–252. doi:10.1111/j.1095-8312.2011.01808.x.
  138. ↑ Desmond & Moore 1991, pp. 466–470
  139. ↑ Desmond & Moore 1991, pp. 466–470
  140. ↑ Browne 2002, pp. 40–42, 48–49
  141. ↑ Darwin 1958, p. 122
  142. ↑ Desmond & Moore 1991, pp. 374–474
  143. ↑ Desmond & Moore 1991, p. 477
  144. ↑ Darwin 1859, p. 459
  145. ↑ van Wyhe 2008.
  146. ↑ Darwin 1859, p. 199
    Darwin & Costa 2009, p. 199
    Desmond & Moore 2009, p. 310
  147. 1 2 Darwin 1859, p. 488
    Darwin & Costa 2009, pp. 199, 488
    van Wyhe 2008
  148. ↑ Darwin 1859, p. 5
  149. ↑ Darwin 1859, p. 492
  150. ↑ Browne 2002, p. 59, Freeman 1977, pp. 79–80
  151. ↑ van Wyhe 2008b, p. 48
  152. ↑ Browne 2002, pp. 103–104, 379
  153. ↑ Radick 2013, pp. 174–175
    Huxley & Kettlewell 1965, p. 88
  154. ↑ "Evolution: Library: Huxley: Darwin's Bulldog". پي بي ايس.
  155. ↑ Browne 2002, p. 87
    Leifchild 1859
  156. ↑ Desmond & Moore 1991, pp. 477–491
  157. ↑ Browne 2002, pp. 110–112
  158. ↑ Bowler 2003, pp. 158, 186
  159. 1 2 3 4 "Darwin and design: historical essay". Darwin Correspondence Project. 2007. اصل نسخو مان 15 June 2009 تي محفوظ ڪيل. 17 September 2008 تي حاصل ڪيل.
  160. ↑ Desmond & Moore 1991, pp. 487–488, 500
  161. 1 2 Miles 2001
  162. ↑ Bowler 2003, p. 185
  163. 1 2 3 Browne 2002, pp. 373–379
  164. ↑ Browne 2002, pp. 156–159
  165. ↑ "Science ahead of its time: Secret of 157-year old Darwin manuscript". نيشنل يونيورسٽي آف سنگاپور نيوز. 24 November 2022. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 25 November 2022 تي محفوظ ڪيل. 25 November 2022 تي حاصل ڪيل.
  166. ↑ Peretó, Juli; Bada, Jeffrey L.; Lazcano, Antonio (1 October 2009). "Charles Darwin and the Origin of Life" (en ۾). Origins of Life and Evolution of Biospheres 39 (5): 395–406. doi:10.1007/s11084-009-9172-7. ISSN 1573-0875. PMID 19633921.
  167. 1 2 Browne 2002, pp. 217–226
  168. ↑ Fulford, Roger (1949). The Prince Consort. London: Macmillan Publishers. ص. 216–219.
  169. ↑ Weintraub, Stanley (1997). Albert: Uncrowned King. London: John Murray. ص. 232. ISBN 978-0-7195-5756-9.
  170. ↑ "Darwin Correspondence Project – Letter 4652 – Falconer, Hugh to Darwin, C. R., 3 Nov (1864)". محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 5 December 2008 تي محفوظ ڪيل. 1 December 2008 تي حاصل ڪيل.
  171. ↑ "Darwin Correspondence Project – Letter 4807 – Hooker, J. D. to Darwin, C. R., (7–8 Apr 1865)". محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 5 December 2008 تي محفوظ ڪيل. 1 December 2008 تي حاصل ڪيل.
  172. ↑ Bowler 2003, p. 196
  173. ↑ Desmond & Moore 1991, pp. 507–508
    Browne 2002, pp. 128–129, 138
  174. ↑ Plate, Robert. The Dinosaur Hunters: Othniel C. Marsh and Edward D. Cope, pp. 69, 203-5, David McKay Company, Inc., New York, 1964.
  175. ↑ McCarren, Mark J. The Scientific Contributions of Othniel Charles Marsh, pp. 37-9, Peabody Museum of Natural History, Yale University, New Haven, Connecticut, 1993. ISBN 0-912532-32-7
  176. ↑ Plate, Robert. The Dinosaur Hunters: Othniel C. Marsh and Edward D. Cope, pp. 188-9, David McKay Company, Inc., New York, 1964.
  177. ↑ Desmond, Moore & Browne 2007, pp. 73–75.
  178. ↑ Desmond, Moore & Browne 2007, pp. 78–83, 86–90.
  179. ↑ Zimmer, Carl (2001). ارتقا: هڪ خيال جي فتح. ص. 193.
  180. ↑ van Wyhe 2008b, pp. 50–55
  181. ↑ "The correspondence of Charles Darwin, volume 14: 1866". اصل نسخو مان 5 June 2010 تي محفوظ ڪيل. 6 March 2009 تي حاصل ڪيل. Cambridge University Press. Retrieved 25 June 2012
  182. ↑ Smith 1999.
  183. ↑ Freeman 1977, p. 122
  184. ↑ Darwin 1871, pp. 385–405
    Browne 2002, pp. 339–343
  185. ↑ Browne 2002, pp. 359–369
    Darwin 1887, p. 133
  186. ↑ Darwin 1871, p. 405
  187. ↑ Darwin's Women آرڪائيو ڪيا ويا 12 February 2020 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين. at ڪيمبرج يونيورسٽي
  188. ↑ Hedrich, Rainer; Fukushima, Kenji (17 June 2021). "On the Origin of Carnivory: Molecular Physiology and Evolution of Plants on an Animal Diet". Annual Review of Plant Biology 72 (1): 133–153. doi:10.1146/annurev-arplant-080620-010429. ISSN 1543-5008. PMID 33434053. Bibcode: 2021AnRPB..72..133H.
  189. ↑ Pain, Stephanie (2 March 2022). "How plants turned predator". Knowable Magazine. doi:10.1146/knowable-030122-1. https://knowablemagazine.org/article/living-world/2022/how-plants-turned-predator. Retrieved 11 March 2022.
  190. ↑ Endersby, Jim (June 2016). "Deceived by orchids: sex, science, fiction and Darwin" (en ۾). The British Journal for the History of Science 49 (2): 205–229. doi:10.1017/S0007087416000352. ISSN 0007-0874. PMID 27278105. http://journals.cambridge.org/action/displayAbstract?fromPage=online&aid=10359900&fulltextType=RA&fileId=S0007087416000352. Retrieved 17 March 2022.
  191. ↑ Colp, Ralph (2008). "The Final Illnes [sic]". Darwin's Illness. ص. 116–120. doi:10.5744/florida/9780813032313.003.0014. ISBN 978-0-8130-3231-3.
  192. ↑ Clayton, Julie (24 June 2010). "Chagas disease 101". Nature 465 (n7301_supp): S4–S5. doi:10.1038/nature09220. PMID 20571553. Bibcode: 2010Natur.465S...3C.
  193. ↑ Darwin, Emma (1882). "[Reminiscences of Charles Darwin's last years.] CUL-DAR210.9". محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 28 June 2009 تي محفوظ ڪيل. 8 January 2009 تي حاصل ڪيل.
  194. ↑ Desmond & Moore 1991, pp. 664–677
  195. ↑ Desmond & Moore 1991, p. 447.
  196. ↑ David P. Steensma (15 March 2005). "Down syndrome in Down House: trisomy 21, GATA1 mutations, and Charles Darwin". بلڊ 105 (6) 2614–2616.
  197. ↑ Freeman, R. B. (1984), Darwin Pedigrees, London, p. 43.
  198. ↑ Darwin, C. R. Journal (1809–1881), p. 37.
  199. ↑ "List of Fellows of the Royal Society, 1660–2006, A–J". اصل نسخو (PDF) مان 3 February 2017 تي محفوظ ڪيل. 16 September 2009 تي حاصل ڪيل.
  200. ↑
    1. ↑ Berra, Tim M. Darwin and His Children: His Other Legacy, (Oxford: 2013, Oxford UP), 101, 129, 168. George became a knight commander of the Order of the Bath in 1905. Francis was knighted in 1912. Horace became a knight commander of the KBE in 1918.
    2. ↑ Edwards, A. W. F. 2004. Darwin, Leonard (1850–1943). In: Oxford Dictionary of National Biography, Oxford University Press.
    3. 1 2 Darwin 1958, pp. 85–96
    4. 1 2 van Wyhe 2008b, p. 41
    5. ↑ von Sydow 2005, pp. 8–14
    6. ↑ von Sydow 2005, pp. 4–5, 12–14
    7. ↑ Moore 2006
    8. ↑ "THE CORRESPONDENCE October 1873". The Correspondence of Charles Darwin. Cambridge University Press. 2014-01-23. ص. 426–476. doi:10.1017/cbo9781107280403.012. ISBN 978-1-107-05214-7. 2026-02-12 تي حاصل ڪيل.
    9. ↑ "Darwin Correspondence Project – Darwin and the church: historical essay". 5 June 2015. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 28 November 2016 تي محفوظ ڪيل. 26 November 2016 تي حاصل ڪيل.
    10. 1 2 Letter 12041 آرڪائيو ڪيا ويا 7 November 2009 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين. – Darwin, C. R. to Fordyce, John, 7 May 1879
    11. ↑ Darwin's Complex loss of Faith آرڪائيو ڪيا ويا 11 February 2017 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين. دي گارڊين 17 September 2009
    12. ↑ Miller, Kenneth R. (1999). فائنڊنگ ڊارونز گاڊ. ص. 287.
    13. ↑ Moore 2005
      Yates 2003
    14. ↑ Browne 1995, pp. 196–197.
    15. ↑ Browne 1995, pp. 66, 198, 240.
    16. ↑ Silliman, B. (1810). A Journal of Travels in England, Holland and Scotland: And of Two Passages Over the Atlantic, in the Years 1805 and 1806 ... D. & G. Bruce. ص. 216–217. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 18 December 2023 تي محفوظ ڪيل. 29 August 2022 تي حاصل ڪيل. As there are no slaves in England, perhaps the English have not learned to regard negroes as a degraded class of men, as we do in the United States
      Bachman, J. (1850). The Doctrine of the Unity of the Human Race Examined on the Principles of Science. American culture series. C. Canning. ص. 105. 29 August 2022 تي حاصل ڪيل.
    17. ↑ Wilkins 2008, pp. 408–413
    18. 1 2 3 Rozzi, Ricardo (2018). "Transformaciones del pensamiento de Darwin en cabo de hornos: Un legado para la ciencia y la etica ambiental" (es ۾). مگاليانيا 46 (1): 267–277. doi:10.4067/S0718-22442018000100267.
    19. 1 2 Barta, Tony (2 June 2005). "Mr Darwin's shooters: on natural selection and the naturalizing of genocide". Patterns of Prejudice 39 (2): 116–137. doi:10.1080/00313220500106170.
    20. ↑ Vandermassen, Griet (2004). "Sexual Selection: A Tale of Male Bias and Feminist Denial". European Journal of Women's Studies 11 (9): 11–13. doi:10.1177/1350506804039812.
    21. ↑ Desmond & Moore 1991, pp. 556–557, 572, 598
      Darwin 1871, pp. 167–173, 402–403
      "Correspondence between Francis Galton and Charles Darwin". محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2 January 2009 تي محفوظ ڪيل. 8 November 2008 تي حاصل ڪيل.
    22. 1 2 Wilkins 1997
      Moore 2006
    23. ↑ Sweet 2004
    24. ↑ Paul 2003, pp. 223–225
    25. ↑ Bannister 1989
    26. ↑ Paul 2003
      Kotzin 2004
    27. ↑ Balfour 1882
      van Wyhe 2008
      Anonymous 1882
    28. ↑ Brummitt, R. K.; C. E. Powell (1992). Authors of Plant Names. رائل بوٽنڪ گارڊنز، ڪيو. ISBN 978-1-84246-085-6.
    29. 1 2 Van Wyhe, J. (2021). Charles Darwin: The Man, His Great Voyage, and His Theory of Evolution. Pioneers of Science. Rosen Publishing Group, Incorporated. ص. 154–155. ISBN 978-1-4994-7110-6. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 18 December 2023 تي محفوظ ڪيل. 23 May 2022 تي حاصل ڪيل.
    30. ↑ Holliday 2021, p. 5.
    31. ↑ Mayr, Ernst Walter (December 2001). "The Philosophical Foundations of Darwinism". پروسيڊنگز آف دي آمريڪن فلاسافيڪل سوسائٽي 145 (4): 488–495. ISSN 0003-049X. https://www.jstor.org/stable/1558188?seq=1. Retrieved 29 March 2026.
    32. ↑ Mayr, Ernst Walter (2 June 1972). "The Nature of the Darwinian Revolution: Acceptance of evolution by natural selection required the rejection of many previously held concepts." (en ۾). سائنس 176 (4038): 981–989. doi:10.1126/science.176.4038.981. ISSN 0036-8075. https://www.science.org/doi/abs/10.1126/science.176.4038.981. Retrieved 29 March 2026.
    33. ↑ van Wyhe 2008
      Darwin 1872, p. 421.
    34. ↑ Edwards, Anthony William Fairbank (1 April 2000). "The Genetical Theory of Natural Selection". Genetics 154 (4): 1419–1426. doi:10.1093/genetics/154.4.1419. PMID 10747041. PMC 1461012. http://www.genetics.org/content/154/4/1419.full.
    35. ↑ Dobzhansky, Theodosius (March 1973). "Nothing in Biology Makes Sense Except in the Light of Evolution". آمريڪن بائلاجي ٽيچر 35 (3): 125–129. doi:10.2307/4444260. https://inters.org/files/Dobzhansky-nothing-biology-make-sense.pdf.
    36. ↑ FitzRoy 1839, pp. 216–218.
    37. ↑ Leff 2000, Darwin's Timeline
    38. ↑ "Territory origins". Northern Territory Department of Planning and Infrastructure, Australia. اصل نسخو مان 18 September 2006 تي محفوظ ڪيل. 15 December 2006 تي حاصل ڪيل.
    39. ↑ Heard, Stephen B. (2020). Charles Darwin's barnacle and David Bowie's spider: how scientific names celebrate adventurers, heroes, and even a few scoundrels. Damstra, Emily S. New Haven: Yale University Press. ISBN 978-0-300-25269-9. OCLC 1143645266.
    40. ↑ "Charles Darwin 200 years – Things you didn't know about Charles Darwin". محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 28 May 2009 تي محفوظ ڪيل. 23 May 2009 تي حاصل ڪيل.
    41. ↑ "The Darwin-Wallace Medal". The Linnean Society. 1 February 2016. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 29 March 2019 تي محفوظ ڪيل. 22 April 2022 تي حاصل ڪيل.
    42. ↑ "Darwin College – Maps and directions – University of Kent". www.kent.ac.uk. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 31 October 2016 تي محفوظ ڪيل. 30 October 2016 تي حاصل ڪيل.
    43. ↑ "How to join the noteworthy". بي بي سي نيوز. 7 November 2000. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 30 June 2006 تي محفوظ ڪيل. 24 April 2022 تي حاصل ڪيل.
    44. ↑ "Author Jane Austen to feature on new £10 note". CBBC Newsround. 24 July 2013. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 24 April 2022 تي محفوظ ڪيل. 24 April 2022 تي حاصل ڪيل.
    45. ↑ "Bank of England – Banknotes – Current Banknotes – £10". bankofengland.co.uk. 25 May 2005. اصل نسخو مان 25 May 2005 تي محفوظ ڪيل. 24 April 2022 تي حاصل ڪيل.
    46. ↑ Smithers, Rebecca (17 February 2009). "New Royal Mail Stamps Celebrate Charles Darwin". دي گارجين.
    47. ↑ "Darwin stamps". چارلس ڊارون جا مڪمل ڪم آن لائين.
    48. ↑ Coppedge, David. "At the Smithsonian, the Nation's Museum, It's All Darwin, All the Time". Science & Culture Today.
    49. ↑ Haslam, Joel (26 February 2020). "The art of evolution: A West Quebec artist sculpts Darwin for the Smithsonian". CTV News. Ottawa: CTV. 16 September 2025 تي حاصل ڪيل.

    I. ^ رابرٽ فٽزراءِ سفر کان پوءِ بائيبل جي لفظي تشريح لاءِ مشهور ٿيو، پر انهيءَ وقت هن کي لائل جي خيالن ۾ گهڻي دلچسپي هئي. سفر کان اڳ هو ۽ لائل مليا، جڏهن لائل کيس ڏکڻ آمريڪا ۾ مشاهدا ڪرڻ لاءِ چيو. پيٽاگونيا ۾ سانتا ڪروز درياهه مٿي چڙهندي فٽزراءِ پنهنجي روزنامچي ۾ راءِ ڏني تہ ميداني علائقا مٿي اڀريل سامونڊي ڪنارا هئا، پر واپس اچڻ کان پوءِ، جڏهن هن هڪ انتهائي مذهبي عورت سان شادي ڪئي، تڏهن هن انهن خيالن تان هٿ کڻي ڇڏيو.(Browne 1995, pp. 186, 414)

    II. ^ آن دي اوريجن آف اسپيشيز جي تيرهين باب جي ”شڪل شناسي“ واري ڀاڱي ۾ ڊارون انسانن ۽ ٻين کيرپيارين جي هڏن جي هم ساخت نمونن بابت لکيو: ”ان کان وڌيڪ حيرت انگيز ڳالهه ٻي ڪهڙي ٿي سگهي ٿي تہ انسان جو هٿ، جيڪو پڪڙڻ لاءِ ٺهيل آهي، چُهڙي جو هٿ کوٽڻ لاءِ، گهوڙي جي ٽنگ، پورپائس جو چپو ۽ چمڙيلي جو پر، سڀ هڪ ئي نموني تي ٺهيل هجن ۽ ساڳيا هڏا، ساڳين لاڳاپيل هنڌن تي رکن؟“[1] ۽ پڄاڻيءَ واري باب ۾ هن لکيو: ”انسان جي هٿ، چمڙيلي جي پر، پورپائس جي پَرَ ۽ گهوڙي جي ٽنگ ۾ هڏن جي بناوت هڪجهڙي هجڻ ... آهستي آهستي ۽ معمولي لڳاتار تبديلين سان نسل در نسل لهڻ جي نظرئي وسيلي پاڻمرادو سمجهي سگهجي ٿي.“[2]

    III. 1 2 3 آن دي اوريجن آف اسپيشيز ۾ ڊارون پنهنجي پڄاڻيءَ واري تبصري ۾ انساني بڻ بڻياد جو ذڪر ڪندي لکيو: ”ڏورانهين مستقبل ۾ مون کي اڃا وڌيڪ اهم تحقيق لاءِ کليل ميدان نظر اچن ٿا. نفسيات هڪ نئين بنياد تي بيهندي، يعني هر ذهني سگهه ۽ صلاحيت جي درجي بہ درجي حاصل ٿيڻ تي. انسان جي بڻ بڻياد ۽ سندس تاريخ تي روشني پوندي.“

    ”باب ڇهون: نظرئي ۾ ڏکيائيون“ ۾ هن جنسي چونڊ بابت لکيو: ”ساڳئي مقصد لاءِ مان انساني نسلن وچ ۾ موجود چٽي فرق جو مثال ڏئي سگهيس پئي؛ مان ايترو وڌيڪ چئي سگهان ٿو تہ انهن فرقن جي بڻ بڻياد تي شايد مخصوص قسم جي جنسي چونڊ وسيلي ڪجهه روشني پئجي سگهي ٿي، پر هتي وسيع تفصيلن ۾ وڃڻ کان سواءِ منهنجو دليل سطحي لڳندو.“

    1871ع جي دي ڊيسينٽ آف مين ۾ ڊارون پهرين عبارت بابت لکيو: ”ڪيترن سالن تائين مون انسان جي بڻ بڻياد يا نسل بابت نوٽ گڏ ڪيا، پر انهيءَ موضوع تي ڇپائڻ جو ڪو ارادو نہ هوم؛ بلڪ مون پڪو ارادو ڪيو هو تہ نہ ڇپائيندس، ڇاڪاڻ⁠تہ مون سمجهيو ٿي تہ ائين ڪرڻ سان منهنجي خيالن خلاف اڳواٽ تعصب ۾ رڳو واڌ ٿيندي. مون لاءِ ايترو اشارو ڪرڻ ڪافي لڳو تہ منهنجي ‘اوريجن آف اسپيشيز’ جي پهرين ڇاپي ۾ هن ڪم وسيلي ‘انسان جي بڻ بڻياد ۽ سندس تاريخ تي روشني پوندي’؛ ۽ انهيءَ مان مراد اها آهي تہ هن ڌرتيءَ تي انسان جي ظاهر ٿيڻ جي طريقي بابت ڪنهن بہ عام نتيجي ۾ انسان کي ٻين نامياتي جاندارن سان گڏ شامل ڪرڻ ضروري آهي.“[3]

    1874ع جي ٻي ڇاپي جي مهاڳ ۾ هن ٻئي نقطي بابت لکيو: ”ڪيترن نقادن چيو آهي تہ جڏهن مون ڏٺو تہ انسان جي جسماني بناوت جا ڪيترائي تفصيل قدرتي چونڊ وسيلي سمجهي نٿا سگهجن، تڏهن مون جنسي چونڊ جو تصور ايجاد ڪيو؛ پر ‘اوريجن آف اسپيشيز’ جي پهرين ڇاپي ۾ مون هن اصول جو مناسب طور صاف خاڪو ڏنو هو، ۽ اتي اهو بہ لکيو هوم تہ اهو انسان تي بہ لاڳو ٿئي ٿو.“[4]

    IV. ^ مثال طور WILLA، جلد 4 ۾ ڊيبورا ايم. ڊي سيمون جو مقالو شارلٽ پرڪنز گلمئن ۽ تعليم جي نسوانيت ڏسو: ”گلمئن تعليم بابت ڪيترائي بنيادي خيال انهن مفڪرن جي نسل سان ونڊيا، جيڪي ڊارون جي ‘اوريجن آف اسپيشيز’ سبب پيدا ٿيل ‘فڪري افراتفري’ واري دور ۾ بالغ ٿيا. هن يقين سان تہ فرد انساني ۽ سماجي ارتقا جي رخ کي سنواري سگهن ٿا، ڪيترن ترقي پسندن تعليم کي سماجي ترقي وڌائڻ ۽ شهرڪاري، غربت يا لڏپلاڻ جهڙن مسئلن جي حل لاءِ سڀني بيمارين جي دوا سمجهڻ شروع ڪيو.“

    V. ^ مثال طور گلبرٽ ۽ سليوان جي پرنسيس آئڊا مان گيت ”A lady fair of lineage high“ ڏسو، جيڪو انسان جي بن مان لهڻ کي بيان ڪري ٿو، پر عورت جي نہ!

    VI. ^ ڊارون جو اهو يقين تہ ڪارا ماڻهو بنيادي انساني حيثيت ۾ يورپين جي برابر هئا ۽ ذهني لحاظ کان بہ ڪيترين ڳالهين ۾ ساڳيا هئا، 1826ع ۾ جان ايڊمنسٽون کان ورتل سبقن سان وڌيڪ مضبوط ٿيو. بيگل جي سفر جي شروعات ۾ ڊارون پنهنجي جاءِ تقريبن وڃائي ويٺو، جڏهن هن فٽزراءِ پاران غلاميءَ جي بچاءَ ۽ واکاڻ تي تنقيد ڪئي. (Darwin 1958, p. 74) هن گهر لکيو: ”چونڊن ۾ ظاهر ٿيندڙ عام راءِ غلاميءَ خلاف ڪيتري مستقل نموني وڌندي رهي آهي. انگلينڊ لاءِ ڪهڙي نہ فخر جي ڳالهه هوندي، جيڪڏهن اهو غلامي مڪمل طور ختم ڪندڙ پهريون يورپي ملڪ بڻجي! انگلينڊ ڇڏڻ کان اڳ مون کي چيو ويو هو تہ غلامن وارن ملڪن ۾ رهڻ کان پوءِ منهنجا سڀ خيال بدلجي ويندا؛ پر مون کي رڳو هڪ تبديليءَ جو احساس آهي، يعني ڪارن ماڻهن جي ڪردار بابت منهنجو اندازو اڳ کان گهڻو اوچو ٿيو آهي.“ (Darwin 1887, p. 246)

    فيئوگيائي ماڻهن بابت هن لکيو تہ هو ”يقين ئي نہ ڪري سگهيو تہ وحشي ۽ مهذب انسان وچ ۾ فرق ايترو وڏو ٿي سگهي ٿو: اهو جهنگلي ۽ پاليل جانور وچ ۾ فرق کان بہ وڏو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ انسان ۾ سڌرڻ جي گهڻي سگهه آهي“؛ پر هو جيمي بٽن جهڙن مهذب فيئوگيائي ماڻهن کي سڃاڻندو ۽ پسند ڪندو هو: ”جڏهن مان سندس گهڻين سٺين خاصيتن بابت سوچيان ٿو، تڏهن اڃا بہ مون کي حيرت ٿئي ٿي تہ هو انهن ئي بدحال ۽ پست وحشين مان ساڳئي نسل جو هو، ۽ بيشڪ ساڳئي ڪردار جو حصو رکندڙ هو، جن سان اسان هتي پهريون ڀيرو مليا هئاسين.“ (Darwin 1845, pp. 205, 207–208)

    دي ڊيسينٽ آف مين ۾ هن ”نام نهاد انساني نسلن کي جدا جدا نوعن طور درجابند ڪرڻ“ جي مخالفت ڪندي فيئوگيائي ماڻهن ۽ ايڊمنسٽون جي ذهنن جي يورپين سان مشابهت جو ذڪر ڪيو.[5]

    هن اصلوڪن ماڻهن سان بدسلوڪيءَ کي رد ڪيو. مثال طور پيٽاگونيا جي مردن، عورتن ۽ ٻارن جي قتل عام بابت هن لکيو: ”هتي هر ماڻهو کي مڪمل يقين آهي تہ هيءَ سڀ کان جائز جنگ آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها وحشين خلاف آهي. هن زماني ۾ ڪير يقين ڪندو تہ ڪنهن عيسائي مهذب ملڪ ۾ اهڙا ظلم ڪيا وڃي سگهن ٿا؟“(Darwin 1845, p. 102)

    VII. 1 2 جينياتدانن انساني وراثت جو اڀياس مينڊلي وراثت جي بنياد تي ڪيو، جڏهن⁠تہ بهتر نسل سازي جي تحريڪن سماج کي منظم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. برطانيا ۾ انهن جو ڌيان سماجي طبقي تي، ۽ آمريڪا ۾ معذوري ۽ نسلي سڃاڻپ تي هو، جنهن سبب جينياتدانن هن تحريڪ کي هڪ ناقابل عمل ڪوڙي سائنس طور ڏسڻ شروع ڪيو. رضاڪارانه انتظامن کان ”منفي“ بهتر نسل سازي ڏانهن تبديلي آمريڪا ۾ لازمي نس بندي جي قانونن تائين پهتي، جن کي پوءِ نازي جرمني اختيار ڪيو ۽ سخت نسل پرستي ۽ ”نسلي صفائي“ تي ٻڌل نازي بهتر نسل سازي جو بنياد بڻايو.
    (Thurtle, Phillip (17 December 1996). "the creation of genetic identity". SEHR. جلد 5، شمارو Supplement: Cultural and Technological Incubations of Fascism. اصل نسخو مان 18 February 2008 تي محفوظ ڪيل. 11 November 2008 تي حاصل ڪيل. Edwards, A. W. F. (1 April 2000). "The Genetical Theory of Natural Selection". Genetics. جلد 154، شمارو April 2000. ص. 1419–1426. PMC 1461012. PMID 10747041. 11 November 2008 تي حاصل ڪيل.Wilkins, John. "Evolving Thoughts: Darwin and the Holocaust 3: eugenics". اصل نسخو مان 5 December 2008 تي محفوظ ڪيل. 11 November 2008 تي حاصل ڪيل.)

    VIII. ^ ڊيوڊ ڪوامن لکي ٿو تہ ڊارون ”انهن ڏکين نباتياتي اڀياسن ڏانهن رخ ڪيو—جن مان هڪ کان وڌيڪ اهڙا ڪتاب نڪتا، جيڪي پختي تجرباتي بنياد وارا، احتياط سان ارتقائي، پر ‘سخت بيزار ڪندڙ’ هئا—شايد جزوي طور انهيءَ لاءِ تہ بندرن، فرشتن ۽ روحن بابت شور ڪندڙ تڪراري ماڻهو کيس ... اڪيلو ڇڏي ڏين“. ڊيوڊ ڪوامن، ”دي برليئنٽ پلوڊر“، ڪين ٿامپسن جي Darwin's Most Wonderful Plants: A Tour of His Botanical Legacy، يونيورسٽي آف شڪاگو پريس، 255 صفحا؛ ايلزبيٿ هينيسي جي On the Backs of Tortoises: Darwin, the Galápagos, and the Fate of an Evolutionary Eden، ييل يونيورسٽي پريس، 310 صفحا؛ ۽ بل جينڪنز جي Evolution Before Darwin: Theories of the Transmutation of Species in Edinburgh, 1804–1834، ايڊنبرا يونيورسٽي پريس، 222 صفحا، بابت جائزو، دي نيو يارڪ ريويو آف بڪس، جلد LXVII، شمارو 7، 23 اپريل 2020ع، صفحا 22–24. ڪوامن جو اقتباس سندس جائزي جي صفحي 24 تان ورتل آهي.

    ڪتابيات

    [سنواريو]

    ٻاهريان ڳنڍڻا

    [سنواريو]

    سانچو:Darwin

    1. ↑ Darwin 1859, p. 434
    2. ↑ Darwin 1859, p. 479
    3. ↑ Darwin 1871, p. 1
    4. ↑ Darwin 1874, p. vi
    5. ↑ Darwin 1871, pp. 214, 232
    "https://sd.wikipedia.org/w/index.php?title=چارلس_ڊارون&oldid=392663" تان ورتل