مواد ڏانھن هلو

آئزڪ نيوٽن

ڳنڍڻن کي سنواريو
This is a spoken article. Follow the link for more information.
کليل ڄاڻ چيڪلي، وڪيپيڊيا مان
سر
آئزڪ نيوٽن
FRS
نيوٽن جي تصوير، هڪ اڇي چمڙي وارو شخص، جنهن جا وار اڇا آهن ۽ ناسي چوغو پهريل اٿس، پنهنجا هٿ ويڙهي ويٺل
آئزڪ نيوٽن جي تصوير، 1689ع
پيدائش04 جنوري 1643(1643-01-04) [O.S. 25 December 1642][1][2]
وولسٿورپ-بائي-ڪولسٽرورٿ، لنڪن شائر، انگلينڊ
وفات31 مارچ 1727(1727-03-31) (عمر 84 سال) [O.S. 20 March 1727][1]
ڪينسنگٽن، مڊل سيڪس، انگلينڊ
مدفنويسٽ منسٽر ايبي
تعليمٽرينيٽي ڪاليج، ڪيمبرج (بي اي، 1665ع؛ ايم اي، 1668ع)[3]
شھرت جو ڪارڻنيوٽني ميڪانيات
آفاقي ڪشش ثقل
ڪلڪيولس
وڌيڪ
اعزاز
سائنسي ڪيريئر
شعبا
اداري
ٿيسز-->
علمي صلاحڪار
نمايان شاگرد
پارليامينٽ جو ميمبر
ڪيمبرج يونيورسٽيءَ لاءِ
عهدي ۾
1689–1690
خدمت ڪندي هينري بوائل سان
کان اڳرابرٽ بريڊي
کان پوءِايڊورڊ فنچ
عهدي ۾
1701–1702
خدمت ڪندي هينري بوائل سان
کان اڳاينٿوني هيمنڊ
کان پوءِآرٿر اينسلي، اينگلسي جو پنجون ارل
12هون رائل سوسائٽيءَ جو صدر
عهدي ۾
1703–1727
کان اڳجان سومرز
کان پوءِهينس سلون
منٽ جو ماسٽر
عهدي ۾
1699–1727
کان اڳٿامس نيل
کان پوءِجان ڪنڊيوٽ
2هون رياضيءَ جو لوڪيشين پروفيسر
عهدي ۾
1669–1702
کان اڳآئزڪ بئرو
کان پوءِوليم وسٽن
ھٿ اکر
وهندڙ طرز ۾ مس سان لکيل صحي

سر آئزڪ نيوٽن (Listeni/ˈnjuːtən/؛ 04 جنوري 1643(1643-01-04) [O.S. 25 December 1642][2] – 31 March [قديم تاريخ 20 March] 1727[1]) هڪ انگريز جامع العلوم عالم هو، جيڪو رياضيدان، طبعياتدان، فلڪياتدان، ڪيمياگر، عالم دين، ليکڪ ۽ موجد هو.[7] هو سائنسي انقلاب ۽ ان کان پوءِ آيل روشن خياليءَ جي دور جي هڪ اهم شخصيت هو.[8] سندس ڪتاب فلاسافي نيچرلِس پرنسپيا ميٿميٽيڪا (قدرتي فلسفي جا رياضياتي اصول)، جيڪو پهريون ڀيرو 1687ع ۾ ڇپيو، طبعيات ۾ پهرين عظيم يڪجائي حاصل ڪئي ۽ ڪلاسيڪي ميڪانيات جو بنياد وڌو.[9][10] نيوٽن بصريات ۾ پڻ بنيادي اهميت رکندڙ ڀاڱيداريون ڪيون، ۽ جرمن رياضيدان گوٽفريڊ ولهيلم لائبنز سان گڏ لامتناهي ننڍين مقدارن واري ڪلڪيولس جي جوڙجڪ جو سهرو ورهائي ٿو، جيتوڻيڪ هن لائبنز کان ڪيترائي سال اڳ ڪلڪيولس تيار ڪري ورتو هو. نيوٽن سائنسي طريقي ۾ ڀاڱيداري ڪئي ۽ ان کي وڌيڪ سڌاريو، ۽ سندس ڪم کي جديد سائنس کي وجود ۾ آڻڻ ۾ سڀ کان وڌيڪ اثرائتو سمجهيو وڃي ٿو.

پرنسپيا ۾ نيوٽن حرڪت جا قانون ۽ آفاقي ڪشش ثقل جو قانون جوڙيو، جيڪي صدين تائين غالب سائنسي نظريو رهيا، تان جو نسبتيت جي نظريي انهن جي جاءِ ورتي. تنهن هوندي به، گهٽ رفتارن (يعني روشنيءَ جي رفتار کان تمام گهڻو گهٽ) ۽ ڪمزور ڪشش ثقل جي ميدانن سان لاڳاپيل طبعياتي مظاهرن جي وڏي اڪثريت لاءِ سندس قانون اڄ به نهايت سٺا تخمينا مهيا ڪن ٿا. هن ڪشش ثقل جي پنهنجي رياضياتي تشريح کي ڪيپلر جي سيارن جي حرڪت وارن قانونن کي اخذ ڪرڻ، وير چاڙهه، پڇڙ تارن جي حرڪتي واٽن، اعتدالين جي تقدمي حرڪت ۽ ٻين مظاهرن جي وضاحت ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو، جنهن سان شمسي نظام جي شمسي مرڪزيت بابت شڪ ختم ٿي ويا.[11] نيوٽن ٻن جسمن وارو مسئلو حل ڪيو ۽ ٽن جسمن وارو مسئلو متعارف ڪرايو. هن ڏيکاريو ته ڌرتيءَ تي شين جي حرڪت ۽ فلڪياتي جسمن جي حرڪت جي وضاحت ساڳين اصولن سان ڪري سگهجي ٿي. نيوٽن جو اهو نتيجو ته ڌرتي هڪ قطبن وٽ چپٿرو گولائي نما جسم آهي، بعد ۾ اليڪسس ڪليئرو، شارل ماري ڊي لا ڪونڊامين ۽ ٻين جي زمين پيمائشي ماپن سان ثابت ٿيو، جنهن يورپ جي اڪثر سائنسدانن کي اڳين نظامن جي ڀيٽ ۾ نيوٽني ميڪانيات جي برتريءَ جو قائل ڪيو. هو تجربن ذريعي ڌرتيءَ جي عمر جو حساب لڳائڻ وارو پهريون شخص پڻ هو ۽ هن جديد هوائي سرنگ جي هڪ اڳوڻي صورت بيان ڪئي. ان کان سواءِ، هن شمسي ڪميت جو مقداري ڪاٿو پهريون ڀيرو پيش ڪيو.

نيوٽن پهرين عڪس ڏيندڙ دوربين ٺاهي ۽ رنگن جو هڪ پيچيده نظريو تيار ڪيو، جيڪو ان مشاهدي تي ٻڌل هو ته هڪ منشور اڇي روشنيءَ کي ڏسڻ ۾ ايندڙ طيف جي رنگن ۾ ورهائي ٿو. روشنيءَ بابت سندس ڪم سندس ڪتاب آپٽڪس ۾ گڏ ڪيو ويو، جيڪو 1704ع ۾ ڇپيو. هن منشورن کي شعاع ڦهلائيندڙ ۽ گهڻ-منشوري سلسلن طور استعمال ڪرڻ جي شروعات ڪئي، جيڪي پوءِ هم آهنگ ليزرن جي ترقيءَ جو لازمي حصو بڻيا. نيوٽن هڪ ٻٽي عڪس ڏيندڙ چؤٿائي اوزار ايجاد ڪيو ۽ گوس–هينشن اثر جو نظريو پيش ڪرڻ وارو پهريون شخص هو. هن ٿڌاڻ جو تجرباتي قانون پڻ جوڙيو، جيڪو گرميءَ جي منتقليءَ جو پهريون فارمولو هو ۽ حمل ذريعي گرميءَ جي منتقليءَ جو باضابطا بنياد بڻيو،[12] آواز جي رفتار جو پهريون نظرياتي حساب لڳايو، ۽ نيوٽني سيال ۽ ڪارو جسم جا تصور متعارف ڪرايا. هو ميگنس اثر جي وضاحت ڪرڻ وارو پڻ پهريون شخص هو. ان کان سواءِ، هو ڪوئيٽ وهڪرو جو تجزيو ڪرڻ وارو پهريون شخص هو. ڪلڪيولس جي تخليق کان سواءِ، رياضيءَ ۾ نيوٽن جو ڪم تمام وسيع هو. هن ٻه رڪني نظريو ڪنهن به حقيقي عدد تائين عام ڪيو، پيوزيو سلسلو متعارف ڪرايو، بيزو جو نظريو بيان ڪرڻ وارو پهريون شخص هو، گهڻين ٽئين درجي جي هموار وڪرن جي درجابندي ڪئي، ڪريمونا ڦيرڦارن جي اڀياس ۾ ڀاڱيداري ڪئي، ڪنهن تابع جي پاڙن جو لڳ ڀڳ قدر ڳولڻ لاءِ هڪ طريقو تيار ڪيو، عددي تڪامل ۾ استعمال ٿيندڙ نيوٽن–ڪوٽس فارمولا جو بنياد وڌو، ۽ عام ٽيلر سلسلي جي سڀ کان پهرين واضح تشريح پيش ڪئي. ان کان سواءِ، نيوٽن تغيرات جي ڪلڪيولس واري شعبي جي شروعات ڪئي، جاميٽريائي امڪان جو سڀ کان پهريون مسئلو جوڙيو ۽ حل ڪيو، ليڪي رجعت جي سڀ کان پهرين صورت تيار ڪئي ۽ ویکٽر تجزيي جو اڳواڻ هو.

نيوٽن ٽرينيٽي ڪاليج جو فيلو ۽ ڪيمبرج يونيورسٽيءَ ۾ رياضيءَ جو ٻيو لوڪيشين پروفيسر هو؛ هن عهدي تي سندس مقرري 26 ورهين جي عمر ۾ ٿي. هو هڪ ديندار پر غير روايتي عيسائي هو، جنهن ڳجهي نموني تثليث جي عقيدي کي رد ڪيو. ان دور جي ڪيمبرج جي اڪثر استادن جي ابتڙ، هن چرچ آف انگلينڊ ۾ مذهبي منصب وٺڻ کان انڪار ڪيو. رياضياتي سائنسن ۾ پنهنجي ڪم کان سواءِ، نيوٽن پنهنجي وقت جو وڏو حصو ڪيمياگري ۽ بائبلي تاريخ نويسيءَ جي اڀياس لاءِ وقف ڪيو، پر انهن شعبن ۾ سندس گهڻو ڪم سندس وفات کان گهڻو پوءِ تائين اڻ ڇپيل رهيو. سياسي ۽ ذاتي طور وگن سان لاڳاپيل نيوٽن 1689ع–1690ع ۽ 1701ع–1702ع ۾ ڪيمبرج يونيورسٽيءَ لاءِ پارليامينٽ جي ميمبر طور ٻه مختصر مدتون خدمتون سرانجام ڏنيون. راڻي اين 1705ع ۾ کيس نائيٽ جو لقب ڏنو ۽ هن پنهنجي زندگيءَ جا آخري ٽي ڏهاڪا لنڊن ۾ گذاريا، جتي هن رائل منٽ جي وارڊن (1696ع–1699ع) ۽ ماسٽر (1699ع–1727ع) طور خدمتون سرانجام ڏنيون ۽ برطانوي سڪن جي درستگي ۽ حفاظت وڌائي. هو رائل سوسائٽيءَ جو صدر (1703ع–1727ع) پڻ رهيو.

شروعاتي زندگي

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو آئزڪ نيوٽن جي شروعاتي زندگي

آئزڪ نيوٽن ان وقت انگلينڊ ۾ رائج جولين ڪئلينڊر موجب ڪرسمس جي ڏينهن، 25 ڊسمبر 1642ع (نئين طرز موجب 4 جنوري 1643ع) تي وولسٿورپ مينر، وولسٿورپ-بائي-ڪولسٽرورٿ ۾ ڄائو، جيڪو لنڪن شائر جو هڪ ننڍڙو ڳوٺ هو.[13] سندس پيءُ، جنهن جو نالو پڻ آئزڪ نيوٽن هو، سندس ڄمڻ کان ٽي مهينا اڳ وفات ڪري چڪو هو. وقت کان اڳ ڄاول نيوٽن هڪ تمام ننڍڙو ٻار هو؛ سندس ماءُ هانا آئسڪوف چيو هو ته هو ڪوارٽ جي مَگ ۾ ماپي سگهي پيو.[14] جڏهن نيوٽن ٽن ورهين جو هو، تڏهن سندس ماءُ ٻي شادي ڪئي ۽ پنهنجي نئين مڙس، پادري برناباس سمٿ، سان گڏ رهڻ هلي وئي ۽ پنهنجي پٽ کي سندس ناني مارگري آئسڪوف (ڄم نالو بليٿ) جي سنڀال ۾ ڇڏي وئي. نيوٽن پنهنجي ويڳي پيءُ کي ناپسند ڪندو هو ۽ ساڻس شادي ڪرڻ سبب پنهنجي ماءُ ڏانهن به ڪجهه دشمني رکندو هو، جنهن جو اظهار 19 ورهين جي عمر تائين ڪيل گناهن جي هڪ فهرست ۾ هن داخلا مان ٿئي ٿو: ”پنهنجي پيءُ ۽ ماءُ سمٿ کي ڌمڪي ڏيڻ ته کين ۽ سندن گهر کي ساڙي ڇڏيندس.“[15] نيوٽن جي ماءُ کي پنهنجي ٻي شاديءَ مان ٽي ٻار (ميري، بينجمن ۽ هانا) ٿيا.[16]

دي ڪنگز اسڪول

[سنواريو]

اٽڪل ٻارهن ورهين جي عمر کان سترهن ورهين تائين نيوٽن دي ڪنگز اسڪول، گرانٿم ۾ تعليم حاصل ڪئي، جتي لاطيني ۽ قديم يوناني پڙهائي ويندي هئي ۽ شايد رياضيءَ جو به هڪ اهم بنياد فراهم ڪيو ويندو هو.[17] سندس ماءُ کيس اسڪول مان ڪڍي ورتو ۽ آڪٽوبر 1659ع تائين هو وولسٿورپ موٽي آيو. سندس ماءُ، جيڪا ٻيو ڀيرو بيوهه ٿي چڪي هئي، کيس هاري بڻائڻ جي ڪوشش ڪئي، پر نيوٽن کي اهو ڌنڌو سخت ناپسند هو.[18] دي ڪنگز اسڪول جي هيڊماستر هينري اسٽوڪس ۽ پادري وليم آئسڪوف (نيوٽن جي مامي) سندس ماءُ کي کيس ٻيهر اسڪول موڪلڻ لاءِ راضي ڪيو.[19] اسڪول جي هڪ بدمعاش شاگرد کان بدلو وٺڻ جي خواهش کان متاثر ٿي، جنهن کي نيوٽن ويڙهه ۾ هارايو ۽ خوار ڪيو، هو درجي ۾ پهريون نمبر شاگرد بڻجي ويو،[20] ۽ خاص طور سج گهڙيون ۽ پن چڪين جا نمونا ٺاهڻ ۾ نمايان ٿيو.[21]

ڪيمبرج يونيورسٽي

[سنواريو]

جون 1661ع ۾ نيوٽن کي ٽرينيٽي ڪاليج، ڪيمبرج يونيورسٽي ۾ داخلا ملي. سندس مامي، پادري وليم آئسڪوف، جنهن پاڻ به ڪيمبرج ۾ تعليم حاصل ڪئي هئي، يونيورسٽيءَ کي سندس سفارش ڪئي. ڪيمبرج ۾ نيوٽن شروعات ۾ سب سائيزر طور داخل ٿيو ۽ ذاتي خادم واريون خدمتون سرانجام ڏئي پنهنجي تعليم جا خرچ ڀريندو رهيو، تان جو 1664ع ۾ کيس وظيفو مليو، جنهن سندس ايم اي مڪمل ٿيڻ تائين وڌيڪ چئن ورهين جا يونيورسٽي خرچ ڍڪيا.[22] ان وقت ڪيمبرج جي تعليم ارسطو جي نظرين تي ٻڌل هئي، جن کي نيوٽن ان دور جي وڌيڪ جديد فلسفين، جن ۾ ريني ڊيڪارٽ، ۽ فلڪياتدانن، جهڙوڪ گليليو گليلي ۽ ٿامس اسٽريٽ، سان گڏ پڙهيو. هن پنهنجي نوٽ بڪ ۾ مشيني فلسفي بابت، جيئن هن ان کي سمجهيو، ”ڪويئسٽيئونس“ نالي سوالن جو هڪ سلسلو لکيو.[23] 1665ع ۾ هن عام ڪيل ٻه رڪني نظريو دريافت ڪيو ۽ هڪ اهڙو رياضياتي نظريو تيار ڪرڻ شروع ڪيو، جيڪو پوءِ ڪلڪيولس بڻيو. آگسٽ 1665ع ۾ ڪيمبرج مان بي اي جي سند حاصل ڪرڻ کان ٿوري ئي پوءِ، وڏي وبا کان بچاءَ جي احتياطي قدم طور يونيورسٽي عارضي طور بند ڪئي وئي.[24]

جيتوڻيڪ ڪيمبرج جي شاگرد طور هو ڪا خاص نمايان حيثيت حاصل نه ڪري سگهيو هو، پر سندس ذاتي اڀياس ۽ بيچلر جي سند کان پوءِ وارا سال ”ڪنهن سائنسدان جي زندگيءَ جا سڀ کان وڌيڪ ڀرپور ۽ پيداواري سال“ قرار ڏنا ويا آهن.[25] ايندڙ رڳو ٻن ورهين دوران وولسٿورپ ۾ سندس گهر تي ڪلڪيولس،[26] بصريات ۽ ڪشش ثقل جي قانون بابت نظرين جي جوڙجڪ ٿي. طبعياتدان لوئس ٽرينچرڊ مور لکي ٿو ته ”سائنس جي تاريخ ۾ انهن ٻن سونهري ورهين دوران نيوٽن جي حاصلات سان ڀيٽڻ جهڙو ٻيو ڪو مثال موجود ناهي.“[27]

نوٽ وٺڻ جي معاملي ۾ نيوٽن کي ”غير معمولي طور منظم“ شخص قرار ڏنو ويو آهي؛ هو اهم سمجهيل صفحن جا ڪنڊ به موڙيندو هو. ان کان سواءِ، نيوٽن جا ”اشارا اڄوڪن اشارن جهڙا ڏسڻ ۾ اچن ٿا: اهي الف ب وار ۽ موضوعن موجب ترتيب ڏنل هئا.“ سندس ڪتابن مان سندس دلچسپين جي تمام گهڻي وسعت ظاهر ٿئي ٿي، جڏهن ته نيوٽن پاڻ کي ”يانوسي سوچ رکندڙ شخص، جيڪو بظاهر هڪ ٻئي کان ڌار شعبن کي ملائي تخليقي دريافتن کي جنم ڏئي سگهندو هو“ قرار ڏنو ويو آهي.[28] وليم اسٽيوڪلي لکيو ته نيوٽن ”نه رڳو پنهنجن مشيني اوزارن جي استعمال ۾ تمام گهڻو ماهر هو، پر قلم هلائڻ ۾ پڻ اوترو ئي ماهر هو“، ۽ وڌيڪ بيان ڪيائين ته گرانٿم ۾ نيوٽن جي رهائش واري ڪمري جي ڀت ”پکين، جانورن، ماڻهن، ٻيڙين ۽ رياضياتي خاڪن“ سان ڍڪيل هئي، ”۽ اهي تمام سٺي نموني ٺهيل هئا“. هن نيوٽن جي ”مشيني ڪمن ۾ غير معمولي مهارت ۽ محنت“ جو پڻ ذڪر ڪيو.[29]

اپريل 1667ع ۾ نيوٽن ڪيمبرج يونيورسٽيءَ ڏانهن موٽي آيو، ۽ آڪٽوبر ۾ کيس ٽرينيٽي جو فيلو چونڊيو ويو.[30][31] فيلوز لاءِ مذهبي منصب اختيار ڪرڻ ۽ اينگليڪن پادري طور مقرر ٿيڻ لازمي هو، جيتوڻيڪ بحاليءَ واري دور ۾ ان شرط تي سختيءَ سان عمل نه ڪيو ويندو هو ۽ چرچ آف انگلينڊ سان موافقت جو اعلان ڪافي سمجهيو ويندو هو. هن واعدو ڪيو ته ”مان يا ته الهيات کي پنهنجي اڀياس جو موضوع بڻائيندس ۽ جڏهن انهن ضابطن ۾ مقرر ڪيل وقت [7 سال] اچي ويندو، تڏهن مذهبي منصب اختيار ڪندس، يا ڪاليج تان استعيفا ڏيندس.“[32] ان وقت تائين هن مذهب بابت گهڻو نه سوچيو هو ۽ ٻه ڀيرا اڻيتاليهه اصولن، جيڪي چرچ آف انگلينڊ جي عقيدي جو بنياد هئا، سان پنهنجي اتفاق تي صحيحون ڪيون هيون. 1675ع تائين ان مسئلي کان پاسو ڪرڻ ممڪن نه رهيو ۽ سندس غير روايتي مذهبي خيال رڪاوٽ بڻجي بيٺا.[33]

سندس علمي ڪم لوڪيشين پروفيسر آئزڪ بئرو کي متاثر ڪيو، جيڪو پنهنجي مذهبي ۽ انتظامي صلاحيتن کي اڳتي وڌائڻ جو خواهشمند هو؛ هو ٻن ورهين کان پوءِ ٽرينيٽي ڪاليج جو ماسٽر بڻيو. 1669ع ۾، ايم اي جي سند حاصل ڪرڻ کان رڳو هڪ سال پوءِ، نيوٽن سندس جاءِ ورتي. نيوٽن دليل ڏنو ته هي عهدو کيس پادري مقرر ٿيڻ واري شرط کان ڇوٽ ڏيڻ گهرجي، ۽ بادشاهه چارلس ٻئي، جنهن جي اجازت ضروري هئي، اهو دليل قبول ڪيو؛ اهڙيءَ طرح نيوٽن جي مذهبي خيالن ۽ اينگليڪن روايت پسنديءَ وچ ۾ ٽڪراءُ ٽري ويو.[34] سندس مقرري 26 ورهين جي عمر ۾ ٿي.[35]

جيتوڻيڪ نظرياتي عالم طور نيوٽن تمام گهڻو ڪامياب هو، پر استاد طور ايترو اثرائتو نه هو؛ سندس ڪلاس لڳ ڀڳ هميشه خالي رهندا هئا. همفري نيوٽن، جيڪو سندس سائيزر (مددگار) هو، لکيو ته نيوٽن وقت تي پهچي ويندو هو ۽ جيڪڏهن ڪمرو خالي هوندو هو ته پنهنجي 30 منٽن واري تقرير کي اڌ ڪري 15 منٽ ڪندو، ڀتين سان ڳالهائيندو ۽ پوءِ پنهنجن تجربن ڏانهن موٽي ويندو هو، ۽ اهڙيءَ طرح پنهنجي معاهدي وارين ذميوارين کي پورو ڪندو هو. نيوٽن کي نه پڙهائڻ ۾ دلچسپي هئي ۽ نه شاگردن ۾. پنهنجي سموري پيشاور زندگيءَ دوران کيس رڳو ٽن شاگردن جي رهنمائي سونپي وئي، جن مان ڪو به نمايان نه ٿيو.[36]

1672ع ۾ نيوٽن کي رائل سوسائٽي جو فيلو (ايف آر ايس) چونڊيو ويو.[4]

جيوگرافيا جنرالس جي نظرثاني

[سنواريو]
جيوگرافيا جنرالس جي 1672ع ۽ 1681ع وارن ڇاپن ۾ آئزڪ نيوٽن طرفان شامل ڪيل ڪجهه شڪليون. اهي شڪليون پوءِ وارن ڇاپن ۾ پڻ شامل رهيون.[37]

ڪيمبرج ۾ رياضيءَ جي لوڪيشين پروفيسر واري عهدي ۾ جاگرافي پڙهائڻ جي ذميواري پڻ شامل هئي.[37] 1672ع ۾ ۽ وري 1681ع ۾ نيوٽن جيوگرافيا جنرالس جو نظرثاني ڪيل، درست ڪيل ۽ وڌايل ڇاپو شايع ڪيو، جيڪو جاگرافيءَ جو هڪ درسي ڪتاب هو ۽ پهريون ڀيرو 1650ع ۾ ان وقت وفات ڪري ويل برنارڊس وارينيوس پاران ڇپايو ويو هو.[38][39] جيوگرافيا جنرالس ۾ وارينيوس هڪ اهڙو نظرياتي بنياد قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جيڪو سائنسي اصولن کي جاگرافيءَ جي ڪلاسيڪي تصورن سان ڳنڍي، ۽ هن جاگرافيءَ کي سائنس ۽ خالص رياضيءَ جي اهڙي ميلاپ طور ڏٺو، جيڪو ڌرتيءَ جي خاصيتن جي مقداري ماپ لاءِ استعمال ٿئي ٿو.[37][40] جيتوڻيڪ اهو واضح ناهي ته نيوٽن ڪڏهن جاگرافيءَ تي باقاعدي تقريرون ڏنيون يا نه، پر ڪتاب جي 1733ع واري ڊگڊيل ۽ شا انگريزي ترجمي ۾ ڄاڻايو ويو ته نيوٽن اهو ڪتاب شاگردن جي پڙهڻ لاءِ شايع ڪيو، جڏهن هو پاڻ ان موضوع تي تقريرون ڏيندو هو.[37] ڪجهه عالمن وٽ جيوگرافيا جنرالس کي جاگرافيءَ جي تاريخ ۾ قديم ۽ جديد روايتن جي وچ واري حد سمجهيو وڃي ٿو، ۽ پوءِ وارن ڇاپن ۾ نيوٽن جي ڀاڱيداريءَ کي هن ڪتاب جي جٽادار ورثي جو هڪ وڏو سبب قرار ڏنو وڃي ٿو.[41]

سائنسي اڀياس

[سنواريو]

رياضي

[سنواريو]

چيو ويو آهي ته نيوٽن جي ڪم ”ان وقت پڙهيا ويندڙ رياضيءَ جي هر شعبي کي چٽو اڳتي وڌايو“.[42] ڪلڪيولس بابت سندس ڪم، جنهن کي عام طور فلوڪشنز چيو ويندو آهي، 1664ع ۾ شروع ٿيو، ۽ 20 مئي 1665ع تائين، جيئن هڪ مسودي مان ظاهر ٿئي ٿو، نيوٽن ”ڪلڪيولس کي اڳ ئي ان درجي تائين ترقي ڏئي چڪو هو، جو هو ڪنهن به لڳاتار وڪر جي ڪنهن به نقطي تي مماس ۽ وڪڙ جو حساب لڳائي سگهندو هو“.[43] 1665ع تائين سندس ڪم هڪ اهڙي منظم ڪلڪيولس جي صورت اختيار ڪري چڪو هو، جنهن تفاضل ۽ تڪامل کي يڪجا ڪيو، ۽ جنهن کي هن الجبري ۽ ماورائي وڪرن جي حرڪياتي تجزيي تي لاڳو ڪيو. عالم ٽام وائيٽ سائيڊ هن طريقي کي ”بنيادي طور نئون، بلڪه بي مثال“ قرار ڏنو، ۽ اهو طريقو پوءِ سڌيءَ ريت پرنسپيا ۾ مرڪزي قوت هيٺ مدارن جي نظريي لاءِ بنياد بڻيو.[44] آڪٽوبر 1666ع جو هڪ ٻيو مسودو هاڻي نيوٽن جي رياضياتي مقالن ۾ ڇپيل آهي.[45] نيوٽن پنهنجي ”ويسٽ بڪ“ سڏجندڙ نوٽ بڪ ۾ ڪلڪيولس بابت هڪ قطعي رسالو لکيو.[26] هو رياضيءَ ۾ خود سکيا ورتل هو ۽ پنهنجي تحقيق ڪنهن جي مدد کان سواءِ ڪئي، جيئن عالم رچرڊ ايس. ويسٽفال موجب، ”اسان وٽ موجود هر شاهديءَ مان ظاهر ٿئي ٿو ته نيوٽن رياضيءَ جي پنهنجي تعليم ۽ تحقيقي پروگرام مڪمل طور پنهنجي سر انجام ڏنو.“[46] سندس تصنيف ڊي ايناليسي پر ايڪويشنس نيوميرو ٽرمينورم انفينيٽس، جيڪا آئزڪ بئرو جون 1669ع ۾ جان ڪولنز ڏانهن موڪلي، ان کي بئرو ساڳئي سال آگسٽ ۾ ڪولنز ڏانهن لکيل هڪ خط ۾ ”انهن معاملن ۾ غير معمولي ذهانت ۽ مهارت“ واري شخص جو ڪم قرار ڏنو.[47]

نيوٽن بعد ۾ ڪلڪيولس جي ترقيءَ ۾ اوليت بابت جرمن جامع العلوم عالم گوٽفريڊ ولهيلم لائبنز سان تڪرار ۾ ڦاسي پيو. هاڻي ٻنهي کي، بلڪل مختلف رياضياتي نشانياتي نظامن سان، هڪ ٻئي کان آزاد نموني ڪلڪيولس تيار ڪرڻ جو سهرو ڏنو وڃي ٿو. تنهن هوندي به، اهو ثابت ٿيل آهي ته نيوٽن لائبنز کان گهڻو اڳ ڪلڪيولس تيار ڪري چڪو هو.[48][49][50] ان باوجود، لائبنز جي نشانياتي طريقي کي وڌيڪ سولو ۽ ڪارائتو مڃيو ويو، جنهن کي يورپ جي کنڊ واري حصي جي رياضيدانن اختيار ڪيو، ۽ 1820ع کان پوءِ برطانوي رياضيدانن به اختيار ڪيو.[51]

سائنس جو مورخ اي. روپرٽ هال لکي ٿو ته جيتوڻيڪ لائبنز کي ڪلڪيولس جي آزاد جوڙجڪ جو سهرو ملڻ گهرجي، پر ان کي پهريون ڀيرو تيار ڪندڙ بنا شڪ نيوٽن هو. هو لکي ٿو:[52]

پر اهي سڀ ڳالهيون ان مرڪزي حقيقت جي ڀيٽ ۾ تمام گهٽ اهم آهن، جنهن کي حقيقت ۾ گهڻي عرصي کان عالمي طور مڃيو ويو آهي، ته 1666ع جي پڇاڙيءَ تائين نيوٽن ڪلڪيولس جي بنيادي طريقن تي عبور حاصل ڪري چڪو هو، يعني لائبنز کان لڳ ڀڳ پورا نو سال اڳ... نيوٽن جي اها دعويٰ ته هن لائبنز کان گهڻو اڳ نئين لامحدود ننڍين مقدارن واري ڪلڪيولس تي عبور حاصل ڪري ورتو هو، ۽ 1671ع جي شروعات ۾ ئي ان جي ڇپجڻ جوڳي وضاحت لکي يا گهٽ ۾ گهٽ ان تي چڱي شروعات ڪئي هئي، گهڻن ثبوتن سان پڪ سان ثابت ٿئي ٿي. جيتوڻيڪ لائبنز ۽ سندس ڪجهه دوستن نيوٽن جي دعويٰ کي گهٽ اهم ڏيکارڻ جي ڪوشش ڪئي، پر گذريل 250 ورهين کان حقيقت بابت ڪو سنجيده شڪ نه رهيو آهي.

هال وڌيڪ لکي ٿو ته پرنسپيا ۾ نيوٽن ”تفاضلي مساواتن جي تڪامل وسيلي مسئلا جوڙي ۽ حل ڪري سگهيو“ ۽ ”حقيقت ۾ هن پنهنجي ڪتاب ۾ اهڙن ڪيترن نتيجن جي اڳڪٿي ڪئي، جن کي پوءِ ڪلڪيولس جي حامين پنهنجون نيون حاصلات سمجهيو.“[53] هال نيوٽن جي همعصرن جي ڀيٽ ۾ ڪلڪيولس جي سندس تيز ترقيءَ جو ذڪر ڪندي لکي ٿو ته نيوٽن ”1690ع کان گهڻو اڳ... لڳ ڀڳ ان درجي تائين پهچي چڪو هو، جنهن تائين لائبنز، ٻنهي برنولي ڀائرن، لوپيٽال، هرمن ۽ ٻين گڏيل ڪوششن سان 1700ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين ڇپيل صورت ۾ پهتا.“[54]

لائبنز جي نشانياتي طريقي جي سهولت باوجود، اهو به چيو ويو آهي ته نيوٽن جو نشانياتي طريقو گهڻ-متغيري طريقن تائين ترقي ڪري سگهيو ٿي، جڏهن ته سندس نقطي واري نشاني اڄ به طبعيات ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿئي ٿي. ڪجهه عالمن نيوٽن جي ڪم جي وسعت ۽ گهرائيءَ جو ذڪر ڪيو آهي. مثال طور طبعياتدان راجر پينروز لکي ٿو ته ”گهڻن معاملن ۾ نيوٽن جا جاميٽريائي طريقا نه رڳو وڌيڪ مختصر ۽ سهڻا آهن، پر اهي ڪلڪيولس جي انهن رسمي طريقن جي ڀيٽ ۾ گهرا اصول ظاهر ڪن ٿا، جيڪي اڄ وڌيڪ سڌا لڳن ٿا.“ رياضيدان ولاديمير آرنلڊ چيو ته ”نيوٽن جي متنن کي سندس پوين شارحن جي تبصرن سان ڀيٽڻ وقت اها ڳالهه حيرت ۾ وجهي ٿي ته نيوٽن جي اصل پيشڪش وڌيڪ جديد، وڌيڪ سمجهه ۾ ايندڙ ۽ خيالن ۾ وڌيڪ ڀرپور آهي، بنسبت ان ترجمي جي، جيڪو شارحن سندس جاميٽريائي خيالن کي لائبنز جي ڪلڪيولس واري رسمي ٻوليءَ ۾ ڪيو.“[55]

سندس ڪم ۾ ڪلڪيولس کي وڏي پيماني تي جاميٽريائي صورت ۾ استعمال ڪيو ويو آهي، جيڪو اڻلڀ ٿيندڙ تمام ننڍين مقدارن جي تناسبن جي حد وارين قيمتن تي ٻڌل آهي. پرنسپيا ۾ نيوٽن پاڻ ان جو مظاهرو ”پهريون ۽ آخري تناسبن جو طريقو“ جي نالي سان ڪيو[56] ۽ اهو پڻ بيان ڪيو ته هن پنهنجون وضاحتون هن صورت ۾ ڇو ڏنيون،[57] ۽ اهو به لکيو ته ”هن وسيلي اهو ئي ڪم ٿئي ٿو، جيڪو اڻورهايل مقدارن جي طريقي سان ٿئي ٿو.“[58] انهيءَ سبب جديد دور ۾ پرنسپيا کي ”لامحدود ننڍين مقدارن واري ڪلڪيولس جي نظريي ۽ استعمال سان ڀرپور ڪتاب“ چيو ويو آهي،[59] ۽ نيوٽن جي دور ۾ چيو ويو ته ”تقريباً سڄو ڪتاب انهيءَ ڪلڪيولس تي ٻڌل آهي.“[60] ”لامحدود ننڍين مقدارن جي هڪ يا وڌيڪ درجن“ تي ٻڌل طريقن جو استعمال سندس 1684ع واري تصنيف ڊي موٽو ڪارپورم ان گائرم ۾ موجود آهي[61] ۽ 1684ع کان اڳ وارن ٻن ڏهاڪن دوران حرڪت بابت سندس مقالن ۾ پڻ ملي ٿو.[62]

اهو دليل ڏنو ويو آهي ته نيوٽن کي حدن بابت غير درست يا محدود سمجهه هئي. تنهن هوندي به، رياضيدان بروس پورسيو دليل ڏئي ٿو ته پرنسپيا ۾ نيوٽن حقيقت ۾ حدن بابت عام طور سمجهي ويندڙ کان وڌيڪ پيچيده سمجهه ڏيکاري، جنهن ۾ ايپسيلون دليل پهريون ڀيرو پيش ڪرڻ پڻ شامل هو.[63]

1702ع ۾ گاڊفري نيلر پاران ٺاهيل نيوٽن جي تصوير

نيوٽن ڪلڪيولس بابت پنهنجو ڪم ڇپائڻ کان پاسو ڪندو رهيو، ڇاڪاڻ ته کيس تڪرار ۽ تنقيد جو ڊپ هو.[64] هو سوئس رياضيدان نيڪولس فاٽيو ڊي ڊوئليئر جي ويجهو هو. 1691ع ۾ ڊوئليئر نيوٽن جي پرنسپيا جو نئون نسخو لکڻ شروع ڪيو ۽ لائبنز سان خط و ڪتابت ڪئي.[65] 1693ع ۾ ڊوئليئر ۽ نيوٽن جا لاڳاپا خراب ٿي ويا ۽ ڪتاب ڪڏهن مڪمل نه ٿيو.[66] 1699ع کان ڊوئليئر لائبنز تي ادبي چوريءَ جو الزام لڳائڻ شروع ڪيو.[67] رياضيدان جان ڪيل 1708ع ۾ رائل سوسائٽي جي رسالي ۾ لائبنز تي ادبي چوريءَ جو الزام لڳايو، جنهن سان صورتحال وڌيڪ خراب ٿي وئي.[68] تڪرار 1711ع ۾ پوري شدت سان ڦاٽي پيو، جڏهن رائل سوسائٽي هڪ جاچ ۾ اعلان ڪيو ته اصل دريافت ڪندڙ نيوٽن هو ۽ لائبنز کي ٺڳ قرار ڏنو. پوءِ معلوم ٿيو ته ان جاچ جي نتيجي وارا جملا نيوٽن پاڻ لکيا هئا. اهڙيءَ ريت اهو تلخ تڪرار شروع ٿيو، جنهن ٻنهي شخصن جي زندگيءَ کي 1716ع ۾ لائبنز جي وفات تائين متاثر ڪيو.[69]

نيوٽن جي پهرين وڏي رياضياتي دريافت عام ڪيل ٻه رڪني نظريو هئي، جيڪو ڪنهن به قوت نما لاءِ صحيح هو ۽ هن 1664ع–1665ع ۾ دريافت ڪيو.[70] ان کي ”سڄي رياضيءَ جي سڀ کان وڌيڪ سگهارن ۽ اهم نظرين مان هڪ“ قرار ڏنو ويو آهي.[71] هن نيوٽن جون هڪجهڙايون دريافت ڪيون، شايد البرٽ جيرارڊ جي 1629ع واري اڳوڻي ڪم کان اڻ واقف هوندي؛ نيوٽن جو طريقو ۽ نيوٽن گهڻ ڪنڊو تيار ڪيو؛ ۽ ٽئين درجي جي هموار وڪرن، يعني ٻن متغيرن ۾ ٽئين درجي جي گهڻ حدين، جي درجابندي ڪئي. نيوٽن ڪريمونا ڦيرڦارن جي نظريي جي بنياد وجهندڙن مان پڻ هڪ هو،[72] ۽ هن محدود فرقن جي نظريي ۾ اهم ڀاڱيداري ڪئي. نيوٽن کي محدود فرقن واري درمياني قدر ڳولڻ ۾ ”سڀ کان اهم اڪيلي ڀاڱيدار“ قرار ڏنو ويو آهي، ۽ هن ڪيترائي فارمولا تيار ڪيا.[73] هو بيزو جو نظريو بيان ڪرڻ وارو پهريون شخص هو، ۽ ڀاڱي قوت نما استعمال ڪرڻ ۽ هم آهنگ جاميٽري وسيلي ڊيوفانٽائي مساواتن جا حل ڪڍڻ وارو پڻ پهريون شخص هو. هن هارموني سلسلي جي جزوي مجموعن جو لوگارٿمن وسيلي لڳ ڀڳ قدر ڪڍيو، جيڪو اويلر جي مجموعي فارمولي جو اڳوڻو روپ هو، ۽ پهريون ڀيرو اعتماد سان قوتي سلسلا استعمال ڪيا ۽ انهن کي ابتو ڪيو.[74] هن پيوزيو سلسلا متعارف ڪرايا.[75] هن عام ٽيلر سلسلي جي سڀ کان پهرين واضح صورت پڻ ڏني، جيڪا سندس 1691ع–1692ع واري ڊي ڪواڊريچرا ڪروارم جي مسودي ۾ ظاهر ٿي.[76][77] هن عددي تڪامل لاءِ نيوٽن–ڪوٽس فارمولا تيار ڪيا.[78] لامحدود سلسلن بابت نيوٽن جو ڪم سائمن اسٽيوِن جي ڏهائي ڪسرن کان متاثر هو.[79]

هن تغيرات جي ڪلڪيولس واري شعبي جي پڻ شروعات ڪئي، ۽ ان شعبي جو مسئلو پهريون ڀيرو جوڙڻ ۽ حل ڪرڻ وارو شخص هو. اهو مسئلو نيوٽن جو گهٽ ۾ گهٽ مزاحمت وارو مسئلو هو، جيڪو هن 1685ع ۾ پيش ڪري حل ڪيو ۽ پوءِ 1687ع ۾ پرنسپيا ۾ ڇپايو.[80][81] ان کي ويهين صديءَ کان اڳ تغيراتي طريقن سان حل ڪيل سڀ کان ڏکين مسئلن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو.[82] پوءِ هن 1697ع ۾ براڪسٽوڪرون وڪر وارو مسئلو حل ڪرڻ لاءِ تغيرات جي ڪلڪيولس کي استعمال ڪيو، جيڪو يوهان برنولي 1696ع ۾ پيش ڪيو هو. نيوٽن مشهور طور اهو مسئلو هڪ ئي رات ۾ حل ڪيو، ۽ اهڙيءَ طرح انهن ٻنهي مسئلن تي پنهنجي ڪم وسيلي هن شعبي جي اڳواڻي ڪئي.[83] هو ویکٽر تجزيي جو به اڳواڻ هو، ڇاڪاڻ ته هن مختلف طبعياتي مقدارن کي جمع ڪرڻ لاءِ متوازي الاضلاع جو قانون لاڳو ڪرڻ جو طريقو ڏيکاريو ۽ سمجهيو ته انهن مقدارن کي ڪنهن به رخ ۾ جزن ۾ ورهائي سگهجي ٿو.[84] کيس پنهنجي پرنسپيا ۾ ویکٽر جو تصور متعارف ڪرائڻ جو سهرو پڻ ڏنو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ ته هن رفتار، تيزي، حرڪتي مقدار ۽ قوت جهڙن طبعياتي مقدارن کي رخ رکندڙ مقدارن طور ورتو، جنهن ڪري نيوٽن کي ”هن رياضياتي شئي جو حقيقي باني“ قرار ڏنو ويو آهي.[85]

غالب امڪان آهي ته نيوٽن سخت تجزياتي معنى ۾ قطبي هم آهنگن جو نظام تيار ڪرڻ وارو پهريون شخص هو، ۽ هن موضوع بابت سندس ڪم عموميت ۽ لچڪ ٻنهي لحاظ کان سندس دور جي ڪنهن به ٻئي ڪم کان وڌيڪ اڳڀرو هو. سندس 1671ع واري تصنيف فلوڪشنز جو طريقو، جيڪب برنولي جي 1691ع ۾ هن موضوع بابت پهرين ڇپيل ڪم کان اڳ جي هئي. سخت معنى ۾ ٻه قطبي هم آهنگن جو باني پڻ نيوٽن کي مڃيو وڃي ٿو.[86][87]

نيوٽن جي 1664ع–1666ع واري هڪ نجي مسودي ۾ جاميٽريائي امڪان جي شعبي جو سڀ کان پهريون ڄاتل مسئلو موجود آهي. اهو مسئلو هڪ تمام ننڍڙي بال جي دائري جي ٻن اڻبرابر حصن مان ڪنهن هڪ ۾ ڪرڻ جي امڪان بابت هو. هن مسئلي جي تجزيي ۾ هن واقعن جي ڳڻپ جي جاءِ تي انهن جي مقداري جائزي ۽ ايراضيءَ جي نسبت جي ڪاٿي جي جاءِ تي نقطن جي ڳڻپ استعمال ڪرڻ جي تجويز ڏني، جنهن ڪري کيس اسٽيريالاجي جو بنياد وجهندڙ به قرار ڏنو ويو آهي.[88][89]

يورپ ۾ گائوسي اخراج جي جديد شروعات جو سهرو نيوٽن کي ڏنو وڃي ٿو. 1669ع کان 1670ع دوران نيوٽن لکيو ته هن جي ڄاڻ وارن سڀني الجبرا جي ڪتابن ۾ هم وقتي مساواتن کي حل ڪرڻ بابت ڪو سبق موجود نه هو، تنهنڪري هن پاڻ اهو طريقو مهيا ڪيو. سندس نوٽس ڏهاڪن تائين اڻ ڇپيل رهيا، پر ڇپجڻ کان پوءِ سندس درسي ڪتاب پنهنجي نوعيت جو سڀ کان وڌيڪ اثرائتو ڪتاب بڻجي ويو، جنهن متبادل واري طريقي ۽ ”اخراج“ جي اهم اصطلاح کي قائم ڪيو، جنهن کي هاڻي ايليمينيشن چيو وڃي ٿو.[90][91]

1660ع ۽ 1670ع وارن ڏهاڪن ۾ نيوٽن ٽئين درجي جي وڪرن جي 78 ”قسمن“ مان 72 ڳولي لڌا ۽ انهن کي چئن قسمن ۾ ورهايو، پوءِ پنهنجن نتيجن کي پوءِ وارن ڇاپن ۾ منظم ڪيو. بهرحال، 1690ع واري ڏهاڪي جي هڪ مسودي جي پوئين تجزيي مان ظاهر ٿيو ته نيوٽن سڀئي 78 ٽئين درجي جا وڪر سڃاڻي چڪو هو، پر اڻڄاتل سببن ڪري باقي ڇهه ڇپائڻ کان پاسو ڪيائين.[49][72][78] 1717ع ۾، ۽ شايد نيوٽن جي مدد سان، جيمس اسٽرلنگ ثابت ڪيو ته هر ٽئين درجي جو وڪر انهن چئن قسمن مان هڪ آهي. هن دعويٰ ڪئي ته اهي چارئي قسم انهن مان ڪنهن هڪ جي سطحي پروجيڪشن وسيلي حاصل ڪري سگهجن ٿا، ۽ اهو 1731ع ۾، سندس وفات کان چار سال پوءِ، ثابت ڪيو ويو.[92]

1693ع ۾ سيميوئل پيپس نيوٽن کان امڪان جي هڪ مسئلي بابت صلاح ورتي، جيڪو پوءِ نيوٽن–پيپس مسئلو سڏجڻ لڳو. ان مسئلي ۾ ٽي حالتون هيون: ڇهه ڍارا اڇلائڻ ۽ گهٽ ۾ گهٽ هڪ ڇڪو اچڻ، ٻارهن ڍارا اڇلائڻ ۽ ٻه يا وڌيڪ ڇڪا اچڻ، يا ارڙهن ڍارا اڇلائڻ ۽ ٽي يا وڌيڪ ڇڪا اچڻ. پيپس ارڙهن ڍارن واري حالت تي شرط لڳائي هئي، پر نيوٽن ٽي مختلف دليل ڏنا ته سڀ کان وڌيڪ امڪاني حالت پهرين، يعني ڇهن ڍارن واري، هئي. سندس دليلن مان هڪ ڪجهه پيچيده هو ۽ ان ۾ هڪ خامي به هئي.[93]

بصريات

[سنواريو]
1672ع ۾ نيوٽن پاران رائل سوسائٽي کي پيش ڪيل عڪس ڏيندڙ دوربين جو نقل؛ سندس 1668ع ۾ ٺاهيل پهرين دوربين هڪ اوزار ساز کي اڌاري ڏني وئي هئي، پر ان کان پوءِ ان بابت ڪو وڌيڪ رڪارڊ موجود ناهي.[94]

1666ع ۾ نيوٽن ڏٺو ته منشور مان گهٽ ۾ گهٽ انحراف واري حالت ۾ نڪرندڙ رنگن جو طيف ڊگهو ٿئي ٿو، توڙي جو منشور ۾ داخل ٿيندڙ روشنيءَ جي ڪرڻ گول هجي؛ يعني منشور مختلف رنگن کي مختلف زاوين سان موڙي ٿو.[95][96] ان مان هن نتيجو ڪڍيو ته رنگ روشنيءَ جي پنهنجي اندروني خاصيت آهي، جيڪو ان وقت تائين تڪراري سوال هو.

1670ع کان 1672ع تائين نيوٽن بصريات بابت تقريرون ڏنيون.[97] ان عرصي دوران هن روشنيءَ جي انڪسار جو اڀياس ڪيو ۽ ڏيکاريو ته منشور مان ٺهندڙ گهڻ-رنگي عڪس، جنهن کي هن طيف نالو ڏنو، هڪ عدسي ۽ ٻئي منشور وسيلي ٻيهر اڇي روشنيءَ ۾ گڏ ڪري سگهجي ٿو.[98] جديد تحقيق مان ظاهر ٿيو آهي ته اڇي روشنيءَ جي نيوٽن واري تجزيي ۽ ٻيهر جوڙجڪ تي ذرڙياتي ڪيمياگريءَ جو اثر هو.[99]

1671ع ۾ نيوٽن جي ڇلن بابت پنهنجي ڪم ۾ هن هڪ اهڙو طريقو استعمال ڪيو، جيڪو سترهين صديءَ ۾ بي مثال هو: هن ”سڀني فرقن جو سراسري قدر ڪڍيو ۽ پوءِ سراسري قدر ۽ پهرين ڇلي جي قدر وچ ۾ فرق ڳڻيو“. حقيقت ۾ هن ماپن ۾ شور گهٽائڻ لاءِ اڄڪلهه عام سمجهيو ويندڙ هڪ طريقو متعارف ڪرايو، جيڪو ان دور ۾ ٻي هنڌ نظر نٿو اچي.[100] هن 1700ع ۾ اعتدالين جي اڀياس تائين پنهنجي ”غلطي ختم ڪرڻ واري طريقي“ کي وڌايو. ان کي ”مڪمل طور بي مثال طريقو“ قرار ڏنو ويو، پر هتي فرق اهو هو ته ”نيوٽن کي هر اصل اعتدالي وقت لاءِ سٺا قدر گهربل هئا، تنهنڪري هن هڪ اهڙو طريقو ٺاهيو، جنهن سان اهي ڄڻ ته پاڻ کي درست ڪري سگهن.“[101] نيوٽن ”اها مخصوص ٽيڪنڪ ايجاد ڪئي، جنهن کي اڄ ليڪي رجعت جو تجزيو چيو وڃي ٿو“،[102] ڇاڪاڻ ته هن عام گهٽ ۾ گهٽ چورس واري طريقي ۾ ڄاتل ٻن ”معياري مساواتن“ مان پهرين لکي، ڊيٽا جي هڪ مجموعي جو سراسري قدر ڪڍيو، ۽ اهو ڪم ٽوبياس ميئر کان 50 سال اڳ ڪيو، جنهن کي اڳ اهڙو ڪم ڪندڙ سڀ کان پراڻو شخص سمجهيو ويندو هو. هن باقيات جو مجموعو به ٻڙي ڪيو، جنهن سان رجعت واري ليڪ سراسري نقطي مان گذري. هن ڊيٽا جي ٻن اڻبرابر مجموعن ۾ فرق ڪيو ۽ شايد جانبداريءَ جي لحاظ کان بهترين حل بابت غور ڪيو، جيتوڻيڪ ڪارڪردگيءَ جي لحاظ کان نه.[103]

هن ڏيکاريو ته رنگين روشني پنهنجون خاصيتون نٿي بدلائي: هن رنگين ڪرڻ کي ڌار ڪري مختلف شين تي وڌو ۽ ڏٺو ته موٽڻ، پکڙجڻ يا آرپار گذرڻ جي باوجود روشنيءَ جو رنگ ساڳيو رهي ٿو. اهڙيءَ طرح هن معلوم ڪيو ته رنگ شين جي اڳواٽ رنگين روشنيءَ سان لهه وچڙ جو نتيجو آهي، نه ته شيون پاڻ رنگ پيدا ڪن ٿيون. اهو نيوٽن جو رنگن جو نظريو سڏجي ٿو.[104] اڇي روشنيءَ ۽ رنگن جي فطرت بابت سندس 1672ع وارو مقالو رنگ ۽ رنگين ڏسڻ بابت پوءِ ٿيندڙ سموري ڪم جو بنياد بڻيو.[105]

نيوٽن جي دريافت موجب منتشر ڪندڙ منشور وسيلي اڇي روشنيءَ کي طيف جي رنگن ۾ ورهائڻ جي تصوير

هن ڪم مان نيوٽن نتيجو ڪڍيو ته ڪنهن به انڪساري دوربين جو عدسو روشنيءَ جي رنگن ۾ انتشار، يعني رنگي بگاڙ، جو شڪار ٿيندو. هن تصور جي ثبوت طور اهڙي دوربين ٺاهي، جنهن ۾ مقصد عدسي جي جاءِ تي عڪس ڏيندڙ آرسيون استعمال ڪيون ويون، جيئن ان مسئلي کان بچي سگهجي. هيءَ رٿا، جيڪا اڄ نيوٽني دوربين سڏجي ٿي ۽ پهرين ڄاتل ڪارائتي عڪس ڏيندڙ دوربين هئي، ان لاءِ مناسب آرسيءَ جي مادي ۽ ان کي شڪل ڏيڻ جي طريقي جو مسئلو حل ڪرڻو پيو. عڪس ڏيندڙ دوربين جون اڳوڻيون رٿائون يا ته عملي صورت ۾ نه آيون يا ناڪام رهيون، تنهنڪري نيوٽن جي دوربين پهرين حقيقي طور تي ٺهيل عڪس ڏيندڙ دوربين هئي.[106] نيوٽن تمام گهڻي عڪس ڏيندڙ اسپيڪيولم ڌاتو جي خاص ملاوٽ مان پنهنجون آرسيون پاڻ گهڙيون، ۽ پنهنجي دوربينن جي بصري معيار کي جانچڻ لاءِ نيوٽن جا ڇلا استعمال ڪيا. 1668ع جي پڇاڙيءَ تائين هو پهرين عڪس ڏيندڙ دوربين ٺاهڻ ۾ ڪامياب ٿي ويو.[107] اها لڳ ڀڳ اٺ انچ ڊگهي هئي ۽ وڌيڪ صاف ۽ وڏو عڪس ڏيکاريندي هئي. نيوٽن ٻڌايو ته هو پنهنجي نئين عڪس ڏيندڙ دوربين سان مشتري جا چار گليليائي چنڊ ۽ زهره جي هلالي صورت ڏسي سگهيو ٿي.[25] 1671ع ۾ رائل سوسائٽي کيس پنهنجي دوربين جو عملي مظاهرو ڪرڻ لاءِ چيو.[108] سندن دلچسپيءَ کيس پنهنجا نوٽس رنگن بابت ڇپائڻ لاءِ همٿايو،[109] جنهن کي هن پوءِ وڌائي آپٽڪس جي صورت ڏني. جڏهن رابرٽ هوڪ نيوٽن جي ڪجهه خيالن تي تنقيد ڪئي، تڏهن نيوٽن ايترو رنج ٿيو جو هن عوامي بحث تان هٿ کڻي ڇڏيو. بهرحال، 1679ع–1680ع ۾ ٻنهي وچ ۾ مختصر خط و ڪتابت ٿي، جڏهن رائل سوسائٽيءَ جو سيڪريٽري مقرر ٿيل هوڪ[110] نيوٽن کان رائل سوسائٽيءَ جي ڪارروائين لاءِ ڀاڱيداري حاصل ڪرڻ جي نيت سان خط و ڪتابت شروع ڪئي، جنهن نيوٽن کي اهو ثبوت تيار ڪرڻ لاءِ اتساهيو ته سيارن جا بيضوي مدار اهڙي مرڪز ڏانهن ڇڪيندڙ قوت مان پيدا ٿين ٿا، جيڪا شعاعي ویکٽر جي چورس جي ابتڙ نسبت رکي ٿي.[111]

فلڪيات ۾ نيوٽن کي اهو سمجهڻ جو سهرو پڻ ڏنو وڃي ٿو ته اوچين هنڌن تي مشاهدو وڌيڪ بهتر ٿيندو آهي، ڇاڪاڻ ته اتي گهاٽي ۽ اٿل پٿل واري فضا، يعني ”ٿلهن ڪڪرن“، کان مٿي ”تمام صاف ۽ ماٺيڻي هوا“ ملي ٿي، جنهن سان تارن جي ٽمٽار گهٽجي ٿي.[112][113]

1682ع ۾ نيوٽن پاران وليم برگز ڏانهن لکيل خط جو عڪس، جنهن ۾ برگز جي نظر جو نئون نظريو بابت تبصرو ڪيو ويو آهي

نيوٽن دليل ڏنو ته روشني ذرڙن يا ننڍڙن جسمن مان ٺهيل آهي، جيڪي وڌيڪ گهاٽي وچولي ۾ داخل ٿيڻ وقت تيزي حاصل ڪرڻ سبب مڙن ٿا. سنهين تهن مان موٽڻ ۽ گذرڻ جي ورجائجندڙ نموني جي وضاحت لاءِ هو آواز جهڙين لهرن جي تصور جي ويجهو پهتو (آپٽڪس، ڪتاب ٻيون، تجويزون 12)، پر هن ”دورن“ جو پنهنجو نظريو برقرار رکيو، جنهن موجب ذرڙا موٽڻ يا آرپار گذرڻ لاءِ تيار ٿين ٿا (تجويز 13). ذرڙياتي نظريي ڏانهن سندس ڄاتل لاڙي باوجود، نيوٽن آپٽڪس ۾ لکيو ته روشنيءَ ۾ ذرڙن ۽ لهرن ٻنهي جهڙيون خاصيتون آهن؛ هن سمجهيو ته مداخلت جي نمونن ۽ انعراج جي عام مظاهري کي سمجهائڻ لاءِ ذرڙن کي ڪنهن وچولي ۾ لهرن سان لهه وچڙ ڪرڻ گهرجي.[114][115] 1675ع واري پنهنجي روشنيءَ بابت مفروضو ۾ نيوٽن ذرڙن جي وچ ۾ قوتن جي منتقليءَ لاءِ ايٿر جي وجود جو تصور پيش ڪيو. ڪيمبرج جي افلاطوني فلسفي هينري مور سان رابطي سندس ڪيمياگريءَ ۾ دلچسپي ٻيهر جاڳائي. پوءِ هن ايٿر جي جاءِ تي ذرڙن جي وچ ۾ ڪشش ۽ ڌِڪ بابت هرميٽڪ خيالن تي ٻڌل ڳجهيون قوتون پيش ڪيون. سائنس ۾ سندس ڀاڱيدارين کي ڪيمياگريءَ ۾ سندس دلچسپيءَ کان ڌار نٿو ڪري سگهجي. اهو اهڙو زمانو هو، جڏهن ڪيمياگري ۽ سائنس جي وچ ۾ ڪا چٽي حد موجود نه هئي.[116][117]

نيوٽن ٽيڏاڻ جي اڀياس ۾ پڻ ڀاڱيداري ڪئي. هن اها دريافت ڪري ان جو رياضياتي بنياد قائم ڪرڻ ۾ مدد ڪئي ته جڏهن روشنيءَ جا ترڇا شعاعي ميڙ انڪسار مان گذرن ٿا، تڏهن عڪس جا ٻه جدا نقطا ٺهن ٿا.[118] هن دريافت پوءِ ٿامس ينگ جي ڪم کي اتساهيو.[119]

1704ع ۾ نيوٽن آپٽڪس ڇپايو، جنهن ۾ هن روشنيءَ جو پنهنجو ذرڙياتي نظريو بيان ڪيو ۽ پڇاڙيءَ ۾ سوالن جو هڪ سلسلو شامل ڪيو، جيڪي اڻحل ٿيل سوالن ۽ اثباتي دعوائن جي صورت ۾ پيش ڪيا ويا هئا. پنهنجي ذرڙياتي نظريي موجب هن سمجهيو ته عام مادو وڌيڪ ٿلهن ذرڙن مان ٺهيل آهي، ۽ ڪيمياگريءَ جهڙي ڪنهن ڦيرڦار وسيلي مادو ۽ روشني هڪ ٻئي ۾ بدلجي سگهن ٿا. سوال 30 ۾ هن لکيو: ”ڇا ٿلها جسم ۽ روشني هڪ ٻئي ۾ بدلجڻ جوڳا ناهن، ۽ ڇا جسمن کي پنهنجي سرگرميءَ جو گهڻو حصو انهن روشنيءَ جي ذرڙن مان نٿو ملي، جيڪي سندن جوڙجڪ ۾ شامل ٿين ٿا؟“ سوال 6 ۾ ڪارو جسم جو تصور متعارف ڪرايو ويو.[120][121] آپٽڪس کي ”تجرباتي طريقيڪار جي سڀ کان اوائلي نمونن مان هڪ“ پڻ چيو ويو آهي.[46]

1699ع ۾ نيوٽن پنهنجي اڳ جوڙيل عڪس ڏيندڙ چؤٿائي اوزار، يا اوڪٽنٽ، جو سڌاريل نمونو رائل سوسائٽيءَ آڏو پيش ڪيو.[122] سندس رٿا شايد 1677ع ۾ ئي عملي صورت اختيار ڪري چڪي هئي.[123] اهو ٻن آرسين استعمال ڪندڙ پهريون چؤٿائي اوزار هجڻ سبب اهم هو. ٻن آرسين سبب ماپن جي درستگي گهڻي وڌي وئي، ڇاڪاڻ ته اهو افق ۽ فلڪياتي جسم ٻنهي جو هڪ ئي وقت مستحڪم ڏيک مهيا ڪندو هو. نيوٽن جو چؤٿائي اوزار ٺاهيو ويو، پر لڳي ٿو ته اڄ تائين محفوظ نه رهي سگهيو. جان هيڊلي پوءِ پنهنجو ٻٽو عڪس ڏيندڙ چؤٿائي اوزار ٺاهيو، جيڪو نيوٽن جي ايجاد ڪيل اوزار سان لڳ ڀڳ هڪجهڙو هو. بهرحال، امڪان آهي ته هيڊلي نيوٽن جي اصل ايجاد کان اڻواقف هو، جنهن ڪري اوليت بابت مونجهارو پيدا ٿيو.[124]

1704ع ۾ نيوٽن هڪ ساڙيندڙ آرسي ٺاهي ۽ رائل سوسائٽيءَ آڏو پيش ڪئي. اها ستن اندر مُڙيل شيشي وارين آرسين تي ٻڌل هئي، جن مان هر هڪ جو قطر لڳ ڀڳ هڪ فوٽ هو. ڪاٿي موجب اها وڌ ۾ وڌ 460 W cm⁻² تابڪاري توانائي پيدا ڪري سگهي ٿي. مئي 1704ع ۾ لنڊن اندر سج جي تابڪاري شدت 0.065 W cm⁻² هجڻ واري ڪاٿي جي بنياد تي ان کي ”حرارتي لحاظ کان هڪ هزار سجن کان يقيناً وڌيڪ روشن“ قرار ڏنو ويو.[125] سندس آرسيءَ سان ممڪن طور حاصل ڪيل وڌ ۾ وڌ تابڪاري شدت سبب چيو ويو آهي ته هن ”1945ع ۾ ايٽمي هٿيارن جي اچڻ کان اڳ انساني وسيلي پيدا ڪيل تابڪاريءَ جي سڀ کان وڏي شدت پيدا ڪئي هوندي“.[126] ڊيوڊ گريگوري ٻڌايو ته ان ڌاتن مان دونهون ڪڍيو، سون کي اُباليو ۽ سليٽ کي شيشي جهڙو بڻائي ڇڏيو. وليم ڊرهام ان کي ان وقت يورپ جي سڀ کان سگهاري ساڙيندڙ آرسي سمجهيو.[127]

نيوٽن بجليءَ بابت پڻ شروعاتي اڀياس ڪيا. هن شيشي جي گولي استعمال ڪري رڳڙ تي ٻڌل برقي ساکتي مولد جو هڪ ابتدائي نمونو ٺاهيو،[128] ۽ گندرف جي جاءِ تي شيشي مان اهڙي گولي ٺاهڻ وارو پهريون شخص هو. ان کان اڳ اوٽو فون گيورڪي جهڙا سائنسدان پنهنجون گوليون گندرف مان ٺاهيندا هئا.[129] هن 1675ع ۾ هڪ تجربي جو تفصيل ڏنو، جنهن مان ظاهر ٿيو ته جڏهن شيشي جي تختي جي هڪ پاسي کي رڳڙي برقي بار پيدا ڪيو وڃي ٿو، تڏهن اها ٻي پاسي موجود ”هلڪن جسمن“ کي پاڻ ڏانهن ڇڪي ٿي. هن ان کي ان ڳالهه جو ثبوت سمجهيو ته برقي قوتون شيشي مان گذري سگهن ٿيون.[130] نيوٽن رائل سوسائٽيءَ کي اهو پڻ ٻڌايو ته شيشو ساکتي بجلي پيدا ڪرڻ لاءِ اثرائتو آهي، ۽ هن ان کي ”سٺو برقي مادو“ قرار ڏنو، جڏهن ته اها خاصيت وڏي پيماني تي مشهور ٿيڻ ۾ اڃا ڏهاڪا لڳا.[131] آپٽڪس ۾ سندس اهو خيال ته بصري موٽ ۽ انڪسار سڄي سطح تي ٿيندڙ لهه وچڙ مان پيدا ٿين ٿا، برقي قوت جي ميداني نظريي جو اڳوڻو تصور سمجهيو وڃي ٿو.[132] هن فطرت ۾ بجليءَ جي بنيادي ڪردار کي پڻ سڃاتو ۽ سمجهيو ته اها روشنيءَ جي اخراج، موٽ، انڪسار، مُڙڻ ۽ گرمائش سميت ڪيترن مظاهرن جي ذميوار آهي. هن تجويز ڏني ته بجلي انساني جسم ۾ پيدا ٿيندڙ احساسن ۾ پڻ شامل آهي ۽ ڏورن جي حرڪت کان وٺي دماغي ڪم تائين هر شيءِ تي اثر وجهي ٿي.[133] تنتي ترسيل بابت سندس نظريي لوئيجي گالواني جي ڪم تي گهرو اثر وڌو، ڇاڪاڻ ته نيوٽن بجليءَ کي تنتي ترسيل جي ممڪن وسيلي طور ڏٺو، جيڪو ان وقت جي غالب ڪارتيشيائي آبي نظريي جي ابتڙ هو. هو اهو واضح ۽ متوازن نظريو پيش ڪرڻ وارو پڻ پهريون شخص هو ته تنتي سرشتي ۾ برقي ۽ ڪيميائي طريقا گڏجي ڪيئن ڪم ڪري سگهن ٿا.[134] نيوٽن جو ڪميت-انتشار نمونو، جيڪو گهٽ ۾ گهٽ عمل واري اصول جي ڪامياب استعمال جو اڳوڻو بنياد هو، انڪسار کي سمجهڻ لاءِ هڪ ڀروسي جوڳو خاڪو مهيا ڪندو هو، خاص طور انڪسار کي حرڪتي مقدار جي لحاظ کان بيان ڪرڻ ۾.[132]

آپٽڪس ۾ نيوٽن منشورن کي شعاع ڦهلائيندڙ ۽ گهڻ-منشوري سلسلن طور متعارف ڪرايو. لڳ ڀڳ 278 سال پوءِ اهي منشوري ترتيبون هم آهنگ ليزرن ۾ شامل ڪيون ويون، جتي گهڻ-منشوري شعاع ڦهلائيندڙ تنگ ليڪ ويڪر وارن نظامن جي ترقيءَ ۾ مرڪزي حيثيت اختيار ڪئي. انهن منشوري شعاع ڦهلائيندڙن جي استعمال مان گهڻ-منشوري انتشار جو نظريو وجود ۾ آيو.[135]

نيوٽن گوس–هينشن اثر جو نظريو پيش ڪرڻ وارو پهريون شخص هو. اهو هڪ بصري مظاهرو آهي، جنهن ۾ ليڪي قطبيت رکندڙ روشني مڪمل اندروني موٽ دوران ٿورڙي پاسي واري سرڪڻ جو شڪار ٿئي ٿي. هن هڪ مشيني نموني وسيلي ان جون تجرباتي ۽ نظرياتي ٻنهي قسمن جون وضاحتون ڏنيون.[136][137][138]

سائنس نيٺ رنگ جي ادراڪ ۽ رياضيائي نموني بيان ڪري سگهجندڙ بصريات جي وچ ۾ فرق کي سڃاتو. جرمن شاعر ۽ سائنسدان يوهان وولف گانگ فون گوئٽي نيوٽني بنياد کي لوڏي نه سگهيو، پر ”گوئٽي نيوٽن جي زرَه ۾ هڪ سوراخ ضرور ڳولي لڌو... نيوٽن پاڻ کي ان نظريي سان ٻڌي ڇڏيو هو ته رنگ کان سواءِ انڪسار ناممڪن آهي. تنهنڪري هن سمجهيو ته دوربينن جا مقصد عدسا هميشه اڻپورا رهندا، ڇاڪاڻ ته بي رنگي ۽ انڪسار هڪ ٻئي سان ٺهڪندڙ نه هئا. ڊولنڊ ثابت ڪيو ته اهو نتيجو غلط هو.“[139]

جان وانڊربينڪ جي ٺاهيل نيوٽن جي تصوير جو اُڪريل نقل

فلاسافي نيچرلِس پرنسپيا ميٿميٽيڪا

[سنواريو]
پرنسپيا جو نيوٽن جو پنهنجو نسخو، جنهن ۾ ٻئي ڇاپي لاءِ سندس هٿ سان ڪيل درستگيون شامل آهن؛ اهو هاڻي رين لائبريري، ٽرينيٽي ڪاليج، ڪيمبرج ۾ رکيل آهي

نيوٽن 1665ع کان ئي ڪشش ثقل بابت پنهنجو نظريو جوڙي رهيو هو.[140] 1679ع ۾ هن فلڪياتي ميڪانيات بابت پنهنجي ڪم ڏانهن موٽي، ڪيپلر جي سيارن جي حرڪت وارن قانونن جي حوالي سان ڪشش ثقل ۽ ان جي سيارن جي مدارن تي اثرن جو اڀياس ڪيو. فلڪياتي معاملن ۾ نيوٽن جي ٻيهر جاڳيل دلچسپيءَ کي 1680ع–1681ع جي سياري ۾ ظاهر ٿيل هڪ پڇڙ تاري وڌيڪ اتساهيو، جنهن بابت هن جان فليمسٽيڊ سان خط و ڪتابت ڪئي.[141] رابرٽ هوڪ سان خيالن جي ڏي وٺ کان پوءِ نيوٽن اهو ثبوت تيار ڪيو ته سيارن جي مدارن جي بيضوي صورت اهڙي مرڪز ڏانهن ڇڪيندڙ قوت مان پيدا ٿيندي، جيڪا شعاعي ویکٽر جي چورس جي ابتڙ نسبت رکي ٿي. هن پنهنجا نتيجا ايڊمنڊ هيلي ۽ رائل سوسائٽيءَ سان ڊي موٽو ڪارپورم ان گائرم نالي هڪ رسالي وسيلي ونڊيا، جيڪو لڳ ڀڳ نَوَ ورقن تي لکيل هو ۽ ڊسمبر 1684ع ۾ رائل سوسائٽيءَ جي رجسٽر ڪتاب ۾ نقل ڪيو ويو.[142] هن ڪم جي حصي طور نيوٽن مرڪز ڏانهن ڇڪيندڙ قوت وارو اصطلاح پڻ جوڙيو.[143] هن رسالي ۾ اهو بنيادي مواد موجود هو، جنهن کي نيوٽن پوءِ وڌائي پرنسپيا جي صورت ڏني.

فلاسافي نيچرلِس پرنسپيا ميٿميٽيڪا 5 جولاءِ 1687ع تي هيلي جي همٿ افزائي ۽ مالي مدد سان ڇپيو. هن تصنيف ۾ نيوٽن حرڪت جا ٽي آفاقي قانون بيان ڪيا. گڏجي اهي قانون ڪنهن به جسم، ان تي عمل ڪندڙ قوتن ۽ انهن مان پيدا ٿيندڙ حرڪت جي وچ ۾ لاڳاپو بيان ڪن ٿا ۽ ڪلاسيڪي ميڪانيات جو بنياد وجهن ٿا.[9] انهن قانونن صنعتي انقلاب دوران ڪيترين اڳڀرائين ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو ۽ ٻن سؤ سالن کان وڌيڪ عرصي تائين انهن ۾ ڪا بنيادي سڌاري جي ضرورت نه پئي. انهن مان ڪيتريون اڳڀرائيون اڄ به غير نسبتي ٽيڪنالاجين جو بنياد آهن. نيوٽن ان اثر لاءِ لاطيني لفظ گريويٽاس، يعني وزن، استعمال ڪيو، جيڪو پوءِ ڪشش ثقل جي نالي سان مشهور ٿيو، ۽ آفاقي ڪشش ثقل جو قانون جوڙيو.[144] سندس ڪم طبعيات ۾ پهرين وڏي يڪجائي حاصل ڪئي.[10] هن ٻن جسمن وارو مسئلو حل ڪيو ۽ ٽن جسمن وارو مسئلو متعارف ڪرايو.[145]

ساڳئي تصنيف ۾ نيوٽن ”پهريون ۽ آخري تناسبن“ تي ٻڌل ڪلڪيولس جهڙو جاميٽريائي تجزياتي طريقو پيش ڪيو، بوائل جي قانون جي بنياد تي هوا ۾ آواز جي رفتار جو پهريون تجزياتي تعين ڏنو، ڌرتيءَ جي گولائي نما صورت جي چپٿرائيءَ جو نتيجو ڪڍيو، ڌرتيءَ جي چپٿرائيءَ تي چنڊ جي ڪشش ثقل سبب اعتدالين جي تقدمي حرڪت جي وضاحت ڪئي، چنڊ جي حرڪت ۾ بي قاعدگين جي ڪشش ثقل واري اڀياس جي شروعات ڪئي، پڇڙ تارن جا مدار طئي ڪرڻ جو نظريو ڏنو ۽ ٻيا ڪيترائي نتيجا پيش ڪيا.[11][144] نيوٽن جي سوانح نگار ڊيوڊ بروسٽر ٻڌايو ته چنڊ جي حرڪت تي ڪشش ثقل واري نظريي کي لاڳو ڪرڻ جي پيچيدگي ايتري هئي، جو ان نيوٽن جي صحت تي اثر وڌو: 1692ع–1693ع دوران ان مسئلي تي ڪم ڪندي ”سندس بک ۽ ننڊ ختم ٿي وئي هئي“، ۽ هن فلڪياتدان جان ميڪن کي ٻڌايو ته ”سندس مٿي ۾ رڳو تڏهن سور ٿيندو هو، جڏهن هو هن موضوع جو اڀياس ڪندو هو“. بروسٽر موجب، هيلي پڻ جان ڪنڊيوٽ کي ٻڌايو ته جڏهن نيوٽن تي پنهنجو تجزيو مڪمل ڪرڻ لاءِ زور ڏنو ويندو هو ته هو ”هميشه جواب ڏيندو هو ته ان سان سندس مٿي ۾ سور ٿيندو هو ۽ کيس ايترو گهڻو جاڳائي رکندو هو، جو هو ان بابت وڌيڪ سوچڻ نه چاهيندو هو“. [اصل ۾ زور ڏنل][146] هن تجربي وسيلي ڌرتيءَ جي عمر جو پهريون حساب پڻ لڳايو،[147][148] ۽ جديد هوائي سرنگ جي هڪ اڳوڻي صورت پڻ بيان ڪئي.[149]

نيوٽن ”ڪشش جي ٻن بنيادي حالتن“ جي سڃاڻپ ڪئي: ابتڙ چورس قانون ۽ مفاصلي جي سڌي نسبت رکندڙ مرڪزي قوت. هن ڏيکاريو ته ٻنهي حالتن ۾ مستحڪم مخروطي مقطع وارا مدار ٺهن ٿا ۽ گولائيءَ جي لحاظ کان هم شڪل جسم ائين ورتاءُ ڪن ٿا، ڄڻ سندن سموري ڪميت هڪ نقطي تي مرڪوز هجي. جديد اصطلاحن ۾ هي ليڪي قوت وارو قانون رياضيائي طور ڪائناتي مستقل سان لاڳاپيل قوت جي برابر آهي.[150][151]

پرنسپيا جي ٻئي ڪتاب وسيلي نيوٽن سيال ميڪانيات جو هڪ اهم اڳواڻ بڻيو، ۽ پوءِ جي تجزيي مان ظاهر ٿيو آهي ته ان جي 53 تجويزن مان لڳ ڀڳ سڀ صحيح آهن، جڏهن ته رڳو ٻه يا ٽي بحث جوڳيون آهن.[152] ڪتاب جون تجويزون 1 کان 18 تائين رفتار يا ان جي چورس جي نسبت رکندڙ مزاحمت هيٺ حرڪت جو پهريون جامع اڀياس آهن. انهيءَ سبب عالم رچرڊ ايس. ويسٽفال لکيو ته ”لڳ ڀڳ ڪنهن اڳوڻي مثال کان سواءِ نيوٽن مزاحمت هيٺ حرڪت، يعني دنيا ۾ حقيقتاً ملندڙ حرڪت، جو سائنسي اڀياس قائم ڪيو“.[152] تجويز 15 ۾ ڏيکاريو ويو ته اهڙي فضا ۾، جنهن جي گهاٽائي مفاصلي جي ابتڙ نسبت سان گهٽجي ٿي، ڇڪ جي اثر هيٺ دائري ۾ گردش ڪندڙ جسم هڪجهڙي زاويي واري مارپيچ واٽ اختيار ڪندو؛ اهو نتيجو پوءِ مورڊوچو ۽ وولپي 1973ع ۾ آزاد نموني ڪڍيو.[153] ٻئي ڪتاب جي ڀاڱي نائين ۾ هن چپچپائي واري مزاحمت ۽ رفتار جي ڍلان جي وچ ۾ ليڪي لاڳاپو جوڙيو، جيڪو هاڻي نيوٽني سيال جي وصف بڻجي ٿو، جيتوڻيڪ سندس تجربن چپچپائيءَ بابت ٿوري سڌي ڄاڻ ڏني.[154][155] نيوٽن سيالن جي دائري واري حرڪت جو به ذڪر ڪيو ۽ ڪوئيٽ وهڪرو جو تجزيو ڪرڻ وارو پهريون شخص هو. هن پهرين تجويز 51 ۾ هڪ گهمندڙ سلنڊر جي حالت جو اڀياس ڪيو ۽ پوءِ نتيجي 2 ۾ ٻن هم مرڪز سلنڊرن جي وچ واري وهڪري تائين ان کي وڌايو.[156][154] ان کان سواءِ، هو گهٽ گهاٽائيءَ واري وچولي مان گذرندڙ محوري هم شڪل جسمن جي مزاحمت جو تجزيو ڪرڻ وارو پهريون شخص هو.[81]

پرنسپيا ۾ نيوٽن شمسي ڪميت جو پهريون مقداري ڪاٿو ڏنو. پوءِ وارن ڇاپن ۾ وڌيڪ درست ماپون شامل ٿيڻ سان سج ۽ ڌرتيءَ جي ڪميت جي نسبت بابت سندس حساب جديد قدر جي ويجهو پهچي ويو.[157][158] هن مشتري ۽ زحل جون ڪميتون ۽ گهاٽايون پڻ طئي ڪيون ۽ چئني فلڪياتي جسمن، يعني سج، ڌرتي، مشتري ۽ زحل، کي هڪ ئي تقابلي پيماني تي رکيو.[159] نيوٽن جي هن حاصلات کي ”ان نظريي جو اعليٰ ترين اظهار“ چيو ويو آهي ته طبعياتي تصورن ۽ اصولن جو هڪ ئي مجموعو ڌرتيءَ تي سڀني جسمن، خود ڌرتيءَ ۽ سڄي ڪائنات ۾ موجود جسمن تي لاڳو ٿئي ٿو.[159]

نيوٽن شمسي نظام بابت پنهنجو شمسي مرڪزي نظريو چٽيءَ ريت بيان ڪيو، جيڪو ڪنهن حد تائين جديد انداز ۾ تيار ٿيو، ڇاڪاڻ ته 1680ع واري ڏهاڪي جي وچ ڌاري ئي هن شمسي نظام جي ڪشش ثقل جي مرڪز کان ”سج جي هٽاءَ“ کي سڃاتو هو.[160] نيوٽن موجب سج يا ڪنهن ٻئي جسم جو ٺيڪ مرڪز ساکن نه هو، پر ”ڌرتيءَ، سج ۽ سڀني سيارن جي گڏيل ڪشش ثقل جي مرڪز کي دنيا جو مرڪز سمجهڻ گهرجي“، ۽ اهو مرڪز ”يا ته ساکن آهي يا سڌي ليڪ ۾ هڪجهڙي رفتار سان اڳتي وڌي ٿو“. نيوٽن عام اتفاق جي بنياد تي، جنهن موجب مرڪز جتي به هجي ساکن هوندو آهي، ”ساکن“ واري حالت اختيار ڪئي.[161]

نيوٽن تي سائنس ۾ ”ڳجهين قوتن“ کي داخل ڪرڻ جي تنقيد ڪئي وئي، ڇاڪاڻ ته هن اهڙي اڻڏٺي قوت جو تصور پيش ڪيو، جيڪا تمام وڏن مفاصلن تان عمل ڪري سگهي ٿي.[162] پوءِ پرنسپيا جي ٻئي ڇاپي (1713ع) جي پڇاڙيءَ واري عام اسڪوليئم ۾ نيوٽن اهڙين تنقيدن کي سختيءَ سان رد ڪندي لکيو ته اهو ئي ڪافي آهي ته مشاهدو ڪيل مظاهر ڪشش ثقل واري ڇڪ کي ظاهر ڪن ٿا؛ اهي اڃا تائين ان جو سبب نٿا ٻڌائين، ۽ انهن شين بابت مفروضا ٺاهڻ غير ضروري ۽ نامناسب آهي، جيڪي مظاهرن مان ظاهر نه ٿين. هتي هن پنهنجو مشهور لاطيني جملو „ھيپوٿيسز نان فنگو“، يعني ”مان مفروضا نٿو گهڙيان“، استعمال ڪيو.[163]

پرنسپيا جي ڇپجڻ سان نيوٽن کي عالمي سڃاڻپ ملي.[164] سندس مداحن جو هڪ حلقو ٺهي ويو، جنهن ۾ سوئٽزرلينڊ ۾ ڄاول رياضيدان نيڪولس فاٽيو ڊي ڊوئليئر پڻ شامل هو.[165]

ٻيا اهم ڪم

[سنواريو]

نيوٽن گرمي ۽ توانائيءَ جي وهڪري جو اڀياس ڪيو ۽ ٿڌاڻ جو هڪ تجرباتي قانون جوڙيو، جنهن موجب ڪنهن جسم جي ٿڌي ٿيڻ جي شرح ان جسم ۽ ان جي چوڌاري ماحول جي گرمي پد جي فرق جي سڌي نسبت ۾ هوندي آهي. اهو قانون پهريون ڀيرو 1701ع ۾ جوڙيو ويو، گرميءَ جي منتقليءَ بابت پهريون باضابطا فارمولو هو ۽ حمل ذريعي گرميءَ جي منتقليءَ جو رسمي بنياد بڻيو؛ پوءِ جوزف فوريئر ان کي پنهنجي ڪم ۾ شامل ڪيو.[12]

نيوٽن اهو مظاهرو ڏسڻ ۽ معياري نموني بيان ڪرڻ وارو پهريون شخص هو، جنهن کي گهڻو پوءِ ميگنس اثر طور باضابطا صورت ڏني وئي؛ اهو هائنرش ميگنس جي تجرباتي اڀياس کان لڳ ڀڳ ٻه صديون اڳ ٿيو. 1672ع جي هڪ لکڻيءَ ۾ نيوٽن ڪيمبرج ڪاليج ۾ ٽينس کيڏندڙن کي ڏسڻ جو ذڪر ڪيو ۽ نوٽ ڪيو ته جڏهن ٽينس بال کي ڦيري واري حرڪت سان ترڇو ڌڪ هنيو وڃي ٿو، تڏهن اهو اڏام دوران وڪڙ کائي ٿو. هن وضاحت ڪئي ته بال جي گولائي ۽ اڳتي وڌندڙ گڏيل حرڪت سبب ان جو هڪ پاسو ٻئي پاسي جي ڀيٽ ۾ ”ڀر واري هوا تي وڌيڪ زور سان دٻاءُ وجهي ۽ ان کي ڌڪ ڏئي ٿو“، جنهن ڪري ”هوا جي مخالفت ۽ ردعمل پڻ ساڳي نسبت سان وڌيڪ“ ٿئي ٿو. اها پاسي واري هٽاءَ جو سبب بڻجندڙ دٻاءَ جي فرق بابت هڪ نهايت تيز فهم مشاهدو هو.[166][167]

سائنس جو فلسفو

[سنواريو]

”هن وقت تائين مان مظاهرن مان ڪشش ثقل جي انهن خاصيتن جو سبب معلوم نه ڪري سگهيو آهيان، ۽ مان مفروضا نٿو گهڙيان، ڇاڪاڻ ته جيڪا ڳالهه مظاهرن مان اخذ نه ٿئي، تنهن کي مفروضو چئبو؛ ۽ مفروضا، ڀلي اهي مابعدالطبعياتي هجن يا طبعياتي، ڳجهين خاصيتن بابت هجن يا مشيني، تجرباتي فلسفي ۾ ڪا جاءِ نٿا رکن. هن فلسفي ۾ خاص تجويزون مظاهرن مان اخذ ڪيون وڃن ٿيون ۽ پوءِ استقرا وسيلي عام بڻايون وڃن ٿيون.“[58]

فلسفي طور نيوٽن جو ڪردار تمام گهڻو اثرائتو هو، ۽ سترهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۽ ارڙهين صديءَ جي شروعاتي فلسفياڻي منظرنامي کي سمجهڻ لاءِ سندس مرڪزي ڀاڱيدارين کي سڃاڻڻ ضروري آهي. تاريخي طور نيوٽن کي جديد فلسفي جي بنيادي شخصيتن مان هڪ سمجهيو ويندو هو. مثال طور يوهان ياڪوب بروڪر جي هسٽوريا ڪريٽيڪا فلاسافيي (1744ع)، جنهن کي جديد فلسفي جي پهرين جامع تاريخ سمجهيو وڃي ٿو، نيوٽن کي نمايان نموني هڪ مرڪزي فلسفياڻي شخصيت طور پيش ڪيو. هن پيشڪش روشن خياليءَ جي اهم مفڪرن، جن ۾ دني ديدرو، جان لو رون ڊي الامبير ۽ ايمانوئل ڪانٽ شامل هئا، جي جديد فلسفي بابت سمجهه تي نمايان اثر وڌو.[168]

پنهنجي پرنسپيا جي ٻئي ڇاپي کان نيوٽن سائنس جي فلسفي يا طريقي بابت هڪ آخري ڀاڱو شامل ڪيو. اتي هن لاطينيءَ ۾ پنهنجو مشهور جملو ”hypotheses non fingo“ لکيو، جنهن جو ترجمو ”مان مفروضا نٿو ٺاهيان“ ٿي سگهي ٿو؛ لفظ fingo جو سڌو مطلب ”گهڙڻ“ آهي، پر هن تناظر ۾ نيوٽن سائنس ۾ بي بنياد مفروضن جي استعمال جي مخالفت ڪري رهيو هو.

نيوٽن جو مفروضن کي رد ڪرڻ وارو اصول، يعني ”hypotheses non fingo“، ان ڳالهه تي زور ڏيندو هو ته هو انهن سببن بابت اندازا لڳائڻ کان انڪار ڪري ٿو، جيڪي سڌيءَ ريت مظاهرن سان ثابت نه ٿين. هارپر وضاحت ڪري ٿو ته نيوٽن جي تجرباتي فلسفي ۾ مفروضن، يعني اڻپڪين قياس آرائين، ۽ مظاهرن وسيلي قائم ڪيل ۽ استقرا سان عام بڻايل تجويزن جي وچ ۾ چٽو فرق ڪيو وڃي ٿو. نيوٽن موجب حقيقي سائنسي تحقيق ۾ وضاحتن کي قياسي سوچ جي بدران مشاهدي لائق انگن اکرن تي سختيءَ سان ٻڌل هجڻ گهرجي. تنهنڪري نيوٽن لاءِ تجربي جي بنياد کان سواءِ مفروضا پيش ڪرڻ تجرباتي فلسفي جي سالميت کي ڪمزور ڪندو هو، ڇو ته مفروضن کي رڳو عارضي تجويزن طور مشاهدي واري ثبوت جي ماتحت رهڻ گهرجي.[169]

نيوٽن سائنسي طريقي ۾ ڀاڱيداري ڪئي ۽ ان کي وڌيڪ سنواريو. 1670ع واري ڏهاڪي ۾ روشنيءَ جي خاصيتن بابت پنهنجي ڪم دوران هن پنهنجو سخت طريقو ڏيکاريو: هو تجربا ڪندو، تفصيلي نوٽس وٺندو، ماپون ڪندو، شروعاتي تجربن مان پيدا ٿيندڙ وڌيڪ تجربا ڪندو، هڪ نظريو جوڙيندو، ان کي پرکڻ لاءِ وڌيڪ تجربا ٺاهيندو، ۽ آخر ۾ سڄو طريقو اهڙي نموني بيان ڪندو، جو ٻيا سائنسدان هر قدم کي ٻيهر ورجائي سگهن.[170]

پنهنجي 1687ع واري پرنسپيا ۾ هن چار اصول بيان ڪيا، جيڪي گڏجي جديد سائنس جو بنياد بڻجن ٿا:

  1. ”قدرتي شين جا اهڙا سبب مڃڻ نه گهرجن، جيڪي سندن ظاهر ٿيندڙ اثرن جي وضاحت لاءِ سچا ۽ ڪافي نه هجن.“
  2. ”ساڳئي قدرتي اثر لاءِ ساڳيا سبب مقرر ڪرڻ گهرجن.“
  3. ”جسمَن جون اهي خاصيتون، جيڪي تجربن اندر سڀني جسمن سان لاڳاپيل ملن، تن کي آفاقي سمجهڻ گهرجي.“
  4. ”مظاهرن جي مشاهدي مان گڏ ڪيل تجويزن کي صحيح يا لڳ ڀڳ صحيح سمجهڻ گهرجي، جيستائين ٻيا مظاهر انهن جي ابتڙ ثابت نه ڪن.“[171]

نيوٽن جو سائنسي طريقو ٽن اهم رخن کان سادي اڳڪٿيءَ کان اڳتي وڌيو ۽ اهڙيءَ طرح بنيادي مفروضي-استنباطي نموني کي وڌيڪ ڀرپور بڻايو. پهريون، ان تجربي جي ڪاميابيءَ جو وڌيڪ وسيع معيار قائم ڪيو، جنهن موجب مظاهرن کي نظرياتي ماپن جي صحيح ماپ ڪرڻ گهرجي. ٻيو، ان نظرياتي سوالن کي اهڙن سوالن ۾ تبديل ڪيو، جيڪي ماپن وسيلي تجرباتي طور حل ٿي سگهن. ٽيون، ان عارضي طور قبول ڪيل تجويزن کي تحقيق جي رهنمائيءَ لاءِ استعمال ڪيو ۽ لڳاتار لڳ ڀڳ قدرن وارو طريقو ممڪن بڻايو، جنهن ۾ انحراف وڌيڪ درست نمونن جي جوڙجڪ کي اڳتي وڌائين ٿا. نظريي جي رهنمائيءَ هيٺ ماپن جو هي سگهارو طريقو سندس پوئلڳن فلڪيات ۾ سندس نظريي کي وڌائڻ لاءِ اختيار ڪيو، ۽ اهو اڄ به جديد طبعيات جو بنيادي جزو آهي.[172]

پوئين زندگي

[سنواريو]

سانچو:مک

رائل منٽ

[سنواريو]
1712ع ۾ پوڙهائپ دوران نيوٽن، سر جيمس ٿارن هل جي ٺاهيل تصوير

1690ع واري ڏهاڪي ۾ نيوٽن ڪيترائي مذهبي رسالا لکيا، جن ۾ بائبل جي لفظي ۽ علامتي تشريح تي بحث ڪيو ويو. نيوٽن جان لاڪ ڏانهن هڪ مسودو موڪليو، جنهن ۾ هن 1 يوحنا 5:7، يعني يوحنائي عبارت، جي درستگي ۽ نئين عهدنامي جي اصل مسودن سان ان جي وفاداريءَ تي اعتراض ڪيو؛ اهو مسودو 1785ع تائين اڻڇپيل رهيو.[173]

نيوٽن 1689ع ۽ 1701ع ۾ ڪيمبرج يونيورسٽيءَ لاءِ انگلينڊ جي پارليامينٽ جو ميمبر پڻ رهيو، پر ڪجهه بيانن موجب ايوان ۾ سندس رڳو هڪ ئي مداخلت هئي، جڏهن هن ڪمري ۾ ايندڙ ٿڌي هوا جي شڪايت ڪئي ۽ دري بند ڪرڻ جي درخواست ڪئي.[174] بهرحال، ڪيمبرج جي روزنامچي لکندڙ ابراهام ڊي لا پرائم لکيو ته نيوٽن انهن شاگردن کي ڇنڊ پٽي، جيڪي مقامي ماڻهن کي اهو چئي ڊيڄاريندا هئا ته هڪ گهر ۾ ڀوت آهن.[175]

1696ع ۾ نيوٽن بادشاهه وليم ٽئين جي دور ۾ رائل منٽ جي وارڊن جو عهدو سنڀالڻ لاءِ لنڊن منتقل ٿيو. اهو عهدو کيس ان وقت جي خزاني جي چانسلر چارلس مونٽيگو جي سرپرستيءَ سان مليو. هن انگلينڊ جي وڏي ٻيهر سڪا سازيءَ جي نگراني ڪئي، رابرٽ لوڪس، ٽاور جي گورنر، سان ٽڪراءَ ۾ آيو،[176] ۽ عارضي چيسٽر شاخ ۾ نائب حساب نگران جو عهدو ايڊمنڊ هيلي لاءِ حاصل ڪيو.[177] 1699ع ۾ ٿامس نيل جي وفات کان پوءِ نيوٽن شايد سڀ کان مشهور رائل منٽ جو ماسٽر بڻيو، ۽ اهو عهدو پنهنجي زندگيءَ جي آخري 30 ورهين تائين سنڀاليائين.[178][179] اهي مقرريون اصل ۾ رواجي ۽ بي مشقت عهدا سمجهيون وينديون هيون، پر نيوٽن انهن کي سنجيدگيءَ سان ورتو. هن 1701ع ۾ ڪيمبرج واريون ذميواريون ڇڏي ڏنيون،[180] ۽ پنهنجا اختيار استعمال ڪري ڪرنسيءَ ۾ سڌارا آندا ۽ سڪا ڪٽيندڙن ۽ جعلي سڪا ٺاهيندڙن کي سزا ڏيارڻ شروع ڪئي.

رائل منٽ جي وارڊن ۽ پوءِ ماسٽر طور نيوٽن اندازو لڳايو ته 1696ع جي وڏي ٻيهر سڪا سازي دوران منٽ ۾ آيل سڪن مان 20 سيڪڙو جعلي هئا. جعلي سڪا ٺاهڻ وڏي غداري هئي، جنهن جي سزا ڏوهاريءَ کي ڦاسي ڏئي، آنڊا ڪڍي ۽ ٽڪرا ڪرڻ هئي. ان باوجود، سڀ کان کليل ڏوهارين کي به ڏوهاري ثابت ڪرڻ نهايت ڏکيو ٿي سگهيو ٿي، پر نيوٽن پاڻ کي ان ڪم جو اهل ثابت ڪيو.[181]

شراب خانن ۽ سرائن جو هڪ مستقل ايندڙ ويندڙ بڻجي لڪل نموني نيوٽن گهڻو ثبوت پاڻ گڏ ڪيو.[182] عدالتي ڪارروائيءَ ۾ موجود سڀني رڪاوٽن ۽ حڪومتي شعبن جي جدائيءَ باوجود، انگريزي قانون ۾ اختيار جا پراڻا ۽ سگهارا رواج موجود هئا. نيوٽن پاڻ کي سڀني لنڊن ڀرپاسي وارن ڪائونٽين لاءِ امن جو منصف مقرر ڪرايو.[183] هن معاملي بابت هڪ خط جو مسودو نيوٽن جي ذاتي پهرين ڇاپي واري فلاسافي نيچرلِس پرنسپيا ميٿميٽيڪا ۾ شامل آهي، جنهن تي هو ان وقت ترميمون ڪري رهيو هوندو.[184] جون 1698ع کان ڪرسمس 1699ع تائين هن شاهدن، مخبرن ۽ شڪي ماڻهن کان 100 کان وڌيڪ آڏي پڇاڳاڇا ڪئي. هن 28 سڪا ٺاهيندڙن خلاف ڪاميابيءَ سان ڪارروائي ڪئي، جن ۾ لاڳيتو جعلي سڪا ٺاهيندڙ وليم چالونر به شامل هو، جنهن کي ڦاسي ڏني وئي.[185]

جعلي سڪا ٺاهيندڙن خلاف ڪارروائيءَ کان سواءِ، نيوٽن سڪا سازيءَ جي ٽيڪنالاجي بهتر ڪئي ۽ گني سڪن جي وزن جو معياري انحراف 1.3 گرام مان گهٽائي 0.75 گرام ڪيو. 1707ع کان نيوٽن پائڪس جي آزمائش ۾ هڪ پائونڊ وزن وارن سڪن جي ننڍڙي نموني کي پرکڻ جو طريقو رائج ڪيو، جنهن سان قبول جوڳي غلطيءَ جي حد گهٽائڻ ۾ مدد ملي. آخرڪار هن خزاني جا ان وقت جا 41,510 پائونڊ بچايا، جيڪي 2012ع ۾ لڳ ڀڳ 3 ملين پائونڊن جي برابر هئا،[186] ۽ سندس سڌارا 1770ع واري ڏهاڪي تائين هلندا رهيا، جنهن سان برطانوي سڪن جي درستگي وڌي.[187] هن منٽ جي پيداواري سگهه پڻ تمام گهڻي وڌائي ۽ هفتيوار سڪا سازي 15,000 پائونڊن مان وڌائي 100,000 پائونڊ ڪئي.[188] نيوٽن کي وقت ۽ حرڪت جي اڀياس جو اڳواڻ پڻ قرار ڏنو ويو آهي،[189] جيتوڻيڪ سندس ڪم معياري صنعتي پيداواري نموني جي بدران طبعياتي صلاحيت جو نظرياتي حساب هو.[190]

رائل منٽ ۾ نيوٽن جي سرگرمين ارڙهين صديءَ جي شروعات ۾ سڪيات، ارضيات، کان کني، ڌاتيات ۽ ماپيات جهڙن شعبن ۾ وڌندڙ سائنسي ۽ واپاري دلچسپيءَ تي اثر وڌو.[190]

نيوٽن معاشيات بابت حيرت انگيز حد تائين جديد خيال رکندو هو. هن سمجهيو ته حڪومتي قرض جهڙو ڪاغذي اوڌر، رڳو ڌاتوءَ تي ٻڌل ڪرنسيءَ جي حدن جو هڪ عملي ۽ ڏاهپ ڀريو حل آهي. سندس دليل هو ته ڪاغذي اوڌر جي رسد وڌائڻ سان وياج جي شرح گهٽجي سگهي ٿي، جنهن سان واپار وڌندو ۽ روزگار پيدا ٿيندو. نيوٽن اهو انتهائي غير روايتي اقليتي خيال پڻ رکندو هو ته ڌاتو ۽ ڪاغذي ٻنهي ڪرنسين جي قيمت عوامي راءِ ۽ ڀروسي سان طئي ٿئي ٿي.[191]

لنڪن شائر جي گريٽ گونربي واري نيوٽن خاندان جو نشان خانو، جيڪو پوءِ سر آئزڪ پڻ استعمال ڪيو[192]

1703ع ۾ نيوٽن کي رائل سوسائٽي جو صدر ۽ فرانس جي اڪيڊمي دي سائنسز جو ساٿي مقرر ڪيو ويو. رائل سوسائٽيءَ ۾ پنهنجي عهدي دوران نيوٽن جان فليمسٽيڊ، شاهي فلڪياتدان، کي پنهنجو دشمن بڻايو، ڇاڪاڻ ته هن فليمسٽيڊ جي هسٽوريا ڪوئليسٽس برٽانيڪا کي وقت کان اڳ ڇپايو، جنهن کي نيوٽن پنهنجي اڀياس ۾ استعمال ڪيو هو.[193]

نائيٽ جو لقب

[سنواريو]

اپريل 1705ع ۾ راڻي اين ڪيمبرج جي ٽرينيٽي ڪاليج جي شاهي دوري دوران نيوٽن کي نائيٽ جو لقب ڏنو. امڪان آهي ته اهو اعزاز نيوٽن جي سائنسي ڪم يا رائل منٽ جي ماسٽر طور خدمتن جي سڃاڻپ جي بدران مئي 1705ع واري پارلياماني چونڊ سان لاڳاپيل سياسي سببن ڪري ڏنو ويو.[194] فرانسس بيڪن کان پوءِ نيوٽن نائيٽ بڻجندڙ ٻيو سائنسدان هو.[195]

21 سيپٽمبر 1717ع تي نيوٽن پاران بادشاهه جي خزاني جي لارڊ ڪمشنرن ڏانهن لکيل رپورٽ جي نتيجي ۾ 22 ڊسمبر 1717ع جي شاهي اعلان وسيلي سون ۽ چانديءَ جي سڪن جي وچ ۾ ٻه ڌاتي نسبت تبديل ڪئي وئي، جنهن تحت هڪ سوني گنيءَ کي 21 کان وڌيڪ چانديءَ جي شلنگن سان مٽائڻ تي پابندي لڳائي وئي.[196] ان سان اڻڄاڻائيءَ ۾ چانديءَ جي کوٽ پيدا ٿي، ڇاڪاڻ ته درآمدن جي ادائيگيءَ لاءِ چانديءَ جا سڪا استعمال ٿيڻ لڳا، جڏهن ته برآمدن جي ادائيگي سون ۾ ٿيندي هئي؛ نتيجي طور برطانيا عملي طور چانديءَ جي معيار مان پنهنجي پهرين سون جي معيار ڏانهن هليو ويو. اهو بحث طلب آهي ته نيوٽن جو اهو ئي ارادو هو يا نه.[197] اهو دليل پڻ ڏنو ويو آهي ته نيوٽن رائل منٽ واري پنهنجي ڪم کي ڪيمياگريءَ واري ڪم جو تسلسل سمجهندو هو.[198]

نيوٽن سائوٿ سي ڪمپني ۾ سيڙپ ڪئي ۽ 1720ع ڌاري ان جي تباهيءَ وقت گهٽ ۾ گهٽ 10,000 پائونڊ، ۽ ممڪن طور 20,000 پائونڊن کان به وڌيڪ، وڃايا، جيڪي 2020ع ۾ 4.4 ملين پائونڊن جي برابر هئا.[199] جيئن ته نيوٽن بلبلي کان اڳ ئي شاهوڪار هو، تنهنڪري هو پوءِ به شاهوڪار ئي وفات ڪري ويو ۽ سندس ملڪيت جي قيمت لڳ ڀڳ 30,000 پائونڊ هئي.[200]

پنهنجي زندگيءَ جي پڇاڙيءَ ۾ نيوٽن ڪجهه وقت ڪرئنبري پارڪ، ونچيسٽر ڀرسان، پنهنجي ڀاڻيجي ۽ سندس مڙس جي ڳوٺاڻي رهائشگاهه تي گذاريو، جيتوڻيڪ هو گهڻو ڪري لنڊن ۾ رهندو هو.[201][202] سندس ويڳي ڀاڻيجي ڪيٿرين بارٽن[203] لنڊن جي جرمين اسٽريٽ واري سندس گهر ۾ سماجي تقريبن دوران ميزبان طور ڪم ڪندي هئي. 1700ع ۾ چيچڪ مان صحتياب ٿيندڙ ڪيٿرين ڏانهن لکيل هڪ محفوظ خط جي پڇاڙيءَ ۾ نيوٽن ”تنهنجو تمام گهڻو پيار ڪندڙ مامو“ لکيو، جيڪو سترهين صديءَ جي خط نويسيءَ جي روايتي انداز مطابق خانداني ڳڻتيءَ جو اظهار هو.[204] مورخ پيٽريشيا فارا لکي ٿي ته خط جو لهجو گرمجوش ۽ پدراڻو آهي، جنهن ۾ طبي صلاحون ۽ صحتيابيءَ دوران سندس صورت بابت خيال شامل آهي، ۽ ان ۾ ڪنهن رومانوي مطلب جو اظهار ڪونهي.[205]

دولت

[سنواريو]

نيوٽن ڪڏهن ڪڏهن سرگرم سيڙپڪار رهيو، جنهن ۾ سائوٿ سي بلبلو پڻ شامل هو. سندس وفات وقت ملڪيت جي قيمت لڳ ڀڳ 30,000 پائونڊ هئي، جيڪا ان دور جي مجموعي قومي پيداوار ۾ حصي جي لحاظ کان لڳ ڀڳ هڪ ارب پائونڊن جي برابر هئي،[206] يا عام مهانگائيءَ واري ماپ موجب لڳ ڀڳ 6 ملين پائونڊ هئي.

وفات

[سنواريو]
آئزڪ نيوٽن جو وفاتي چهري جو سانچو
نيوٽن جو وفاتي چهري جو سانچو، لڳ ڀڳ ت. 1906 ۾ ورتل تصوير

نيوٽن 20 مارچ 1727ع تي لنڊن ۾ ننڊ دوران وفات ڪئي[1]، جيڪا نئين طرز موجب 31 مارچ 1727ع هئي، ۽ سندس عمر 84 سال هئي. نيوٽن کي سرڪاري جنازو ڏنو ويو، جيڪو انگلينڊ ۾ بنيادي طور علمي حاصلات لاءِ سڃاتل ڪنهن شخص جو پهريون سرڪاري جنازو هو. لارڊ چانسلر، ٻن ڊيوڪن ۽ ٽن ارلن سندس تابوت جي چادر سنڀالي، جڏهن ته رائل سوسائٽي جا گهڻا ميمبر پٺيان هليا. دفن کان اڳ سندس لاش ويسٽ منسٽر ايبي ۾ اٺ ڏينهن عام ديدار لاءِ رکيو ويو ۽ پوءِ مرڪزي رستي ۾ دفن ڪيو ويو.[1] نيوٽن ايبيءَ ۾ دفن ٿيندڙ پهريون سائنسدان هو.[207] ممڪن آهي ته وولٽيئر سندس جنازي ۾ موجود هو.[208] هو غير شادي شده هو، پنهنجي زندگيءَ جي آخري ورهين دوران پنهنجي ملڪيت جو وڏو حصو مائٽن کي ڏئي چڪو هو ۽ وصيت کان سواءِ وفات ڪيائين. سندس ڪاغذ جان ڪنڊيوٽ ۽ ڪيٿرين بارٽن وٽ ويا.[209]

سندس وفات کان ٿوري ئي پوءِ نيوٽن جي چهري جو پلستر وارو وفاتي چهري جو سانچو ٺاهيو ويو. فليمش سنگتراش جان مائيڪل ريزبراڪ نيوٽن جو مجسمو ٺاهڻ وقت ان کي استعمال ڪيو.[210] اهو هاڻي رائل سوسائٽيءَ وٽ محفوظ آهي.[211]

وفات کان پوءِ نيوٽن جي وارن جي جاچ ڪئي وئي، جن ۾ پارو مليو، جيڪو شايد سندس ڪيمياگريءَ وارن تجربن جو نتيجو هو. پاري جي زهريت سندس پوئين زندگيءَ واري غير معمولي رويي جي وضاحت ڪري سگهي ٿي.

شخصيت

[سنواريو]

نيوٽن کي هڪ غير معمولي حد تائين باارادو ۽ پابند شخص قرار ڏنو ويو آهي، جنهن پنهنجي زندگي پنهنجي ڪم لاءِ وقف ڪري ڇڏي. هو ڪم ڪرڻ جي بي پناهه سگهه لاءِ مشهور هو ۽ پنهنجي ذاتي صحت کان به ڪم کي وڌيڪ اهميت ڏيندو هو.[212] هن پنهنجي جسماني خواهشن تي سخت ضابطو رکيو ۽ کاڌي پيتي ۾ تمام گهڻو پرهيزگار هو؛ همعصر بيانن موجب هو سها نه کائيندو هو، ڇاڪاڻ ته انهن کي گهٽو ڏئي ماريو ويندو هو، ۽ ڪاري پڊنگ کان پاسو ڪندو هو، ڇاڪاڻ ته اها رت مان ٺهندي هئي. ڪيٿرين ڪنڊيوٽ موجب اهي چونڊون ذاتي ذائقي بدران اخلاقي ڳڻتين تي ٻڌل هيون؛ نيوٽن گهٽو ڏئي جانور مارڻ کي ظالماڻو طريقو سمجهندو هو ۽ سندس خيال هو ته رت واپرائڻ سان بي رحميءَ کي هٿي ملي ٿي.[213] کيس هڪ ”غير معمولي جامع العلوم عالم“ ۽ ”بيحد گهڻ پاسائين“ شخص قرار ڏنو ويو آهي، ۽ سندس ڪجهه شروعاتي اڀياس هڪ ممڪن صوتياتي الفابيٽ ۽ آفاقي ٻولي سان لاڳاپيل هئا.[212]

نيوٽن جي دلچسپين جي گوناگوني سندس ڪتب خاني مان ظاهر ٿئي ٿي، جنهن ۾ سڃاڻپ جوڳا 1,752 ڪتاب موجود هئا. انهن مان وڏو حصو الهيات بابت هو، جيڪو 27.2 سيڪڙو، يعني 477 ڪتاب، بڻيو؛ ان کان پوءِ ڪيمياگري 9.6 سيڪڙو، يعني 169 ڪتاب؛ رياضي 7.2 سيڪڙو، يعني 126 ڪتاب؛ طبعيات 3.0 سيڪڙو، يعني 52 ڪتاب؛ ۽ آخر ۾ فلڪيات 1.9 سيڪڙو، يعني 33 ڪتاب هئا. مجموعي طور سندس مشهور سائنسي ڪم سان لاڳاپيل ڪتاب سڄي گڏجاڻيءَ جو 12 سيڪڙو کان ٿورو گهٽ حصو بڻيا.[214]

جيتوڻيڪ اها دعويٰ ڪئي وئي آهي ته ڪنهن وقت سندس مڱڻو ٿيل هو،[lower-alpha 1] پر نيوٽن ڪڏهن شادي نه ڪئي. وولٽيئر، جيڪو نيوٽن جي جنازي وقت لنڊن ۾ هو، چيو ته هو ”ڪڏهن به ڪنهن جذبي کان متاثر نه ٿيو، انسان ذات جي عام ڪمزورين جو تابع نه هو ۽ عورتن سان سندس ڪو لاڳاپو نه هو؛ اها ڳالهه مون کي انهن طبيب ۽ جراح ٻڌائي، جيڪي سندس آخري گهڙين ۾ ساڻس گڏ هئا.“[216]

نيوٽن جي سوئس رياضيدان نيڪولس فاٽيو ڊي ڊوئليئر سان ويجهي دوستي هئي، جنهن سان سندس ملاقات لڳ ڀڳ 1689ع ۾ لنڊن ۾ ٿي؛[165] سندن خط و ڪتابت جو ڪجهه حصو اڄ تائين محفوظ آهي.[217][218] سندن لاڳاپو 1693ع ۾ اوچتو ۽ اڻڄاتل سببن ڪري ختم ٿي ويو، ۽ ساڳئي وقت نيوٽن ذهني ڀڃ ڊاهه جو شڪار ٿيو،[219] جنهن دوران هن پنهنجن دوستن سيميوئل پيپس ۽ جان لاڪ ڏانهن بي قابو الزام ڀريا خط لکيا. لاڪ ڏانهن لکيل خط ۾ هن الزام لڳايو ته لاڪ ”عورتن ۽ ٻين طريقن وسيلي“ کيس ”تڪرار ۾ ڦاسائڻ“ جي ڪوشش ڪئي هئي.[220]

نيوٽن پنهنجي حاصلات بابت نسبتاً نئڙت ڀريو نظر ايندو هو. هن پنهنجي پوئين دور جي هڪ يادگيريءَ ۾ لکيو: ”مون کي خبر ناهي ته دنيا آڏو مان ڪهڙو نظر اچان ٿو، پر پنهنجي نظر ۾ مان رڳو سمنڊ جي ڪناري تي کيڏندڙ هڪ ٻار وانگر رهيو آهيان، جيڪو ڪڏهن ڪنهن عام پٿر کان وڌيڪ هموار پٿري يا وڌيڪ سهڻو ڪوڏ ڳولي پاڻ وندرائيندو رهي، جڏهن ته سچائيءَ جو عظيم سمنڊ سندس آڏو اڃا اڻدريافت پيو هجي.“[221] تنهن هوندي به، هو سخت مقابلي وارو ٿي سگهندو هو ۽ ڪڏهن ڪڏهن پنهنجن علمي رقيبن خلاف دل ۾ رنج رکندو هو، ۽ موقعي ملڻ تي ذاتي حملا ڪرڻ کان به پاسو نه ڪندو هو؛ اها سندس ڪيترن همعصرن ۾ عام خاصيت هئي.[212] مثال طور، فيبروري 1675ع ۾ رابرٽ هوڪ ڏانهن هڪ خط ۾ هن لکيو: ”جيڪڏهن مون وڌيڪ پري ڏٺو آهي ته اهو ديو قامت ماڻهن جي ڪلهن تي بيهڻ سبب آهي.“[222] ڪجهه مورخن دليل ڏنو آهي ته اهو جملو اهڙي وقت لکيو ويو، جڏهن نيوٽن ۽ هوڪ بصري دريافتن بابت تڪرار ۾ هئا، تنهنڪري اهو نئڙت واري بيان کان وڌيڪ يا ان سان گڏ هوڪ تي اڻسڌو حملو به ٿي سگهي ٿو، جيڪو مبينا طور ننڍي قد ۽ ڪٻڙو هو.[223] ٻئي پاسي، ديو قامت ماڻهن جي ڪلهن تي بيهڻ وارو مشهور پهاڪو، جيڪو ٻين سان گڏ سترهين صديءَ جي شاعر جارج هربرٽ جي جيڪولا پروڊينٽم (1651ع) ۾ پڻ ملي ٿو، بنيادي طور اهو مطلب رکي ٿو ته ”ديو قامت شخص جي ڪلهن تي بيٺل بندرو ٻنهي مان وڌيڪ پري ڏسي ٿو“. اهڙيءَ طرح حقيقت ۾ هن تشبيهه ۾ هوڪ بدران نيوٽن پاڻ اهو ”بندرو“ بڻجي ٿو، جيڪو وڌيڪ پري ڏسي سگهيو.[224]

الهيات

[سنواريو]

مذهبي خيال

[سنواريو]

سانچو:مک

جيتوڻيڪ نيوٽن هڪ اينگليڪن خاندان ۾ ڄائو هو، پر ٽيهن ورهين جي عمر تائين هن غير روايتي عقيدا اختيار ڪري ورتا هئا،[225] ۽ مورخ اسٽيفن سنوبيلن کيس بدعتي قرار ڏنو آهي.[226] ان هوندي به، پنهنجي دور ۾ نيوٽن کي ڄاڻو ۽ گهري سمجهه رکندڙ عالم دين سمجهيو ويندو هو ۽ سندس همعصر سندس وڏي عزت ڪندا هئا. ان وقت جي ڪينٽربري جي آرچ بشپ ٿامس ٽينيسن کيس چيو: ”توکي الهيات بابت اسان سڀني جي گڏيل ڄاڻ کان به وڌيڪ ڄاڻ آهي“،[227] جڏهن ته فلسفي جان لاڪ کيس ”نه رڳو رياضيءَ ۾ پنهنجي حيرت انگيز مهارت، پر الهيات ۽ صحيفن جي وڏي ڄاڻ سبب به تمام گهڻو قدر جوڳو ماڻهو“ قرار ڏنو ۽ لکيو ته ”ان معاملي ۾ مون کي تمام ٿورا ماڻهو سندس برابر معلوم آهن“.[226] 1680ع تائين بائبلي علم ۾ سندس شهرت قائم ٿي چڪي هئي. جان مل نئين عهدنامي جي هڪ تنقيدي ڇاپي بابت سندس صلاح ورتي، ۽ ٻنهي پيدائش جي شروعاتي بابن جي تشريح بابت پڻ مختصر خط و ڪتابت ڪئي. ٿامس برنيٽ پنهنجي ٽيلورس ٿيوريا ساڪرا جي مسودن بابت نيوٽن سان صلاح ڪئي، جڏهن ته هينري مور سان هن ڪيمبرج ۾ مڪاشفي جي تشريح تي بحث ڪيو.[226]

وليم اسٽيوڪلي بائبل پڙهڻ ۽ ان جي اڀياس ۾ نيوٽن جي محنت بابت لکيو:[226]

انگلينڊ ۾ ڪنهن به ماڻهو بائبل کي هن کان وڌيڪ ڌيان سان نه پڙهيو، ۽ نه ئي ڪنهن ان جو هن کان وڌيڪ اڀياس ڪيو. اها ڳالهه سندس ڇپيل ڪمن، سندس ڇڏيل گهڻن اڻڇپيل مقالن ۽ خود ان بائبل مان ظاهر ٿئي ٿي، جيڪا هو عام طور استعمال ڪندو هو ۽ جيڪا گهڻي استعمال سبب غير معمولي حد تائين هٿن سان گسيل هئي.

1672ع تائين هن پنهنجي الهياتي تحقيق کي نوٽ بڪن ۾ لکڻ شروع ڪيو، جيڪي هن ڪنهن کي به نه ڏيکاريا ۽ جيڪي رڳو 1972ع کان عوامي جاچ لاءِ دستياب ٿيا.[228] نيوٽن جي لکڻين جو اڌ کان وڌيڪ حصو الهيات ۽ ڪيمياگريءَ بابت هو، ۽ ان مان گهڻو اڃا تائين ڇپيو ناهي.[228] سندس لکڻيون اوائلي ڪليسيا جي متنن بابت وسيع ڄاڻ ظاهر ڪن ٿيون ۽ ٻڌائين ٿيون ته هو آريئس جي پاسي هو، جنهن تثليث بابت روايتي نظريي کي رد ڪيو هو ۽ نيڪيا واري عقيدي تي اٿاناسيوس سان تڪرار ۾ هارايل ڌر هو. نيوٽن ”مسيح کي خدا ۽ انسان جي وچ ۾ هڪ الاهي وسيلي طور مڃيو، جيڪو کيس پيدا ڪندڙ پيءُ جي ماتحت هو“.[229] کيس خاص طور اڳڪٿين ۾ دلچسپي هئي، پر سندس نظر ۾ ”وڏي ارتداد تثليث پرستي هئي“.[230]

نيوٽن انهن ٻن فيلوشپن مان هڪ حاصل ڪرڻ جي ناڪام ڪوشش ڪئي، جن جي عهديدارن کي مذهبي منصب اختيار ڪرڻ واري شرط کان ڇوٽ حاصل هئي. 1675ع جي آخري گهڙين ۾ کيس حڪومت طرفان هڪ رعايت ملي، جنهن کيس ۽ لوڪيشين ڪرسيءَ جي سڀني مستقبل جي عهديدارن کي ان شرط کان ڇوٽ ڏني.[231]

نيوٽن جي نظر ۾ عيسيٰ مسيح کي خدا طور پوڄڻ بت پرستي هئي، جنهن کي هو بنيادي گناهه سمجهندو هو.[232] 1999ع ۾ سنوبيلن لکيو ته ”آئزڪ نيوٽن هڪ بدعتي هو، پر... هن ڪڏهن پنهنجي نجي عقيدي جو عوامي اعلان نه ڪيو، جنهن کي روايتي عقيدي وارا انتهائي انقلابي سمجهن ها. هن پنهنجو عقيدو ايترو چڱيءَ ريت لڪايو، جو عالم اڄ به سندس ذاتي عقيدن کي سمجهڻ جي ڪوشش ڪري رهيا آهن.“ سنوبيلن جي نتيجي موجب نيوٽن گهٽ ۾ گهٽ سوسيني خيالن جو همدرد هو، ڇاڪاڻ ته وٽس گهٽ ۾ گهٽ اٺ سوسيني ڪتاب هئا، جيڪي هن چڱيءَ طرح پڙهيا هئا؛ ممڪن طور هو آريائي هو ۽ لڳ ڀڳ يقيني طور تثليث مخالف هو.[226]

وليم بليڪ جو نيوٽن (1795ع، تفصيل). نيوٽن کي تنقيدي انداز ۾ ”الاهي جاميٽيدان“ طور ڏيکاريو ويو آهي.[233]

جيتوڻيڪ حرڪت جا قانون ۽ آفاقي ڪشش ثقل نيوٽن جون سڀ کان مشهور دريافتون بڻيون، پر هن انهن قانونن کي ڪائنات کي رڳو هڪ مشين، ڄڻ ڪنهن وڏي گهڙيءَ، طور ڏسڻ لاءِ استعمال ڪرڻ کان خبردار ڪيو. هن چيو: ”تنهنڪري ڪشش ثقل سيارن کي حرڪت ۾ آڻي سگهي ٿي، پر الاهي سگهه کان سواءِ اها کين سج جي چوڌاري اهڙي گردش ۾ ڪڏهن به نه آڻي سگهي ها، جهڙي انهن وٽ آهي.“[234]

سائنسي شهرت سان گڏ بائبل ۽ اوائلي ڪليسيا جي ابن بابت نيوٽن جا اڀياس پڻ اهم هئا. نيوٽن متني تنقيد بابت تصنيفون لکيون، جن ۾ خاص طور صحيفي ۾ ٻن نمايان تحريفن جو تاريخي احوال ۽ دانيال جي اڳڪٿين ۽ سينٽ جان جي مڪاشفي بابت مشاهدا شامل آهن.[235] هن عيسيٰ مسيح جي صليب تي چاڙهڻ جي تاريخ 3 اپريل 33ع مقرر ڪئي، جيڪا روايتي طور قبول ڪيل تاريخن مان هڪ سان ٺهڪي اچي ٿي.[236]

هو عقلي نموني ڪائنات اندر موجود دنيا تي يقين رکندو هو، پر گوٽفريڊ ولهيلم لائبنز ۽ باروخ اسپينوزا جي خيالن ۾ موجود مادي حياتيت کي رد ڪندو هو. سندس نظر ۾ منظم ۽ حرڪياتي ڄاڻ رکندڙ ڪائنات کي سرگرم عقل وسيلي سمجهي سگهجي ٿو ۽ سمجهڻ گهرجي. پنهنجي خط و ڪتابت ۾ هن چيو ته پرنسپيا لکندي ”منهنجي نظر اهڙن اصولن تي هئي، جيڪي سوچيندڙ ماڻهن کي خدا جي وجود تي ايمان آڻڻ ۾ اثرانداز ٿي سگهن“.[237] هن عالمي نظام ۾ رٿابنديءَ جا ثبوت ڏٺا: ”سيارن جي نظام ۾ اهڙي حيرت انگيز هڪجهڙائيءَ کي چونڊ جو نتيجو مڃڻ گهرجي.“ پر نيوٽن جو اصرار هو ته بي ثباتين جي آهستي وڌڻ سبب آخرڪار نظام کي درست ڪرڻ لاءِ الاهي مداخلت ضروري ٿيندي.[238] ان ڳالهه تي لائبنز مٿس طنز ڪيو: ”قادر مطلق خدا کي وقت بوقت پنهنجي گهڙيءَ کي وري چاٻي ڏيڻي پوي ٿي، نه ته اها هلڻ ڇڏي ڏيندي. لڳي ٿو ته کيس ان کي هميشه هلندڙ بڻائڻ لاءِ ڪافي اڳڪٿي نه هئي.“[239]

نيوٽن جي موقف جو سندس پوئلڳ سيميوئل ڪلارڪ مشهور خط و ڪتابت ۾ دفاع ڪيو. هڪ صدي پوءِ پيئر-سائمن لاپلاس جي تصنيف فلڪياتي ميڪانيات ان ڳالهه جي قدرتي وضاحت ڏني ته سيارن جي مدارن کي وقت بوقت الاهي مداخلت جي ضرورت ڇو ناهي.[240] لاپلاس جي مشيني عالمي نظرئي ۽ نيوٽن جي نظرئي وچ ۾ فرق ان مشهور جواب سبب وڌيڪ چٽو ٿئي ٿو، جيڪو فرانسيسي سائنسدان نيپولين کي ڏنو، جڏهن هن ميڪانيڪ سيليسٽ ۾ خالق جي غير موجودگيءَ تي تنقيد ڪئي: „Sire, j'ai pu me passer de cette hypothèse“، يعني ”سائين، مان هن مفروضي کان سواءِ ڪم هلائي سگهيس ٿي.“[241]

عالمن گهڻي عرصي تائين بحث ڪيو ته نيوٽن تثليث جي عقيدي کي رد ڪندو هو يا نه. سندس پهرين سوانح نگار ڊيوڊ بروسٽر، جنهن سندس مسودا گڏ ڪيا، نيوٽن کي تثليث جي حمايت لاءِ استعمال ٿيندڙ ڪجهه عبارتن جي درستگيءَ تي سوال ڪندڙ قرار ڏنو، پر سندس نظر ۾ نيوٽن خود تثليث جي عقيدي جو انڪار نه ڪيو هو.[242] ويهين صديءَ ۾ نيوٽن جا ڳجهيءَ رمز ۾ لکيل مسودا، جيڪي ٻين سان گڏ جان مينارڊ ڪينز خريد ڪيا هئا، رمز کولي پڙهيا ويا، جنهن مان معلوم ٿيو ته نيوٽن حقيقت ۾ تثليث پرستيءَ کي رد ڪندو هو.

نيوٽن بائبلي اڳڪٿيءَ جي هڪ جزو طور مستقبل ۾ يهودين جي اسرائيل جي سرزمين ڏانهن واپسيءَ جي وسيع حمايت ڪئي، پر ان لاءِ ڪا پڪي تاريخ مقرر ڪرڻ کان پاسو ڪيو. اهو خيال سترهين ۽ ارڙهين صديءَ جي شروعات وارن عالمن دين ۽ قدرتي فلسفين ۾ عام هو، جن ۾ رائل سوسائٽي ۽ يونيورسٽين سان لاڳاپيل شخصيتون پڻ شامل هيون. نيوٽن ۽ سندس همعصرن، جهڙوڪ لاڪ ۽ ڊينيئل وِٽبي، لاءِ مستقبل جي اهڙي واپسيءَ تي ايمان جو تعلق ان وقت جي يهودي برادرين بابت موقف سان گهٽ ۽ خدا پرست مخالف تنقيدن جي الهياتي جواب سان وڌيڪ هو؛ ان وسيلي پوري ٿيل ۽ ايندڙ اڳڪٿين کي بنياد بڻائي عيسائيت جي مسيحائي دعوائن کي سگهارو ڪيو ويندو هو.[243]

مذهبي فڪر

[سنواريو]

نيوٽن ۽ رابرٽ بوائل جي مشيني فلسفي واري طريقي کي عقليت پسند پمفليٽ لکندڙن وحدت الوجود ۽ مذهبي جوش پسنديءَ جي قابل عمل متبادل طور هٿي ڏني. ان کي روايتي پادرين سان گڏ وسيع نظرياتي اختلافي پادرين به ڪجهه هٻڪ سان قبول ڪيو. سائنس جي چٽائي ۽ سادگيءَ کي وهمي جوش ۽ مابعدالطبعياتي مبالغن، ۽ گڏوگڏ الحاد جي خطري، کي منهن ڏيڻ جو طريقو سمجهيو ويو، جڏهن ته ساڳئي وقت انگريز خدا پرستن جي ٻي لهر نيوٽن جي دريافتن کي ”قدرتي مذهب“ جي امڪان جي ثبوت طور استعمال ڪيو.[244]

روشن خياليءَ کان اڳ واري ”جادوئي سوچ“ ۽ عيسائيت جي صوفياڻي عنصرن خلاف حملن کي بوائل جي ڪائنات بابت مشيني تصور مان بنياد مليو. نيوٽن بوائل جي خيالن کي رياضياتي ثبوتن وسيلي مڪمل صورت ڏني ۽، شايد وڌيڪ اهم طور، انهن کي مقبول بڻائڻ ۾ تمام گهڻو ڪامياب رهيو.

ڪيمياگري

[سنواريو]

نيوٽن عقل جي دور جو پهريون شخص نه هو. هو جادوگرن مان آخري، بابلين ۽ سوميرين مان آخري، ۽ اهو آخري عظيم ذهن هو، جنهن ڏسڻ ۾ ايندڙ ۽ ذهني دنيا ڏانهن انهن ئي اکين سان ڏٺو، جن سان لڳ ڀڳ 10,000 سال اڳ اسان جي علمي ورثي جي اڏاوت شروع ڪندڙ ماڻهن ڏٺو هو. آئزڪ نيوٽن، جيڪو 1642ع جي ڪرسمس واري ڏينهن پيءُ جي وفات کان پوءِ ڄاول ٻار هو، اهو آخري حيرت انگيز ٻار هو، جنهن کي مجوسي سچي ۽ مناسب ڀيٽا پيش ڪري سگهيا ٿي.

–جان مينارڊ ڪينز، ”نيوٽن، انسان“[245]

نيوٽن جي ڪاغذن ۾ موجود اندازي موجب هڪ ڪروڙ لفظن مان لڳ ڀڳ ڏهه لک لفظ ڪيمياگري بابت آهن. ڪيمياگريءَ بابت نيوٽن جون گهڻيون لکڻيون ٻين مسودن جون نقلون آهن، جن تي سندس پنهنجا حاشيا لکيل آهن.[209] ڪيمياگريءَ جا متن ڪاريگريءَ واري ڄاڻ کي فلسفياڻي قياس آرائيءَ سان ملائين ٿا، ۽ ڪاريگريءَ جا راز بچائڻ لاءِ اڪثر لفظي راند، تمثيلن ۽ تصويرن جي گهڻن تهن پٺيان لڪل هوندا آهن.[246] نيوٽن جي ڪاغذن ۾ موجود ڪجهه مواد کي ڪليسيا بدعتي سمجهي سگهي ٿي.[209]

1888ع ۾ نيوٽن جي ڪاغذن جي فهرست سازيءَ تي سورهن سال خرچ ڪرڻ کان پوءِ، ڪيمبرج يونيورسٽي انهن مان ٿورا پاڻ وٽ رکيا ۽ باقي پورٽسمائوٿ جي ارل ڏانهن موٽائي ڇڏيا. 1936ع ۾ سندس هڪ وارث اهي ڪاغذ سوٿبيز ۾ وڪري لاءِ پيش ڪيا.[247] گڏجاڻيءَ کي ورهائي، مجموعي طور لڳ ڀڳ 9,000 پائونڊن ۾ وڪرو ڪيو ويو.[248] جان مينارڊ ڪينز لڳ ڀڳ ٽن درجن ٻولي ڏيندڙن مان هڪ هو، جنهن نيلاميءَ ۾ گڏجاڻيءَ جو ڪجهه حصو حاصل ڪيو. ڪينز پوءِ ڪيمياگريءَ بابت نيوٽن جي ڪاغذن جي گڏجاڻيءَ جو اندازي موجب اڌ حصو ٻيهر گڏ ڪيو، ۽ 1946ع ۾ پنهنجي گڏجاڻي ڪيمبرج يونيورسٽيءَ کي عطيو ڪئي.[247]

ڪيمياگريءَ بابت نيوٽن جون سڀ ڄاتل لکڻيون هن وقت انڊيانا يونيورسٽي جي ”آئزڪ نيوٽن جي ڪيمسٽري“ نالي منصوبي هيٺ آن لائين رکيون پيون وڃن،[249] ۽ انهن جو تت هڪ ڪتاب ۾ پڻ پيش ڪيو ويو آهي.[250]

سائنس ۾ نيوٽن جي بنيادي ڀاڱيدارين ۾ ڪشش ثقل واري ڇڪ کي مقداري صورت ڏيڻ، اڇي روشنيءَ جو حقيقت ۾ اڻمٽ طيفي رنگن جو ميلاپ هجڻ دريافت ڪرڻ، ۽ ڪلڪيولس جوڙڻ شامل آهن. پر نيوٽن جي هڪ ٻي وڌيڪ پراسرار پاسي بابت اڻپوري ڄاڻ آهي؛ اها سرگرمي سندس زندگيءَ جي لڳ ڀڳ ٽيهه ورهين تائين پکڙيل هئي، جيتوڻيڪ هن ان کي گهڻو ڪري پنهنجن همعصرن ۽ ساٿين کان لڪائي رکيو. اسان جو اشارو ڪيمياگريءَ واري شعبي ۾ نيوٽن جي شموليت ڏانهن آهي، جنهن کي سترهين صديءَ جي انگلينڊ ۾ اڪثر ”ڪيمسٽري“ چيو ويندو هو.[249]

جون 2020ع ۾ طاعون بابت يان بپٽسٽ فان هيلمونٽ جي ڪتاب ڊي پيسٽي تي نيوٽن جي نوٽن جا ٻه اڻڇپيل صفحا بونهامز جي آن لائين نيلاميءَ ۾ پيش ڪيا ويا. بونهامز موجب، نيوٽن ڪيمبرج ۾ رهندي، لنڊن جي 1665ع–1666ع واري گلٽين واري طاعون کان پاڻ کي بچائيندي، هن ڪتاب جو جيڪو تجزيو لکيو، اهو طاعون بابت سندس سڀ کان وڌيڪ تفصيلي ڄاتل لکيل بيان آهي. علاج بابت نيوٽن لکيو ته ”سڀ کان بهتر اهو آهي ته هڪ ڏيڏر کي ٽنگن کان چمنيءَ ۾ ٽن ڏينهن تائين ٽنگيو وڃي، جيڪو آخرڪار پنهنجي اندر جي مٽي ۽ مختلف جيتن کي پيلي ميڻ واري ٿانوَ ۾ الٽي ڪري ڪڍي ۽ ٿوري دير کان پوءِ مري وڃي. ان ڏيڏر جي سفوفي، ان جي خارج ڪيل مادن ۽ سيرم کي گڏ ڪري گوريون ٺاهڻ، ۽ انهن کي متاثر هنڌ جي چوڌاري پائڻ سان وبا ڀڄي ويندي ۽ زهر ٻاهر نڪري ايندو.“[251]

ورثو

[سنواريو]

سڃاڻپ

[سنواريو]
ويسٽ منسٽر ايبي ۾ نيوٽن جو مقبرو، جيڪو جان مائيڪل ريزبراڪ ٺاهيو

رياضيدان ۽ طبعياتدان جوزف-لوئي لاگرانج اڪثر چوندو هو ته نيوٽن سڀني زمانن جو سڀ کان وڏو ذهين شخص هو،[252] ۽ هڪ ڀيري هن اهو پڻ چيو ته نيوٽن ”سڀ کان وڌيڪ خوش نصيب پڻ هو، ڇاڪاڻ ته دنيا جو نظام قائم ڪرڻ لاءِ ٻيهر ڪو ٻيو نظام ڳولي نٿو سگهجي“.[253] انگريز شاعر اليگزينڊر پوپ هي مشهور ڪتبو لکيو:

فطرت ۽ فطرت جا قانون رات جي اونداهيءَ ۾ لڪل هئا.

خدا چيو، نيوٽن وجود ۾ اچي! ۽ هر پاسي روشني ٿي وئي.

پر هن عبارت کي ويسٽ منسٽر ۾ نيوٽن جي يادگار تي لکڻ جي اجازت نه ڏني وئي. ان تي هي ڪتبو لکيو ويو:[254]

H. S. E. ISAACUS NEWTON Eques Auratus, / Qui, animi vi prope divinâ, / Planetarum Motus, Figuras, / Cometarum semitas, Oceanique Aestus. Suâ Mathesi facem praeferente / Primus demonstravit: / Radiorum Lucis dissimilitudines, / Colorumque inde nascentium proprietates, / Quas nemo antea vel suspicatus erat, pervestigavit. / Naturae, Antiquitatis, S. Scripturae, / Sedulus, sagax, fidus Interpres / Dei O. M. Majestatem Philosophiâ asseruit, / Evangelij Simplicitatem Moribus expressit. / Sibi gratulentur Mortales, / Tale tantumque exstitisse / HUMANI GENERIS DECUS. / NAT. XXV DEC. A.D. MDCXLII. OBIIT. XX. MAR. MDCCXXVI,

جنهن جو ترجمو هن ريت ٿي سگهي ٿو:[254]

هتي نائيٽ آئزڪ نيوٽن دفن ٿيل آهي، جنهن تقريباً الاهي ذهني سگهه ۽ پنهنجي مخصوص رياضياتي اصولن وسيلي سيارن جي حرڪت ۽ صورتن، پڇڙ تارن جي واٽن، سمنڊ جي وير چاڙهه، روشنيءَ جي ڪرڻن جي فرق، ۽ انهن مان پيدا ٿيندڙ رنگن جي اهڙين خاصيتن جو اڀياس ڪيو، جن جو اڳ ڪنهن عالم تصور به نه ڪيو هو. فطرت، قديم زماني ۽ مقدس صحيفن جو محنتي، گهري نظر وارو ۽ ڀروسي جوڳو شارح، هن پنهنجي فلسفي وسيلي قادر ۽ نيڪ خدا جي عظمت جي تصديق ڪئي ۽ پنهنجي هلت ۾ انجيل جي سادگيءَ جو اظهار ڪيو. فاني انسان خوشي ڪن ته انساني نسل جو اهڙو عظيم سينگار وجود ۾ آيو! هو 25 ڊسمبر 1642ع تي ڄائو ۽ 20 مارچ 1726ع تي وفات ڪيائين.

سائنسي ليکڪ جان جي. سمنز پنهنجي ڪتاب دي سائنٽيفڪ 100 ۾ مجموعي اثر جي معياري جائزي جي بنياد تي نيوٽن کي پهرين نمبر تي رکيو ۽ کيس ”مغربي سائنس جي تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ اثرائتي شخصيت“ قرار ڏنو.[255] طبعياتدان پيٽر رولينڊز کيس ”سائنس جي تاريخ جي مرڪزي شخصيت“ چيو، جيڪو ”ٻئي ڪنهن به شخص کان وڌيڪ سائنس جي سگهه تي اسان جي وڏي ڀروسي جو سرچشمو آهي“.[256] نيو سائنٽسٽ نيوٽن کي ”سائنس جي تاريخ جو سڀ کان مٿانهون ذهين ۽ سڀ کان وڌيڪ ڳجهارت ڀريو ڪردار“ قرار ڏنو.[257] فلسفي ۽ مورخ ڊيوڊ هيوم پڻ چيو ته نيوٽن ”انسان ذات جي سينگار ۽ تعليم لاءِ وجود ۾ ايندڙ سڀ کان وڏو ۽ ناياب ذهين شخص“ هو.[258] مونٽيسيلو واري پنهنجي گهر ۾ آمريڪا جي باني پيءُ ۽ صدر ٿامس جيفرسن، جان لاڪ، سر فرانسس بيڪن ۽ نيوٽن جون تصويرون رکيون هيون. هن انهن کي ”ڪنهن به استثنا کان سواءِ سڀني زمانن جا ٽي عظيم ترين ماڻهو“ چيو ۽ کين ”طبعياتي ۽ اخلاقي سائنسن ۾ اڏيل مٿين اڏاوتن جا بنياد“ وجهندڙ قرار ڏنو.[259] ليکڪ ۽ فلسفي وولٽيئر نيوٽن بابت لکيو ته ”جيڪڏهن ڪائنات جا سڀ ذهين ماڻهو گڏ ڪيا وڃن، ته نيوٽن کي سندن اڳواڻي ڪرڻ گهرجي“.[260] تنتي ماهر ۽ نفسياتي تجزيه نگار ارنسٽ جونز نيوٽن کي ”سڀني زمانن جو سڀ کان وڏو ذهين“ چيو.[261] رياضيدان گيوم ڊي لوپيٽال نيوٽن لاءِ اهڙي ڏندڪٿائي عقيدت رکندو هو، جنهن جو اظهار هن هن گهري سوال ۽ بيان سان ڪيو: ”ڇا مسٽر نيوٽن ٻين ماڻهن وانگر کائي، پيئي يا سمهي ٿو؟ مان کيس هڪ آسماني ذهين شخص طور تصور ڪريان ٿو، جيڪو مادي کان مڪمل طور آزاد آهي.“[262]

نيوٽن کي وڌيڪ ”سائنسي انقلاب جي سڀ کان اوچي شخصيت“ پڻ چيو ويو آهي، ۽ اهو ته ”غير معمولي مفڪرن سان ڀرپور دور ۾ نيوٽن بلڪل سڀني کان وڌيڪ نمايان هو“. جامع العلوم عالم يوهان وولف گانگ فون گوئٽي، 1642ع کي، جنهن سال گليليو گليلي وفات ڪئي ۽ نيوٽن ڄائو، ”جديد دور جي ڪرسمس“ قرار ڏنو.[8] جامع العلوم عالم ولفريڊو پاريٽو جي خيال ۾ نيوٽن سڀني زمانن جو سڀ کان وڏو انسان هو.[263] 1927ع ۾ نيوٽن جي وفات جي ٻه سئو ساله يادگيريءَ تي فلڪياتدان جيمس جينز چيو ته هو ”يقيناً سڀ کان وڏو سائنسدان ۽ شايد انساني نسل جو ڏٺل سڀ کان وڏو ذهن هو“.[260] طبعياتدان پيٽر رولينڊز پڻ لکي ٿو ته نيوٽن ”ممڪن طور سڄي انساني تاريخ جي سڀ کان سگهاري ذهن جو مالڪ هو“.[212] نيوٽن چار انقلابن، يعني بصريات، رياضي، ميڪانيات ۽ ڪشش ثقل ۾ انقلابن، جو تصور ڏنو، ۽ بجليءَ ۾ پنجين انقلاب جي به اڳڪٿي ڪئي، جيتوڻيڪ پوڙهائپ ۾ وقت ۽ توانائيءَ جي کوٽ سبب ان کي مڪمل نه ڪري سگهيو.[264][265] نيوٽن جو ڪم جديد سائنس کي وجود ۾ آڻڻ ۾ سڀ کان وڌيڪ اثرائتو سمجهيو وڃي ٿو.[46][266][267][268]

سائنس جي مورخ جيمس گليڪ لکي ٿو ته نيوٽن ”انساني ڄاڻ جي بنيادي جوهر مان اڳ يا پوءِ ڪنهن به ٻئي شخص کان وڌيڪ دريافت ڪيو“، ۽ وڌيڪ لکي ٿو:[269]

هو جديد دنيا جو مکيه معمار هو. هن روشني ۽ حرڪت بابت قديم فلسفياڻي ڳجهارتن جا جواب ڏنا ۽ عملي طور ڪشش ثقل دريافت ڪئي. هن ڏيکاريو ته آسماني جسمن جي واٽن جي اڳڪٿي ڪيئن ڪجي ۽ اهڙيءَ ريت ڪائنات ۾ اسان جي جاءِ طئي ڪئي. هن ڄاڻ کي هڪ مضبوط شئي بڻايو: مقداري ۽ ٺيڪ. هن اصول قائم ڪيا، ۽ انهن کي سندس قانون چيو وڃي ٿو.

طبعياتدان لودوگ بولٽزمان نيوٽن جي پرنسپيا کي ”نظرياتي طبعيات بابت لکيل پهريون ۽ سڀ کان وڏو ڪم“ قرار ڏنو.[270] طبعياتدان اسٽيفن هاڪنگ به پرنسپيا کي ”شايد طبعياتي سائنسن ۾ ڇپيل سڀ کان اهم اڪيلي تصنيف“ چيو.[271] رياضيدان ۽ طبعياتدان جوزف-لوئي لاگرانج پرنسپيا کي ”انساني ذهن جي سڀ کان وڏي تخليق“ قرار ڏنو، ۽ چيو ته ”انسان جي عقل جي ممڪن سگهه جي اهڙي مثال آڏو هو حيران رهجي ويو“.[272]

طبعياتدان ايڊورڊ اينڊريڊ چيو ته نيوٽن ”اڳ يا پوءِ ڪنهن به انسان جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ڊگهي ذهني محنت ڪرڻ جي سگهه رکندو هو“. هن تاريخ ۾ نيوٽن جي جاءِ بابت پڻ لکيو:[273]

انسان ذات جي تاريخ ۾ وقت بوقت اهڙو شخص پيدا ٿيندو آهي، جنهن جي اهميت آفاقي هوندي آهي ۽ جنهن جو ڪم انساني سوچ يا انساني تجربي جي وهڪري کي ائين بدلائي ڇڏيندو آهي، جو ان کان پوءِ ايندڙ هر شيءِ سندس روح جو نشان کڻي ٿي. اهڙو شخص شيڪسپيئر هو، اهڙو شخص بيتهوون هو، ۽ اهڙو شخص نيوٽن هو؛ انهن ٽنهي مان سندس سلطنت سڀ کان وڌيڪ وسيع آهي.

فرانسيسي طبعياتدان ۽ رياضيدان جان-بپتست بيو نيوٽن جي ذهانت جي ساراهه ڪندي لکيو:[274]

عقل جي برتري ڪڏهن به ايتري حق بجانب نموني قائم ۽ ايتري مڪمل طور مڃيل نه ٿي هئي... رياضياتي ۽ تجرباتي سائنس ۾ نه سندس ڪو مٽ هو ۽ نه ڪو مثال؛ ٻنهي لاءِ ذهانت جي بلند ترين درجي کي پاڻ ۾ گڏ ڪندڙ.

گوٽفريڊ ولهيلم لائبنز سان رقابت باوجود، لائبنز به نيوٽن جي ڪم جي ساراهه ڪئي. 1701ع ۾ هڪ رات جي مانيءَ دوران پروشيا جي راڻي صوفيا شارلٽ جڏهن کانئس نيوٽن بابت راءِ پڇي ته هن جواب ڏنو:[275][276]

دنيا جي شروعات کان نيوٽن جي زماني تائين رياضيءَ ۾ جيڪو ڪجهه ٿيو، ان مان نيوٽن جو ڪيل ڪم گهڻو ڪري بهتر اڌ هو.

رياضيدان اي. ٽي. بيل نيوٽن کي ڪارل فريڊرڪ گائوس ۽ آرڪيميڊس سان گڏ سڀني زمانن جي ٽن عظيم ترين رياضيدانن ۾ شمار ڪيو،[277] جڏهن ته رياضيدان ڊونلڊ ايم. ڊيوس به لکيو ته نيوٽن کي عام طور گائوس ۽ آرڪيميڊس سان گڏ سڀني زمانن جي عظيم ترين رياضيدانن ۾ شمار ڪيو وڃي ٿو.[278] 1962ع ۾ رسالي دي ميٿميٽڪس ٽيچر ۾ ڇپيل پنهنجي مقالي ۾ رياضيدان والٽر ڪروسبي ايلز حوالياتي ڪتابن ۾ ڏنل جاءِ جي مقدار جي بنياد تي رياضيدانن جي مقداري درجابندي ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي؛ مٿين 100 رياضيدانن جي فهرست ۾ نيوٽن کي پهريون نمبر مليو، ۽ مطالعي ۾ ممڪن غلطيءَ کي شامل ڪرڻ کان پوءِ به سندس پهريون درجو برقرار رهيو.[279] سائنس جي ايڊيٽر ۽ ليکڪ ڪلفورڊ اي. پڪ اوور 2001ع واري پنهنجي ڪتاب ونڊرز آف نمبرز ۾ سڀني زمانن جي ڏهن سڀ کان وڌيڪ اثرائتن رياضيدانن جي فهرست ۾ نيوٽن کي پهرين جاءِ ڏني.[280] دي ڪيمبرج ڪمپينين ٽو آئزڪ نيوٽن (2016ع) ۾ کيس ”ننڍپڻ کان ئي هڪ غير معمولي مسئلا حل ڪندڙ، شايد انسان ذات پاران پيدا ڪيل ڪنهن به شخص جيترو سٺو“ قرار ڏنو ويو آهي.[281] آخرڪار کيس جيمس ڪلارڪ ميڪسويل ۽ البرٽ آئنسٽائن سان گڏ سڀني زمانن جي مٿين ٻن يا ٽن عظيم ترين نظرياتي سائنسدانن ۾، ڪارل ايف. گائوس سان گڏ عظيم ترين رياضيدانن ۾، ۽ تجرباتي سائنسدانن جي پهرين صف ۾ رکيو وڃي ٿو. اهڙيءَ طرح ”تجرباتي سائنسدانن ۾ نيوٽن پنهنجي الڳ درجي ۾ اچي ٿو، ڇاڪاڻ ته اهڙو ٻيو اميدوار سوچڻ ڏکيو آهي، جيڪو انهن ٽن شعبن مان ٻن ۾ به پهرين صف ۾ هجي.“ اهو پڻ لکيو ويو آهي ته ”گهٽ ۾ گهٽ پوءِ وارن سائنسدانن جي ڀيٽ ۾ نيوٽن پنهنجي سائنسي ڪوشش کي گهڻو وسيع تناظر ۾ رکڻ جي صلاحيت ۾ پڻ غير معمولي هو.“[282] گائوس پاڻ آرڪيميڊس ۽ نيوٽن کي پنهنجا هيرو سمجهندو هو،[283] ۽ ٻين وڏن رياضيدانن ۽ فلسفين لاءِ clarissimus يا magnus جهڙا لفظ استعمال ڪندو هو، پر summus، يعني سڀ کان مٿانهون، رڳو نيوٽن لاءِ مخصوص رکندو هو. جڏهن هن لاگرانج ۽ پيئر-سائمن لاپلاس جهڙن سائنسدانن تي نيوٽن جي ڪم جو وسيع اثر ڏٺو ته چيائين: ”نيوٽن هميشه لاءِ سڀني استادن جو استاد رهندو!“[272][284]

پنهنجي ڪتاب عظيم طبعياتدان ۾ ڪيميادان وليم ايڇ. ڪراپر نيوٽن جي بي مثال ذهانت کي اجاگر ڪندي لکيو:[285]

هڪ جائزي بابت ڪو شڪ نه هجڻ گهرجي: نيوٽن طبعيات جي تاريخ جو سڀ کان وڏو تخليقي ذهن هو. هن عظيم لقب لاءِ ٻين اميدوارن، يعني آئنسٽائن، ميڪسويل، بولٽزمان، گبس ۽ فائنمين، مان ڪنهن به نظرياتي عالم، تجرباتي ماهر ۽ رياضيدان طور نيوٽن جي گڏيل حاصلات جو مقابلو نه ڪيو آهي.

البرٽ آئنسٽائن پنهنجي مطالعي واري ڪمري جي ڀت تي مائيڪل فيراڊي ۽ جيمس ڪلارڪ ميڪسويل سان گڏ نيوٽن جي تصوير پڻ رکي هئي.[286] آئنسٽائن چيو ته حرڪت جي قانونن سان لاڳاپيل ڪلڪيولس جي نيوٽن واري تخليق ”شايد سوچ ۾ اها سڀ کان وڏي اڳڀرائي هئي، جيڪا ڪنهن هڪ شخص کي ڪرڻ جو اعزاز مليو“.[287] هن نيوٽن جي اثر بابت پڻ چيو:[288]

فطرت جي عملن بابت اسان جي خيالن جي سڄي ارتقا، جنهن سان اسان هينئر تائين واسطو رکيو آهي، نيوٽن جي خيالن جي عضوياتي ترقي سمجهي سگهجي ٿي.

1999ع ۾ ان وقت جي 100 مکيه طبعياتدانن جي راءِ شماريءَ ۾ آئنسٽائن کي ”سڀني زمانن جو عظيم ترين طبعياتدان“ چونڊيو ويو ۽ نيوٽن ٻئي نمبر تي رهيو، جڏهن ته عام طبعياتدانن جي ساڳئي قسم جي راءِ شماريءَ ۾ نيوٽن کي پهريون نمبر ڏنو ويو.[289][290] 2005ع ۾ عام ماڻهن ۽ برطانيا جي رائل سوسائٽي جي ميمبرن کان ٻه سوال پڇيا ويا: سائنس ۾ مجموعي طور وڌيڪ ڀاڱيداري ڪنهن ڪئي، ۽ انسان ذات لاءِ وڌيڪ هاڪاري ڀاڱيداري ڪنهن ڪئي؛ مقابلو نيوٽن ۽ آئنسٽائن وچ ۾ هو. ٻنهي ٽولن ۽ ٻنهي سوالن ۾ گڏيل راءِ اها هئي ته نيوٽن مجموعي طور وڌيڪ ڀاڱيداري ڪئي هئي.[291][292]

1999ع ۾ ٽائيم رسالي نيوٽن کي سترهين صديءَ جو صديءَ جو شخص قرار ڏنو.[264] 2002ع ۾ بي بي سي جي 100 عظيم ترين برطانوي راءِ شماريءَ ۾ نيوٽن ڇهين نمبر تي رهيو. بهرحال، 2003ع ۾ بي بي سي ورلڊ جي راءِ شماريءَ ۾ کيس سڀ کان وڏو برطانوي چونڊيو ويو، جڏهن ته ونسٽن چرچل ٻئي نمبر تي رهيو.[293] 2009ع ۾ ڪيمبرج يونيورسٽيءَ جي شاگردن کيس سڀ کان وڏو ڪينٽابريجين چونڊيو.[294]

طبعياتدان ليو لانڊائو طبعياتدانن کي پيداواري سگهه ۽ ذهانت جي 0 کان 5 تائين لوگارٿمي پيماني تي درجابندي ڪئي. سڀ کان مٿانهون درجو، 0، نيوٽن کي ڏنو ويو. آئنسٽائن کي 0.5 ڏنو ويو. 1 وارو درجو ڪوانٽم ميڪانيات جي باني طبعياتدانن، جهڙوڪ ورنر هائزنبرگ ۽ پال ڊيرڪ، کي ڏنو ويو. لانڊائو، جيڪو نوبل انعام ماڻيندڙ ۽ فوق سياليت جو دريافت ڪندڙ هو، پاڻ کي 2 نمبر ڏنو.[295][296]

قوت جي ايس آءِ مان نڪتل ايڪي کي سندس مان ۾ نيوٽن نالو ڏنو ويو آهي.

نيوٽن جا بچيل گهڻا سائنسي ۽ فني مقالا ڪيمبرج يونيورسٽي ۾ محفوظ آهن. ڪيمبرج يونيورسٽي لائبريري وٽ سڀ کان وڏي گڏجاڻي آهي، جڏهن ته ڪنگز ڪاليج، ٽرينيٽي ڪاليج ۽ فٽزوليم ميوزيم وٽ پڻ ڪاغذ موجود آهن. الهياتي ۽ ڪيمياگريءَ وارن ڪاغذن جو هڪ وڏو ذخيرو اسرائيل جي قومي لائبريري ۾ آهي، جڏهن ته ننڍيون گڏجاڻيون سمٿسونين ادارو، اسٽينفورڊ يونيورسٽي لائبريري ۽ هنٽنگٽن لائبريري ۾ محفوظ آهن. لنڊن جي رائل سوسائٽي وٽ پڻ ڪجهه مسودا آهن.[297] دستاويزن جي عالمي اهميت کي مڃيندي، اسرائيل واري گڏجاڻي کي يونيسڪو 2015ع ۾ پنهنجي دنيا جي يادگيريءَ جو عالمي رجسٽر ۾ شامل ڪيو. ڪيمبرج ۽ رائل سوسائٽيءَ جون گڏجاڻيون 2017ع ۾ انهيءَ داخلا ۾ شامل ڪيون ويون.[298]

صوف جي ڪهاڻي

[سنواريو]
نيوٽن جي صوف واري وڻ جا مشهور نسل، مٿان کان هيٺ تائين: ٽرينيٽي ڪاليج، ڪيمبرج، ڪيمبرج يونيورسٽي نباتاتي باغ، ۽ ارجنٽينا ۾ انسٽيٽيوٽو بالسيئرو جي لائبريريءَ جو باغ

نيوٽن اڪثر اها ڪهاڻي ٻڌائيندو هو ته وڻ تان صوف ڪرندي ڏسي کيس ڪشش ثقل جو نظريو جوڙڻ جي ترغيب ملي.[299][300] مڃيو وڃي ٿو ته اها ڪهاڻي نيوٽن جي ڀاڻيجي ڪيٿرين بارٽن کان وولٽيئر تائين پهچڻ کان پوءِ عوام ۾ مشهور ٿي.[301] وولٽيئر پوءِ پنهنجي رزمي شاعريءَ بابت مضمون (1727ع) ۾ لکيو: ”سر آئزڪ نيوٽن پنهنجي باغ ۾ هلندي، وڻ تان ڪرندڙ صوف ڏسي، پهريون ڀيرو ڪشش ثقل جي پنهنجي نظام بابت سوچيو.“[302][303]

جيتوڻيڪ ڪجهه ماڻهو صوف واري ڪهاڻيءَ جي سچائيءَ تي سوال ڪن ٿا، پر نيوٽن جا واقفڪار ان ڪهاڻيءَ کي خود نيوٽن سان منسوب ڪن ٿا، جيتوڻيڪ اها ڏندڪٿائي صورت نه، جنهن ۾ صوف واقعي نيوٽن جي مٿي تي ڪريو هو.[304][305] وليم اسٽيوڪلي، جنهن جو 1752ع وارو مسودي وارو احوال رائل سوسائٽيءَ طرفان دستياب ڪيو ويو آهي، 15 اپريل 1726ع تي ڪينسنگٽن ۾ نيوٽن سان ٿيل ڳالهه ٻولهه هن ريت قلمبند ڪئي:[306]

اسان باغ ۾ وياسين ۽ ڪجهه صوفن جي وڻن جي ڇانوَ هيٺ چانهه پيتي، رڳو هو ۽ مان. ٻين ڳالهين دوران هن مون کي ٻڌايو ته هو بلڪل ساڳئي حالت ۾ هو، جهڙي اڳ تڏهن هو، جڏهن ڪشش ثقل جو تصور سندس ذهن ۾ آيو. صوف جي ڪرڻ سبب، جڏهن هو غور واري حالت ۾ ويٺو هو، هن پاڻ کان پڇيو: ”هي صوف هميشه زمين ڏانهن سڌو ڇو ٿو ڪري؟ اهو پاسي يا مٿي ڇو نٿو وڃي؟ پر سدائين ڌرتيءَ جي مرڪز ڏانهن ڇو؟ يقيناً ان جو سبب اهو آهي ته ڌرتي ان کي پاڻ ڏانهن ڇڪي ٿي. مادي ۾ ڇڪڻ جي سگهه هئڻ گهرجي، ۽ ڌرتيءَ جي مادي ۾ موجود سموري ڇڪڻ جي سگهه ڌرتيءَ جي مرڪز ۾ هئڻ گهرجي، ڌرتيءَ جي ڪنهن هڪ پاسي ۾ نه. تنهنڪري هي صوف سڌو يا مرڪز ڏانهن ڪري ٿو. جيڪڏهن مادو مادي کي اهڙيءَ طرح ڇڪي ٿو ته اها ڇڪ ان جي مقدار جي نسبت سان هئڻ گهرجي. تنهنڪري صوف پڻ ڌرتيءَ کي ڇڪي ٿو، جيئن ڌرتي صوف کي ڇڪي ٿي.“

جان ڪنڊيوٽ، جيڪو رائل منٽ ۾ نيوٽن جو مددگار ۽ سندس ڀاڻيجيءَ جو مڙس هو، نيوٽن جي زندگيءَ بابت لکندي هن واقعي کي پڻ بيان ڪيو:

1666ع ۾ هو ٻيهر ڪيمبرج مان لنڪن شائر ۾ پنهنجي ماءُ وٽ هليو ويو. باغ ۾ گهري سوچ سان گهمندي هن جي ذهن ۾ اهو خيال آيو ته ڪشش ثقل جي اها سگهه، جيڪا وڻ تان صوف کي زمين تي آڻي ٿي، ڌرتيءَ کان ڪنهن محدود مفاصلي تائين محدود نه آهي، پر اها عام طور سمجهيل مفاصلي کان گهڻو اڳتي تائين ڦهليل هئڻ گهرجي. هن پاڻ کان پڇيو: ”چنڊ تائين ڇو نه؟“ جيڪڏهن ائين آهي ته ان کي چنڊ جي حرڪت تي اثرانداز ٿيڻ گهرجي ۽ شايد کيس مدار ۾ برقرار رکڻ گهرجي. پوءِ هن ان مفروضي جي اثر جو حساب لڳائڻ شروع ڪيو.

سندس نوٽ بڪن مان معلوم ٿئي ٿو ته 1660ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙيءَ ۾ نيوٽن ان خيال سان جهيڙي رهيو هو ته ڌرتيءَ جي ڪشش ثقل ابتڙ چورس نسبت سان چنڊ تائين ڦهليل آهي،[307] جيئن ٻين سائنسدانن اڳ ئي اندازو لڳايو هو. لڳ ڀڳ 1665ع ۾ نيوٽن مقداري تجزيو ڪيو، جنهن ۾ چنڊ جي مدار جو دور، مفاصلو ۽ ڌرتيءَ تي ڪرندڙ جسمن جو وقت شامل هئا. نيوٽن اهي نتيجا ان وقت نه ڇپيا، ڇاڪاڻ ته هو اهو ثابت نه ڪري سگهيو هو ته ڌرتيءَ جي ڪشش ثقل ائين عمل ڪري ٿي، ڄڻ ان جي سموري ڪميت مرڪز تي گڏ ٿيل هجي. ان ثبوت ۾ کيس ويهه سال لڳا.[308]:13

تاريخي احوالن جي تفصيلي تجزيي، وڻ-حلقا تاريخ نگاري ۽ ڊي اين اي جاچ مان ظاهر ٿئي ٿو ته وولسٿورپ مينر جي باغ ۾ موجود اڪيلو صوف جو وڻ اهو ئي هو، جنهن جو نيوٽن ذڪر ڪيو هو.[309] اهو وڻ لڳ ڀڳ 1816ع ۾ ڪنهن طوفان دوران ڪري پيو، پر پنهنجي پاڙن مان ٻيهر ڦٽي نڪتو،[310] ۽ نيشنل ٽرسٽ جي سنڀال هيٺ اڄ به سياحتي ماڳ طور قائم آهي.[311][312]

اصل وڻ جو هڪ نسل[313] ٽرينيٽي ڪاليج، ڪيمبرج جي مکيه دروازي ٻاهران، ان ڪمري جي هيٺان وڌندي ڏسي سگهجي ٿو، جتي نيوٽن پنهنجي تعليم دوران رهندو هو. ڪينٽ جي بروگڊيل ۾ قومي ميون جي گڏجاڻي پنهنجي وڻ مان قلمون مهيا ڪري سگهي ٿي، جيڪو فلاور آف ڪينٽ سان هڪجهڙو لڳي ٿو؛ اهو ٿلهي گودي وارو پچائڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ صوف جو قسم آهي.

يادگيريون

[سنواريو]
آڪسفورڊ يونيورسٽي قدرتي تاريخ ميوزيم ۾ رکيل نيوٽن جو مجسمو، جنهن ۾ کيس ڪريل صوف بابت غور ڪندي ڏيکاريو ويو آهي

نيوٽن جي يادگار (1731ع) ويسٽ منسٽر ايبي ۾، گائڪ منڊليءَ جي داخلي دروازي جي اتر پاسي، گائڪ منڊليءَ جي پردي سان لڳ، سندس مقبري ڀرسان ڏسي سگهجي ٿي. اها سفيد ۽ ڀوري سنگ مرمر مان سنگتراش مائيڪل ريزبراڪ (1694ع–1770ع) ٺاهي، جڏهن ته ان جي رٿا معمار وليم ڪينٽ تيار ڪئي.[314] يادگار ۾ نيوٽن کي هڪ سنگي تابوت مٿان ٽيڪ ڏئي ليٽل ڏيکاريو ويو آهي؛ سندس ساڄي ٺونٺ سندس وڏن ڪتابن تي رکيل آهي ۽ کاٻو هٿ رياضياتي خاڪي واري طومار ڏانهن اشارو ڪري ٿو. سندس مٿان هڪ اهرام ۽ فلڪياتي گولو آهي، جنهن تي بروج جون نشانيون ۽ 1680ع واري پڇڙ تاري جي واٽ ڏيکاريل آهي. هڪ اُڀريل تختيءَ تي پُٽي دوربين ۽ منشور جهڙا اوزار استعمال ڪندي ڏيکاريل آهن.

1978ع کان 1988ع تائين بينڪ آف انگلينڊ طرفان جاري ڪيل سيريز ڊي جي هڪ پائونڊ وارن نوٽن تي هيري ايڪلسٽن جي ٺاهيل نيوٽن جي تصوير ڇپي؛ اهي بينڪ آف انگلينڊ طرفان جاري ڪيل آخري هڪ پائونڊ جا نوٽ هئا. نوٽن جي پٺئين پاسي نيوٽن کي هڪ ڪتاب هٿ ۾ جهليل ڏيکاريو ويو، ۽ ساڻس گڏ دوربين، منشور ۽ شمسي نظام جو نقشو پڻ هو.

آئزڪ نيوٽن جو هڪ مجسمو، جنهن ۾ هو پنهنجن پيرن ڀرسان پيل صوف ڏانهن ڏسي رهيو آهي، آڪسفورڊ يونيورسٽي قدرتي تاريخ ميوزيم ۾ موجود آهي. 1995ع جو وڏو ڪانسي جو مجسمو نيوٽن، وليم بليڪ کان پوءِ، جيڪو ايڊورڊو پاولوزي ٺاهيو ۽ وليم بليڪ جي اُڪريل تصوير کان متاثر آهي، لنڊن ۾ برطانوي لائبريري جي ميدان تي نمايان بيٺل آهي. نيوٽن جو هڪ ڪانسي جو مجسمو 1858ع ۾ گرانٿم جي مرڪز ۾، جتي هن اسڪول ۾ تعليم حاصل ڪئي هئي، گرانٿم گلڊهال جي سامهون نصب ڪيو ويو.

وولسٿورپ وارو مينر هائوس هسٽارڪ انگلينڊ طرفان پهرين درجي جو درج ٿيل عمارت آهي، ڇاڪاڻ ته اهو سندس ڄمڻ جو هنڌ ۽ ”اها جاءِ آهي، جتي هن ڪشش ثقل دريافت ڪئي ۽ روشنيءَ جي انڪسار بابت پنهنجا نظريا جوڙيا“.[315]

انسٽيٽيوٽ آف فزڪس، يا آءِ او پي، جو سڀ کان اعليٰ ۽ معتبر انعام آئزڪ نيوٽن تمغو نيوٽن جي نالي پٺيان رکيل آهي، جيڪو طبعيات ۾ عالمي سطح جي ڀاڱيدارين تي ڏنو وڃي ٿو.[316][317] اهو پهريون ڀيرو 2008ع ۾ ڏنو ويو.

روشن خياليءَ جو دور

[سنواريو]

يورپي روشن خياليءَ جي فلسفين ۽ روشن خياليءَ جي مورخن جو خيال آهي ته نيوٽن جي پرنسپيا جي ڇپجڻ سائنسي انقلاب ۾ هڪ اهم موڙ هو ۽ ان روشن خياليءَ جي شروعات ڪئي. قدرتي ۽ عقلي نموني سمجهي سگهجندڙ قانونن تي ٻڌل نيوٽن جو ڪائنات بابت تصور روشن خياليءَ جي فڪر جي بنيادي سرچشمن مان هڪ بڻيو.[318] جان لاڪ ۽ وولٽيئر فطري قانون جي تصورن کي اندروني حقن جي حمايت ڪندڙ سياسي نظامن تي لاڳو ڪيو؛ فزيوڪريٽن ۽ ايڊم سمٿ نفسيات ۽ ذاتي مفاد جي قدرتي تصورن کي معاشي نظامن تي لاڳو ڪيو؛ ۽ سماجياتدانن موجوده سماجي نظام تي تنقيد ڪئي، ڇاڪاڻ ته اهو تاريخ کي ترقيءَ جي قدرتي نمونن ۾ آڻڻ جي ڪوشش ڪندو هو.[319] جيمس برنيٽ، لارڊ مونبوڊو ۽ سيميوئل ڪلارڪ نيوٽن جي ڪم جي ڪجهه پاسن جي مخالفت ڪئي، پر آخرڪار انهن کي فطرت بابت پنهنجن مضبوط مذهبي خيالن سان ٺهڪائڻ لاءِ عقلي صورت ڏني.[320]

تصنيفون

[سنواريو]

حياتيءَ دوران ڇپيل

[سنواريو]

وفات کان پوءِ ڇپيل

[سنواريو]

پڻ ڏسو

[سنواريو]

حوالا ۽ حاشيا

[سنواريو]
  1. 1 2 3 4 5 Gleick, James (2007). Isaac Newton. Westminster: Knopf Doubleday Publishing Group. ص. 4–5. ISBN 978-0-307-42643-7.
  2. 1 2 Iliffe & Smith 2016, p. 4–5, 30.
  3. ↑ Knox, Kevin C.; Noakes, Richard (2003). From Newton to Hawking: A History of Cambridge University's Lucasian Professors of Mathematics (انگريزي ۾). ڪيمبرج يونيورسٽي پريس. ص. 61. ISBN 978-0-521-66310-6.
  4. 1 2 "Fellows of the Royal Society". London: Royal Society. اصل نسخو مان 16 March 2015 تي محفوظ ڪيل.
  5. ↑ Feingold, Mordechai. Barrow, Isaac (1630–1677) آرڪائيو ڪيا ويا 29 January 2013 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين., Oxford Dictionary of National Biography, آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس، سيپٽمبر 2004ع؛ آن لائين ڇاپو، مئي 2007ع. حاصل ڪيل 24 فيبروري 2009ع؛ وڌيڪ وضاحت هن ۾ ڪئي وئي آهي: Feingold, Mordechai (1993). "Newton, Leibniz, and Barrow Too: An Attempt at a Reinterpretation". Isis 84 (2): 310–338. doi:10.1086/356464. Bibcode: 1993Isis...84..310F.
  6. ↑ "Dictionary of Scientific Biography". Notes, No. 4. اصل نسخو مان 25 February 2005 تي محفوظ ڪيل.
  7. ↑ Alex, Berezow (4 February 2022). "Who was the smartest person in the world?". Big Think. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 28 September 2023 تي محفوظ ڪيل. 28 September 2023 تي حاصل ڪيل.
  8. 1 2 Matthews, Michael R. (2000). Time for Science Education: How Teaching the History and Philosophy of Pendulum Motion Can Contribute to Science Literacy. New York: Springer Science+Business Media, LLC. ص. 181. ISBN 978-0-306-45880-4.
  9. 1 2 Rynasiewicz, Robert A. (22 August 2011). "Newton's Views on Space, Time, and Motion". اسٽينفورڊ انسائيڪلوپيڊيا آف فلاسافي (Stanford University). https://plato.stanford.edu/entries/newton-stm/. Retrieved 15 November 2024.
  10. 1 2 Mainzer, Klaus (2 December 2013). Symmetries of Nature: A Handbook for Philosophy of Nature and Science. Walter de Gruyter. ص. 8. ISBN 978-3-11-088693-1.
  11. 1 2 More, Louis Trenchard (1934). Isaac Newton: A Biography. Dover Publications. ص. 327.
  12. 1 2 Cheng, K. C.; Fujii, T. (1998). "Isaac Newton and Heat Transfer". Heat Transfer Engineering 19 (4): 9–21. doi:10.1080/01457639808939932.
  13. ↑ Hatch, Robert A. (1988). "Sir Isaac Newton". The Scientific Revolution Homepage. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 5 November 2022 تي محفوظ ڪيل. 13 June 2023 تي حاصل ڪيل.
  14. ↑ Storr, Anthony (December 1985). "Isaac Newton". British Medical Journal (Clinical Research Edition) 291 (6511): 1779–84. doi:10.1136/bmj.291.6511.1779. PMID 3936583.
  15. ↑ Keynes, Milo (20 September 2008). "Balancing Newton's Mind: His Singular Behaviour and His Madness of 1692–93". Notes and Records of the Royal Society of London 62 (3): 289–300. doi:10.1098/rsnr.2007.0025. PMID 19244857.
  16. ↑ Westfall 1980, p. 55.
  17. ↑ Whiteside, D. T. (1982). "Newton the Mathematician". ۾ Bechler, Zev (مرتب). Contemporary Newtonian Research. Studies in the History of Modern Science. Dordrecht: Springer. ص. 110–111. ISBN 978-94-009-7717-4.
  18. ↑ Westfall 1994, pp. 16–19.
  19. ↑ Westfall 1994, p. 64.
  20. ↑ White 1997, p. 22.
  21. ↑ Westfall 1980, pp. 60–62.
  22. ↑ Westfall 1980, pp. 71, 103.
  23. ↑ Westfall, Richard S. (1962). "The Foundations of Newton's Philosophy of Nature". The British Journal for the History of Science 1 (2): 171–182. doi:10.1017/S0007087400001345.
  24. ↑ Taylor, Henry Martyn (1911). "Newton, Sir Isaac" . ۾ Chisholm, Hugh (مرتب). Encyclopædia Britannica. جلد 19 (11th ڇاپو). Cambridge University Press. ص. 583.
  25. 1 2 Connor, Elizabeth (1 January 1942). "Sir Isaac Newton, the Pioneer of Astrophysics". Leaflet of the Astronomical Society of the Pacific 4 (158): 55. Bibcode: 1942ASPL....4...55C.
  26. 1 2 Newton, Isaac. "Waste Book". Cambridge University Digital Library. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 8 January 2012 تي محفوظ ڪيل. 10 January 2012 تي حاصل ڪيل.
  27. ↑ More, Louis Trenchard (1934). Isaac Newton: A Biography. چارلس اسڪربنرز سنز. ص. 41.
  28. ↑ Mochari, Ilan (19 October 2015). "Here's How Isaac Newton Remembered Everything He Read: The scientific genius had very specific habits when he pored over books in his favorite library". انڪ. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 4 October 2025 تي محفوظ ڪيل. 22 January 2025 تي حاصل ڪيل.
  29. ↑ Keynes, Milo (2008-09-20). "Balancing Newton's mind: his singular behaviour and his madness of 1692–93". Notes and Records of the Royal Society 62 (3): 289–300. doi:10.1098/rsnr.2007.0025. PMID 19244857.
  30. ↑ سانچو:Acad
  31. ↑ Westfall 1980, p. 178.
  32. ↑ Westfall 1980, p. 179.
  33. ↑ Westfall 1980, pp. 330–331.
  34. ↑ White 1997, p. 151.
  35. ↑ Ackroyd, Peter (2007). Isaac Newton. Brief Lives. London: Vintage Books. ص. 39–40. ISBN 978-0-09-928738-4.
  36. ↑ White 1997, pp. 164–165.
  37. 1 2 3 4 Warntz, William (June 1989). "Newton, The Newtonians, and the Geographia Generalis Varenii" (en ۾). Annals of the Association of American Geographers 79 (2): 165–191. doi:10.1111/j.1467-8306.1989.tb00257.x. ISSN 0004-5608. http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1111/j.1467-8306.1989.tb00257.x.
  38. ↑ Westfall 1994, p. 252.
  39. ↑ Baker, J. N. L. (1955). "The Geography of Bernhard Varenius". Transactions and Papers (Institute of British Geographers) 21 (21): 51–60. doi:10.2307/621272.
  40. ↑ Schuchard, Margret (2008). "Notes On Geographia Generalis And Its Introduction To England And North America". ۾ Schuchard, Margret (مرتب). Bernhard Varenius (1622–1650). Brill. ص. 227–237. ISBN 978-90-04-16363-8. 9 June 2024 تي حاصل ڪيل.
  41. ↑ Mayhew, Robert J. (2011). "Geography's Genealogies". ۾ Agnew, John A.; Livingstone, David N. (مرتب). The SAGE Handbook of Geographical Knowledge. SAGE Publications Inc. ISBN 978-1-4129-1081-1.
  42. ↑ Ball 1908, p. 319.
  43. ↑ Press, S. James; Tanur, Judith M. (2016). The Subjectivity of Scientists and the Bayesian Approach. Dover Publications, Inc. ص. 88. ISBN 978-0-486-80284-8. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 6 March 2025 تي محفوظ ڪيل. 19 February 2025 تي حاصل ڪيل.
  44. ↑ Rowlands, Peter (2017). Newton and the Great World System. ورلڊ سائنٽيفڪ پبلشنگ. ص. 25. doi:10.1142/q0108. ISBN 978-1-78634-372-7.
  45. ↑ Newton, Isaac (1967). "The October 1666 tract on fluxions". ۾ Whiteside, Derek Thomas (مرتب). The Mathematical Papers of Isaac Newton Volume 1 from 1664 to 1666. Cambridge University Press. ص. 400. ISBN 978-0-521-05817-9.
  46. 1 2 3 Westfall, Richard S. (1981). "The Career of Isaac Newton: A Scientific Life in the Seventeenth Century". The American Scholar 50 (3): 341–353.
  47. ↑ Gjertsen 1986, p. 149.
  48. ↑ Newman, James Roy (1956). The World of Mathematics: A Small Library of the Literature of Mathematics from Aʻh-mosé the Scribe to Albert Einstein. Simon and Schuster. ص. 58.
  49. 1 2 Whitrow, G. J. (1989). "Newton's Role in the History of Mathematics". Notes and Records of the Royal Society of London 43 (1): 71–92. doi:10.1098/rsnr.1989.0006.
  50. ↑ Hall 1980, pp. 1, 15, 21.
  51. ↑ H. Jerome Keisler (2013). Elementary Calculus: An Infinitesimal Approach (3rd ڇاپو). Dover Publications. ص. 903. ISBN 978-0-486-31046-6.
  52. ↑ Hall 1980, pp. 15, 21.
  53. ↑ Hall 1980, p. 30.
  54. ↑ Hall 1980, p. 136.
  55. ↑ Rowlands, Peter (2017). Newton – Innovation And Controversy. ورلڊ سائنٽيفڪ پبلشنگ. ص. 48–49. ISBN 978-1-78634-404-5.
  56. ↑ Newton, Principia, 1729 English translation, p. 41 آرڪائيو ڪيا ويا 3 October 2015 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين..
  57. ↑ Newton, Principia, 1729 English translation, p. 54 آرڪائيو ڪيا ويا 3 May 2016 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين..
  58. 1 2 Newton, Sir Isaac (1850). Newton's Principia: The Mathematical Principles of Natural Philosophy. Geo. P. Putnam. ص. 506–507.
  59. ↑ Truesdell, Clifford (1968). Essays in the History of Mechanics. اسپرنگر-ورلاگ. ص. 99.
  60. ↑ In the preface to the Marquis de L'Hospital's Analyse des Infiniment Petits (Paris, 1696).
  61. ↑ Starting with ڊي موٽو ڪارپورم ان گائرم، see also (Latin) Theorem 1 آرڪائيو ڪيا ويا 12 May 2016 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين..
  62. ↑ Whiteside, D. T. (August 1970). "The Mathematical Principles Underlying Newton's Principia Mathematica". Journal for the History of Astronomy 1 (2): 116–138. doi:10.1177/002182867000100203. Bibcode: 1970JHA.....1..116W.
  63. ↑ Pourciau, Bruce (2001-02-01). "Newton and the Notion of Limit". Historia Mathematica 28 (1): 18–30. doi:10.1006/hmat.2000.2301.
  64. ↑ Stewart 2009, p. 107.
  65. ↑ Westfall 1980, pp. 538–539.
  66. ↑ Westfall 1994, p. 108.
  67. ↑ Palomo, Miguel (2 January 2021). "New insight into the origins of the calculus war". Annals of Science 78 (1): 22–40. doi:10.1080/00033790.2020.1794038. PMID 32684104.
  68. ↑ Iliffe & Smith 2016, p. 414.
  69. ↑ Ball 1908, p. 356.
  70. ↑ Iliffe & Smith 2016, pp. 389–390.
  71. ↑ Rowlands, Peter (2017). Newton and the Great World System. ورلڊ سائنٽيفڪ پبلشنگ. ص. 39–40. doi:10.1142/q0108. ISBN 978-1-78634-372-7.
  72. 1 2 Bloye, Nicole; Huggett, Stephen (2011). "Newton, the geometer". Newsletter of the European Mathematical Society (82): 19–27. https://stephenhuggett.com/Newton.pdf. Retrieved 19 February 2023.
  73. ↑ Roy, Ranjan (2021). Series and Products in the Development of Mathematics. جلد I (2nd ڇاپو). Cambridge: ڪيمبرج يونيورسٽي پريس. ص. 190–191. ISBN 978-1-108-70945-3. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2 September 2025 تي محفوظ ڪيل. 25 November 2024 تي حاصل ڪيل.
  74. ↑ Rowlands, Peter (2017). Newton and the Great World System. ورلڊ سائنٽيفڪ پبلشنگ. ص. 40–42. doi:10.1142/q0108. ISBN 978-1-78634-372-7.
  75. ↑ Rowlands, Peter (2017). Newton and the Great World System. ورلڊ سائنٽيفڪ پبلشنگ. ص. 45. doi:10.1142/q0108. ISBN 978-1-78634-372-7.
  76. ↑ Edwards, C. Henry (1994). The Historical Development of the Calculus. Springer study edition. Springer. ص. 289. ISBN 978-0-387-94313-8. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 1 January 2026 تي محفوظ ڪيل. 21 October 2025 تي حاصل ڪيل.
  77. ↑ Rowlands, Peter (2017). Newton and the Great World System. ورلڊ سائنٽيفڪ پبلشنگ. ص. 40. doi:10.1142/q0108. ISBN 978-1-78634-372-7.
  78. 1 2 Iliffe & Smith 2016, pp. 382–394, 411.
  79. ↑ Błaszczyk, P.; Katz, M. G.; Sherry, D. (March 2013). "Ten misconceptions from the history of analysis and their debunking". فائونڊيشنز آف سائنس 18 (1): 43–74. doi:10.1007/s10699-012-9285-8.
  80. ↑ Goldstine, Herman H. (1980). A History of the Calculus of Variations from the 17th Through the 19th Century. Springer New York. ص. 7–21. ISBN 978-1-4613-8106-8. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 3 October 2025 تي محفوظ ڪيل. 20 February 2025 تي حاصل ڪيل.
  81. 1 2 Barsuk, Alexandr A.; Paladi, Florentin (2023). "On parametric representation of the Newton's aerodynamic problem" (en ۾). Heliyon 9 (6). doi:10.1016/j.heliyon.2023.e16721. PMID 37303526. Bibcode: 2023Heliy...916721B.
  82. ↑ Ferguson, James (2004). "A Brief Survey of the History of the Calculus of Variations and its Applications". arXiv:math/0402357.
  83. ↑ Rowlands, Peter (2017). Newton and the Great World System. ورلڊ سائنٽيفڪ پبلشنگ. ص. 36–39. doi:10.1142/q0108. ISBN 978-1-78634-372-7.
  84. ↑ Rowlands, Peter (2017). Newton and the Great World System. ورلڊ سائنٽيفڪ پبلشنگ. ص. 26, 82–83. doi:10.1142/q0108. ISBN 978-1-78634-372-7.
  85. ↑ Bochner, Salomon (1963). "The Significance of Some Basic Mathematical Conceptions for Physics". Isis 54 (2): 179–205. doi:10.1086/349700.
  86. ↑ Boyer, C. B. (1949). "Newton as an Originator of Polar Coördinates". The American Mathematical Monthly 56 (2): 73–78. doi:10.2307/2306162.
  87. ↑ Boyer, Carl B. (1956). History of Analytic Geometry. اسڪرپٽا ميٿميٽيڪا. ص. 142–146.
  88. ↑ Hykšová, Magdalena. GEOMETRIC PROBABILITY APPLICATIONS THROUGH HISTORICAL EXCURSION (PDF). ESU-6.
  89. ↑ Hykšová, Magdalena; Kalousová, Anna; Saxl, †Ivan (15 March 2012). "Early History of Geometric Probability and Stereology". Image Analysis & Stereology 31 (1): 1. doi:10.5566/ias.v31.p1-16.
  90. ↑ Grcar, Joseph F. (2011-05-01). "How ordinary elimination became Gaussian elimination". Historia Mathematica 38 (2): 163–218. doi:10.1016/j.hm.2010.06.003.
  91. ↑ Grcar, Joseph F. (2011). "Mathematicians of Gaussian Elimination". Notices of the American Mathematical Society 58 (6): 782–792. https://www.ams.org/notices/201106/rtx110600782p.pdf. Retrieved 14 October 2025.
  92. ↑ Bix, Robert (2006). Conics and Cubics: A Concrete Introduction to Algebraic Curves (2nd ڇاپو). Springer. ص. 128–129. ISBN 978-0-387-31802-8.
  93. ↑ Stigler, Stephen M. (2006-08-01). "Isaac Newton as a Probabilist". Statistical Science 21 (3). doi:10.1214/088342306000000312.
  94. ↑ King, Henry (1955). The History of the Telescope. Charles Griffin & Co. ص. 74. ٻيهر ڇپيل، ڊوور پبليڪيشنز، 1979ع ۽ 2003ع، سانچو:Isbn
  95. ↑ Whittaker, E. T. (1910). A History of the Theories of Aether and Electricity: From the Age of Descartes to the Close of the Nineteenth Century. Longmans, Green, and Co. ص. 15–16.
  96. ↑ Darrigol, Olivier (2012). A History of Optics from Greek Antiquity to the Nineteenth Century. Oxford University Press. ص. 81. ISBN 978-0-19-964437-7.
  97. ↑ Newton, Isaac. "Hydrostatics, Optics, Sound and Heat". Cambridge University Digital Library. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 8 January 2012 تي محفوظ ڪيل. 10 January 2012 تي حاصل ڪيل.
  98. ↑ Ball 1908, p. 324.
  99. ↑ William R. Newman, "Newton's Early Optical Theory and its Debt to Chymistry", in Danielle Jacquart and Michel Hochmann, eds., Lumière et vision dans les sciences et dans les arts (Geneva: Droz, 2010), pp. 283–307. "Archived copy - Newton's Early Optical Theory and its Debt to Chymistry" (PDF). محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 28 May 2016 تي محفوظ ڪيل. 1 June 2012 تي حاصل ڪيل. (PDF)
  100. ↑ Drum, Kevin (10 May 2013). "The Groundbreaking Isaac Newton Invention You've Never Heard Of". Mother Jones. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2025-01-23 تي محفوظ ڪيل. 21 December 2024 تي حاصل ڪيل.
  101. ↑ Buchwald, Jed Z.; Feingold, Mordechai (2013). Newton and the Origin of Civilization. پرنسٽن يونيورسٽي پريس. ص. 90–93, 101–103. ISBN 978-0-691-15478-7.
  102. ↑ Belenkiy, Ari; Vila Echagüe, Eduardo (2005-09-22). "History of one defeat: reform of the Julian calendar as envisaged by Isaac Newton". Notes and Records of the Royal Society 59 (3): 223–254. doi:10.1098/rsnr.2005.0096.
  103. ↑ Belenkiy, A.; Echague, E. V. (1 February 2016). "Groping toward linear regression analysis: Newton's analysis of Hipparchus' equinox observations". The Observatory 136: 1–22. Bibcode: 2016Obs...136....1B.
  104. ↑ Ball 1908, p. 325.
  105. ↑ Marriott, F.H.C. (1962). "Colour Vision: Introduction". The Visual Process. Academic Press. ص. 219–229. doi:10.1016/b978-1-4832-3089-4.50021-2.
  106. ↑ King, Henry C. (1955). The History of the Telescope. Richard Griffin & Co. ص. 68–72. سانچو:Isbn.
  107. ↑ Hall, Alfred Rupert (1996). Isaac Newton: Adventurer in thought. ڪيمبرج يونيورسٽي پريس. ص. 67. ISBN 978-0-521-56221-8.
  108. ↑ White 1997, p. 168.
  109. ↑ Newton, Isaac. "Of Colours". The نيوٽن پروجيڪٽ. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 9 October 2014 تي محفوظ ڪيل. 6 October 2014 تي حاصل ڪيل.
  110. ↑ Inwood, Stephen (2003). The Forgotten Genius. San Francisco: MacAdam/Cage Pub. ص. 246–247. ISBN 978-1-931561-56-3. OCLC 53006741.
  111. ↑ "The Principia of Isaac Newton". www.britannica.com. 5 March 2025. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2026-01-30 تي محفوظ ڪيل. 15 March 2025 تي حاصل ڪيل.
  112. ↑ McLean, Ian S. (2008). Electronic Imaging in Astronomy: Detectors and Instrumentation (2nd ڇاپو). Springer. ص. 41. ISBN 978-3-540-76582-0.
  113. ↑ Smith, Graeme H. (10 June 2021). "The Distribution of Ground-based Reflecting Telescopes with Respect to Altitude". Research Notes of the AAS 5 (6): 140. doi:10.3847/2515-5172/ac097e. Bibcode: 2021RNAAS...5..140S.
  114. ↑ Bacciagaluppi, Guido; Valentini, Antony (2009). Quantum Theory at the Crossroads: Reconsidering the 1927 Solvay Conference. ڪيمبرج يونيورسٽي پريس. ص. 31–32. ISBN 978-0-521-81421-8. OCLC 227191829.
  115. ↑ Arianrhod, Robyn (2012). Seduced by Logic: Émilie Du Châtelet, Mary Somerville and the Newtonian Revolution (انگريزي ۾). New York: Oxford University Press. ص. 232, 315. ISBN 978-0-19-993161-3.
  116. ↑ Allison B. Kaufman; James C. Kaufman (2019). Pseudoscience: The Conspiracy Against Science. MIT Press. ص. 9. ISBN 978-0-262-53704-9. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 15 September 2025 تي محفوظ ڪيل. 13 November 2024 تي حاصل ڪيل.
  117. ↑ Márcia Lemos (2017). Exchanges between Literature and Science from the 1800s to the 2000s: Converging Realms. Cambridge Scholars Publishing. ص. 83. ISBN 978-1-4438-7605-6. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2 December 2024 تي محفوظ ڪيل. 13 November 2024 تي حاصل ڪيل.
  118. ↑ Shapiro, Alan E. (1990). "The Optical Lectures and the foundations of the theory of optical imagery". ۾ Feingold, Mordechai (مرتب). Before Newton: The Life and Times of Isaac Barrow. ڪيمبرج يونيورسٽي پريس. ص. 136. ISBN 978-0-521-30694-2.
  119. ↑ Rowlands, Peter (2017). Newton and the Great World System. ورلڊ سائنٽيفڪ پبلشنگ. ص. 34. doi:10.1142/q0108. ISBN 978-1-78634-372-7.
  120. ↑ Bochner, Salomon (1981). Role of Mathematics in the Rise of Science. پرنسٽن يونيورسٽي پريس. ص. 221, 347. ISBN 978-0-691-08028-4.
  121. ↑ Rowlands, Peter (2017). Newton – Innovation And Controversy. ورلڊ سائنٽيفڪ پبلشنگ. ص. 69. ISBN 978-1-78634-404-5.
  122. ↑ Taylor, E. G. R. (1971). The Haven-finding Art: A History of Navigation from Odysseus to Captain Cook. London: Hollis & Carter. ص. 252, 257. ISBN 0-370-01347-6.
  123. ↑ Williams, J. E. D. (1994). From Sails to Satellites: The Origin and Development of Navigational Science. آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس. ص. 97. ISBN 0-19-856387-6.
  124. ↑ Mörzer Bruyns, W. F. J. (2009). Sextants at Greenwich: A Catalogue of the Mariner's Quadrants, Mariner's Astrolabes, Cross-staffs, Backstaffs, Octants, Sextants, Quintants, Reflecting Circles and Artificial Horizons in the National Maritime Museum, Greenwich. Oxford University Press; National Maritime Museum. ص. 23–25. ISBN 978-0-19-953254-4. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 31 December 2025 تي محفوظ ڪيل. 19 September 2025 تي حاصل ڪيل.
  125. ↑ Simms, D. L.; Hinkley, P. L. (1989). "Brighter than How Many Suns? Sir Isaac Newton's Burning Mirror". Notes and Records of the Royal Society of London 43 (1): 31–51. doi:10.1098/rsnr.1989.0003.
  126. ↑ Rowlands, Peter (2017). Newton – Innovation And Controversy. ورلڊ سائنٽيفڪ پبلشنگ. ص. 57. ISBN 978-1-78634-404-5.
  127. ↑ Simms, D. L.; Hinkley, P. L. (2001). "David Gregory on Newton's Burning Mirror". Notes and Records of the Royal Society of London 55 (2): 185–190. doi:10.1098/rsnr.2001.0137.
  128. ↑ Opticks, 2nd Ed 1706. Query 8.
  129. ↑ Encyclopaedia Britannica: A New Survey of Universal Knowledge. جلد VIII (14th ڇاپو). 1929. ص. 141. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 11 September 2025 تي محفوظ ڪيل. 15 August 2025 تي حاصل ڪيل.
  130. ↑ Sanford, Fernando (1921). "Some Early Theories Regarding Electrical Forces – The Electric Emanation Theory". The Scientific Monthly 12 (6): 544–550. Bibcode: 1921SciMo..12..544S.
  131. ↑ Gaskell, Ivan; Carter, Sarah Anne, مرتب (2020). The Oxford Handbook of History and Material Culture. New York, NY: Oxford University Press. ص. 172. ISBN 978-0-19-934176-4.
  132. 1 2 Rowlands, Peter (2017). Newton – Innovation And Controversy. ورلڊ سائنٽيفڪ پبلشنگ. ص. 109. ISBN 978-1-78634-404-5.
  133. ↑ Home, R. W. (1982). "Newton on Electricity and the Aether". ۾ Bechler, Zev (مرتب). Contemporary Newtonian Research. Springer Netherlands. ص. 191. ISBN 978-94-009-7715-0.
  134. ↑ Wallace, Wes (2003). "The vibrating nerve impulse in Newton, Willis and Gassendi: First steps in a mechanical theory of communication". Brain and Cognition 51 (1): 66–94. doi:10.1016/S0278-2626(02)00513-4. PMID 12633590.
  135. ↑ Duarte, Frank J. (2003). Tunable Laser Optics. Amsterdam Boston: Elsevier Academic Press. ص. 57–58. ISBN 978-0-12-222696-0.
  136. ↑ Caloz, Christophe; Itoh, Tatsuo, مرتب (2006). Electromagnetic Metamaterials: Transmission Line Theory and Microwave Applications. Hoboken, N.J: John Wiley & Sons. ص. 50. ISBN 978-0-471-66985-2.
  137. ↑ Camley, Robert E.; Stamps, Robert L., مرتب (2017). Solid State Physics: 68 (1st ڇاپو). Cambridge, MA: Academic Press. ص. 122. ISBN 978-0-12-811992-1.
  138. ↑ Ul Haq, Iqra Zia; Syed, Aqeel A.; Naqvi, Qaisar Abbas (2020). "Observing the Goos–Hänchen shift in non-integer dimensional medium". Optik 206. doi:10.1016/j.ijleo.2019.164071. Bibcode: 2020Optik.20664071U.
  139. ↑ Tyndall, John. (1880). Popular Science Monthly Volume 17, July. s:Popular Science Monthly/Volume 17/July 1880/Goethe's Farbenlehre: Theory of Colors II
  140. ↑ Struik, Dirk J. (1948). A Concise History of Mathematics. Dover Publications. ص. 151, 154.
  141. ↑ Westfall 1980, pp. 391–392.
  142. ↑ Whiteside, D. T., ed. (1974). Mathematical Papers of Isaac Newton, 1684–1691. 6. Cambridge University Press. p. 30.
  143. ↑ Brackenridge, John Bruce (1996). The Key to Newton's Dynamics: The Kepler Problem and the Principia. University of California Press. ص. 74. ISBN 978-0-520-91685-2.
  144. 1 2 Schmitz, Kenneth S. (2018). Physical Chemistry: Multidisciplinary Applications in Society. Amsterdam: Elsevier. ص. 251–252. ISBN 978-0-12-800599-6. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 10 March 2020 تي محفوظ ڪيل. 1 March 2020 تي حاصل ڪيل.
  145. ↑ Musielak, Zdzislaw; Quarles, Billy (2017). Three Body Dynamics and Its Applications to Exoplanets. Springer International Publishing. ص. 3. Bibcode:2017tbdi.book.....M. doi:10.1007/978-3-319-58226-9. ISBN 978-3-319-58225-2.
  146. ↑ Brewster, David (1860). Memoirs of the Life, Writings, and Discoveries of Sir Isaac Newton. Edmonston and Douglas. ص. 108.
  147. ↑ Simms, D. L. (2004). "Newton's Contribution to the Science of Heat". Annals of Science 61 (1): 33–77. doi:10.1080/00033790210123810.
  148. ↑ Pask, Colin (2013). Magnificent Principia: Exploring Isaac Newton's Masterpiece. Prometheus Books. ص. 457. ISBN 978-1-61614-745-7.
  149. ↑ Rowlands, Peter (2017). Newton – Innovation And Controversy. ورلڊ سائنٽيفڪ پبلشنگ. ص. 152–153. ISBN 978-1-78634-404-5.
  150. ↑ Calder, Lucy; Lahav, Ofer (2008). "Dark energy: back to Newton?". Astronomy & Geophysics 49 (1): 1.13–1.18. doi:10.1111/j.1468-4004.2008.49113.x. Bibcode: 2008A&G....49a..13C.
  151. ↑ Rowlands, Peter (2017). Newton and the Great World System. ورلڊ سائنٽيفڪ پبلشنگ. ص. 189–190. doi:10.1142/q0108. ISBN 978-1-78634-372-7.
  152. 1 2 Rowlands, Peter (2017). Newton – Innovation And Controversy. ورلڊ سائنٽيفڪ پبلشنگ. ص. 140–159. ISBN 978-1-78634-404-5.
  153. ↑ King-Hele, D.G.; Walker, D.M.C. (1987). "The effect of air drag on satellite orbits: Advances in 1687 and 1987". Vistas in Astronomy 30 (3): 269–289. doi:10.1016/0083-6656(87)90006-7. Bibcode: 1987VA.....30..269K.
  154. 1 2 Rowlands, Peter (2017). Newton – Innovation And Controversy. ورلڊ سائنٽيفڪ پبلشنگ. ص. 161–162. ISBN 978-1-78634-404-5.
  155. ↑ Hamilton, George; Disharoon, Zachary; Sanabria, Hugo (July–December 2018). "Revisiting viscosity from the macroscopic to nanoscale regimes". Revista mexicana de física E 64 (2): 222–231. doi:10.31349/RevMexFisE.64.222.
  156. ↑ Donnelly, Russell J. (1 November 1991). "Taylor-Couette Flow: The Early Days". Physics Today 44 (11): 32–39. doi:10.1063/1.881296. Bibcode: 1991PhT....44k..32D.
  157. ↑ "Solar Physics Historical Timeline (1600 - 1799) | High Altitude Observatory". www2.hao.ucar.edu. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 8 November 2025 تي محفوظ ڪيل. 2025-11-19 تي حاصل ڪيل.
  158. ↑ Tassoul, Jean Louis; Tassoul, Monique (2014). A Concise History of Solar and Stellar Physics. Princeton University Press. ص. 40. ISBN 978-1-4008-6539-0. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2 January 2026 تي محفوظ ڪيل. 19 November 2025 تي حاصل ڪيل.
  159. 1 2 Cohen, I. Bernard (1998). "Newton's Determination of the Masses and Densities of the Sun, Jupiter, Saturn, and the Earth". Archive for History of Exact Sciences 53 (1): 83–95. doi:10.1007/s004070050022.
  160. ↑ Taton, R.; Wilson, C.; Hoskin, Michael (18 September 2003). Planetary Astronomy from the Renaissance to the Rise of Astrophysics, Part A, Tycho Brahe to Newton. Cambridge University Press. ص. 233. ISBN 978-0-521-54205-0.
  161. ↑ Text quotations are from 1729 translation of Newton's Principia, Book 3 (1729 vol.2) at pp. 232–33 [233].
  162. ↑ Edelglass, Stephen, مرتب (1992). Matter and Mind: Imaginative Participation in Science. Anomalies. Lindisfarne Press. ص. 54. ISBN 978-0-940262-45-4.
  163. ↑ On the meaning and origins of this expression, see Kirsten Walsh, Does Newton feign an hypothesis? آرڪائيو ڪيا ويا 14 July 2014 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين., Early Modern Experimental Philosophy آرڪائيو ڪيا ويا 21 July 2011 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين., 18 October 2010.
  164. ↑ Westfall 1980, Chapter 11.
  165. 1 2 Hatch, Robert A. "Newton Timeline". The Scientific Revolution. اصل نسخو مان 2 August 2012 تي محفوظ ڪيل. 13 August 2012 تي حاصل ڪيل.
  166. ↑ Newton, Isaac (19 February 1672). "A letter of Mr. Isaac Newton, Professor of the Mathematicks in the University of Cambridge; containing his new theory about light and colors: sent by the author to the publisher from Cambridge, Febr. 6. 1671/72; in order to be communicated to the R. Society". Philosophical Transactions of the Royal Society of London 6 (80): 3075–3087. doi:10.1098/rstl.1671.0072.
  167. ↑ Nik Mohd, Nik Ahmad Ridhwan; Mat, Shabudin, مرتب (2024). Proceedings of the 2nd International Seminar on Aeronautics and Energy: ISAE 2022. Springer. ص. 198. ISBN 978-981-99-6874-9.
  168. ↑ Janiak, Andrew (13 October 2006). "Newton's Philosophy". اسٽينفورڊ انسائيڪلوپيڊيا آف فلاسافي (Stanford University). https://plato.stanford.edu/entries/newton-philosophy/. Retrieved 14 December 2025.
  169. ↑ Harper, William L. (2012). Isaac Newton's Scientific Method: Turning Data into Evidence about Gravity and Cosmology. Oxford University Press. ص. 342–349. ISBN 978-0-19-957040-9.
  170. ↑ Tyson, Peter (15 November 2005). "Newton's Legacy". www.pbs.org. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2026-01-09 تي محفوظ ڪيل. 14 November 2024 تي حاصل ڪيل.
  171. ↑ Carpi, Anthony; Egger, Anne E. (2011). The Process of Science (Revised ڇاپو). Visionlearning. ص. 91–92. ISBN 978-1-257-96132-0.
  172. ↑ Harper, William L. (2012). Isaac Newton's Scientific Method: Turning Data into Evidence about Gravity and Cosmology. Oxford University Press. ص. 2–3. ISBN 978-0-19-957040-9.
  173. ↑ "John Locke Manuscripts – Chronological Listing: 1690". psu.edu. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 9 July 2017 تي محفوظ ڪيل. 20 January 2013 تي حاصل ڪيل.؛ ۽ John C. Attig، John Locke Bibliography — Chapter 5, Religion, 1751–1900 آرڪائيو ڪيا ويا 12 November 2012 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.
  174. ↑ White 1997, p. 232.
  175. ↑ Sawer, Patrick (6 September 2016). "What students should avoid during fresher's week (100 years ago and now)". The Daily Telegraph. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 10 January 2022 تي محفوظ ڪيل. 7 September 2016 تي حاصل ڪيل.
  176. ↑ Westfall 1980, pp. 562.
  177. ↑ Spencer Jones, H. (1947). "Edmond Halley and his Times" (en ۾). Popular Astronomy 55: 2. ISSN 0197-7482. Bibcode: 1947PA.....55....2S. https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1947PA.....55....2S/abstract.
  178. ↑ "Isaac Newton: Physicist And ... Crime Fighter?". Science Friday. Transcript. NPR. https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=105012144.
  179. ↑ Levenson 2009, p. 238–239.
  180. ↑ White 1997, p. 282, 301.
  181. ↑ White 1997, p. 259.
  182. ↑ White 1997, p. 267.
  183. ↑ Westfall 1980, p. 570.
  184. ↑ Newton, Isaac. "Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica". Cambridge University Digital Library. ص. 265–66. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 8 January 2012 تي محفوظ ڪيل. 10 January 2012 تي حاصل ڪيل.
  185. ↑ Westfall 2007, p. 73.
  186. ↑ Aron, Jacob (29 May 2012). "Newton saved the UK economy £10 million". New Scientist. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2025-01-24 تي محفوظ ڪيل. 25 January 2025 تي حاصل ڪيل.
  187. ↑ Belenkiy, Ari (1 February 2013). "The Master of the Royal Mint: How Much Money did Isaac Newton Save Britain?". Journal of the Royal Statistical Society Series A: Statistics in Society 176 (2): 481–498. doi:10.1111/j.1467-985X.2012.01037.x.
  188. ↑ Wennerlind, Carl (2011). Casualties of Credit: The English Financial Revolution, 1620-1720. Cambridge: Harvard University Press. ص. 153. ISBN 978-0-674-06266-5.
  189. ↑ Iliffe & Smith 2016, p. 25.
  190. 1 2 Marples, Alice (20 September 2022). "The science of money: Isaac Newton's mastering of the Mint". Notes and Records: The Royal Society Journal of the History of Science 76 (3): 507–525. doi:10.1098/rsnr.2021.0033.
  191. ↑ Levenson 2009, p. 242.
  192. ↑ Wagner, Anthony (1972). Historic Heraldry of Britain (2nd ڇاپو). London and Chichester: Phillimore. ص. 85. ISBN 978-0-85033-022-9.؛ ۽ Genealogical Memoranda Relating to the Family of Newton. London: Taylor and Co. 1871.
  193. ↑ White 1997, p. 317.
  194. ↑ ”نيوٽن جي چونڊ لاءِ راڻيءَ جي ’وڏي مدد‘ کيس نائيٽ جو لقب ڏيڻ هئي، جيڪو نه سندس سائنسي ڀاڱيدارين ۽ نه منٽ ۾ سندس خدمت سبب، پر 1705ع جي چونڊ ۾ جماعت سياست جي وڌيڪ شان لاءِ ڏنو ويو.“ Westfall 1994, p. 245
  195. ↑ "This Month in Physics History". www.aps.org. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 29 January 2025 تي محفوظ ڪيل. 6 March 2025 تي حاصل ڪيل.
  196. ↑ On the Value of Gold and Silver in European Currencies and the Consequences on the Worldwide Gold- and Silver-Trade آرڪائيو ڪيا ويا 6 April 2017 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.، سر آئزڪ نيوٽن، 21 سيپٽمبر 1717ع؛ "By The King, A Proclamation Declaring the Rates at which Gold shall be current in Payments". Royal Numismatic Society. V. اپريل 1842ع – جنوري 1843ع.
  197. ↑ Fay, C. R. (1 January 1935). "Newton and the Gold Standard". Cambridge Historical Journal 5 (1): 109–17. doi:10.1017/S1474691300001256.
  198. ↑ "Sir Isaac Newton's Unpublished Manuscripts Explain Connections He Made Between Alchemy and Economics". Georgia Tech Research News. 12 September 2006. 30 July 2014 تي حاصل ڪيل.{{cite news}}: CS1 maint: deprecated archival service (ڳنڍڻو)
  199. ↑ Eric W. Nye، Pounds Sterling to Dollars: Historical Conversion of Currency آرڪائيو ڪيا ويا 15 August 2021 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.. حاصل ڪيل: 5 آڪٽوبر 2020ع
  200. ↑ Odlyzko, Andrew (20 March 2019). "Newton's financial misadventures in the South Sea Bubble". Notes and Records: The Royal Society Journal of the History of Science 73 (1): 29–59. doi:10.1098/rsnr.2018.0018.
  201. ↑ Yonge, Charlotte M. (1898). "Cranbury and Brambridge". جان ڪيبل جا پيرش – باب 6. online-literature.com. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 8 December 2008 تي محفوظ ڪيل. 23 September 2009 تي حاصل ڪيل.
  202. ↑ Westfall 1980, pp. 848–49.
  203. ↑ Westfall 1980, p. 44.
  204. ↑ Westfall 1980, p. 595.
  205. ↑ Fara, Patricia (2021). Life After Gravity: Isaac Newton's London Career. Oxford University Press. ص. 47–48. ISBN 978-0-19-884102-9.
  206. ↑ Nangle, Toby (2025-12-19). "Which genius from history would have been the best investor?". www.ft.com. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2025-12-24 تي محفوظ ڪيل. 2025-12-23 تي حاصل ڪيل.
  207. ↑ "نمبر 6569". The لنڊن Gazette. 1 April 1727. ص. 7.
  208. ↑ Dobre and Nyden suggest that there is no clear evidence that Voltaire was present؛ ڏسو ص. 89: Dobre, Mihnea; Nyden, Tammy (2013). Cartesian Empiricism. Springer. ISBN 978-94-007-7690-6.
  209. 1 2 3 Mann, Adam (14 May 2014). "The Strange, Secret History of Isaac Newton's Papers". Wired. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 11 September 2017 تي محفوظ ڪيل. 25 April 2016 تي حاصل ڪيل.
  210. ↑ Vining, John (2 August 2011). "Newton's Death Mask". The Huntington. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 7 August 2023 تي محفوظ ڪيل. 7 August 2023 تي حاصل ڪيل.
  211. ↑ "Death mask of Isaac Newton". Royal Society Picture Library. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 7 August 2023 تي محفوظ ڪيل. 7 August 2023 تي حاصل ڪيل.
  212. 1 2 3 4 Rowlands, Peter (2017). Newton And Modern Physics. ورلڊ سائنٽيفڪ پبلشنگ. ص. 50–55. ISBN 978-1-78634-332-1.
  213. ↑ Westfall 1980, p. 850–851.
  214. ↑ van Gent, Robert H. (1993). "Isaac Newton and Astrology: Witness for the Defence or for the Prosecution?". Correlation: J. Research Astrology 12. https://webspace.science.uu.nl/~gent0113/astrology/newton.htm. Retrieved 9 December 2025.
  215. ↑ Hutton, Charles (1795/6). A Mathematical and Philosophical Dictionary. جلد 2. ص. 100.
  216. ↑ Voltaire (1894). "14". Letters on England. Cassell. ص. 100.
  217. ↑ "Duillier, Nicholas Fatio de (1664–1753) mathematician and natural philosopher". Janus database. اصل نسخو مان 1 July 2013 تي محفوظ ڪيل. 22 March 2013 تي حاصل ڪيل.
  218. ↑ "Collection Guide: Fatio de Duillier, Nicolas [Letters to Isaac Newton]". Online Archive of California. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 31 May 2013 تي محفوظ ڪيل. 22 March 2013 تي حاصل ڪيل.
  219. ↑ Westfall 1980, pp. 493–497 فاٽيو سان دوستيءَ بابت؛ ص. 531–540 نيوٽن جي ڀڃ ڊاهه بابت.
  220. ↑ Manuel 1968, p. 219.
  221. ↑ Memoirs of the Life, Writings, and Discoveries of Sir Isaac Newton (1855) از سر ڊيوڊ بروسٽر، جلد II، باب 27.
  222. ↑ Newton, Isaac. "Letter from Sir Isaac Newton to Robert Hooke". Historical Society of Pennsylvania. اصل نسخو مان 4 August 2020 تي محفوظ ڪيل. 7 June 2018 تي حاصل ڪيل.
  223. ↑ Gribbin, John (2002). Science: A History; 1543–2001. London: Allen Lane. ص. 241. ISBN 978-0-7139-9503-9.
  224. ↑ White 1997, p. 187.
  225. ↑ رچرڊ ايس. ويسٽفال – انڊيانا يونيورسٽي The Galileo Project. (رائس يونيورسٽي). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 29 September 2020 تي محفوظ ڪيل. 5 July 2008 تي حاصل ڪيل.
  226. 1 2 3 4 5 Snobelen, Stephen D. (December 1999). "Isaac Newton, heretic: the strategies of a Nicodemite". The British Journal for the History of Science 32 (4): 381–419. doi:10.1017/S0007087499003751.
  227. ↑ Austin, William H. (1970). "Isaac Newton on Science and Religion". Journal of the History of Ideas 31 (4): 521–542. doi:10.2307/2708258.
  228. 1 2 Katz 1992, p. 63.
  229. ↑ Westfall 1980, p. 315.
  230. ↑ Westfall 1980, p. 321.
  231. ↑ Westfall 1980, pp. 331–34.
  232. ↑ Westfall 1994, p. 124.
  233. ↑ "Newton, object 1 (Butlin 306) "Newton"". وليم بليڪ آرڪائيو. 25 September 2013. اصل نسخو مان 27 September 2013 تي محفوظ ڪيل. 25 September 2013 تي حاصل ڪيل.
  234. ↑ Newton, Isaac (1782). Isaaci Newtoni Opera quae exstant omnia. London: Joannes Nichols. ص. 436–37. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 14 April 2021 تي محفوظ ڪيل. 18 October 2020 تي حاصل ڪيل.
  235. ↑ Observations upon the Prophecies of Daniel, and the Apocalypse of St. John آرڪائيو ڪيا ويا 20 January 2017 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين. 1733ع
  236. ↑ Meier, John P. (1991). A Marginal Jew: Rethinking the Historical Jesus, Volume I - The Roots of the Problem and the Person. جلد I. New Haven London: Yale University Press. ص. 382–402. ISBN 978-0-300-14018-7.
  237. ↑ Newton to رچرڊ بينٽلي، 10 ڊسمبر 1692ع، Turnbull et al. (1959–77)، جلد 3، ص. 233.
  238. ↑ Opticks، ٻيو ڇاپو، 1706ع، سوال 31.
  239. ↑ Alexander, H. G. (1956). The Leibniz-Clarke Correspondence. Manchester University Press. ص. 11.
  240. ↑ Tyson, Neil Degrasse (1 November 2005). "The Perimeter of Ignorance". Natural History Magazine. http://www.haydenplanetarium.org/tyson/read/2005/11/01/the-perimeter-of-ignorance. Retrieved 7 January 2016.
  241. ↑ Dijksterhuis, E. J. The Mechanization of the World Picture، IV 329–330، آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس، 1961ع. هن واقعي بابت ليکڪ جو آخري تبصرو هي آهي: ”دنيا جي تصوير جي مشيني بڻجڻ سان اڻٽر نموني خدا کي هڪ قسم جي ’ريٽائرڊ انجنيئر‘ طور ڏسڻ جو تصور پيدا ٿيو، ۽ اتان خدا جي مڪمل خارج ٿيڻ تائين رڳو هڪ قدم باقي هو.“
  242. ↑ بروسٽر لکي ٿو ته نيوٽن پنهنجي حياتيءَ دوران ڪڏهن به آريائي طور مشهور نه هو. وليم وسٽن، جيڪو آريائي هو، پهريون شخص هو جنهن دليل ڏنو ته ”سر آئزڪ نيوٽن بيپٽسٽن سان گڏ يوسيبيئنن يا آريائين جو به ايترو پڪو حامي هو، جو ڪڏهن ڪڏهن کيس شڪ ٿيندو هو ته اهي ٻئي مڪاشفي جا ٻه شاهد آهن“، جڏهن ته هوپٽن هينز جهڙن ٻين ماڻهن، جيڪو منٽ جو ملازم ۽ انسانيت پسند هو، رچرڊ بيرن کي ٻڌايو ته نيوٽن به ساڳيو عقيدو رکندو هو. David Brewster. Memoirs of the Life, Writings, and Discoveries of Sir Isaac Newton. ص. 268.
  243. ↑ Matar, Nabil I. (1993). "John Locke and the Jews". The Journal of Ecclesiastical History 44 (1): 45–62. doi:10.1017/S0022046900010198.
  244. ↑ Hurlbutt III, Robert H. (1985). Hume, Newton, and the Design Argument (Revised ڇاپو). Lincoln: University of Nebraska Press. ص. 49. ISBN 978-0-8032-2337-0.
  245. ↑ "John Maynard Keynes: Newton, the Man". Maths History. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 17 June 2019 تي محفوظ ڪيل. 6 May 2023 تي حاصل ڪيل.
  246. ↑ Meyer, Michal (2014). "Gold, secrecy and prestige". Chemical Heritage Magazine 32 (1): 42–43. https://www.sciencehistory.org/distillations/magazine/gold-secrecy-and-prestige. Retrieved 20 March 2018.
  247. 1 2 Kean, Sam (2011). "Newton, The Last Magician". Humanities 32 (1). http://www.neh.gov/humanities/2011/januaryfebruary/feature/newton-the-last-magician. Retrieved 25 April 2016.
  248. ↑ Greshko, Michael (4 April 2016). "Isaac Newton's Lost Alchemy Recipe Rediscovered". National Geographic. http://news.nationalgeographic.com/2016/04/160404-isaac-newton-alchemy-mercury-recipe-chemistry-science/. Retrieved 25 April 2016.
  249. 1 2 "The Chymistry of Isaac Newton". Indiana University, Bloomington. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 26 April 2016 تي محفوظ ڪيل. 25 April 2016 تي حاصل ڪيل.
  250. ↑ Newman, William R. (2018). Newton the Alchemist Science, Enigma, and the Quest for Nature's "Secret Fire". Princeton University Press. ISBN 978-0-691-17487-7.
  251. ↑ Flood, Alison (2 June 2020). "Isaac Newton proposed curing plague with toad vomit, unseen papers show". The Guardian. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 6 June 2020 تي محفوظ ڪيل. 6 June 2020 تي حاصل ڪيل.
  252. ↑ Andrade, Edward (2000). "Isaac Newton". ۾ Newman, James R. (مرتب). The World of Mathematics: Volume 1 (Reprint ڇاپو). ڊوور پبليڪيشنز. ص. 275. ISBN 978-0-486-41153-8.
  253. ↑ Fred L. Wilson، History of Science: Newton، حوالو: Delambre, M. "Notice sur la vie et les ouvrages de M. le comte J.L. Lagrange"، Oeuvres de Lagrange I. پيرس، 1867ع، ص. xx.
  254. 1 2 Westminster Abbey. "Sir Isaac Newton Scientist, Mathematician and Astronomer". Westminster Abbey. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 9 August 2022 تي محفوظ ڪيل. 19 January 2022 تي حاصل ڪيل.
  255. ↑ Simmons, John G. (1996). The Scientific 100: A Ranking of the Most Influential Scientists, Past and Present. Secaucus, New Jersey: Citadel Press. ص. 3. ISBN 978-0-8065-1749-0.
  256. ↑ Rowlands, Peter (2017). Newton and Modern Physics. ورلڊ سائنٽيفڪ پبلشنگ. ص. 20. ISBN 978-1-78634-332-1.
  257. ↑ "Isaac Newton". New Scientist. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 28 September 2023 تي محفوظ ڪيل. 28 September 2023 تي حاصل ڪيل.
  258. ↑ Schmidt, Claudia M. (2003). David Hume: Reason in History. Pennsylvania State University Press. ص. 101–102. ISBN 978-0-271-02264-2.
  259. ↑ Hayes, Kevin J. (2012). The Road to Monticello: The Life and Mind of Thomas Jefferson. Thomas Jefferson. آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس. ص. 370. ISBN 978-0-19-989583-0. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 1 September 2025 تي محفوظ ڪيل. 30 November 2024 تي حاصل ڪيل.
  260. 1 2 Jeans, J. H. (26 March 1927). "Isaac Newton". Nature 119 (2995supp): 28–30. doi:10.1038/119028a0x.
  261. ↑ Jones, Ernest (4 August 1956). "The Nature of Genius". BMJ 2 (4987): 257–262. doi:10.1136/bmj.2.4987.257. PMID 13342465.
  262. ↑ Sears, Edward I., مرتب (1866). The National Quarterly Review. جلد XIII. ص. 297.
  263. ↑ Turner, Jonathan H.; Beeghley, Leonard; Powers, Charles H. (1989). The Emergence of Sociological Theory (2nd ڇاپو). Dorsey Press. ص. 366. ISBN 978-0-256-06208-3.
  264. 1 2 Morrow, Lance (31 December 1999). "17th Century: Isaac Newton (1642–1727)". ٽائيم. اصل نسخو مان 20 December 2024 تي محفوظ ڪيل. 19 December 2024 تي حاصل ڪيل.
  265. ↑ Rowlands, Peter (2017). Newton And Modern Physics. World Scientific. ص. 24–25. ISBN 978-1-78634-332-1.
  266. ↑ Iliffe & Smith 2016, pp. 1, 4, 12–16.
  267. ↑ Simmons, George Finlay (2019). Calculus Gems: Brief Lives and Memorable Mathematics. Spectrum Ser. American Mathematical Society. ص. 328. ISBN 978-1-4704-5128-8.
  268. ↑ Snobelen, Stephen D. (24 February 2021). "Isaac Newton". Renaissance and Reformation. آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس. doi:10.1093/obo/9780195399301-0462. ISBN 978-0-19-539930-1. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 6 October 2022 تي محفوظ ڪيل. 15 November 2024 تي حاصل ڪيل.
  269. ↑ Gleick, James (2007). Isaac Newton. Westminster: Knopf Doubleday Publishing Group. ص. 3. ISBN 978-0-307-42643-7.
  270. ↑ Boltzmann, Ludwig (1974). McGuinness, Brian (مرتب). Theoretical Physics and Philosophical Problems: Selected Writings. Springer Netherlands. ص. 157. ISBN 978-90-277-0250-0.
  271. ↑ Pask, Colin (2013). Magnificent Principia: Exploring Isaac Newton's Masterpiece. Prometheus Books. ص. 11. ISBN 978-1-61614-746-4. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 4 September 2025 تي محفوظ ڪيل. 12 December 2024 تي حاصل ڪيل.
  272. 1 2 Ball, W. W. Rouse (1915). A Short Account of the History of Mathematics (6th ڇاپو). Macmillan & Co. ص. 352.
  273. ↑ Andrade, Edward (2000). "Isaac Newton". ۾ Newman, James R. (مرتب). The World of Mathematics: Volume 1 (Reprint ڇاپو). ڊوور پبليڪيشنز. ص. 255, 275. ISBN 978-0-486-41153-8.
  274. ↑ King, Edmund Fillingham (1858). A Biographical Sketch of Sir Isaac Newton (2nd ڇاپو). S. Ridge & Son. ص. 97.
  275. ↑ Schorling, Raleigh; Reeve, William David (1919). General Mathematics. Ginn & Company. ص. 418. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 7 December 2024 تي محفوظ ڪيل. 1 December 2024 تي حاصل ڪيل.
  276. ↑ Westfall 1994, p. 282.
  277. ↑ Bell, Eric Temple (2000). "Gauss, the Prince of Mathematicians". ۾ Newman, James R. (مرتب). The World of Mathematics: Volume 1 (Reprint ڇاپو). ڊوور پبليڪيشنز. ص. 295. ISBN 978-0-486-41153-8. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 6 March 2025 تي محفوظ ڪيل. 14 November 2024 تي حاصل ڪيل.
  278. ↑ Davis, Donald M. (1993). The Nature and Power of Mathematics. پرنسٽن يونيورسٽي پريس. ص. 15, 92, 366. ISBN 0-691-08783-0.
  279. ↑ Eells, Walter Crosby (1962). "One hundred eminent mathematicians". The Mathematics Teacher 55 (7): 582–588. doi:10.5951/MT.55.7.0582.
  280. ↑ Pickover, Clifford A. (2001). Wonders of Numbers: Adventures in Mathematics, Mind, and Meaning. Oxford University Press. ص. 78. ISBN 978-0-19-513342-4.
  281. ↑ Iliffe & Smith 2016, p. 30.
  282. ↑ Iliffe & Smith 2016, pp. 15–16.
  283. ↑ Goldman, Jay R. (1998). The Queen of Mathematics: A Historically Motivated Guide to Number Theory. A.K. Peters. ص. 88. ISBN 978-1-56881-006-5.
  284. ↑ Dunnington, Guy Waldo (2004). Carl Friedrich Gauss: Titan of Science. Mathematical Association of America. ص. 57, 232. ISBN 978-0-88385-547-8.
  285. ↑ Cropper, William H. (2004). Great Physicists: The Life and Times of Leading Physicists from Galileo to Hawking. Oxford University Press. ص. 39. ISBN 978-0-19-517324-6.
  286. ↑ Gleeson-White, Jane (10 November 2003). "Einstein's Heroes". The Sydney Morning Herald. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 28 November 2019 تي محفوظ ڪيل. 29 September 2021 تي حاصل ڪيل.
  287. ↑ Capra, Fritjof (1975). The Tao of Physics: An Exploration of the Parallels Between Modern Physics and Eastern Mysticism. Berkeley: Shambhala. ص. 56. ISBN 978-0-87773-078-1.
  288. ↑ Pask, Colin (2013). Magnificent Principia: Exploring Isaac Newton's Masterpiece. Amherst, New York: Prometheus Books. ص. 11. ISBN 978-1-61614-746-4.
  289. ↑ "Opinion poll. Einstein voted 'greatest physicist ever' by leading physicists; Newton runner-up". BBC News. 29 November 1999. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 12 August 2017 تي محفوظ ڪيل. 17 January 2012 تي حاصل ڪيل.
  290. ↑ "Newton tops PhysicsWeb poll". Physics World. 29 November 1999. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 20 October 2023 تي محفوظ ڪيل. 19 November 2024 تي حاصل ڪيل.
  291. ↑ "Newton beats Einstein in polls of scientists and the public". رائل سوسائٽي. 23 November 2005. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 20 December 2022 تي محفوظ ڪيل. 19 June 2024 تي حاصل ڪيل.
  292. ↑ "Newton beats Einstein in new poll". www.abc.net.au. 24 November 2005. 11 September 2024 تي حاصل ڪيل.
  293. ↑ "Newton voted greatest Briton". بي بي سي نيوز. 13 August 2003. 22 November 2024 تي حاصل ڪيل.
  294. ↑ "Newton voted Greatest Cantabrigian". ورسٽي. 20 November 2009. 30 November 2024 تي حاصل ڪيل.
  295. ↑ Mitra, Asoke (1 November 2006). "New Einsteins need positive environment, independent spirit". Physics Today 59 (11): 12. doi:10.1063/1.4797321. Bibcode: 2006PhT....59k..12M.
  296. ↑ Goldberg, Elkhonon (2018). Creativity: The Human Brain in the Age of Innovation. New York, NY: Oxford University Press. ص. 166. ISBN 978-0-19-046649-7.
  297. ↑ "PROPOSAL TO ADD AN EXEMPLAR/DOCUMENT TO AN EXISTING INSCRIPTION" (PDF). UNESCO. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 28 December 2024 تي محفوظ ڪيل. 1 September 2025 تي حاصل ڪيل.
  298. ↑ "The Scientific and Mathematical Papers of Sir Isaac Newton". UNESCO Memory of the World Programme. 1 September 2025 تي حاصل ڪيل.
  299. ↑ White 1997, p. 86.
  300. ↑ Numbers 2015, pp. 48–56.
  301. ↑ Malament, David B. (2002). Reading Natural Philosophy: Essays in the History and Philosophy of Science and Mathematics. Open Court Publishing. ص. 118–119. ISBN 978-0-8126-9507-6.
  302. ↑ Voltaire (1727). An Essay upon the Civil Wars of France, extracted from curious Manuscripts and also upon the Epick Poetry of the European Nations, from Homer down to Milton. London, England: Samuel Jallasson. ص. 104. ص. 104 تان: 'In the like Manner Pythagoras ow'd the Invention of Musik to the noise of the Hammer of a Blacksmith. And thus in our Days Sir Isaak Newton walking in his Garden had the first Thought of his System of Gravitation, upon seeing an apple falling from a Tree.'
  303. ↑ وولٽيئر (1786ع) نيوٽن ۽ صوف جي وڻ واري ڪهاڻي نيوٽن جي ڀاڻيجي ڪيٿرين ڪنڊيوٽ (ڄم نالو بارٽن) (1679ع–1740ع) کان ٻڌي: Voltaire (1786). Oeuvres completes de Voltaire [The complete works of Voltaire] (French ۾). جلد 31. Basel, Switzerland: Jean-Jacques Tourneisen. ص. 175. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 9 July 2021 تي محفوظ ڪيل. 15 June 2021 تي حاصل ڪيل.{{cite book}}: CS1 maint: unrecognized language (ڳنڍڻو) ص. 175 تان: "Un jour en l'année 1666, Newton retiré à la campagne, et voyant tomber des fruits d'un arbre, à ce que m'a conté sa nièce, (Mme Conduit) se laissa aller à une méditation profonde sur la cause qui entraine ainsi tous les corps dans une ligne, qui, si elle était prolongée, passerait à peu près par le centre de la terre." (1666ع ۾ هڪ ڏينهن نيوٽن ٻهراڙيءَ ۾ ويو ۽ وڻ تان ميوا ڪرندي ڏٺائين؛ سندس ڀاڻيجي، مادام ڪنڊيوٽ، مون کي ٻڌايو ته هو ان سبب بابت گهري سوچ ۾ پئجي ويو، جيڪو سڀني جسمن کي اهڙي سڌي ليڪ ۾ ڇڪي ٿو، جيڪا وڌائي وڃي ته تقريباً ڌرتيءَ جي مرڪز مان گذري.)
  304. ↑ McKie, Douglas; De Beer, Gavin Rylands (January 1997). "Newton's apple". Notes and Records of the Royal Society of London 9 (1): 46–54. doi:10.1098/rsnr.1951.0003.
  305. ↑ McKie, D.; de Beer, G. R. (1952). "Newton's Apple: An Addendum". Notes and Records of the Royal Society of London 9 (2): 333–335. doi:10.1098/rsnr.1952.0020.
  306. ↑ "Revised Memoir of Newton (Normalized Version)". The Newton Project. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 14 March 2017 تي محفوظ ڪيل. 13 March 2017 تي حاصل ڪيل.
  307. ↑ I. Bernard Cohen and George E. Smith، مرتب، The Cambridge Companion to Newton (2002ع)، ص. 6
  308. ↑ Weinberg, Steven (1972). Gravitation and cosmology. John Wiley & Sons. ISBN 978-0-471-92567-5.
  309. ↑ Keesing, R. G. (September 1998). "The history of Newton's apple tree". Contemporary Physics 39 (5): 377–391. doi:10.1080/001075198181874. Bibcode: 1998ConPh..39..377K.
  310. ↑ Moore, Keith (February 2012). "newtons-apple-tree". Royal Society. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 3 October 2021 تي محفوظ ڪيل. 3 October 2021 تي حاصل ڪيل.
  311. ↑ Staff, Times (2023-06-27). "Gravity of damage facing Newton's tree prompts action". دي ٽائيمز (انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2023-06-27 تي محفوظ ڪيل. 2023-06-27 تي حاصل ڪيل.
  312. ↑ "Woolsthorpe Manor | Lincolnshire". National Trust (انگريزي ۾). اصل نسخو مان 3 October 2021 تي محفوظ ڪيل. 2025-09-17 تي حاصل ڪيل.
  313. ↑ Mart́ínez, Alberto A. (2011). Science Secrets: The Truth about Darwin's Finches, Einstein's Wife, and Other Myths. University of Pittsburgh Press. ص. 69. ISBN 978-0-8229-4407-2. OCLC 682895134. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 14 April 2025 تي محفوظ ڪيل. 1 April 2025 تي حاصل ڪيل.
  314. ↑ 'The Abbey Scientists' Hall, A.R. p13: London; Roger & Robert Nicholson; 1966
  315. ↑ Historic England. "Woolsthorpe Manor House, Colsterworth (1062362)". National Heritage List for England. 5 October 2021 تي حاصل ڪيل.
  316. ↑ "Canadian Association of Physicists Canadian physicist Paul Corkum is recipient of the highest medal awarded by the UK Institute of Physics". cap.ca. 12 July 2018. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 8 August 2025 تي محفوظ ڪيل. 22 August 2025 تي حاصل ڪيل.
  317. ↑ "2024 Isaac Newton Medal and Lecture". www.iop.org. 22 August 2025 تي حاصل ڪيل.
  318. ↑ Gribbin, John (2002). Science: A History; 1543–2001. London: Allen Lane. ص. 241. ISBN 978-0-7139-9503-9.
  319. ↑ Bristow, William (20 August 2010). "Enlightenment". اسٽينفورڊ انسائيڪلوپيڊيا آف فلاسافي (Stanford University). https://plato.stanford.edu/entries/enlightenment/. Retrieved 13 December 2025.
  320. ↑ Wilson, David B. (2009). Seeking Nature's Logic: Natural Philosophy in the Scottish Enlightenment. Pennsylvania State University Press. ص. 213–215. ISBN 978-0-271-03525-3. OCLC 276712924.
  321. ↑ Anders Hald 2003 – A history of probability and statistics and their applications before 1750 – 586 pages Volume 501 of Wiley series in probability and statistics Wiley-IEEE, 2003 آرڪائيو ڪيا ويا 2 June 2022 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين. حاصل ڪيل 27 جنوري 2012ع ISBN 0-471-47129-1
  322. ↑ "Natures obvious laws & processes in vegetation – Introduction". The Chymistry of Isaac Newton. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 17 January 2021 تي محفوظ ڪيل. 17 January 2021 تي حاصل ڪيل. نقل ڪري آن لائين انڊيانا يونيورسٽي ۾ رکيل.
  323. ↑ Whiteside, D.T., ed. (1974). Mathematical Papers of Isaac Newton, 1684–1691. 6. Cambridge University Press. pp. 30–91. آرڪائيو ڪيا ويا 10 June 2016 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.
  324. ↑ "Museum of London exhibit including facsimile of title page from John Flamsteed's copy of 1687 edition of Newton's Principia". Museumoflondon.org.uk. اصل نسخو مان 31 March 2012 تي محفوظ ڪيل. 16 March 2012 تي حاصل ڪيل.
  325. ↑ گمنام طور "Scala graduum Caloris. Calorum Descriptiones & signa." جي نالي سان Philosophical Transactions، 1701ع، 824 آرڪائيو ڪيا ويا 21 January 2020 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.–829 ۾ ڇپيو؛ مرتب Joannes Nichols، Isaaci Newtoni Opera quae exstant omnia، جلد 4 (1782ع)، 403 آرڪائيو ڪيا ويا 17 June 2016 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.–407. Mark P. Silverman، A Universe of Atoms, An Atom in the Universe، Springer، 2002ع، ص. 49. آرڪائيو ڪيا ويا 24 June 2016 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.
  326. ↑ Newton, Isaac (1704). Opticks or, a Treatise of the reflexions, refractions, inflexions and colours of light. Also two treatises of the species and magnitude of curvilinear figures. Sam. Smith. and Benj. Walford. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 24 February 2021 تي محفوظ ڪيل. 17 March 2018 تي حاصل ڪيل.
  327. 1 2 3 4 5 6 7 Pickover, Clifford (2008). Archimedes to Hawking: Laws of Science and the Great Minds Behind Them. Oxford University Press. ص. 117–18. ISBN 978-0-19-979268-9. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 26 February 2024 تي محفوظ ڪيل. 17 March 2018 تي حاصل ڪيل.
  328. ↑ Swetz, Frank J. "Mathematical Treasure: Newton's Method of Fluxions". Convergence. Mathematical Association of America. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 28 June 2017 تي محفوظ ڪيل. 17 March 2018 تي حاصل ڪيل.
  1. ↑ هيءَ دعويٰ وليم اسٽيوڪلي 1727ع ۾ رچرڊ ميڊ ڏانهن نيوٽن بابت لکيل هڪ خط ۾ ڪئي هئي. چارلس هٽن، جنهن ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ اڳين سائنسدانن بابت زباني روايتون گڏ ڪيون، لکيو ته ”سندس ڪڏهن شادي نه ڪرڻ جو ڪو ڪافي سبب نظر نٿو اچي، جيڪڏهن کيس ائين ڪرڻ جي خواهش هجي ها. وڌيڪ امڪان اهو آهي ته کيس شاديءَ جي حالت ۽ عام طور جنس ڏانهن پيدائشي بي رغبتي هئي.“[215]

حوالا

[سنواريو]

ڪتابيات

[سنواريو]

وڌيڪ پڙهڻ لاء

[سنواريو]

بنيادي ماخذ

[سنواريو]
  • Newton, Isaac. The Principia: Mathematical Principles of Natural Philosophy. يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا پريس، (1999)
    • Brackenridge, J. Bruce. The Key to Newton's Dynamics: The Kepler Problem and the Principia: Containing an English Translation of Sections 1, 2, and 3 of Book One from the First (1687) Edition of Newton's Mathematical Principles of Natural Philosophy، يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا پريس (1996)
  • Newton, Isaac. The Optical Papers of Isaac Newton. Vol. 1: The Optical Lectures, 1670–1672، ڪيمبرج يونيورسٽي پريس (1984)
    • Newton, Isaac. Opticks (چوٿون ڇاپو، 1730ع) آن لائين ڇاپو
    • Newton, I. (1952). Opticks, or A Treatise of the Reflections, Refractions, Inflections & Colours of Light. نيو يارڪ: ڊوور پبليڪيشنز.
  • Newton, I. Sir Isaac Newton's Mathematical Principles of Natural Philosophy and His System of the World، ترجمو A. Motte، نظرثاني فلوريان ڪاجوري. برڪلي: يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا پريس (1934)
  • Whiteside, D. T., مرتب (1967–1982). The Mathematical Papers of Isaac Newton. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-07740-8. – 8 جلد.
  • Newton, Isaac. The correspondence of Isaac Newton، مرتب H.W. Turnbull ۽ ٻيا، 7 جلد (1959ع–77ع)
  • Newton's Philosophy of Nature: Selections from His Writings، مرتب H.S. Thayer (1953ع؛ آن لائين ڇاپو)
  • Isaac Newton, Sir؛ J Edleston؛ راجر ڪوٽس، Correspondence of Sir Isaac Newton and Professor Cotes, including letters of other eminent men، لنڊن، John W. Parker، West Strand؛ ڪيمبرج، John Deighton (1850ع، گوگل بڪس)
  • Maclaurin, C. (1748). An Account of Sir Isaac Newton's Philosophical Discoveries, in Four Books. لنڊن: A. Millar and J. Nourse
  • Newton, I. (1958). Isaac Newton's Papers and Letters on Natural Philosophy and Related Documents، مرتب I.B. Cohen ۽ R.E. Schofield. ڪيمبرج: هارورڊ يونيورسٽي پريس
  • Newton, I. (1962). The Unpublished Scientific Papers of Isaac Newton: A Selection from the Portsmouth Collection in the University Library, Cambridge، مرتب A.R. Hall ۽ M.B. Hall. ڪيمبرج: ڪيمبرج يونيورسٽي پريس
  • Newton, I. (1975). Isaac Newton's 'Theory of the Moon's Motion' (1702). لنڊن: Dawson

ڪيمياگريءَ بابت وڌيڪ پڙهڻ

[سنواريو]
  • Craig, John (1946). Newton at the Mint. Cambridge, England: Cambridge University Press. OCLC 245736525.
  • Craig, John (1953). "XII. Isaac Newton". The Mint: A History of the London Mint from A.D. 287 to 1948. Cambridge, England: Cambridge University Press. ص. 198–222. ASIN B0000CIHG7. OCLC 977070945.
  • de Villamil, Richard (1972) [1931]. Newton, the Man. Preface by Albert Einstein. New York: Johnson Reprint Corporation. LCCN 71-166282. OCLC 314151.
  • Dobbs, B. J. T. (1975). The Foundations of Newton's Alchemy or "The Hunting of the Greene Lyon". Cambridge: Cambridge University Press. OCLC 5894382246.
  • Keynes, John Maynard (1933) [1923 (reprint)]. "Newton, the Man". ۾ Keynes, Geoffrey (مرتب). Essays in Biography. London: Rupert Hart-Davis. OCLC 459767439. ڪينز نيوٽن ۾ گهري دلچسپي رکندو هو ۽ نيوٽن جا ڪيترائي نجي ڪاغذ سندس ملڪيت ۾ هئا.
  • Stukeley, W. (1936) [1752]. White, A. H. (مرتب). Memoirs of Sir Isaac Newton's Life. London: Taylor and Francis. OCLC 1333392.
  • Trabue, J. (January–April 2004). "Ann and Arthur Storer of Calvert County, Maryland, Friends of Sir Isaac Newton". دي آمريڪن جينيالاجسٽ 79 (1–2): 13–27. 

مذهب

[سنواريو]
  • Dobbs, Betty Jo Tetter. The Janus Faces of Genius: The Role of Alchemy in Newton's Thought. (1991ع)، ڪيمياگريءَ کي آريائيزم سان ڳنڍي ٿو.
  • Force, James E.، ۽ Richard H. Popkin، مرتب. Newton and Religion: Context, Nature, and Influence. (1999ع)، ص. xvii، 325؛ نون دستياب ٿيل مسودن کي استعمال ڪندڙ عالمن جا 13 مقالا.
  • Pfizenmaier, Thomas C. (1997). "Was Isaac Newton an Arian?". Journal of the History of Ideas 58 (1): 57–80. doi:10.1353/jhi.1997.0001. 
  • Ramati, Ayval (2001). "The Hidden Truth of Creation: Newton's Method of Fluxions". The British Journal for the History of Science 34 (4): 417–38. doi:10.1017/S0007087401004484. 
  • Snobelen, Stephen D. (2001). "'God of Gods, and Lord of Lords': The Theology of Isaac Newton's General Scholium to the Principia". Osiris 16: 169–208. doi:10.1086/649344. Bibcode: 2001Osir...16..169S. 
  • Snobelen, Stephen D. (December 1999). "Isaac Newton, heretic: the strategies of a Nicodemite". The British Journal for the History of Science 32 (4): 381–419. doi:10.1017/S0007087499003751. 

سائنس

[سنواريو]

ٻاهريان ڳنڍڻا

[سنواريو]

سانچو:Prone to spam

Listen to this article · (info)
Spoken Wikipedia
This audio file was created from a revision of the "آئزڪ نيوٽن" article dated {{{2}}}, and does not reflect subsequent edits to the article. (Audio help)

ڊجيٽل محفوظخانا

[سنواريو]

سانچو:Isaac Newton

"https://sd.wikipedia.org/w/index.php?title=آئزڪ_نيوٽن&oldid=392708" تان ورتل