بلوچستان، پاڪستان

بلوچستان

بلوچستان
بلوچستان; بلوچستان
صوبو
Banner	Seal
	پاڪستان جي نقشي ۾ بلوچستان ڳاڙھي رنگ سان ڏيکاريل
	Coordinates: 27°42′N 65°42′E / 27.7°N 65.7°E
ملڪ	پاڪستان
قيام	14 آگسٽ 1947
صوبائي گادي جو هنڌ	ڪوئيٽا
وڏي ۾ وڏو شھر	ڪوئيٽا
ذيلي ورھاستون	List ضلعا : 32; يونين ڪاؤنسلون: 86;
حڪومت
• طرز	صوبائي حڪومت
• باڊي	بلوچستان جي صوبائي اسيمبلي
• گورنر	امان الله خان ياسين زئي(2018)
• وزير اعلیٰ	ڄام ڪمال خان(2018)
• چيف سيڪريٽري	اختر نذير (2018)
• انسپيڪٽر جنرل پوليس	محسن حسن بٽ
• بلوچستان اسيمبلي	ھڪ ايواني (65 سيٽون)
ايراضي
• ڪل	347,190 چورس ڪلوميٽر (134,050 چورس ميل)
آبادي (2017)
• ڪل	12,344,408
• ڪثافت	auto في چورس ڪلوميٽر
رهاڪو نالو	بلوچ
وقتي علائقو	UTC+5 (پاڪستان جو معياري وقت )
آء ايس او 3166 ڪوڊ	PK-BA
HDI	421 (data for 2014–2015)
ايڇ ڊي آء ڪيٽيگري	ھيٺ
صوبائي اسيمبلي جون سيٽون	65
ويب سائيٽ	www.balochistan.gov.pk

بلوچستان (انگريزي: Balochistan) /bəˌloʊtʃɪˈstɑːn/ ) ايراضي جي لحاظ کان پاڪستان جو وڏي ۾ وڏو صوبو آهي. هن جو گادي جو هنڌ ڪوئيٽا شھر آھي. بلوچستان ۾ هڪ ننڍي پيماني تي گوادر بندر گاه آهي. بلوچستان ۾ معدني وسيلا تمام گھڻا آهن. ھتي سياري ۾ سخت سيءُ ۽ اونھاري ۾ سخت گرمي ٿيندي آھي. انتظامي طور بلوچستان ڊويزنن ۽ ضلعن ۾ ورهايل آهي.

اشتقاق

بلوچ قوم پنهنجي سرزمين کي قديم زماني ۾ موڪا يا ماڪا سڏيندي هئي، جيڪو لفظ بعد ۾ مڪران بڻجي ويو. ممڪن آهي ته "موڪا" لفظ "ماهي خوران" مان نڪتل هجي، جيڪو فارسي ٻوليءَ جو لفظ آهي ۽ جنهن جي معنيٰ "مڇي کائيندڙ" آهي. اولهه جي فارسين بلوچستان جي سامونڊي علائقي جي ماڻهن لاءِ اهو لقب استعمال ڪيو هو.

ايريان پنهنجي ڪتاب اناباسس اليگزيندري ۾ هن علائقي جي ماڻهن کي ايختيوفاگي (Ichythophagi) سڏيو، جيڪو "ماهي خوران" جو يوناني ترجمو هو. پشتو ۾ بلوچستان کي گوادر يا گودر (ڪڏهن گودر-خوا پڻ) چيو ويندو آهي، جنهن جي معنيٰ آهي "پاڻيءَ جي ڀر واري سرزمين"، يعني عربي سمنڊ جي ڪناري واري زمين.

قديم يوناني، جيڪي ايراني علائقن جا نالا باختري ٻولي مان اخذ ڪندا هئا، هن علائقي لاءِ گيدروسيا جو نالو استعمال ڪندا هئا. سڪندر اعظم (356–323 ق.م) جي دور ۾ قديم يونان وارن هن سرزمين کي گيدروسيا ۽ هتان جي ماڻهن کي گيدروسوي سڏيو، جيتوڻيڪ انهن نالن جي اصل بابت پڪ سان ڄاڻ موجود ناهي.^[5]

لسانياتي بنيادن تي ايڇ. ڊبليو. بيلي هڪ ممڪن ايراني نالو اوادراوتي (Uadravati) بحال ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جنهن جي معنيٰ "زيرزمين واهن واري سرزمين" آهي. سندس خيال موجب اهو لفظ نائين صديءَ ۾ بادلائوت ۽ پوءِ بعد ۾ بلوچ جي صورت اختيار ڪري ويو. بهرحال هي راءِ اڃا تائين رڳو هڪ نظريو سمجهي وڃي ٿي.^[6]

يارهين صديءَ ۾ ڪشمير جي عالم ڪشيميندر طرفان مرتب ڪيل جاتڪ ڪهاڻين جي سنسڪرت مجموعي (اوادان ڪلپ لتا) ۾ هن علائقي کي بالوڪش (बलोक्ष) سڏيو ويو آهي. انهيءَ بالوڪش مان نالو ارتقا ڪندي فارسي صورت بلوچستان اختيار ڪئي.

هي علائقو ڪيترين بلوچ (Baluch، Balouch، Balooch، Balush، Balosh، Baloosh، Baloush) قبيلن جي نالي تي منسوب آهي. بلوچ هڪ ايراني نسل جا ماڻهو آهن، جيڪي هن علائقي ۾ لڏي آيا. ڇاڪاڻ⁠تہ اسلامي دور کان اڳ جي ماخذن ۾ بلوچ قوم جو ذڪر نٿو ملي، تنهن ڪري امڪان آهي ته بلوچ پنهنجي اصل وطن ۾ ڪنهن ٻئي نالي سان سڃاتا ويندا هئا ۽ "بلوچ" نالو هنن کي بلوچستان ۾ اچڻ کان پوءِ مليو. ڪجهه نظرين موجب اهي ڏهين صديءَ جي آخر يا يارهين صديءَ جي شروعات ۾ اولهه طرف شامي ڪردستان مان هتي پهتا.^[7]

هن علائقي جا سڀ رهواسي عام طور تي بلوچ سمجهيا وڃن ٿا، ڀلي اهي بلوچي نه ڳالهائيندا هجن. علائقي ۾ پشتو، فارسي ۽ براهوئي ٻولي پڻ ڳالهايون وڃن ٿيون. بلوچستان جي ڏاکڻي حصي کي ايراني پليٽو ۾ "مڪران" سڏيو ويندو آهي.

"بلوچستان" جو لفظ پاڪستان جي مختلف علائقائي ٻولين ۾ "بلوچن جي سرزمين" جي معنيٰ ڏئي ٿو. جيتوڻيڪ پٿر جي دور، ڪانسي جي دور ۽ سڪندر اعظم جي سلطنت جي زماني ۾ هتي مقامي آبادي موجود هئي، پر بلوچ قوم پاڻ چوڏهين صدي عيسويءَ کان اڳ هن علائقي ۾ داخل نه ٿي هئي.^[8]

بلوچ قوم جي اصل بابت هڪ مشهور نظريو اهو آهي ته اهي ميدي نسل مان آهن.^[9]

محقق يوهان هانسمن "بلوچ" لفظ کي ميلوحا (Meluḫḫa) سان ڳنڍي ٿو، جيڪو نالو سنڌو ماٿري تهذيب لاءِ سوميري (2900–2350 ق.م) ۽ اڪادي (2334–2154 ق.م) ماڻهن طرفان ميسوپوٽيميا ۾ استعمال ڪيو ويندو هو.^[10]

ٻئي هزار سال ق.م جي شروعات ۾ ميلوحا جو نالو ميسوپوٽيميا جي رڪارڊن مان غائب ٿي وڃي ٿو.^[11] بهرحال هانسمن جو خيال آهي ته ان جو هڪ تبديل ٿيل روپ بالوخو (Baluḫḫu) بعد ۾ به برقرار رهيو، جيڪو نئين آشوري سلطنت (911–605 ق.م) ۾ درآمد ٿيندڙ شين جي نالن ۾ ملي ٿو.^[12]

المقدسي، جنهن تقريباً 985ع ۾ مڪران جي گاديءَ واري شهر بنجبور جو دورو ڪيو، لکي ٿو ته اهو شهر بالوصي (Balūṣī) نالي ماڻهن سان آباد هو. انهيءَ بنياد تي هانسمن اهو نظريو پيش ڪيو ته "بلوچ" دراصل ميلوحا ۽ بالوخو مان نڪتل هڪ تبديل ٿيل صورت آهي.^[13]

اسڪو پارپولا ميلوحا کي هندي-آريائي لفظن مليڇ (سنسڪرت) ۽ ملاکا/ملاخو (پالي) سان ڳنڍي ٿو، جن جي هند-يورپي بنياد تي ڪا واضح اشتقاقي وضاحت موجود ناهي، جيتوڻيڪ اهي غير آريائي ماڻهن لاءِ استعمال ٿيندا هئا. هو انهن لفظن کي ابتدائي دراوڙي اصل جو سمجهي ٿو ۽ ان جي معنيٰ يا ته ميلو-اڪم (جنهن مان بعد ۾ تاملڪم نڪتو) يا ميلو-اڪم يعني "مٿانهين سرزمين" ٻڌائي ٿو، جيڪو شايد بلوچستان جي بلند زمينن ڏانهن اشارو هجي.^[14]

مورخ روميلا ٿاپر پڻ ميلوحا کي هڪ ابتدائي دراوڙي اصطلاح، شايد ميلوڪُّو (Mēlukku)، قرار ڏئي ٿي ۽ ان جي معنيٰ "اولهندي آخري حد" ٻڌائي ٿي، يعني هندستاني اپکنڊ جي دراوڙي ٻولين وارن علائقن جو اولهندي ڪنارو. بعد ۾ هند-آريائين هن علائقي لاءِ سنسڪرت ۾ لفظ اپرانت (Aparānta) استعمال ڪيو، جيڪو ساڳئي مفهوم جو لفظي ترجمو هو.^[15]

تاريخ

ننڍي کنڊ جي ورھاڱي کان اڳ بلوچستان چئن پرنسلي اسٽيٽس تي مشتمل ھيو جن م قلات، لسٻيلو، خاران ۽ مڪران شامل ھيون جن مان لسٻيلي ۽ خاران جون رياستون انگريزن خان آف قلات جي اختيار ھيٺ رکيون ھيون^[16]. پاڪستان ٺھڻ بعد قائداعظم جي خواهش ھئي تہ خان آف قلات ٻين رياستن وانگر پاڪستان ۾ شامل ٿيڻ لاء معاھدو ڪري. خان نالي ماتر خودمختياري تان دستبردار ٿيڻ نہ پئي چاھيو پر ھو دفاع، پرڏيهي معاملن ۽ مواصلات جي حد تائين پاڪستان ۾ شامل ٿيڻ لاء تيار ھيو^[16]. جناح 15 فيبروري 1948ع تي سبي جو دورو ڪيو۽ شاھي درٻار ۾ خطاب دوران اعلان ڪيو ته ھي ٻن سالن اندر آئين جي تيار ٿيڻ تائين صوبي تي پنھنجي جوڙيل صلاحڪاري ڪائونسل جي مدد سان حڪومت ھلائيندو^[16]. 21 فيبروري 1948ع تي قلات جي دارالعوام جي اجلاس ۾ فيصلو ڪيو ويو تہ پاڪستان م شامل نہ ٿبو پر مستقبل جي تعلقات واري معاھدي لاءِ مذاڪرات جاري رکبا^[16]. 18 مارچ 1948ع م خاران، لسٻيلو ۽ مڪران پاڪستان ۾ شامل ٿيڻ جو اعلان ڪيو جنھن تي خان آف قلات اعتراض ڪيو^[16]. 26 مارچ 1948 تي پاڪ فوج کي پسني، جيواني ۽ تربت واري بلوچ ساحلي علائقن ۾ داخل ٿيڻ جو حڪم مليو. پاڪ فوج قلات ۾ داخل ٿي ۽ خان آف قلات کان پاڪستان م شامل ٿيڻ جي معاھدي تي صحيح ورتي وئي^[16]. ورھاڱي کان 227 ڏينھن بعد تائين بلوچستان م قلات جي الڳ رياست ھئي جنھن جو ڪراچي م سفارتخانو پڻ ھيو جنھن ۾ سفير پڻ مقرر ٿيل ھو^[16].

جاگرافي

بلوچستان ڏکڻ ايشيا ۾ هڪ ملڪ آهي. ان جي ايراضي 347,190 چورس ڪلوميٽر (134,050 mi²) آهي. صوبي جون سرحدون اتر ۽ اتر-اولهه ۾ افغانستان، ڏکڻ-اولهه ۾ ايران، اوڀر طرف پنجاب ۽ سنڌ، ۽ اتر-اوڀر ۾ خيبر پختونخوا ۽ وفاقي انتظام هيٺ قبائلي علائقا سان ملن ٿيون. ڏکڻ ۾ عربي سمنڊ آهي. بلوچستان ايراني پليٽو جي ڏکڻ-اوڀر حصي ۾ واقع آهي. اهو وڏو وچ اوڀر، ڏکڻ-اولهه ايشيا، وچ ايشيا ۽ ڏکڻ-وچ ايشيا وارن جيوسياسي علائقن سان لڳي ٿو. بلوچستان آبنائے هرمز جي منهن وٽ واقع آهي ۽ سامونڊي بندرگاهن کان وچ ايشيا تائين سڀ کان ننڍو رستو مهيا ڪري ٿو. ان جي جاگرافيائي هنڌ، ٻي صورت ۾ ويران علائقي کي، لکيل تاريخ جي شروعات کان افغانستان وانگر مقابلي ڪندڙ عالمي مفادن جي دائري ۾ رکيو آهي.

گاديءَ جو شهر ڪوئيٽا صوبي جي اتر-اوڀر ۾ سليمان جبلن جي گهاٽي آبادي واري حصي ۾ آهي. اهو بولان لڪ ڀرسان هڪ دريائي وادي ۾ واقع آهي، جيڪا سامونڊي ڪناري کان وچ ايشيا ڏانهن ويندڙ پسنديده رستي طور استعمال ٿيندي رهي آهي، جتان افغانستان جي قنڌار علائقي ۾ داخل ٿبو هو. برطانوي ۽ ٻيون تاريخي سلطنتون هن ئي رستي وسيلي افغانستان تي حملي لاءِ هن علائقي مان گذريون آهن.^[17]

بلوچستان ختم ٿيندڙ ۽ نئين سر پيدا ٿيندڙ وسيلن سان مالا مال آهي؛ اهو پاڪستان ۾ قدرتي گئس جو ٻيو وڏو فراهم ڪندڙ آهي. صوبي جي نئين سر پيدا ٿيندڙ وسيلن ۽ انساني وسيلن جي صلاحيت کي پاڪستان جي اندروني ۽ ٻاهرين دٻائن سبب منظم نموني نه ماپيو ويو آهي ۽ نه ئي استعمال ڪيو ويو آهي. مقامي رهواسين هزارين سالن کان شهرن ۾ رهڻ کي ترجيح ڏني آهي ۽ پائيدار پاڻيءَ جي ذريعن تي ڀاڙيو آهي.

بلوچستان جي انتظامي ورھاست

ڊويزنل ورھاست

بلوچستان صوبو 6 انتظامي ڊويزنن ۾ تقسيم ٿيل آھي جيڪي ھرھڪ: ڪوئٽا، قلات، ژوب، نصيرآباد، مڪران ۽ سبي آھن.
بلوچستان جون ڊويزنون ۽ ضلعا

انتظامي ڊويزن	ضلعا
قلات ڊويزن	قلات, آواران، خاران، خضدار(ڊويزنل صدر مقام)، لسٻيلا، مستونگ، شھيد سڪندرآباد ۽ واشڪ
مڪران ڊويزن	گوادر, ڪيچ(ڊويزنل صدر مقام) ۽ پنجگور
نصيرآباد ڊويزن	جعفرآباد،نصيرآباد, ڪڇي، صحبتپور ۽ جھل مگسي
ڪوئيٽا ڊويزن	ڪوئيٽا(ڊويزنل صدر مقام), چاغي، قلعہ عبدالله، پشين ۽ نوشڪي
سبي ڊويزن	سبي(ڊويزنل صدر مقام)، ڪوھلو، زيارت، ڊيرا بگٽي، ھرنائي ۽ لھري
ژوب ڊويزن	ژوب(ڊويزنل صدر مقام)، موسیٰ خیل،بارخان، قلعہ سيف الله،لورالائي،شيراني ۽ دوڪي

بلوچستان جا ضلعا

ضلعا	تحصيلون
قلات ضلعو	قلات تعلقو، منگچر تعلقو جوھان تعلقو ۽ گاگز تعلقو
آواران ضلعو	ماشڪئي تعلقو، آواران تعلقو ۽ جھل جھائو تعلقو
خاران ضلعو	خاران تعلقو، ناگ، وسوق ۽ بسیمہ تعلقو
خضدار ضلعو	خضدار تعلقو، وڍ تعلقو، مولا تعلقو، نال تعلقو ۽ زھري تعلقو
لسٻيلو ضلعو	لسٻيلو تعلقو، اٿل تعلقو، ڪنراج تعلقو، لاکڙا تعلقو ۽ لیاري تحصیل
حب ضلعو	حب تعلقو،سونمياڻي تعلقو، گڊاني تعلقو، ساڪران تعلقو ۽ دریجي تعلقو
مستونگ ضلعو	مستونگ تعلقو، دشت تعلقو، کڏڪوچھہ تعلقو ۽ ڪردگاپ تعلقو
شھيد سڪندر آباد ضلعو	سوراب تحصيل
واشڪ ضلعو	واشوڪ ۽ ماشکيل تعلقو
گوادر ضلعو	گوادر تعلقو، اورماڙا تعلقو، پسني تعلقو، جیواني تعلقو ۽ سنتسار تحصيل
ڪيچ ضلعو	تربت تعلقو، بلیدہ تعلقو، زامران تعلقو، تمپ تعلقو، مند تعلقو ۽ دشت تعلقو
پنجگور ضلعو	پنجگور تعلقو، گوارگو، گچڪ ۽ پاروم تعلقو
نصير آباد ضلعو	ڊيرا مراد جمالي تعلقو،نصيرآباد تعلقو، تمبو تعلقو، ڇتر تعلقو ۽ بابا ڪوٽ تعلقو
جعفر آباد ضلعو	جھٽ پٽ (ڊيرا اللہ یار) تعلقو ۽ جعفر آباد تعلقو
صحبت پور ضلعو	صحبتپور تعلقو، مانجھي پور، ھائردين ۽ فريد آباد تعلقو
ڪڇي ضلعو	ڪڇي تعلقو، ڀاگ تعلقو، ڍاڍر تعلقو، مڇ تعلقو، سني تعلقو ۽ ختن تعلقو
جھل مگسي ضلعو	جھل مگسي تعلقو۽ گنداواھہ تعلقو
ڪوئيٽا ضلعو	ڪوئيٽا شھر تعلقو، پنجپائي ۽ چلتن تعلقو
چاغي ضلعو	دالبندين تعلقو، چاغي تعلقو، دڪ تعلقو، نوڪنڊي تعلقو ۽ تفتان تعلقو
قلعو عبدالله ضلعو	قلعہ عبدالله، گلستان ۽ دوبندي تعلقو
چمن ضلعو	چمن شھر تعلقو ۽ چمن صدر تعلقو
نوشڪي ضلعو	نوشڪي تعلقو
پشين ضلعو	پشین تعلقو، حرمزئي، شایستہ برشور، بوستان، ڪاریزات ۽ سرانان تعلقو
سبي ضلعو	سبي تعلقو، شاھرگ، لھڙي ۽ ڀاگ تعلقو
خضدار ضلعو	خضدار تعلقو
ڪوھلو ضلعو	ڪوھلو، ميوند ۽ ڪاھان تعلقو
ھرنائي ضلعو	ھرنائي تعلقو
ڊيرا بگٽي ضلعو	ڊيرا بگٽي، سئي، ڦلاواغ ۽ پيرڪوھ تعلقو
اوستا محمد ضلعو	اوستا محمد ۽ گنداواھہ تعلقو
زيارت ضلعو	زيارت تعلقو ۽ سنجاوي تعلقو
زوب ضلعو	زوب تعلقو، قمر دين ڪاريز، سمبازا، ڪاڪڙ خراسان ۽ اشيوات تعلقو
موسيٰ خيل ضلعو	موسي خيل تعلقو
برکان ضلعو	بارکان تعلقو
قلعو سيف الله ضلعو	قلعو سيف الله تعلقو ۽ مسلم باغ تعلقو
دڪي ضلعو	دڪي تعلقو
شيراني ضلعو	شيراني تعلقو
لورالائي ضلعو	لورالائي تعلقو

حوالا

↑ Retired justice Amanullah Khan Yasinzai appointed Balochistan governor, The Express Tribune, 3 October 2018.
↑ "DISTRICT WISE CENSUS RESULTS CENSUS 2017" (PDF). www.pbscensus.gov.pk. اصل نسخو (PDF) مان 29 آگسٽ 2017 تي محفوظ ڪيل. {{cite web}}: Unknown parameter |deadurl= ignored (|url-status= suggested) (مدد)
↑ "Pak population increased by 46.9% between 1998 and 2011". The Times of India. اصل نسخو مان 29 جنوري 2016 تي محفوظ ڪيل. 27 جنوري 2016 تي حاصل ڪيل. {{cite web}}: Unknown parameter |deadurl= ignored (|url-status= suggested) (مدد)
↑ "SOCIAL DEVELOPMENT IN PAKISTAN ANNUAL REVIEW 2014–15" (PDF). SOCIAL POLICY AND DEVELOPMENT CENTRE. 2016. 26 March 2017 تي حاصل ڪيل.
↑ Bevan, Edwyn Robert (12 November 2015), The House of Seleucus, Cambridge University Press, ص. 272, ISBN 978-1-108-08275-4
↑ Hansman 1973
↑ Elfenbein, J. (1988), "Baluchistan iii. Baluchi Language and Literature", Encyclopaedia Iranica
↑ "Balochistan | province, Pakistan | Britannica". www.britannica.com (انگريزي ۾). 2023-02-15 تي حاصل ڪيل.
↑ M. Longworth Dames, Balochi Folklore, Folklore, Vol. 13, No. 3 (29 September 1902), pp. 252–274
↑ Parpola 2015, Ch. 17: "The identification of Meluhha with the Greater Indus Valley is now almost universally accepted."
↑ Hansman 1973, p. 564.
↑ Hansman 1973, p. 565.
↑ Hansman 1973, pp. 568–569.
↑ Parpola & Parpola 1975, pp. 217–220.
↑ Thapar 1975, p. 10.
1 2 3 4 5 6 7 [ https://nation.com.pk/05-Dec-2015/how-balochistan-became-a-part-of-pakistan-a-historical-perspective]
↑ Bolan Pass – Encyclopædia Britannica Eleventh Edition

[1] Retired justice Amanullah Khan Yasinzai appointed Balochistan governor, The Express Tribune, 3 October 2018.

[DISTRICT_WISE_CENSUS_RESULTS_CENSUS_2017-2] "DISTRICT WISE CENSUS RESULTS CENSUS 2017" (PDF). www.pbscensus.gov.pk. اصل نسخو (PDF) مان 29 آگسٽ 2017 تي محفوظ ڪيل. {{cite web}}: Unknown parameter |deadurl= ignored (|url-status= suggested) (مدد)

[POP-3] "Pak population increased by 46.9% between 1998 and 2011". The Times of India. اصل نسخو مان 29 جنوري 2016 تي محفوظ ڪيل. 27 جنوري 2016 تي حاصل ڪيل. {{cite web}}: Unknown parameter |deadurl= ignored (|url-status= suggested) (مدد)

[4] "SOCIAL DEVELOPMENT IN PAKISTAN ANNUAL REVIEW 2014–15" (PDF). SOCIAL POLICY AND DEVELOPMENT CENTRE. 2016. 26 March 2017 تي حاصل ڪيل.

[Bevan2015-5] Bevan, Edwyn Robert (12 November 2015), The House of Seleucus, Cambridge University Press, ص. 272, ISBN 978-1-108-08275-4

[6] Hansman 1973

[Elfenbein_Iranica-7] Elfenbein, J. (1988), "Baluchistan iii. Baluchi Language and Literature", Encyclopaedia Iranica

[8] "Balochistan | province, Pakistan | Britannica". www.britannica.com (انگريزي ۾). 2023-02-15 تي حاصل ڪيل.

[9] M. Longworth Dames, Balochi Folklore, Folklore, Vol. 13, No. 3 (29 September 1902), pp. 252–274

[10] Parpola 2015, Ch. 17: "The identification of Meluhha with the Greater Indus Valley is now almost universally accepted."

[FOOTNOTEHansman1973564-11] Hansman 1973, p. 564.

[FOOTNOTEHansman1973565-12] Hansman 1973, p. 565.

[FOOTNOTEHansman1973568–569-13] Hansman 1973, pp. 568–569.

[FOOTNOTEParpolaParpola1975217–220-14] Parpola & Parpola 1975, pp. 217–220.

[FOOTNOTEThapar197510-15] Thapar 1975, p. 10.

[نيشن-16] 1 2 3 4 5 6 7 [ https://nation.com.pk/05-Dec-2015/how-balochistan-became-a-part-of-pakistan-a-historical-perspective]

[17] Bolan Pass – Encyclopædia Britannica Eleventh Edition

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

صوبائي جھنڊو
صوبائي مھر
صوبائي جانور
صوبائي پکي
صوبائي وڻ
صوبائي گل

قومي جهنڊو	بلوچستان جو جهنڊو
صوبائي مهر	بلوچستان جو نشان
قومي جانور	اٺ
قومي پکي	ميڪ ڪوئين بسٽرڊ
صوبائي مڇي	روهو
صوبائي جيت	تمر جي پنن وارو ڀنگو
صوبائي وڻ	جهنگلي کجور
صوبائي گل	جهنگلي ٽيولپ
صوبائي ميوو	آڙو
صوبائي کاڌو	سجي
صوبائي رقص	جهومر
صوبائي ساز	سروز
صوبائي راند	نيزي بازي