مواد ڏانھن هلو

گوادر

ڳنڍڻا ڏيو
کليل ڄاڻ چيڪلي، وڪيپيڊيا مان
گوادر

گوادر
بندرگاهي شهر
مٿان کان، کاٻي کان ساڄي طرف:
 گوادر جو سامونڊي ڪنارو، گوادر جي نيري ڍنڍ، گوادر مڇيگيري حوض، گوادر سنگار جهنڊي جو ٿنڀو، گوادر بندرگاهه، گوادر نار
گوادر is located in Balochistan, Pakistan
گوادر
گوادر
گوادر is located in پاڪستان
گوادر
گوادر
Coordinates: 25°07′35″N 62°19′21″E / 25.12639°N 62.32250°E / 25.12639; 62.32250
ملڪ پاڪستان
صوبو بلوچستان
ضلعوگوادر
تعلقوگوادر
حڪومت
• طرزميونسپل ڪارپوريشن
• باڊيگوادر ترقياتي اٿارٽي
• ميئرمحمد شريف ميا داد
• ڊپٽي ڪمشنرحمود الرحمان (بي پي ايس-18 پي اي ايس)
• ضلعي پوليس آفيسرزهيب محسن (بي پي ايس-18 پي ايس پي)
آبادي
• ڪل70,852
• ڪثافتauto في چورس ڪلوميٽر
وقتي علائقوUTC+5 (پي ايس ٽي)
پوسٽل ڪوڊ
91200
ڊائلنگ ڪوڍ+92
شهرن جو تعداد1
يونين ڪائونسلن جو تعداد5
انساني ترقياتي اشاريه (2024ع)0.606[2] (وچولو)
ويب سائيٽwww.gda.gov.pk

گوادر (Urdu: گوادر, ur) پاڪستاني صوبي بلوچستان جي ڏکڻ اولهه سامونڊي ڪناري تي هڪ بندرگاهي شهر آهي. هي عربي سمنڊ جي ڪناري تي عمان جي سامهون واقع آهي ۽ 2017ع جي آدمشماريءَ موجب ان جي آبادي 90,000 کان وڌيڪ هئي. 1783ع کان 1958ع تائين هي مسقط ۽ عمان جي سلطنت جي سمنڊ پار ملڪيت هو، جنهن کان پوءِ پاڪستان ان کي خريد ڪيو.[3] هي تربت کان اٽڪل 120 km (75 mi) ڏکڻ اولهه ۾ واقع آهي. ايران جي سيستان ۽ بلوچستان صوبي ۾ واقع ڀيڻ بندرگاهي شهر چابهار ان کان اٽڪل 170 km (110 mi) اولهه ۾ آهي. آڪٽوبر 2011ع ۾ گوادر کي بلوچستان جي سياري جي راڄڌاني قرار ڏنو ويو.[4]

17هين صديءَ جي آخر ۾ مڇيگيريءَ جي هڪ وسنديءَ طور قائم ٿيل گوادر، 20هين صديءَ ۾ عماني سلطنت اندر هڪ علائقائي واپاري مرڪز بڻجي ويو ۽ پوءِ 1958ع ۾ پاڪستان حوالي ڪيو ويو. چين جي محدود سيڙپڪاريءَ 2013ع کان 2020ع تائين گوادر جي ترقيءَ کي تيز ڪرڻ ۾ مدد ڏني، جنهن دوران شهر جي معيشت ترقي ڪرڻ شروع ڪئي. 2025ع ۾ مجموعي سيڙپڪاري هڪ ارب آمريڪي ڊالرن تائين پهتي.

شهر جي مکيه صنعت مڇيءَ جي پروسيسنگ جو ڪارخانو آهي.

گوادر 1999ع جي ڪارگل جنگ کان پوءِ ڌيان جو مرڪز بڻيو، جڏهن پاڪستان هڪ فوجي بحري بندرگاهه جي ضرورت محسوس ڪئي ۽ دفاعي مقصدن لاءِ ڪراچي–گوادر روڊ (مڪران ساحلي شاهراهه) تعمير ڪيو ويو.[5] پنهنجي تاريخ جي گهڻي حصي دوران گوادر هڪ ننڍي کان وچولي درجي جي وسندي رهيو، جنهن جي معيشت گهڻو ڪري روايتي مڇيگيريءَ تي ٻڌل هئي. ان جي جاگرافيائي هنڌ جي حڪمت عمليءَ واري اهميت پهريون ڀيرو 1954ع ۾ تسليم ڪئي وئي، جڏهن پاڪستان جي درخواست تي آمريڪا جي ارضياتي سروي ان کي اونهي پاڻيءَ واري بندرگاهه لاءِ موزون هنڌ طور سڃاتو، جڏهن ته اهو علائقو اڃا عماني حڪمرانيءَ هيٺ هو.[6] لڳاتار پاڪستاني حڪومتن دوران هڪ وڏي اونهي پاڻيءَ واري بندرگاهه طور علائقي جي صلاحيت 2001ع تائين استعمال نه ٿي سگهي، جڏهن گوادر بندرگاهه جي پهرئين مرحلي جي تعمير شروع ڪئي وئي، جيڪو 2007ع ۾ مڪمل ٿيو.[7] پهرئين مرحلي تي 248 ملين آمريڪي ڊالر خرچ آيو.[8] تعمير کان پوءِ بندرگاهه شروعاتي طور ڪيترن ئي سببن، جن ۾ سيڙپڪاريءَ جي کوٽ، سلامتيءَ بابت خدشا ۽ پاڪستان حڪومت پاران بندرگاهه هلائيندڙ پورٽ آف سنگاپور اٿارٽي کي واعدي موجب زمين منتقل ڪرڻ ۾ ناڪامي شامل هئا، سبب گهٽ استعمال هيٺ رهيو.[9]

اپريل 2015ع ۾ پاڪستان ۽ چين 46 ارب آمريڪي ڊالرن جي چين–پاڪستان اقتصادي راهداري (سي پيڪ) کي ترقي ڏيڻ جي ارادي جو اعلان ڪيو،[10] جيڪا چين جي هڪ پٽي، هڪ رستو شروعات جو حصو آهي.[11] گوادر کي سي پيڪ ۾ مرڪزي اهميت حاصل آهي ۽ ان کي هڪ پٽي، هڪ رستو ۽ سامونڊي ريشم رستو منصوبن وچ ۾ ڳانڍاپي طور ڏٺو وڃي ٿو.[12] سي پيڪ جي حصي طور شهر ۾ 1.153 ارب آمريڪي ڊالرن جا بنيادي ڍانچي وارا منصوبا لڳايا ويندا،[13] جن جو مقصد اتر پاڪستان ۽ اولهه چين کي اونهي پاڻيءَ واري سامونڊي بندرگاهه سان ڳنڍڻ آهي.[14] شهر ۾ ترندڙ مائع قدرتي گئس جي سهولت پڻ قائم ڪئي ويندي، جيڪا ايران–پاڪستان گئس پائيپ لائين منصوبي جي 2.5 ارب آمريڪي ڊالرن جي وڏي گوادر–نوابشاهه حصي طور تعمير ڪئي ويندي.[15] ايران تي آمريڪي پابندين بابت خدشن باوجود، 2024ع تائين پاڪستان ايراني سرحد کان گوادر تائين پائيپ لائين جي تعمير جاري رکڻ جو فيصلو ڪيو. ان جو هڪ سبب معاهدي تحت ڏنڊن کان بچڻ ۽ ٻيو سبب گوادر ڪوئلو بجلي گهر تي حد کان وڌيڪ ڀاڙڻ کان پاسو ڪرڻ آهي، جنهن لاءِ درآمد ٿيل ڪوئلو گهربل آهي.[16]

گوادر شهر ۾ سڌيءَ ريت سي پيڪ جي سرپرستيءَ هيٺ ٿيندڙ سيڙپڪاريءَ کان سواءِ، چائنا اوورسيز پورٽ هولڊنگ ڪمپني جون 2016ع ۾ 2 ارب آمريڪي ڊالرن جي گوادر خاص اقتصادي زون جي تعمير شروع ڪئي،[17] جنهن کي چين جي خاص اقتصادي زونن جي نموني تي ترقي ڏني پئي وڃي.[18] سيپٽمبر 2016ع ۾ گوادر ترقياتي اٿارٽي پراڻي گوادر شهر جي زمين حاصل ڪرڻ ۽ آبادڪاريءَ جي تياريءَ لاءِ ٽينڊرن جي درخواست جاري ڪئي.[19]

نالي جي بڻ بنياد

[سنواريو]

لفظ ”گوادر“ ٻن بلوچي لفظن جو ميلاپ آهي—گوات، جنهن جي معنيٰ ”واءُ“ آهي، ۽ در، جنهن جي معنيٰ ”لنگهه“ يا ”دروازو“ آهي (Balochi: گوات ءُ در‎)، (Urdu: گوادر)؛ اهڙيءَ ريت ”گوادر“ جي معنيٰ ”واءُ جو دروازو“ آهي.[20]

تاريخ

[سنواريو]

قديم دور

[سنواريو]

بلوچستان جي ٻين گهڻن علائقن وانگر، گوادر ۾ انساني آبادي پڻ تمام قديم معلوم ٿئي ٿي. هن علائقي ۾ ڪانسي جي دور کان ئي انساني وسندين جا آثار ملن ٿا، جڏهن علائقي جي ڪجهه رڻ پٽ جي چشمن جي چوڌاري وسنديون قائم هيون. انهيءَ آباديءَ جي نموني مان ئي لفظ مڪران نڪتل آهي، جيڪو بلوچستان جو اصل نالو هو. ڪجهه عرصي تائين هي علائقو هخامنشي فارسي سلطنت جو حصو رهيو. خيال ڪيو وڃي ٿو ته هن علائقي کي فارسي سلطنت جي باني سائرس اعظم فتح ڪيو هو. گيدروشيا جي ساتراپي جي گاديءَ جو هنڌ پورا هو، جنهن بابت خيال ڪيو وڃي ٿو ته اهو موجوده بمپور جي ويجهو، ايراني بلوچستان ۾ واقع هو. سڪندر اعظم جي وطن واپسيءَ واري سفر دوران، سندس ائڊمرل نيارڪس موجوده مڪران جي سامونڊي ڪناري سان هڪ بحري ٻيڙي جي اڳواڻي ڪئي ۽ لکيائين ته هي علائقو خشڪ، جابلو ۽ ”اِڪٿيوفاگوئي“ يعني ”مڇي کائيندڙ“ ماڻهن جو رهائشي هو. اهو قديم يوناني روپ قديم فارسي اصطلاح ”ماهي خوران“ جو ترجمو هو، جيڪو اڳتي هلي جديد لفظ ”مڪران“ بڻيو.[21] سڪندر جي سلطنت جي زوال کان پوءِ هن علائقي تي سڪندر جي جرنيلن مان هڪ سيليوڪس نيڪيٽر حڪومت ڪئي. پوءِ لڳ ڀڳ 303 ق.م. ۾، سيليوڪس جي شهنشاهه چندرگپت موريا سان صلح ڪرڻ ۽ علائقو مورين حوالي ڪرڻ کان پوءِ، هي خطو موريا سلطنت جي حڪمرانيءَ هيٺ آيو.

اصل رهواسين جا نسل ميڊ ماڻهن جي نالي سان سڃاتا وڃن ٿا. ابتدائي مسلم تاريخ نويسيءَ ۾ انهن جو ذڪر سامونڊي ماڻهن طور ڪيو ويو آهي؛ انهن مان ڪي ڀاوارج نالي سامونڊي ڦورو هئا، جيڪي ديبل، ڪڇ ۽ ڪاٺياواڙ جي بندرگاهن کان وٺي دجله درياهه جي ڇوڙ ۽ سيلون تائين هندي سمنڊ ۾ سرگرم هئا. اڄ اهي مقامي آباديءَ ۾ ضم ٿي چڪا آهن ۽ بلوچي ۽ اردو ڳالهائين ٿا. اهي مڪران جي شروعاتي سنڌي نسلن، جهڙوڪ جدگالن، سان لاڳاپيل آهن.

پراڻي شهر ۾ موجود عماني قلعي جا گهر.

عماني حڪمراني

[سنواريو]

سانچو:Clarify span، تان جو عرب-مسلمان فوج 643ع ۾ مڪران فتح ڪيو ۽ سانچو:Clarify span مختلف طاقتن هن علائقي تي قبضي لاءِ مقابلو ڪيو. ان کان پوءِ لڳ ڀڳ ٻن صدين تائين مختلف بلوچ قبيلن جي مقامي حڪمراني رهي. 1550ع واري ڏهاڪي ۾ عثماني ائڊمرل سيدي علي رئيس شهر جو دورو ڪيو ۽ پنهنجي 1557ع جي ڪتاب مرآت الممالڪ (ملڪن جو آئينو) ۾ ان جو ذڪر ڪيو.[22] سيدي علي رئيس موجب، گوادر جا رهواسي بلوچ هئا ۽ سندن سردار ملڪ دينار جو پٽ ملڪ جلال الدين هو.

15هين صديءَ ۾ پورچوگالين هندستان ۽ عمان جي ڪجهه حصن تي قبضو ڪيو. هنن مڪران جي سامونڊي علائقي کي به پنهنجي قبضي ۾ آڻڻ جو منصوبو ٺاهيو. واسڪو ڊي گاما جي اڳواڻيءَ ۾ هنن گوادر تي حملو ڪيو، پر ڪمانڊر مير اسماعيل بلوچ جي نگرانيءَ هيٺ بلوچن پورچوگالين کي شڪست ڏني. پورچوگالين ڪيترائي ڀيرا سامونڊي ڳوٺن کي ڦريو ۽ باهه ڏني، پر اهي گوادر تي قبضو ڪرڻ ۾ ناڪام رهيا. پورچوگالي فوج جون توپون گوادر جي مرڪزي جيل ڀرسان پيل مليون هيون. مير اسماعيل بلوچ جي قبر گوادر جي باتل جبل ڀرسان واقع آهي، جيڪا مير اسماعيل بلوچ پنهنجي حياتيءَ ۾ پاڻ ٺهرائي هئي. هو 1468ع ۾ بي اولاد وفات ڪري ويو.[23]

18هين صديءَ جي پڇاڙيءَ ڌاري قلات جي خان ناصر خان اول احمدزئي گوادر جي بالادستي سلطان بن احمد، مسقط جي حڪمران، کي ڏني.[24] جڏهن سلطان بعد ۾ ٻيهر مسقط تي قبضو ڪيو ته هن گوادر ۾ هڪ والي (يا ”گورنر“) مقرر ڪري پنهنجي حڪمراني جاري رکي. انهيءَ والي کي پوءِ ويجهي سامونڊي شهر چابهار (هاڻوڪي ايران ۾) کي تابع ڪرڻ جو حڪم ڏنو ويو. گوادر جو قلعو عماني حڪمرانيءَ دوران تعمير ڪيو ويو. 18هين صديءَ جي وچ ڌاري ناصر خان گچڪي بلوچ قبيلي کي شڪست ڏئي گوادر ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن تي قبضو ڪيو ۽ انهن کي خانات قلات ۾ شامل ڪيو. تنهن هوندي به، اهو محسوس ڪندي ته گچڪين جي سهڪار کان سواءِ علائقي تي ضابطو برقرار رکڻ ڏکيو ٿيندو، ناصر خان مقامي گچڪي سردار سان هڪ معاهدو ڪيو، جنهن تحت گچڪين کي پنهنجي الڳ رياست مڪران قائم ڪري علائقي جو انتظامي ڪنٽرول برقرار رکڻ جي اجازت ڏني وئي، جنهن جي بدلي ۾ گڏ ڪيل آمدنيءَ جو اڌ حصو قلات کي ڏنو ويندو هو. اهو بندوبست 1783ع تائين جاري رهيو. جڏهن سيد سلطان جو پنهنجي ڀاءُ، مسقط جي حڪمران، سان تڪرار ٿيو ۽ هن مدد گهري، تڏهن ناصر خان پنهنجي آمدنيءَ جي حصي مان گوادر سيد سلطان کي گذر سفر لاءِ ڏنو، ان شرط سان ته جڏهن سيد سلطان تخت حاصل ڪري وٺندو ته علائقو قلات کي واپس ڪيو ويندو. سيد سلطان 1797ع ۾ مسقط جي تخت تي ويٺو، پر گوادر جو علائقو ڪڏهن به قلات کي واپس نه ڪيائين. گوادر جي مالڪيءَ لاءِ سلطان ۽ قلات جي خان جي وارثن وچ ۾ شروع ٿيل جدوجهد برطانوي مداخلت جو سبب بڻي. بعد ۾ ٽيليگراف جون تارون برطانوي انتظام هيٺ شهر تائين وڇايون ويون.[حوالو گهربل] عماني حڪمرانيءَ دوران سنڌ مان مختلف گروهه گوادر ۾ اچي آباد ٿيا، جن ۾ اللواتيا به شامل هئا، جيڪي گهڻو ڪري خود عمان ۾ آباد ٿيا، ۽ مسلمان ڪنجَر ماڻهو، جيڪي پنهنجي خانه بدوش طرز زندگيءَ سبب برطانوي ڏاڍ کان بچڻ لاءِ گوادر ڀڄي آيا هئا. 1783ع کان 1958ع تائين گوادر جا ٻه اهم والي سيف بن علي (پهريون) ۽ احسان عظيم (آخري) هئا.[25]

گوادر اسٽيشن

برطانوي، علائقي جي استعمال لاءِ سلطان کان رعايتون حاصل ڪرڻ کان پوءِ، مسقط کي گوادر تي پنهنجو قبضو برقرار رکڻ ۾ مدد ڪندا رهيا. بعد ۾ برطانوي دعويٰ ڪئي ته علائقو مير ناصر سلطان کي ڏنو هو، پر مقامي روايتون ۽ ان دور جا هاڻي ظاهر ڪيل ڳجها دستاويز انهيءَ دعويٰ کي چئلينج ڪن ٿا.[26] 1863ع کان 1879ع تائين گوادر هڪ برطانوي اسسٽنٽ پوليٽيڪل ايجنٽ جو صدر مقام رهيو. برٽش انڊيا اسٽيم نيويگيشن ڪمپني جا ٻاڦ وارا جهاز هر پندرهن ڏينهن کان پوءِ گوادر بندرگاهه تي ترسندا هئا ۽ شهر ۾ گڏيل پوسٽ ۽ ٽيليگراف آفيس پڻ موجود هئي.

پاڪستان

[سنواريو]

1947ع ۾ مڪران نئين قائم ٿيل ڊومينين پاڪستان سان الحاق ڪيو ۽ ان کي ضلعي جو درجو ڏنو ويو، پر ان وقت گوادر مڪران ۾ شامل نه هو. 1958ع ۾ پاڪستان جي وزيراعظم فيروز خان نون ۽ سندس گهرواري وقار النساءِ نون برطانوي حڪومت کي گوادر پاڪستان حوالي ڪرڻ لاءِ قائل ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيا. 8 سيپٽمبر 1958ع تي عمان نيٺ گوادر پاڪستان حوالي ڪيو، جنهن لاءِ شهزادي ڪريم آغا خان چوٿين لڳ ڀڳ 30 لک آمريڪي ڊالرن جو مالي حصو ڏنو.[27] ان کي مڪران ضلعي جي هڪ تعلقي جو درجو ڏنو ويو. 1 جولاءِ 1977ع تي مڪران ضلعي کي ڊويزن جو درجو ڏنو ويو ۽ ان کي ٽن ضلعن تربت (1994–95ع کان ڪيچ)، پنجگور ۽ گوادر ۾ ورهايو ويو.

2002ع کان 2007ع تائين گوادر ۾ وڏي پيماني تي ترقي ٿي. 2002ع ۾ پاڪستان جي نيشنل هاءِ وي اٿارٽي (اين ايڇ اي) پسني ۽ اورماڙي رستي گوادر کي ڪراچي سان ملائيندڙ 653 ڪلوميٽر ڊگهي مڪران ڪوسٽل هاءِ وي جي تعمير شروع ڪئي، جيڪا اڳتي پاڪستان جي قومي شاهراهن سان ڳنڍيل هئي؛ هي منصوبو 2004ع ۾ مڪمل ٿيو. 2003ع ۾ گوادر جي رٿابندي ۽ ترقيءَ جي نگراني لاءِ گوادر ڊولپمينٽ اٿارٽي قائم ڪئي وئي ۽ گوادر جي وڏي بندرگاهي شهر ۾ صنعتي سرگرمين کي هٿي ڏيڻ لاءِ گوادر انڊسٽريل اسٽيٽ ڊولپمينٽ اٿارٽي قائم ڪئي وئي.[28] 2004ع ۾ اين ايڇ اي تربت، هوشاب، آواران ۽ خضدار رستي گوادر کي رتوديرو، سنڌ سان ملائيندڙ 820 ڪلوميٽر ڊگهي ايم-8 موٽروي جي تعمير شروع ڪئي، جيڪا اڳتي پاڪستان جي ٻين موٽرويز سان ڳنڍيل آهي. 2006ع ۾ گوادر ڊولپمينٽ اٿارٽي گوادر لاءِ 50 سالن جو ماسٽر پلان تيار، ترقي ۽ منظور ڪيو،[29] جيڪو چين جي بندرگاهي شهر شينزين کان متاثر هو.[30] 2007ع ۾ پاڪستان سول ايوي ايشن اٿارٽي نئين گرين فيلڊ هوائي اڏي، نئين گوادر بين الاقوامي هوائي اڏي، جي تعمير لاءِ 1,700 ha (4,300 ايڪڙ) زمين حاصل ڪئي؛ هي هوائي اڏو 2,400 ha (6,000 ايڪڙ) ايراضيءَ تي 246 ملين آمريڪي ڊالرن جي تخميني لاڳت سان تعمير ٿيڻو هو.[31] ان جي 2025ع تائين فعال ٿيڻ جي اميد هئي.

3 جون 2022ع تي وزيراعظم شهباز شريف 19.49 ڪلوميٽر ڊگهي، ڇهن لينن واري گوادر ايسٽ بي ايڪسپريس وي جو افتتاح ڪيو، جيڪا چين-پاڪستان اقتصادي راهداريءَ جي شروعاتي حاصلات واري منصوبي طور تيار ڪئي وئي هئي.[32] هي ايڪسپريس وي گوادر بندرگاهه کي مڪران ڪوسٽل هاءِ وي سان ڳنڍي ٿي، جنهن سان رابطن ۾ بهتري آئي ۽ ڪراچي ڏانهن سامان جي آمدرفت ۾ آساني ٿي.[32] ٻين ترقياتي منصوبن ۾ ايران مان 100 ميگاواٽ بجليءَ جي درآمد، ڪيترين ئي رهائشي اسڪيمن، پنج تارن وارن هوٽلن، ايڪسپو سينٽر، عربي سمنڊ تي پاڻي کي لوڻ کان پاڪ ڪرڻ جا پلانٽ، پاڪ-چين دوستي اسپتال، آرامڪو آئل ريفائنري (سعودي عرب کان پرڏيهي سيڙپڪاري) ۽ آءِ سي سي جي معيار وارو ڪرڪيٽ اسٽيڊيم شامل آهن.

جاگرافي

[سنواريو]

ارضي بناوت

[سنواريو]
گوادر هڪ سوڙهي ۽ وارياسي برزخ تي واقع آهي، جيڪو 150 m (480 ft) فوٽ اوچي گوادر پرومونٽري کي مڪران جي سامونڊي ڪناري سان ڳنڍي ٿو.
گوادر اوڀرندي نار ۾ مڇي مارڻ واريون ٻيڙيون، پسمنظر ۾ ڪوهه مهدي جون ٽڪريون
گوادر شهر جو فضائي منظر

گوادر پاڪستان جي ڏکڻ اولهندي عربي سمنڊ واري ڪناري تي، بلوچستان صوبي جي گوادر ضلعي ۾ واقع آهي. اوڀر طرف واقع اورماڙو وانگر، گوادر هڪ قدرتي هٿوڙي جي مٿي جهڙي ٽومبولو اپٻيٽ تي واقع آهي، جيڪو ٻنهي پاسن تي لڳ ڀڳ مڪمل، پر قدرتي طور وڪريل، نيم گول نارون ٺاهي ٿو. شهر 12 km-long (7 mi) ڊگهي هڪ سوڙهي ۽ وارياسي برزخ تي واقع آهي، جيڪو پاڪستاني سامونڊي ڪناري کي عربي سمنڊ ۾ موجود پٿريلي اڀارن سان ڳنڍي ٿو. انهن اڀارن کي گوادر پرومونٽري يا ڪوهه باطل چيو وڃي ٿو، جيڪي 150 m (480 ft) اوچائيءَ تائين پهچن ٿا ۽ اوڀر کان اولهه تائين 11 km (7 mi) ڊگها ۽ 1.5 km (1 mi) ويڪرا آهن.[33] 240 m (800 ft) ويڪرو برزخ، جنهن تي گوادر واقع آهي، ٻن لڳ ڀڳ مڪمل نيم گول نارين کي هڪ ٻئي کان جدا ڪري ٿو. اولهندي نار کي پدي زِر چيو وڃي ٿو، جيڪا عام طور تانگهي آهي؛ ان جي سراسري اونهائي 3.7 m (12 ft) ۽ وڌ ۾ وڌ اونهائي 9.1 m (30 ft) آهي.[33] برزخ جي اوڀر ۾ اونهي پاڻيءَ وارو ديمي زِر بندرگاهه آهي، جتي گوادر بندرگاهه تعمير ڪئي وئي آهي.

آبهوا

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو گوادر جي آبهوا

گوادر جي آبهوا گرم ريگستاني (ڪوپن BWh) آهي، جنهن ۾ برسات گهٽ پوي ٿي ۽ اونهاري ۽ سياري جي گرمي پد ۾ وڏو فرق هوندو آهي. عربي سمنڊ جي ٿڌين لهرن جو سامونڊي اثر گرمي پد کي معتدل ڪري ٿو، جنهن سبب اندروني علائقن ۽ فارس نار جي شهرن، جهڙوڪ دبئي، جي ڀيٽ ۾ گوادر جا اونهارا نمايان طور ٿڌا هوندا آهن. عربي سمنڊ سياري جي گرمي پد کي پڻ معتدل ڪري ٿو، جنهن سبب اندروني علائقن جي ڀيٽ ۾ سياري جون راتيون وڌيڪ گرم هونديون آهن.

سڀ کان گرم مهيني، جون، ۾ سراسري گرمي پد 31 °C کان 32 °C جي وچ ۾ رهي ٿو. سڀ کان ٿڌي مهيني، جنوري، ۾ سراسري گرمي پد 18 °C کان 19 °C تائين هوندو آهي. گرمي پد جي هڪجهڙائي مڪران جي ساحلي علائقي جي هڪ منفرد خاصيت آهي. ڪڏهن ڪڏهن بلوچستان جي مٿانهين پٽ تان هيٺ لهندڙ هوائون ٿوري وقت لاءِ سردي آڻينديون آهن، ٻي صورت ۾ سيارو خوشگوار هوندو آهي. گوادر ۾ سيارا اونهارن کان ننڍا هوندا آهن. جيتوڻيڪ گوادر چوماسي واري پٽيءَ کان ٻاهر واقع آهي، پر اونهاري ۾ (جون کان آگسٽ) هتي هلڪيون چوماسي برساتون پونديون آهن. بهرحال، سياري ۾ مغربي خلل سبب وڏي برسات پئجي سگهي ٿي. سالياني برسات رڳو 100 ملي ميٽر (3 انچ) آهي. جون 2010ع ۾ گوادر سامونڊي طوفان فيٽ سبب متاثر ٿيو، جنهن دوران 372 ملي ميٽر جي رڪارڊ ٽوڙ برسات ۽ 121 km/h (75 mph) تائين هوائون لڳيون.

27–28 فيبروري 2024ع تي گوادر ۾ 30 ڪلاڪن دوران 180 ملي ميٽر برسات پئي، جنهن سبب ساحلي شهر ۾ ٻوڏ آئي.[34] پاڪستان جي وردي پوش فورسن ۽ مقامي اختيارين پاڻيءَ هيٺ آيل علائقن مان خاندانن کي ڪڍيو. ٻوڏ سبب گوادر ۽ ڪراچي وچ ۾ سموري آمدرفت بند ٿي وئي، ڇاڪاڻ⁠تہ ٻنهي شهرن کي ڳنڍيندڙ ساحلي شاهراهه کي نقصان پهتو هو.[34]

موسمي رڪارڊ : گوادر، پاڪستان
مھينو جنور: فبرو: مارچ اپريل مئي جون جولاء آگسٽ سيپ: آڪٽو: نومبر ڊسمبر سال
وڌ ۾ وڌ رڪارڊ°C (°F) 31.1
(88)		 33.0
(91.4)		 40.5
(104.9)		 44.7
(112.5)		 45.7
(114.3)		 48.0
(118.4)		 42.5
(108.5)		 39.5
(103.1)		 41.1
(106)		 41.0
(105.8)		 37.5
(99.5)		 33.1
(91.6)		 48.0
(118.4)
اوچي پد جي
سراسري°C (°F)		 24.1
(75.4)		 25.0
(77)		 28.0
(82.4)		 31.9
(89.4)		 34.2
(93.6)		 34.0
(93.2)		 32.5
(90.5)		 31.5
(88.7)		 31.5
(88.7)		 32.0
(89.6)		 29.0
(84.2)		 25.0
(77)		 29.9
(85.8)
گھٽ پد جي
سراسري°C (°F)		 13.8
(56.8)		 15.1
(59.2)		 18.4
(65.1)		 21.7
(71.1)		 24.9
(76.8)		 26.9
(80.4)		 26.9
(80.4)		 25.8
(78.4)		 24.4
(75.9)		 21.7
(71.1)		 18.0
(64.4)		 15.1
(59.2)		 21.1
(70)
گھٽ ۾ گھٽ
رڪارڊ°C (°F)		 2.3
(36.1)		 1.3
(34.3)		 8.0
(46.4)		 12.5
(54.5)		 15.5
(59.9)		 20.0
(68)		 20.8
(69.4)		 20.5
(68.9)		 18.0
(64.4)		 13.0
(55.4)		 5.5
(41.9)		 0.5
(32.9)		 0.5
(32.9)
سراسري پرسپييئيشن mm (انچ) 25.9
(1.02)		 22.7
(0.894)		 13.4
(0.528)		 4.9
(0.193)		 0.1
(0.004)		 2.4
(0.094)		 6.6
(0.26)		 2.8
(0.11)		 0.2
(0.008)		 0.9
(0.035)		 3.7
(0.146)		 21.6
(0.85)		 89.8
(3.535)
Source: [35]

آباديءَ جي جوڙجڪ

[سنواريو]

آبادي

[سنواريو]
Historical population
YearPop.±% p.a.
19455,875—    
1961...—    
197215,794—    
198117,000+0.82%
199845,021+5.90%
201790,201+3.73%
202370,852−3.94%
ذريعا:[36]

جيئن ته برطانوي راڄ دوران گوادر عمان جي سلطنت جو حصو هو، تنهنڪري ان کي برطانوي هندستان جي سمورين آدمشمارين مان خارج رکيو ويو هو. 1945ع جي عماني رڪارڊن موجب، گوادر شهر جي آبادي 5,875 هئي.[37] 2014ع تائين شهر جي آبادي وڌي لڳ ڀڳ 85,000 ٿي وئي هئي.[38] 2017ع جي آدمشماريءَ ۾ گوادر شهر جي ڪل آبادي 90,762 هئي.[39]

پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري موجب شهر جي آبادي 70,852 هئي.[40] 2023ع ۾ گوادر تعلقي جي آبادي 147,041 هئي.[41]

گوادر جي تاريخ گهڻ رخي رهي آهي ۽ مختلف دورن ۾ بلوچن، ڪشميرين، پشتونن ۽ سنڌين سميت مختلف گروهه هتي اچي آباد ٿيا. اهي مختلف گروهه مقامي ثقافت ۾ ضم ٿي ويا ۽ اڄ مقامي رهواسي سمجهيا وڃن ٿا. عماني مسر، جنهن کي ”عماني پڳ“ پڻ چيو وڃي ٿو، گوادر ۾ ڪشميرين آندو، جن بعد ۾ ان کي عمان تائين پهچايو.

ٻوليون

[سنواريو]

گوادر جي آباديءَ جي وڏي اڪثريت بلوچ آهي.[42][43] گوادر تعلقي جي 97.5٪ آبادي بلوچي کي مادري ٻولي طور ڳالهائي ٿي، جنهن کان پوءِ سنڌي (0.7٪)، براهوي (0.6٪)، اردو (0.2٪)، سرائيڪي (0.2٪) ۽ پشتو (0.2٪) ڳالهايون وڃن ٿيون.[40]

انتظاميا

[سنواريو]

گوادر، گوادر ضلعي ۽ گوادر تعلقي، ٻنهي جو صدر مقام آهي. گوادر تعلقو انتظامي طور پنجن يونين ڪائونسلن ۾ ورهايل آهي.[44]

2 اپريل 2021ع تي بلوچستان حڪومت گوادر کي ڏکڻ بلوچستان جي گاديءَ واري هنڌ جو درجو ڏنو.[4][45][46]

پاڙا

[سنواريو]

گوادر پنجن يونين ڪائونسلن ۾ ورهايل آهي،[47] جيڪي اڳتي وارڊن ۾ ورهايل آهن:[48][49]

  • گوادر مرڪزي
    • گزروان
    • ڪوماگري
    • محلو ظهور شاهه
    • صالح محمد
    • سهرابي
    • عثمانيا
  • ڏکڻ گوادر
    • ڪماري
    • محلو ڪريم بخش
    • محلو شاهدو بند
    • ملا بند
    • مراد بخش
    • سرابي
    • شيخ عمر
    • توباغ
  • اتر گوادر
    • لال بخش
    • محلو بلوچ
    • محلو مير عبدالغفور
    • مجاهد
  • پشوڪان
  • سربندر

ثقافت

[سنواريو]
گوادر عربي اپٻيٽ جي سامهون، فارس نار جي منهن وٽ واقع آهي.

گوادر جي جاگرافيائي بيهڪ ۽ تاريخ هن کي ثقافتن جو هڪ منفرد ميلاپ عطا ڪيو آهي. عرب ثقافت جو گوادر تي گهرو اثر آهي، جيڪو عماني دور ۽ عربي اپٻيٽ سان ان جي ويجهڙائيءَ جو نتيجو آهي.[43] شهر ۾ عماني دور جي عمارتن جا آثار پڻ ملن ٿا.

حڪمت عمليءَ واري اهميت

[سنواريو]

وچ ايشيا ۽ ڏکڻ ايشيا تي ٻڌل خطو، جنهن ۾ ڪئسپين علائقو، وچ ايشيائي جمهوريتون، افغانستان ۽ ايران شامل آهن، ۽ توانائيءَ سان مالامال ڍنڍ ڪئسپين سمنڊ، پنهنجي وڏي معاشي صلاحيت ۽ جاگرافيائي لحاظ کان اهم بيهڪ سبب هڪ اهم خطو آهي، جنهن هن علائقي کي بين الاقوامي ميدان ۾ مرڪزي حيثيت ڏني آهي.[50] ايران پڻ گوادر ۽ ان جي بندرگاهه جي ترقيءَ جي حمايت جو اظهار ڪيو آهي.[51]

معيشت

[سنواريو]

گوادر فري زون

[سنواريو]

20 جون 2016ع تي 20 ارب آمريڪي ڊالرن جي لاڳت واري 10 چورس ڪلوميٽر ايراضيءَ تي پکڙيل ٽيڪس کان آجي صنعتي زون جي اڏاوت شروع ٿي.[17] هن زون ۾ رڳو صنعتي زون لاءِ 300 ميگاواٽ جو ڪوئلي تي هلندڙ بجلي گهر پڻ شامل آهي.[52] چيني سيڙپڪاريءَ باوجود، بجلي گهر سميت هن ترقياتي منصوبي جو وڏو حصو اڃا تائين اڻپورو آهي.[53]

گوادر بندرگاهه

[سنواريو]

سانچو:مک مضمون

گوادر بندرگاهه مان حاصل ٿيندڙ آمدنيءَ ۾ چين جو حصو 91 سيڪڙو، جڏهن ته پاڪستان جو حصو 9 سيڪڙو هوندو.[5] گوادر ۾ چين جا اهم حڪمت عمليءَ وارا مفاد آهن. 2013ع ۾ سرڪاري ملڪيت واري چائنا اوورسيز پورٽ هولڊنگز لميٽيڊ گوادر بندرگاهه جو انتظام سنڀاليو.[54] هيءَ بندرگاهه چين لاءِ حڪمت عمليءَ جي لحاظ کان اهم آهي، ڇاڪاڻ ته چين جي تيل جو سٺ سيڪڙو فارسي نار مان جهازن وسيلي 16,000 ڪلوميٽرن کان وڌيڪ سفر ڪري ٻن کان ٽن مهينن ۾، سامونڊي ڦورن، خراب موسم، سياسي حريفن ۽ ٻين خطرن کي منهن ڏيندي، چين جي اهم واپاري بندرگاهه شنگھائي تائين پهچي ٿو. گوادر اهو فاصلو گهٽائي رڳو 5,000 ڪلوميٽر ڪري ڇڏيندو ۽ سڄو سال ڪم ڪندو.[55]

چين جو دارومدار وڏي حد تائين فارسي نار جي تيل تي آهي، جيڪو ملاڪا ڳچي سمنڊ مان گذري هندي ۽ پئسفڪ سمنڊن وسيلي چين تائين پهچي ٿو. جڏهن تيل چين جي اوڀرندي سامونڊي ڪناري جي بندرگاهن تي پهچي ٿو ته ان کي هزارين ڪلوميٽر اندروني علائقن مان گذاري اولهندي چين تائين پهچايو وڃي ٿو. ڪڏهن ڪڏهن گوادر بندرگاهه–قراقرم شاهراهه رستي کي سامونڊي ٽينڪرن وسيلي تيل جي آمدورفت کان وڌيڪ محفوظ، سستو ۽ ننڍو قرار ڏنو ويندو آهي. بهرحال، تحقيق مان معلوم ٿئي ٿو ته گوادر کان چين تائين روڊ رستي تيل پهچائڻ تمام مهانگو هوندو، جڏهن ته جبلائي علائقا، زلزلا، ڀارت سان تڪرار ۽ امڪاني دهشتگرد حملا جهڙيون ڪيتريون ئي رسدي مشڪلاتون پڻ پيش اينديون، ۽ ان سان چين جي مجموعي توانائي سلامتيءَ تي نهايت ٿورو اثر پوندو.[56] تنهن هوندي به، پاڪستان اتر پاڪستان تائين تيل جي پائيپ لائين ٺاهڻ جو ارادو رکي ٿو، جيڪا انهن خدشن مان گهڻن کي گهٽائي سگهي ٿي.

ٻئي طرف وهندڙ چيني سامان کي وچ اوڀر تائين پهچڻ لاءِ وڌيڪ آسان، ننڍو ۽ محفوظ رستو ملي سگهي ٿو. شهر کي پرڏيهي ڪمپنين لاءِ هڪ برآمدي پروسيسنگ زون طور پڻ ترقي ڏني پئي وڃي، جيئن اهي گوادر ۾ شيون تيار ڪري علائقي جي مختلف ملڪن ڏانهن برآمد ڪري سگهن.[57]

ريڪو ڊڪ آمدورفت

[سنواريو]

2024ع تائين، پاڪستان حڪومت گوادر بندرگاهه ۽ اتر اولهندي بلوچستان ۾ واقع ريڪو ڊڪ کاڻ جي وچ ۾ شاهراهه تعمير ڪري رهي آهي. ان سان کاڻ تائين کوٽائيءَ جو سامان پهچائڻ ۽ کاڻ مان معدني مرڪوز مادو ٽرڪن وسيلي منتقل ڪرڻ ممڪن ٿيندو.[58] سلري پائيپ لائين ۽ ريلوي لائين ٺاهڻ جا منصوبا پڻ موجود آهن.

نئون گوادر بين الاقوامي هوائي اڏو

[سنواريو]
2022ع ۾ اڏاوت هيٺ گوادر بين الاقوامي هوائي اڏو.

پاڪستان جي وزيراعظم عمران خان 29 مارچ 2019ع تي گوادر ۾ نئين گوادر بين الاقوامي هوائي اڏي جو پيڙهه جو پٿر رکيو.[59][60] 66 ارب پاڪستاني رپين (لڳ ڀڳ 230 ملين آمريڪي ڊالرن) جي لاڳت سان ٺهيل هوائي اڏي جو افتتاح آڪٽوبر 2024ع ۾ ٿيو ۽ 20 جنوري 2025ع تي هتان واپاري اڏامون شروع ٿيون.[61][62] نئون گوادر بين الاقوامي هوائي اڏو گوادر شهر کان لڳ ڀڳ 26 ڪلوميٽر اتر اوڀر ۾ واقع آهي. اهو 4,300 ايڪڙ ايراضيءَ تي پکڙيل آهي ۽ ايئربس اي 380 جهڙن وڏن جهازن کي سنڀالڻ جي صلاحيت رکي ٿو.[31] نئون هوائي اڏو ملڪي ۽ بين الاقوامي اڏامن لاءِ استعمال ٿيندو ۽ ان تي کليل فضائي پاليسي لاڳو هوندي.

هي هڪ گرين فيلڊ هوائي اڏو آهي، جنهن جي مال بردار ٽرمينل جي سالياني گنجائش 30,000 ٽن آهي. ان جو اڪيلو رن وي 3,658 ميٽر ڊگهو ۽ 75 ميٽر ويڪرو آهي، جيئن وڏين جسامت وارن جهازن کي سنڀالي سگهجي؛ ويجهي مستقبل ۾ ضرورت پوڻ تي ٻئي رن وي جي اڏاوت جي پڻ گنجائش موجود آهي.[63] پاڪستان سول ايويئيشن اٿارٽي ڊيزائن ۽ اڏاوت جو ٺيڪو چائنا ڪميونيڪيشنز ڪنسٽرڪشن ڪمپني کي ڏنو.[64][65]

تعليم

[سنواريو]

2023ع جي آدمشماريءَ ۾ خواندگيءَ جي شرح 51.5 سيڪڙو هئي.[41] الف اعلان جي هڪ رپورٽ پاڪستان ڊسٽرڪٽ ايجوڪيشن رينڪنگز موجب، گوادر ضلعو 59.47 جي تعليمي اسڪور ۽ 62.65 جي سکيا واري اسڪور سان قومي سطح تي 61هين نمبر تي آهي. ضلعي ۾ اسڪولن جي گهٽ انگ سبب گوادر ۾ داخلا جي شرح گهٽ آهي ۽ جيئن جيئن درجا مٿانهان ٿين ٿا، تيئن داخلا جي شرح گهٽجندي وڃي ٿي. شهر جي مکيه يونيورسٽي گوادر يونيورسٽي آهي، جيڪا 2021ع ۾ قائم ڪئي وئي.[66]

گوادر جو اسڪولي بنيادي ڍانچي وارو اسڪور 29.91 آهي، جنهن سبب اهو قومي سطح تي 122هين نمبر تي آهي. ضلعي جي سڀني اسڪولن مان 33 سيڪڙو ڇوڪرين لاءِ، جڏهن ته 67 سيڪڙو ڇوڪرن لاءِ آهن، جنهن سبب ڇوڪريون وڌيڪ نقصان واري حالت ۾ آهن. سائنس جي ليبارٽرين ۽ مضمونن جي ماهر استادن جي کوٽ پڻ اهم مسئلو آهي.

حد کان وڌيڪ شاگردن جو انگ، استادن پاران هڪ ئي وقت ٻن جماعتن کي پڙهائڻ، سائنس جي استادن جي کوٽ ۽ راندين جي ميدانن جي اڻهوند اهي مسئلا آهن، جن کي گوادر جا رهواسي منهن ڏين ٿا.[67]

جاڙا شهر ۽ ڀيڻ شهر

[سنواريو]

سانچو:مک مضمون

گوادر[68]

پڻ ڏسو

[سنواريو]

حوالا

[سنواريو]
  1. ↑ "POPULATION AND HOUSEHOLD DETAIL FROM BLOCK TO DISTRICT LEVEL" (PDF). GWADAR_BLOCKWISE.pdf. Pakistan Bureau of Statistics. 4 May 2020 تي حاصل ڪيل.
  2. ↑ "National Human Development Report 2024". Scribd.
  3. ↑ Serim (18 May 2017). "Gwadar: the Sultan's Possession". qdl.qa (انگريزي ۾). 26 December 2019 تي حاصل ڪيل.
  4. 1 2 Newspaper, From the (2011-10-26). "Gwadar made winter capital of Balochistan". Dawn (انگريزي ۾). 2026-05-19 تي حاصل ڪيل.
  5. 1 2 Shahzada Irfan Ahmed (3 Sep 2017). "CPEC is not a game-changer, it's game over" (Interview: Kaiser Bengali). The News on Sunday. The News International. 30 December 2022 تي حاصل ڪيل.
  6. ↑ "Gwadar port: 'history-making milestones'". ڊان (انگريزي ۾). 2008-04-14. 2022-11-14 تي حاصل ڪيل.
  7. ↑ Mathias, Hartpence (15 July 2011). The Economic Dimension of Sino-Pakistan Relations: An Overview. ص. 581–589.
  8. ↑ Walsh, Declan (31 January 2013). "Chinese Company Will Run Strategic Pakistani Port". نيو يارڪ ٽائمز. 22 June 2016 تي حاصل ڪيل. China paid for 75 percent of the $248 million construction costs,
  9. ↑ "China set to run Gwadar port as Singapore quits". ايشيا ٽائمز. 5 September 2012. اصل نسخي مان 4 September 2012 تي محفوظ ڪيل. 23 June 2016 تي حاصل ڪيل.
  10. ↑ Aneja, Atul (18 April 2015). "Xi comes calling to Pakistan, bearing gifts worth $46 billion". دي هندو. 23 April 2015 تي حاصل ڪيل.
  11. ↑ Hussain, Tom (19 April 2015). "China's Xi in Pakistan to cement huge infrastructure projects, submarine sales". ميڪ ڪلاچي نيوز. اسلام آباد: mcclatchydc.
  12. ↑ Saran, Shyam (10 September 2015). "What China's One Belt and One Road Strategy Means for India, Asia and the World". دي وائر (ڀارت). اصل نسخو مان 18 November 2015 تي محفوظ ڪيل. 6 December 2015 تي حاصل ڪيل.
  13. ↑ منصوبن جي فهرست ڏسو: گوادر ايئرپورٽ لاءِ 230 ملين ڊالر، لوڻياٺي پاڻي کي مٺو ڪرڻ واري پلانٽ لاءِ 114 ملين ڊالر، خاص اقتصادي زون جي بنيادي ڍانچي لاءِ 35 ملين ڊالر، ڪوئلي جي بجلي گهر لاءِ 360 ملين ڊالر، ايسٽ بي ايڪسپريس وي لاءِ 140 ملين ڊالر، اسپتال لاءِ 100 ملين ڊالر، لهرن کي روڪڻ وارن بندن لاءِ 130 ملين ڊالر ۽ کوٽائيءَ لاءِ 27 ملين ڊالر. انگن جو مجموعو = 1.153 ارب آمريڪي ڊالر
  14. ↑ "Industrial potential: Deep sea port in Gwadar would turn things around". دي ايڪسپريس ٽربيون. 17 March 2016. 9 April 2016 تي حاصل ڪيل.
  15. ↑ "China to build $2.5 billion worth LNG terminal, gas pipeline in Pakistan". دکن ڪرانيڪل. 10 January 2016. 22 June 2016 تي حاصل ڪيل.
  16. ↑ دي ڊپلوميٽ:2023/06:پاڪستان ۽ ايران گوادر کي بجلي فراهم ڪرڻ لاءِ توانائي معاهدو ڪيو
  17. 1 2 "Construction of industrial free zone in Gwadar begins". دي ايڪسپريس ٽربيون. 2016-06-20. 21 June 2016 تي حاصل ڪيل. Gwadar Port Authority (GPA), Chairman Dostain Khan Jamaldini said that the construction of Gwadar Free Zone is underway at a cost of US$2 billion.
  18. ↑ Li, Yan. "Groundwork laid for China-Pakistan FTZ". ECNS. 6 December 2015 تي حاصل ڪيل.
  19. ↑ "Short term consultancy required for study and preparation of PC1 document for expropriation and resettlement of Old Town Gwadar". Gwadar Development Authority. 6 October 2016 تي حاصل ڪيل.[مئل ڳنڍڻو]
  20. ↑ Pakistan & Gulf Economist (انگريزي ۾). Economist Publications. 2003.
  21. ↑ Jona Lendering, Livius.org. "Gedrosia". محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 24 September 2013 تي محفوظ ڪيل. 6 November 2006 تي حاصل ڪيل.
  22. ↑ "Medieval Sourcebook: Sidi Ali Reis (16th Century CE): Mirat ul Memalik (The Mirror of Countries), 1557 CE". Fordham.edu. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 10 March 2014 تي محفوظ ڪيل. 20 November 2013 تي حاصل ڪيل.
  23. ↑ "GwÄdar – Imperial Gazetteer of India". ص. 415. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 10 May 2013 تي محفوظ ڪيل. 20 November 2013 تي حاصل ڪيل.
  24. ↑ Nicolini, Dott. Beatrice. "International trade networks: The Omani Enclave of Gwadar". Oman Studies Centre. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 8 April 2014 تي محفوظ ڪيل. 6 November 2006 تي حاصل ڪيل.
  25. ↑ Nicolini, Beatrice; Watson, Penelope-Jane; Nicolini, Beatrice (2004). Makran, Oman and Zanzibar: three-terminal cultural corridor in the western Indian Ocean (1799-1856). Islam in Africa. Leiden: Brill. ISBN 978-90-04-13780-6.
  26. ↑ Ahmad, Azhar (5 May 2013). "Unravelling Gwadar town". The Frontier Post Voice of the Federation. اصل نسخو مان 29 September 2013 تي محفوظ ڪيل. 5 May 2013 تي حاصل ڪيل.
  27. ↑ "Who do we thank for Gwadar?". ڊيلي ٽائمز. Pakistan. 23 May 2018. 21 July 2020 تي حاصل ڪيل.
  28. ↑ "Gwadar Development Authority". GDA. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 20 October 2013 تي محفوظ ڪيل. 20 November 2013 تي حاصل ڪيل.
  29. ↑ "Gwadar Development Authority" (آمريڪي انگريزي ۾). 2022-11-14 تي حاصل ڪيل.
  30. ↑ "Gwadar to act as hub of trade, investment under CPEC: official". پاڪستان ٽوڊي (آمريڪي انگريزي ۾). 2022-11-02. 2022-11-14 تي حاصل ڪيل.
  31. 1 2 Ahmad, Ashfaq (2019-03-31). "Pakistan's Gwadar International Airport will be the largest in the country". گلف نيوز (انگريزي ۾). 22 April 2019 تي حاصل ڪيل.
  32. 1 2 "Gwadar's Eastbay Expressway opened for traffic". پاڪستان ٽوڊي (آمريڪي انگريزي ۾). 2022-06-04. 2022-11-14 تي حاصل ڪيل.
  33. 1 2 Persian Gulf Pilot: Comprising the Persian Gulf, the Gulf of Omán and the Makrán Coast. Pilot Guides. 1920. 23 June 2016 تي حاصل ڪيل.
  34. 1 2 Baloch, Behram (2024-02-29). "Heavy rain, flood wreak havoc in Gwadar, other parts of Balochistan". DAWN.COM (انگريزي ۾). 2024-03-07 تي حاصل ڪيل.
  35. ↑ "PakMet". www.pakmet.com.pk. اصل نسخو مان 13 June 2010 تي محفوظ ڪيل.
  36. ↑ "Population by administrative units 1951-1998" (PDF). پاڪستان شماريات بيورو.
  37. ↑ "Population of Gwadar in 1945 from Records of Oman 1867–1947". researchgate.net.
  38. ↑ Ali, Naziha Syed (27 April 2014). "Gwadar: on the cusp of greatness?". ڊان. Pakistan. 18 June 2016 تي حاصل ڪيل.
  39. ↑ Siddiqui, Hussain Ahmad. "Thirsty to thrive". دي نيوز انٽرنيشنل (انگريزي ۾). 2022-11-14 تي حاصل ڪيل.
  40. 1 2 "Gwādar (Gwadar, Balochistan, Pakistan) - Population Statistics, Charts, Map, Location, Weather and Web Information". www.citypopulation.de. 2024-09-07 تي حاصل ڪيل.
  41. 1 2 "Gwadar (Tehsil, Pakistan) - Population Statistics, Charts, Map and Location". www.citypopulation.de. 2024-09-07 تي حاصل ڪيل.
  42. ↑ Ahmed, Naveed (2013-06-02). "Pakistan Hands Over Development of Gwadar Port to China". www.cacianalyst.org (انگريزي ۾). 2022-11-14 تي حاصل ڪيل.
  43. 1 2 "Gwadar Industrial Estates Development Authority » About Gawadar". gieda.gov.pk (آمريڪي انگريزي ۾). اصل نسخو مان 27 March 2018 تي محفوظ ڪيل. 23 October 2017 تي حاصل ڪيل.
  44. ↑ "NRB: Local Government Elections". نيشنل ريڪنسٽرڪشن بيورو. اصل نسخو مان 29 August 2009 تي محفوظ ڪيل.
  45. ↑ Khan, Yasir Habib (2 April 2021). "Gwadar granted status of capital of South Balochistan". جيو نيوز (انگريزي ۾). 12 September 2021 تي حاصل ڪيل.
  46. ↑ "Gwadar becomes capital of S Balochistan". دي نيوز انٽرنيشنل (انگريزي ۾). 3 April 2021. 12 September 2021 تي حاصل ڪيل.
  47. ↑ "District Development Profile 2011" (PDF). نيشنل ڊزاسٽر مئنيجمينٽ اٿارٽي. 2011-07-18. اصل نسخو (PDF) مان 6 December 2022 تي محفوظ ڪيل. 2022-11-15 تي حاصل ڪيل.
  48. ↑ "Census 1998 Gwadar" (PDF). 2022-11-15 تي حاصل ڪيل.
  49. ↑ Baloch, Iqbal (2022-05-31). "The Maulana of Gwadar's got game". آج نيوز (انگريزي ۾). 2022-11-14 تي حاصل ڪيل.
  50. ↑ "Strategic Importance of Gwadar Port" (PDF). Pu.edu.pk. 20 November 2013 تي حاصل ڪيل.
  51. ↑ Zafar, Mohammad (3 February 2013). "Allaying fears: Iran doesn't disfavour Gwadar port, says top aide – The Express Tribune". دي ايڪسپريس ٽربيون. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 27 September 2013 تي محفوظ ڪيل. 20 November 2013 تي حاصل ڪيل.
  52. ↑ "Gwadar Port to create over 40,000 job opportunities". ڊيلي ٽائمز (آمريڪي انگريزي ۾). 2016-06-19. 2022-11-14 تي حاصل ڪيل.
  53. ↑ Aamir, Adnan; Macan-Markar, Marwaan; Turton, Shaun; Zhou, Cissy; Li, Grace. "Road to nowhere: China's Belt and Road Initiative at tipping point". نڪي ايشيا. October 12, 2022. 2022-11-14 تي حاصل ڪيل.
  54. ↑ AFP (18 February 2013). "China acquires potential naval base in Pakistan". دي منيلا ٽائمز. اصل نسخو مان 21 February 2013 تي محفوظ ڪيل. 19 February 2013 تي حاصل ڪيل.
  55. ↑ "Strategic Gwadar in China's hands". سعودي گزيٽ. 28 February 2013. اصل نسخو مان 7 February 2015 تي محفوظ ڪيل. 20 November 2013 تي حاصل ڪيل.
  56. ↑ Garlick, Jeremy (2018). "Deconstructing the China-Pakistan Economic Corridor: pipe dreams versus geopolitical realities". Journal of Contemporary China 27 (112): 519–533. doi:10.1080/10670564.2018.1433483.
  57. ↑ "Chinese Interest and Investment | Gwadar Private Scheme Information Center". Gwadarprivatescheme.wordpress.com. 17 May 2009. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2 January 2014 تي محفوظ ڪيل. 20 November 2013 تي حاصل ڪيل.
  58. ↑ عرب نيوز:
  59. ↑ "PM Imran lays foundation stone of new Gwadar international airport". دي نيشن (انگريزي ۾). 29 March 2019. 22 April 2019 تي حاصل ڪيل.
  60. ↑ "Development of Gwadar will benefit entire world: PM". radio.gov.pk (انگريزي ۾). اصل نسخو مان 21 April 2019 تي محفوظ ڪيل. 22 April 2019 تي حاصل ڪيل.
  61. ↑ Kathju, Junaid (2025-01-29). "Gwadar airport opening boosts China-Pakistan ties but raises India's concerns". South China Morning Post (انگريزي ۾). 2025-12-04 تي حاصل ڪيل.
  62. ↑ Shahid, Saleem; Baloch, Behram (2025-01-21). "First flight lands at new Gwadar airport". Dawn (انگريزي ۾). 2025-12-04 تي حاصل ڪيل.
  63. ↑ "Prime Minister performed groundbreaking of New Gwadar International Airport" (PDF). اصل نسخو (PDF) مان 2019-04-22 تي محفوظ ڪيل.
  64. ↑ "Gwadar to change country's fortune: DG GDA". پاڪستان ٽوڊي (آمريڪي انگريزي ۾). 2022-10-30. 2022-11-14 تي حاصل ڪيل.
  65. ↑ "New Gwadar International Airport". Airport Technology (آمريڪي انگريزي ۾). 2022-11-14 تي حاصل ڪيل.
  66. ↑ "About Us". University of Gwadar. 2026-02-12 تي حاصل ڪيل.
  67. ↑ "Taleem Do! App – Elections 2018 | #TaleemDo". elections.alifailaan.pk. اصل نسخو مان 3 August 2018 تي محفوظ ڪيل. 11 January 2022 تي حاصل ڪيل.
  68. ↑ "Three Chinese towns named sister cities to Karachi, Gwadar, Multan". dawn.com. Dawn. 2019-03-29. 2021-10-11 تي حاصل ڪيل.

ٻاهريان ڳنڍڻا

[سنواريو]

سانچو:پاڪستان جا شهر

"https://sd.wikipedia.org/w/index.php?title=گوادر&oldid=390774" تان ورتل